# دج (د-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والدال
جد ، دج : مستعملان .
جد : تقول العربُ : سُعِيَ بجَدِّ فلانٍ ، وعُدِيَ بجَدِّه وأُدْرِكَ بجَدِّه إذا كان جدُّه جيِّداً .
والجَدُّ على وُجوهٍ ، قال الله تعالى : ( أَحَداً وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلاَ وَلَداً ) ( الجن : 3 ) .
قال الفراء : حدَّثَني أبو إسرائيلَ عن الحكم عن مجاهدٍ أنه قال : جَدُّ رَبِّنا : جلالُ ربِّنَا .
وقال بعضُهم : عظمَةُ رَبِّنا ، وهما قريبان من السَّواءِ .
وقال ابن عباس : ( لَوْ عَلِمَتِ الجِنُّ أَنَّ في الإنْسِ جَدّاً ما قالت : تَعَالَى جَدُّ ربّنَا ، معناهُ أَنَّ الجِنَّ لو علمت أَنَّ أَبَا الأبِ في الإنْسِ يُدْعى جدّاً ما قالت الذي أَخْبَرَ الله عنه في هذه السُّورَةِ عنها ) .
وفي الحديث ( كان الرَّجُلُ إذا قرأ سُورة البَقَرَةِ ، وسورة آل عِمْرَانَ جَدَّ فِينَا ) أي جَلَّ قَدْرُه وعظُمَ .
قال أبو عبيد : وقد روي عن الحسن وعِكْرِمَةَ في قوله : ( وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ ( قال أحدُهُما : غِنَاهُ ، وقال الآخَرُ : عظمَتُه .
وأما قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعد تسليمه من الصَّلاة المكْتُوبةِ : ( اللَّهُمَّ لا مانِعَ لما أَعْطَيْتَ ، ولا مُعْطِيَ لما مَنَعْتَ ، ولا يَنْفَعُ ذا الجدِّ مِنْكَ الجدُّ ) ، فإنَّ أبا عبيدٍ قال : الجَدُّ بفتح الجيم لا غَيْرُ ، وهو الغِنَى والحظُّ في الرّزْقِ .
ومنه قيل : لفلانٍ في هذا الأمْرِ جَدٌّ إذا كان مرزوقاً منه ، فتأْوِيلُ قوله : لا يَنْفَعُ ذا الجِدّ منك الجدُّ أي لا يَنْفَعُ ذا الغِنَى مِنْكَ غِنَاهُ ، إنما يَنْفَعُه العملُ بطاعتِكَ .
قال : وهذا كقوله : ( يَوْمَ لاَ يَنفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ ( ) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ) ( الشعراء : 88 ، 89 ) .
وكقوله : ( لاَ يَعْلَمُونَ وَمَآ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلاَّ مَنْ ءَامَنَ وَعَمِلَ ) ( سبأ : 37 ) ، الآية .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( قُمْتُ على بابِ الجنَّةِ فإذا عامَّةُ مَنْ يَدْخُلُها الفُقَرَاءُ ، وإذا أَصْحَابُ الجَدِّ مَحْبُوسُونَ ) ، يَعْنِي ذَوِي الحظِّ والغِنَى في الدُّنْيَا .
قال أبو عبيد : وقد زَعَمَ بعضُ الناس أنَّمَا هو : ولا يَنْفَعُ ذا الجِدِّ مِنْكَ الجِدُّ ، بكسر الجيم ، والجِدُّ إنما هو الاجتهادُ في العمل .
قال : وهذا التأويلُ خلافُ ما دعا الله إليه المؤمنينَ ، وَوَصَفَهُمْ به ، لأنه قال في كتابه : ( ياأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُواْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً ) ( المؤمنون : 51 ) ، فقد أمرهم بالجِدّ والعمل الصالح ، وحَمِدَهُمْ عليه ، فكيف يَحْمَدُهم عليه ، وهو لا يَنْفَعُهُم .
( قلت ) : وقولُ العرب : فلانٌ صاعدُ الجَدَّ ، معناهُ : البَخْتُ والحَظُّ في الدُّنْيَا .
وقال أبو زيد : يقال : رَجُلٌ جَدِيدٌ إذا كان ذا حَظَ من الرِّزْقِ ، ورجُلٌ مَجْدُودٌ : مثلُه ، وفلانٌ أجدُّ من فلانٍ ، وأحَظُّ منه .
وأخبرني الإياديُّ عن شمرٍ أنه قال : رَجُلٌ جُدٌّ بضمِّ الجيم أي مَجْدُودٌ ، وقومٌ جُدُّونَ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ يقال : هم يَجَدُّونَ بهم ويَحَظُّونَ بهمْ ، وقد جدِدْتَ وحَظِظْتَ تَجَدُّ وتحَظُّ ، أي : صِرْتَ ذا حَظَ وغِنًى .
والجَدُّ : أَبُ الأبِ معروف ، وجمعه : جُدُودٌ ، وجُدُودَةٌ وأَجْدَادٌ .
وأُمُّ الأمِّ ، وأُمُّ الأبِ يقال لها : جَدَّةٌ ، وجمعُها : جَدَّاتٌ .
والجدُّ : مصدرُ جَدَّ التَّمرَةَ يَجُدُّها جَدّاً ونهى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن جَدَادِ اللَّيْلِ .
قال أبو عبيد : هو أَنْ يَجُدَّ النَّخْلَ لَيْلاً ، والجَدَادُ : الصَّرَامُ .
يقال : إنَّه إنَّما نهى عن ذلك ليلاً لمكان المساكين أنهُم كانُوا يَحْضُرُونَهُ فيتصَدَّقُ عليهم منه لقوله جلّ وعزّ : ( وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ) ( الأنعام : 141 ) ، وإذا فعل ذلك ليلاً فإنما هو فارٌّ من الصَّدَقَةِ .
قال أبو عبيد وقال الكسائي : هو الجِدَادُ والجَدَادُ ، والحِصَادُ ، والحَصَادُ ، والقَطَافُ والقِطَافُ ، والصَّرَامُ ، والصِّرَامُ .
وفي حديث أبي بكرٍ ، أنه قال لابنته عائشة عند موته : ( إنّي كُنْتُ نَحْلْتُكِ جادَّ عِشْرِينَ وَسْقاً من النَّخْلِ وبُودّي أنكِ كنت حُزْتيه فأمَّا اليوم فهو مالُ الوَارِثِ ) وتأويلُه أنَّه كان نَحَلَها في صحّتِه نَخْلاً كان يُجَدُّ منه في كل سنةٍ عِشْرُون وَسْقاً ، ولم يكُنْ أقْبَضَها ما نَحَلَها بلسانه ، فلمّا مرض رأى النَّخْلَ وهو غيرُ مقبوضٍ غيرَ جائزٍ لها فأَعْلَمها أنه لم يصحّ لها ، وأنّ سائرَ الوَرَثَةِ شُرَكَاؤُها فيه .
وقال الأصمعي : يقال : لفلانٍ أرضٌ جادُّ مئةِ وَسْقٍ أي تُخْرجُ مئَةَ وَسْقٍ إذا زُرِعَتْ ، وهو كلامٌ عربيٌّ فصيحٌ .
وأما قول الله جل وعز : ( مُّخْتَلِفاً أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا ) ( فاطر : 27 ) فإنّ الفراء قال : الجُدَدُ : الخُطَطُ والطُّرُقُ تكونُ في الجبالِ ، خُطَطٌ بيضٌ وسودٌ وحمرٌ ، كالطُّرُقِ تكونُ في الجبال ، واحدُها : جُدّةٌ .
وأنشد قول امرىء القيس :
كأنّ سَرَاتَهْ وَجُدَّة مَتْنِه
كَنَائنُ يَجْرِي فوْقهُنَّ دليصُ
قال : والجُدَّةُ : الخُطَّةُ السوداءُ في مَتْنِ الحمارِ ، والدّليصُ : الذي يَبْرُقُ .
وقال الزجاجُ : كلَّ طريقةٍ : جُدّةٌ ، وجادّةٌ .
( قلت ) : وجادّةُ الطريقِ : سُمِّيتْ جادّةً لأنها خُطَّةٌ مستقيمةٌ مَلْحُوبةٌ وجمعُها : الجوَادُّ بتشديد الدال .
وقال الليث في كتابه : الجادّةُ تخُفَّفَ وتُثَقَّلُ ، أما المُخفَّفُ فاشتقاقه من الجَوَادِ إذا أَخْرَجَه على فعله .
قال : والمُشَدَّدُ : مَخْرَجُهُ من الطريق الجَدَدِ الواضح .
( قلت ) : وقد غلط الليث في الوجهين معاً ، أما التخفيف في الجَادَةِ فما علمت أحداً من أئمةِ اللغة أجازه ، ولا يجوزُ أن يكون فعلةً من الجَوَادِ بمعنى السَّخِيِّ .
وأما قوله : إنه إذا شُدّدَ فهو من الأرض الجَدَد فغير صحيح ، إنما سُمِّيت المحجة المَسْلُوكةُ جادّةً لأنها ذاتُ جُدَّةٍ ، وجُدّةٍ وهي طرقاتُها ، وشَرَكُها المُخطَّطَةُ في الأرض ، كذلك قال الأصمعي .
وقال في قول الراعي :
فأصْبَحَت الصَّهْبُ العِتاقُ وقد بدا
لهُنّ المَنارُ والجوادُ اللَّوائحُ
أخطأ الراعي حين خفف الجوادّ وهو جمع الجادَّة من الطُّرُق التي بها جُدَدٌ .
والجُدّةُ أيضاً : شاطىءُ النهر ، إذا حذفوا الهاء كسروا الجيم فقالوا : جِدٌّ ، وجُدّةٌ ومنه : الجُدّة : ساحل البحر بحذاء مكَّة .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعي : يقال : كُنَّا عِنْدَ جِدَّةِ النَّهْرِ بالهاء ، وأَصْلُهُ نَبَطِيٌّ : كِدٌّ فأُعْرِبَ .
قال وقال أبو عمرٍ و كُنَّا عند أَمِير ، فقال جَبَلَةُ بنُ مَخْرَمَة : كُنَّا عِنْدَ جِدِّ النَّهْرِ ، فقلتُ : جِدَّةُ النَّهْرِ ، فما زِلْتُ أَعْرِفُهَا فيهِ .
والجِدُّ بلا هاءٍ : البِئْرُ الجيِّدَةُ الموضعِ مِنَ الكَلأ .
وقال الأصمعي : يقال للأرض المُسْتَويةِ التي ليس فيها رَمْلٌ ولا اختلاَفٌ : جَدَدٌ .
( قلت ) : والعربُ تقول : هذا طَرِيقٌ جَدَدٌ إذا كان مستوياً ، لا حدَبَ فيه ولا وُعُوثَة .
وهذا الطريقُ أَجدُّ الطريقينِ أي أَوْطؤُهُمَا وأشدُّهُما استواءً ، وأقَلُّهُما عُدَوَاءَ .
وقال الأصمعي : أَجَدَّ الرَّجُلُ في أَمْرِه يُجِدُّ إذَا بلغَ فيه جِدَّه ، وجدَّ : لُغَةٌ ، ومنه
يقال : جادٌّ مُجِدٌّ أي مُجْتَهِدٌ ، وقد أجدَّ يُجِدُّ إذا صارَ ذَا جِدَ واجتهادٍ .
وقال أبو نَصْرٍ : لم يَجُدَّ .
( الأصمعي ) : الجُدَّادُ في قول المُسَيَّبِ بن عَلَسٍ :
فِعْلَ السَّريعةِ بَادَرَتْ جُدَّادَهَا
قَبْلَ المَسَاءِ تَهُمُّ بالإسْرَاعِ
وقوله :
واللَّيْلُ غَامِرُ جُدَّادِهَا
قال أبو نصر : سَمِعْتُ غيرَه يقُولُ : الجُدَّادُ : خُيُوطُ المِظَلَّةِ ، قال وقوله :
واللَّيْلُ غَامِرُ جُدَّادِها
كانت في الخُيُوطِ ألْوَانٌ فغمرها الليلُ بسوادِه فصارتْ على لونٍ واحدٍ ، قال : والسَّرِيعَةُ : المَرْأَةُ التي تسْرِعُ .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) قال : الجُدَّادُ بالنَّبَطِيَّةِ : الخُيُوطُ المُعَقَّدَةُ ، يقال : كُدَادٌ بالنَّبَطِيَّةِ .
وقال الأصمعي : يقالُ : جُدَّتْ أَخْلاَفُ الناقة إذا أصابَها شيءٌ يَقْطَعُ أَخْلاَفَها ، وناقةٌ جَدُودٌ وهي التي انقطع لبنُها .
( أبو عبيد عن أبي زيدٍ ) : نَعْجَةٌ جَدُودٌ إذا ذهب لبنُها إلا قليلاً ، وجمعُها : جَدَائِدُ ، قال : فإذا يَبِسَ ضرعُهَا فهي جدّاءُ .
والجدُودُ مِنَ الأُتُنِ : التي قد انقطع لبنُها .
وقال الأصمعي : الجَدَّاءُ : الناقةُ التي قد انقطع لبنُها .
قال : والمُجَدَّدَةُ : المصَرَّمَةُ الأطْبَاء ، وأصلُ الجدِّ : القَطْعُ .
وقال ابن السكيت : الجَدُودُ : النَّعْجَةُ التي قلَّ لبنُها مِنْ غَيْرِ بَأْس .
ويقال لِلْعَنْزِ : مَصُورٌ ولا يقالُ : جَدُودٌ .
والجدَّاءُ : التي ذهب لبنُها من غير عَيْبٍ .
وقال الأصمعي : يقالُ جُدَّ ثَدْيُ أُمِّهِ ، وذلك إذا دُعِيَ عليه بالقَطِيعة .
وقال الهُذَلِيُّ :
رُوَيْدَ عليّاً جُدَّ ما ثَدْيُ أُمِّهمْ
إلَيْنَا ولكِنْ وُدُّهُمْ مُتَمَايَنُ
( قلت ) : وتَفْسِيرُ البيْتِ : أَنَّ عَلِيّاً : قبيلَةٌ من كنَانةَ ، كأَنَّه قال : رُوَيْدَك عَلِيّاً أَيْ أَرْوِد بهم ، وارْفُقْ بهم ، ثم قالَ : جُدَّ ثَدْيُ أُمِّهمْ إلَيْنَا ، أي بَيْنَنَا وبَيْنهم خُؤُولةُ رَحِمٍ وقَرَابَةٌ من قِبلِ أُمِّهم ، فهم مُنْقَطِعُونَ إلينا بها ، وإن كان في ودّهم مَيْنٌ أي كَذِبٌ ومَلَقٌ .
وقال الأصمعي : يقال للناقة : إنها لَمَجَدَّةٌ بالرحْلِ إذا كانت جادَّةً في السَّيْرِ .
( قلت ) : لا أَدْرِي قال : مَجِدَّةٌ أو مُجِدَّةٌ ؟ فَمَنْ قال : مَجِدَّةٌ فهي مِنْ جَدَّ يَجِدُ ، ومن قال : مُجِدَّةٌ فهي مِنْ أَجَدَّتْ .
وِكِسَاءٌ مُجَدَّدٌ : فيه خيوطٌ مختلفةٌ ، ويقال : كَبِرَ فلانٌ ثمَّ أصاب فَرْحَةً وسروراً فَجَدَّ جِدَّةً كأنه صار جديداً .
والعربُ تقولُ : مُلاَءةٌ جديدٌ بغير هاءٍ لأنها بمعنى مَجْدُودَةٌ أي مقطوعةٌ ، وثوبٌ جديدٌ : جُدَّ حديثاً أي قُطِعَ .
وقال الأصمعي : أَجَدَّ فلانٌ أَمْرَهُ بذاك أي أحكمهُ وأنشد :
أَجَدَّ بها أَمْراً وأَيْقَنَ أَنَّهُ
لها أوْ لأخْرَى كالطَّحِينِ تُرَابُها
قال أبو نصر : حكي لي عنه أنَّه قال : أَجَدَّ بها أَمْراً معناهُ : أَجَدَّ أَمْرَه بها ، والأوَّلُ : سَمَاعِي منه .
قال ويقال للرجُلِ إذا لبسَ ثوباً جديداً : أَبْلِ وأَجِدَّ واحْمَدِ الكاسي .
ويقالُ : بَلِيَ بيتُ فلانٍ ثمَّ أَجَدَّ بيتاً .
وقال لبيد :
تَحَمَّلَ أهْلَهَا وأَجَدَّ فيها
نِعَاجُ الصَّيْفِ أَخْبِيَةَ الظِّلاَلِ
وأَجَدَّ الطريقُ إذا صار جدداً .
وقال الليث : الجِدُّ : نقيضُ الهَزْلِ . يقال : جَدَّ فلانٌ في أمرِه إذا كان ذا حقيقةٍ ومضاء .
وأجدَّ فلانٌ السَّيْرَ إذا انْكَمَشَ فيه .
والجِدَّةُ : مصدرُ الجديد .
وأجَدَّ ثوباً واسْتَجَدَّهُ .
قال : وُجدَّةُ النَّهْرِ ما قرب من الأرض منه . وجديدُ الأرض : وَجْهُهَا . وقال الراجز :
حتَّى إذا ما خَرَّ لم يُوسَّدِ
إلاّ جديدَ الأرضِ أو ظَهْرَ اليدِ
والجَدِيدَانِ ، والأجَدَّانِ : الليلُ والنهار ، رواهُ أبو عبيد عن أبي زيدٍ .
وتجمعُ الجُدودُ من الأتُنِ : جِدَاداً .
قال الشماخ :
مِنَ الحُقْبِ لاحَتْهُ الجِدَادُ الغَوَارِزُ
وجَدُودٌ : موضعٌ بعينه .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : أجِدَّك ، وأجَدَّك معناها : مالك .
وقال الأصمعي : أجِدَّك معناهُ : أبجِدَ هذا منكَ ؟
وقال الليث : من قال : أجِدَّك فإنه يستحلفهُ بِجِدّه وحقيقته ، وإذا فتح الجيم استحلفَه بجدِّه وهو بَخْتهُ .
قال الأزهري : وقال بعض النحويين : معنى أجدَّكَ : أتجِدُّ جِدَّك ؟ وهو ضدُّ اللَّعِب ، ولذلك نصبه .
( شمرٌ عن الأصمعي ) : الجَدْجَدُ : الأرضُ الغليظةُ .
قال وقال ابن شميل : الجَدَدُ : ما استوى من الأرض وأَصْحَرَ .
قال : والصحراءُ : جَدَدٌ ، والفضاءُ : جَدَدٌ لا وعْثَ فيه ولا جَبَل ولا أكَمة ، ويكونُ واسعاً ، وقليلَ السعةِ ، وهي أَجْدَادُ الأرض .
 ( أبو عمرو ) : الجَدْجَدُ . الفَيْفُ الأمْلَسُ وأنشد :
كفَيْضِ الآتيّ على الجَدْجَدِ
قال : والجُدْجُدُ : الذي يَصِرُّ بالليل .
وقال العَدَبَّسُ : هو الصّدى والجُنْدَبُ .
وقال الليث : الجُدْجُدُ : دُوَيْبَّةٌ على خلقة الجُنْدُبِ إلا أنها سُوَيْدَاءُ قصيرةٌ ، ومنها ما يضربُ إلى البياض ، ويُسَمَّى أيضاً صُرْصُراً .
قال : والجدَّاءُ : المَفَازَةُ اليابسةُ ، وكذلك السَّنةُ الجدَّاءُ ، ولا يقال : عام أَجَدُّ .
قال : والجَدَّاءُ : الشاةُ المقطوعةُ الأذُنِ . وفي كتاب الليث : الجدّادُ : صاحب الحانوتِ الذي يبيعُ الخمرَ .
( قلت ) : وهذا حاقُّ التصحيف الذي يَسْتَحِيي مِنْ مثله من ضعفت مَعْرِفَتُه فكيف الذي يدَّعي المعرفة الثاقبة ، وصوابه : الحدَّادُ بالحاء ، وقد مرَّ تفسيرُه في مضاعف الحاء .
ويقال : رَكِبَ فلانٌ جُدَّةً من الأمر . أي طريقةً ورأياً رآه .
والجُدَّةُ : الطريقةُ في السماء والجبل .
وقال الليث : جُدّادُ الطَّلْح : صِغَارُه ، ومنه قول الطرماح :
تَجْتَنِي ثامر جُدّادِه
مِنْ فُرادَى بَرَمٍ أو تَوْأَمِ
( عمروٌ عن أبيه ) : الجُدْجُدُ : بَثْرَةٌ تَخْرُجُ في وسطِ الحدَقةِ .
والجُدْجُدُ : الأرضُ الصُّلْبَةُ .
والجُدْجُدُ والصُّرْصُرُ : صيَّاحُ الليل .
قال ويقال : صَرَّحَتْ جِدَّاءُ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ ، وصَرَّحتْ بجِدَّى غَيْرَ مُنْصَرِفٍ ، وبجِدَّ غير مُنْصَرِفٍ ؟ وبجِدَّانَ ، وبجِذَّانَ ، وبقِدَّانَ ، وبقِذَّانَ ، وبقِرْدَحْمَةَ وبقِذَّحْمَةَ ، ، وأَخْرَجَ اللَّبَنُ أزْغِدَتَهُ ، كل هذا في الشيء إذا وَضَحَ بعد التباسه .
وقال شمرٌ : الجدّاءُ : الشّاة التي انقطع أَخْلاَفُهَا .
وقال هي المقطوعةُ الضّرْع ، وقيل : هي اليابسةُ الأخْلاَفِ ، إذا كان الصِّرَارُ قد أضَرَّ بها .
( سلمةُ عن الفراء ) : الأجَدَّانِ ، والأحَدَّانِ : اللَّيْلُ والنهار .
قال أبو عبيد : جاء في الحديث ( فأَتَيْنَا على جُدْجُدٍ مُتَدَمِّنٍ ) .
قال أبو عبيد : الجُدْجُدُ لا يُعْرَفُ إنما المعروف : الجُدُّ ، وهي البِئْرُ الجيِّدَةُ الموضعِ من الكَلإِ .
وروى غيرُه عن اليزيديِّ أنه قال : الجُدْجُدُ : البئْرُ الكثيرةُ الماء .
قال الأزهري : ونَظِيرُه : الكُمْكُمَةُ للكُمَّةِ ، والرَّفْرَفُ للرَّفِّ .
دج : ( عمرٌ و عن أبيه ) : دَجَّ إذا أسرع ، يَدِجُّ .
وكذلك قال ابن الأعرابي : ودَجَّ البيتُ إذا وَكَفَ .
وفي حديث ابنِ عُمرَ ( هؤلاء الدّاجُّ ، ولَيْسُوا بالحاجّ ) .
قال أبو عبيد : الدّاجُّ : الذينَ يكونونَ مع الحاجّ مثل الأُجَرَاءِ والجمّالِينَ والخدمِ وأشباهِهِم .
وقال الأصمعي : إنّما قيل لهم : داجٌّ لأنهم يَدِجُّونَ على الأرض .
والدَّجَجَانُ هو الدَّبِيبُ في السَّيْر . وأنشدنا :
بَاتَتْ تُدَاعِي قِرَباً أَفَايِجا
تَدْعُو بِذَاكَ الدَّجَجَان الدَّارِجَا
قال أبو عبيد : أرادَ ابنُ عُمَرَ أَنْ هؤلاءِ ليس عندهم شيءٌ إلاّ أنّهم يَسِيرُونَ ويَدِجُّونَ ولا حَجَّ لهم .
وقال غيرُه : دَجَّ يَدِجُّ ، ودَبَّ يَدِبُّ بِمَعْنَى .
وقال ابن مُقْبِلٍ :
إذَا سَدّ بالمَحَلِ آفاقَها
جَهَامٌ يَدِجُّ دَجِيجَ الظّعَنْ
وقال الأصمعيّ : دَجَجْتُ السِّتْرَ دجّاً إذا أَرْخَيْته ، فهو مدجوجٌ .
ودَجُوجٌ : اسمُ جَبَلٍ في بلاد قَيْس .
( أبو عبيد عن الأمويِّ ) : دَجَّجَتِ السماءُ إذا تَغَيّمَتْ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدُّجُجُ : الجبالُ السّودُ ، والدُّجُحُ أيضاً : تَرَاكُمُ الظلام .
وقال أبو زيد : الدّاجُّ : التُّبَّاعُ والجمَّالُون ، والحاجُّ : أصحابُ النِّيَّات ، والنَّاج : المُراؤُون .
وقال الكسائي : دَجْدَجْتُ بالدّجَاجَةِ ، وكَرْكَرْت بها إذا صِحْتَ .
وقال الليث : الدُّجَّةُ : شدّةُ الظلمة ، ومنه اشتقاقُ الدَّيْجوجِ يعني الظلام ، وليلٌ دجُوجِيُّ ، وشعرٌ دجوجيٌّ ، وسوادٌ دجوجيٌّ .
وتَدَجْدَجَ الليلُ ، فهي دَجْدَاجَةٌ .
وأنشد :
إذَا رِدَاءُ لَيْلَةٍ تَدَجْدَجَا
( أبو عبيد ) : المُدَجَّجُ : اللاّبسُ السِّلاَحِ التَّامّ .
وقال شمرٌ : يقال : مُدَجِّجٌ ، ومُدَجَّجٌ .
وقال الليث : المُدَجَّجُ : الفارسُ الذي قد تَدَجّجَ في شِكّتِه .
والمُدَجَّجُ : الدُّلْدُلُ من القنافذ ، وإيَّاهُ عنى القائلُ :
ومُدَجَّجٍ يعدُو بشِكَّتِه
مُحْمَرَّةٍ عيْنَاهُ كالكلْبِ
وقال : الدَّجَاجَةُ : لُغَةٌ في الدِّجَاجَةِ .
قال : والدَّجَاجَةُ : جَسْتَقَةٌ من الغَزْلِ وأنشد
قول الخُزَاعِيِّ :
وعجُوزاً رَأَيْتُ باعَتْ دَجَاجاً
لم يُفَرِّخْنَ قد رَأَيْتُ عُضَالا
ودَجَاجَة : اسمُ امْرَأةٍ .
وقِيلَ في قول لبيد :
بَاكَرْتُ حَاجَتَها الدَّجَاجَ بسُحْرَةٍ
إنه أراد بالدَّجاج : الدِّيكَ ، وصَقِيعَهُ في سَحَرِهِ .
وجَمْعُ الدَّجَاجِ : دُجُجٌ .

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الدال**
**جد** ، **دج** : kullanımdadırlar .
**جد** : Araplar şöyle der: **سُعِيَ بجَدِّ فلانٍ** , **وعُدِيَ بجَدِّه** ve **أُدْرِكَ بجَدِّه**; onun **جدُّه** iyi olduğu zaman.
Ve **الجَدُّ** çeşitli veçheler üzeredir; Allah Teâlâ şöyle dedi: ( **أَحَداً وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلاَ وَلَداً** ) ( **الجن** : 3 ) .
**الفراء** dedi: Bana **أبو إسرائيلَ** **الحكم**’den, **مجاهدٍ**’den haber verdi ki o şöyle dedi: **جَدُّ رَبِّنا**: Rabbimizin celâli.
Bazıları dedi: Rabbimizin azameti; ikisi de eşitliğe yakın.
**ابن عباس** dedi: (Cinler, insanlarda **جَدّاً** bulunduğunu bilselerdi: **تَعَالَى جَدُّ ربّنَا** demezlerdi; manası: cinler, insanlarda baba-babanın **جدّاً** diye adlandırıldığını bilselerdi, Allah’ın bu sûrede onlardan haber verdiği şeyi söylemezlerdi).
Hadiste: (Bir adam **سُورة البَقَرَةِ**’yi ve **سورة آل عِمْرَانَ**’ı okuduğu zaman **جَدَّ فِينَا**) yani kadrı yüceldi ve büyüdü.
**أبو عبيد** dedi: **الحسن** ve **عِكْرِمَةَ**’den şu sözünde rivayet edilmiştir: ( **وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ** (ikinden biri dedi: onun zenginliği; diğeri dedi: onun azameti.
Ve Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) farz namazdan selâmından sonra sözüne gelince: ( **اللَّهُمَّ لا مانِعَ لما أَعْطَيْتَ ، ولا مُعْطِيَ لما مَنَعْتَ ، ولا يَنْفَعُ ذا الجدِّ مِنْكَ الجدُّ** ) ; şüphesiz **أبو عبيدٍ** dedi: **الجَدُّ** **الجيم**’in fethiyle, başka değil; o, zenginlik ve rızıkta nasiptir.
Bundan dolayı denildi: Bu işte falanın **جَدٌّ**’i vardır; ondan rızıklanmış olduğu zaman. Öyleyse sözünün te’vîli: **لا يَنْفَعُ ذا الجِدّ منك الجدُّ** yani senden zengin olanı, zenginliği faydalandırmaz; onu ancak senin itaatinle amel faydalandırır.
Dedi: Bu, şu sözü gibidir: ( **يَوْمَ لاَ يَنفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ** ( ) **إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ** ) ( **الشعراء** : 88 ، 89 ) .
Ve şu sözü gibidir: ( **لاَ يَعْلَمُونَ وَمَآ أَمْوَالُكُمْ وَلاَ أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلاَّ مَنْ ءَامَنَ وَعَمِلَ** ) ( **سبأ** : 37 ) , âyet.
Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: (Cennet kapısı üzerinde durdum; bir de baktım ki ona girenlerin çoğu fakirlerdir; ve bir de baktım ki **أَصْحَابُ الجَدِّ** hapsedilmişlerdir); yani dünyada nasip ve zenginlik sahipleri.
**أبو عبيد** dedi: Bazı insanlar, bunun ancak şöyle olduğunu iddia etti: **ولا يَنْفَعُ ذا الجِدِّ مِنْكَ الجِدُّ** , **الجيم**’in kesriyle; **الجِدُّ** ise ancak amelde gayret etmektir.
Dedi: Bu te’vil, Allah’ın müminleri davet ettiği şeye ve onları onunla vasfettiğine aykırıdır; çünkü kitabında şöyle dedi: ( **ياأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُواْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً** ) ( **المؤمنون** : 51 ) ; onları **الجِدّ** ve salih amelle emretti ve onları bunun üzerine övdü; öyleyse onları bunun üzerine nasıl över, hâlbuki bu onlara fayda vermez.
( **قلت** ) : Arapların sözü: **فلانٌ صاعدُ الجَدَّ**; manası: dünyada baht ve nasip.
**أبو زيد** dedi: Denir: **رَجُلٌ جَدِيدٌ**; rızıktan nasip sahibi olduğu zaman. Ve **رَجُلٌ مَجْدُودٌ**: onun gibidir. Ve falan, falandan daha **أجدُّ**’dür ve ondan daha **أحَظُّ**’dur.
Bana **الإياديُّ** **شمرٍ**’den haber verdi ki o dedi: **رَجُلٌ جُدٌّ** **الجيم**’in zammıyla, yani **مَجْدُودٌ**; ve bir kavim: **جُدُّونَ**.
**ابنُ بُزُرْجَ** dedi: Denir: onlar, onlar sayesinde **يَجَدُّونَ** ve onlar sayesinde **يَحَظُّونَ**; ve sen **جدِدْتَ** ve **حَظِظْتَ**; **تَجَدُّ** ve **تحَظُّ**; yani nasip ve zenginlik sahibi oldun.
Ve **الجَدُّ**: baba-babanın babası, bilinen; çoğulu: **جُدُودٌ** , **جُدُودَةٌ** ve **أَجْدَادٌ**.
Ve anne-annenin, baba-annenin her birine **جَدَّةٌ** denir; çoğulu: **جَدَّاتٌ**.
Ve **الجدُّ**: **جَدَّ التَّمرَةَ يَجُدُّها جَدّاً**’ın masdarıdır; ve Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **جَدَادِ اللَّيْلِ**’den nehyetti.
**أبو عبيد** dedi: O, geceleyin hurma ağaçlarını **يَجُدَّ** etmesidir; ve **الجَدَادُ**: **الصَّرَامُ**’dır.
Denir: O, bunu geceleyin, miskinler sebebiyle nehyetti; çünkü onlar ona hazır bulunurlardı da onlara ondan sadaka verirdi; celîl ve azîz olanın sözü için: ( **وءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ** ) ( **الأنعام** : 141 ) ; ve bunu geceleyin yaparsa, ancak sadakadan kaçandır.
**أبو عبيد** dedi ve **الكسائي** dedi: O, **الجِدَادُ** ve **الجَدَادُ**; ve **الحِصَادُ** ve **الحَصَادُ**; ve **القَطَافُ** ve **القِطَافُ**; ve **الصَّرَامُ** ve **الصِّرَامُ**.
**أبي بكرٍ**’in hadîsinde: ölümü sırasında kızı Âişe’ye dedi ki: (Ben sana hurmalıklardan her yıl yirmi vesk çıkarılan **جادَّ عِشْرِينَ وَسْقاً**’ı bağışlamıştım; ve isterdim ki sen onu kabzetmiş olaydın; ama bugün o, vârisin malıdır). Bunun te’vîli: O, sıhhatinde ona, her sene ondan yirmi vesk **يُجَدُّ** edilen hurma ağaçları bağışlamıştı; ve diliyle bağışladığını ona teslim aldırmamıştı; hastalanınca, kabzedilmemiş hurmalığı ona câiz olmayan gördü; ona, onun için sahih olmadığını ve diğer vârislerin onda onun ortakları olduğunu bildirdi.
**الأصمعي** dedi: Denir: falanın **أرضٌ جادُّ مئةِ وَسْقٍ**’ı vardır; yani ekildiği zaman yüz vesk çıkarır; ve bu, fasih Arapça bir sözdür.
Ve Allah’ın celîl ve azîz sözüne gelince: ( **مُّخْتَلِفاً أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا** ) ( **فاطر** : 27 ) ; şüphesiz **الفراء** dedi: **الجُدَدُ**: dağlarda bulunan çizgiler ve yollardır; beyaz, siyah ve kırmızı çizgiler; dağlarda bulunan yollar gibi. Tekili: **جُدّةٌ**.
Ve **امرئ القيس**’in sözünü şahit getirdi:
كأنّ سَرَاتَهْ وَجُدَّة مَتْنِه
كَنَائنُ يَجْرِي فوْقهُنَّ دليصُ
Dedi: **الجُدَّةُ**: eşeğin sırtındaki siyah çizgidir; ve **الدّليصُ**: parlayan şeydir.
**الزجاجُ** dedi: Her yol: **جُدّةٌ** ve **جادّةٌ**.
( **قلت** ) : Ve yolun **جادّةُ**’si: ona **جادّةً** denildi; çünkü o, düz, doğrultulmuş bir çizgidir; çoğulu: **الجوَادُّ** **الدال**’in şeddelenmesiyle.
**الليث** kitabında dedi: **الجادّةُ** hafifletilir ve ağırlaştırılır; hafifletilmiş olanın iştikakı, **الجَوَادِ**’dan, onu fiili üzerine çıkardığı zaman.
Dedi: Şeddeli olan ise: açık **الطريق الجَدَدِ**’den çıkışıdır.
( **قلت** ) : **الليث** iki veçhin ikisinde de hata etti; **الجَادَةِ**’de hafifletmeye gelince, dil imamlarından hiç kimsenin onu câiz gördüğünü bilmedim; ve **الجَوَادِ**’dan, cömert manasında, **فعلةً** olması câiz değildir.
Ve onun sözüne gelince: şeddelendiği zaman **الأرض الجَدَد**’dendir; bu sahih değildir. Ancak, gidilen ana yol **جادّةً** diye adlandırıldı; çünkü o, **جُدَّةٍ** sahibidir; ve **جُدّةٍ**: onun yolları ve yerde çizgilenmiş izleridir; **الأصمعي** böyle dedi.
Ve **الراعي**’nin sözünde:
فأصْبَحَت الصَّهْبُ العِتاقُ وقد بدا
لهُنّ المَنارُ والجوادُ اللَّوائحُ
**الراعي** hata etti; **الجوادّ**’ı hafiflettiği zaman; hâlbuki o, içinde **جُدَدٌ** bulunan yollardan **الجادَّة**’nin çoğuludur.
Ve **الجُدّةُ** ayrıca: nehrin kıyısıdır; **الهاء**’yı attıkları zaman **الجيم**’i kesrederler de **جِدٌّ** derler; ve **جُدّةٌ**. Ondan: **الجُدّة**: Mekke hizasındaki deniz sahili.
**أبو حاتم** dedi: **الأصمعي** dedi: Denir: **كُنَّا عِنْدَ جِدَّةِ النَّهْرِ** **الهاء** ile; ve aslı Nabatîdir: **كِدٌّ**; sonra Arapçalaştırıldı.
Dedi ve **أبو عمرٍ**: Biz bir emir yanında idik; **جَبَلَةُ بنُ مَخْرَمَة** dedi: **كُنَّا عِنْدَ جِدِّ النَّهْرِ**; ben dedim: **جِدَّةُ النَّهْرِ**; artık onu onda tanır oldum.
Ve **الجِدُّ** **هاء**sız: otlağın bulunduğu yer bakımından iyi kuyu.
**الأصمعي** dedi: Kum ve farklılık bulunmayan düz araziye **جَدَدٌ** denir.
( **قلت** ) : Araplar der: bu, **طَرِيقٌ جَدَدٌ**’dir; düz olduğu zaman; onda ne tümsek vardır ne de zorluk.
Ve bu yol, iki yolun **أَجدُّ**’üdür; yani ikisinin daha ayak basılırı, daha düz olanı ve ikisinin daha az koşul gerektireni.
**الأصمعي** dedi: Adam işinde **أَجَدَّ** eder, **يُجِدُّ**; onda **جِدَّه**’ine ulaştığı zaman; ve **جدَّ**: bir lugattır. Ondan:
Denir: **جادٌّ مُجِدٌّ**; yani gayret eden; ve **أجدَّ يُجِدُّ**; **جِدَ** ve gayret sahibi olduğu zaman.
**أبو نَصْرٍ** dedi: **لم يَجُدَّ**.
( **الأصمعي** ) : **المُسَيَّبِ بن عَلَسٍ**’ın sözünde **الجُدَّادُ**:
فِعْلَ السَّريعةِ بَادَرَتْ جُدَّادَهَا
قَبْلَ المَسَاءِ تَهُمُّ بالإسْرَاعِ
Ve onun sözü:
واللَّيْلُ غَامِرُ جُدَّادِهَا
**أبو نصر** dedi: Başkasını işittim, şöyle diyordu: **الجُدَّادُ**: gölgeliğin ipleridir. Dedi ve onun sözü:
واللَّيْلُ غَامِرُ جُدَّادِها
İplerde renkler vardı; gece onları siyahlığıyla kapladı da tek bir renk üzerine oldular. Dedi: **السَّرِيعَةُ**: çabuk davranan kadındır.
( **أبو عبيد عن أبي عبيدة** ) dedi: Nabatîcede **الجُدَّادُ**: düğümlü iplerdir; Nabatîcede **كُدَادٌ** denir.
**الأصمعي** dedi: Denir: devenin memeleri **جُدَّتْ**; memelerini kesen bir şey ona isabet ettiği zaman. Ve **ناقةٌ جَدُودٌ**: sütü kesilmiş olandır.
( **أبو عبيد عن أبي زيدٍ** ) : **نَعْجَةٌ جَدُودٌ**; sütü az bir miktar dışında gittiği zaman. Çoğulu: **جَدَائِدُ**. Dedi: Memesi kurursa o, **جدّاءُ**’dır.
Ve eşeklerden **الجدُودُ**: sütü kesilmiş olanlardır.
**الأصمعي** dedi: **الجَدَّاءُ**: sütü kesilmiş devedir.
Dedi: **المُجَدَّدَةُ**: memeleri kesilmiş olan; ve **الجدِّ**’in aslı: kesmektir.
**ابن السكيت** dedi: **الجَدُودُ**: bir zarar olmaksızın sütü azalan koyundur.
Ve keçiye **مَصُورٌ** denir; **جَدُودٌ** denmez.
Ve **الجدَّاءُ**: bir ayıp olmaksızın sütü giden.
**الأصمعي** dedi: Denir: **جُدَّ ثَدْيُ أُمِّهِ**; bu, ona kopuklukla beddua edildiği zamandır.
**الهُذَلِيُّ** dedi:
رُوَيْدَ عليّاً جُدَّ ما ثَدْيُ أُمِّهمْ
إلَيْنَا ولكِنْ وُدُّهُمْ مُتَمَايَنُ
( **قلت** ) : Beytin tefsiri: **عَلِيّاً**: Kinâne’den bir kabiledir; sanki dedi ki: **رُوَيْدَك عَلِيّاً** yani onlarla ağır ol, onlara yumuşak davran. Sonra dedi: **جُدَّ ثَدْيُ أُمِّهمْ إلَيْنَا**; yani bizimle onların arasında anne tarafından hısımlık ve akrabalık vardır; onlar onunla bize bağlıdırlar; her ne kadar sevgilerinde **مَيْنٌ** yani yalan ve yağcılık olsa da.
**الأصمعي** dedi: Deve için denir: o, binek üzerinde **لَمَجَدَّةٌ**’dir; yürüyüşte ciddi olduğu zaman.
( **قلت** ) : Bilmiyorum; dedi: **مَجِدَّةٌ** mi yoksa **مُجِدَّةٌ** mi? Kim **مَجِدَّةٌ** derse o, **جَدَّ يَجِدُ**’dendir; kim **مُجِدَّةٌ** derse o, **أَجَدَّتْ**’dendir.
Ve **وِكِسَاءٌ مُجَدَّدٌ**: içinde farklı ipler olan. Ve denir: falan büyüdü, sonra bir sevinç ve sürur buldu da **فَجَدَّ جِدَّةً**; sanki yeni olmuş gibi.
Ve Araplar der: **مُلاَءةٌ جديدٌ** **هاء**sız; çünkü **مَجْدُودَةٌ** manasındadır; yani kesilmiş. Ve **ثوبٌ جديدٌ**: yeni kesildi; yani kesildi.
**الأصمعي** dedi: Falan, işini onunla **أَجَدَّ** etti; yani onu sağlamlaştırdı. Ve şu beyti okudu:
أَجَدَّ بها أَمْراً وأَيْقَنَ أَنَّهُ
لها أوْ لأخْرَى كالطَّحِينِ تُرَابُها
**أبو نصر** dedi: Bana ondan nakledildi ki o dedi: **أَجَدَّ بها أَمْراً** manası: onunla işini **أَجَدَّ** etti; birincisi ise benden işitilmiştir.
Dedi: Adam yeni bir elbise giydiği zaman ona denir: **أَبْلِ وأَجِدَّ واحْمَدِ الكاسي**.
Ve denir: falanın evi eskidi, sonra bir ev **أَجَدَّ** etti.
**لبيد** dedi:
تَحَمَّلَ أهْلَهَا وأَجَدَّ فيها
نِعَاجُ الصَّيْفِ أَخْبِيَةَ الظِّلاَلِ
Ve yol **أَجَدَّ** etti; **جدداً** olduğu zaman.
**الليث** dedi: **الجِدُّ**: şakanın zıddıdır. Denir: falan işinde **جَدَّ** etti; hakikat ve yürürlük sahibi olduğu zaman.
Ve falan yürüyüşü **أجدَّ** etti; onda sıkılaştığı zaman.
Ve **الجِدَّةُ**: **الجديد**’in masdarıdır.
Ve bir elbise **أجَدَّ** etti ve onu **اسْتَجَدَّهُ**.
Dedi: **وُجدَّةُ النَّهْرِ**: ondan yere yakın olan. Ve **جديدُ الأرض**: onun yüzüdür. **الراجز** dedi:
حتَّى إذا ما خَرَّ لم يُوسَّدِ
إلاّ جديدَ الأرضِ أو ظَهْرَ اليدِ
Ve **الجَدِيدَانِ** ve **الأجَدَّانِ**: gece ve gündüz; **أبو عبيد** bunu **أبي زيدٍ**’den rivayet etti.
Ve eşeklerden **الجُدودُ** **جِدَاداً** olarak toplanır.
**الشماخ** dedi:
مِنَ الحُقْبِ لاحَتْهُ الجِدَادُ الغَوَارِزُ
Ve **جَدُودٌ**: belirli bir yerdir.
( **أبو عبيد عن أبي عمرٍ و** ) : **أجِدَّك** ve **أجَدَّك**; manası: senin hâlin ne.
**الأصمعي** dedi: **أجِدَّك** manası: bu senden mi **أبجِدَ**?
**الليث** dedi: Kim **أجِدَّك** derse, onu **بِجِدّه** ve hakikatiyle yemin ettirir; **الجيم**’i açarsa onu **بجدِّه** ile, yani bahtıyla yemin ettirir.
**الأزهري** dedi: Bazı nahivciler dedi: **أجدَّكَ**’nın manası: **أتجِدُّ جِدَّك**?; o, oyunun zıddıdır; bu yüzden onu nasb etti.
( **شمرٌ عن الأصمعي** ) : **الجَدْجَدُ**: sert topraktır.
Dedi ve **ابن شميل** dedi: **الجَدَدُ**: yerden düzleşen ve çoraklaşandır.
Dedi: **الصحراءُ**: **جَدَدٌ**; ve boşluk: **جَدَدٌ**; onda ne yumuşak kum vardır ne dağ ne tepe; geniş olur ve az geniş olur; bunlar yerin **أَجْدَادُ**’ıdır.
( **أبو عمرو** ) : **الجَدْجَدُ**: düz, pürüzsüz ova. Ve şu beyti okudu:
كفَيْضِ الآتيّ على الجَدْجَدِ
Dedi: **الجُدْجُدُ**: geceleyin ses çıkarandır.
**العَدَبَّسُ** dedi: O, yankıdır ve **الجُنْدَبُ**’dur.
**الليث** dedi: **الجُدْجُدُ**: **الجُنْدُبِ** yaratılışı üzere küçük bir canlıdır; ancak o, kısa siyahçadır; ondan beyazlığa çalanı da vardır; ayrıca **صُرْصُراً** diye de adlandırılır.
Dedi: **الجدَّاءُ**: kuru çöldür; ve aynı şekilde **السَّنةُ الجدَّاءُ**; ve **عام أَجَدُّ** denmez.
Dedi: **الجَدَّاءُ**: kulağı kesik koyundur. **الليث**’in kitabında: **الجدّادُ**: şarap satan dükkân sahibi.
( **قلت** ) : Bu, öylesi bir tashifin ta kendisidir ki, bilgisi zayıf olan bile benzerinden utanır; öyleyse derin bilgi iddia eden nasıl? Doğrusu: **الحدَّادُ** **الحاء** ile; onun tefsiri **مضاعف الحاء**’da geçti.
Ve denir: falan, işten bir **جُدَّةً** bindi; yani bir yol ve gördüğü bir görüş.
Ve **الجُدَّةُ**: gökte ve dağda yoldur.
**الليث** dedi: **جُدّادُ الطَّلْح**: onun küçükleridir. Ondan **الطرماح**’ın sözü:
تَجْتَنِي ثامر جُدّادِه
مِنْ فُرادَى بَرَمٍ أو تَوْأَمِ
( **عمروٌ عن أبيه** ) : **الجُدْجُدُ**: gözbebeğinin ortasında çıkan bir kabarcıktır.
Ve **الجُدْجُدُ**: sert topraktır.
Ve **الجُدْجُدُ** ve **الصُّرْصُرُ**: gecenin çığlığıdır.
Dedi ve denir: **صَرَّحَتْ جِدَّاءُ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ** , ve **صَرَّحتْ بجِدَّى غَيْرَ مُنْصَرِفٍ** , ve **وبجِدَّ غير مُنْصَرِفٍ ؟** ve **وبجِدَّانَ** , ve **وبجِذَّانَ** , ve **وبقِدَّانَ** , ve **وبقِذَّانَ** , ve **وبقِرْدَحْمَةَ** ve **وبقِذَّحْمَةَ** , , ve süt, **أزْغِدَتَهُ**’ini çıkardı; bütün bunlar, bir şey karışıklığından sonra açıklığa kavuştuğu zaman.
**شمرٌ** dedi: **الجدّاءُ**: memeleri kesilmiş koyundur.
Dedi: O, memesi kesik olandır; ve denildi: o, memeleri kurumuş olandır; **الصِّرَارُ** ona zarar verdiği zaman.
( **سلمةُ عن الفراء** ) : **الأجَدَّانِ** ve **الأحَدَّانِ**: gece ve gündüz.
**أبو عبيد** dedi: Hadiste geldi: ( **فأَتَيْنَا على جُدْجُدٍ مُتَدَمِّنٍ** ) .
**أبو عبيد** dedi: **الجُدْجُدُ** bilinmez; bilinen ancak **الجُدُّ**’dür; o, otlağın bulunduğu yer bakımından iyi kuyudur.
Başkası, **اليزيديِّ**’den rivayet etti ki o dedi: **الجُدْجُدُ**: suyu çok olan kuyudur.
**الأزهري** dedi: Onun benzeri: **الكُمْكُمَةُ**’nin **الكُمَّةِ** için olması; ve **الرَّفْرَفُ**’un **الرَّفِّ** için olmasıdır.
**دج** : ( **عمرٌ و عن أبيه** ) : **دَجَّ**; hızlandığı zaman, **يَدِجُّ**.
**ابن الأعرابي** de böyle dedi: Ve ev **دَجَّ** etti; damladığı zaman.
**ابنِ عُمرَ** hadîsinde: ( **هؤلاء الدّاجُّ ، ولَيْسُوا بالحاجّ** ) .
**أبو عبيد** dedi: **الدّاجُّ**: hacılarla birlikte bulunan kimselerdir; ücretliler, deveciler, hizmetçiler ve benzerleri gibi.
**الأصمعي** dedi: Onlara ancak **داجٌّ** denildi; çünkü onlar yerde **يَدِجُّونَ**.
Ve **الدَّجَجَانُ**: yürüyüşte sürünmedir. Ve bize şu beyti okuttu:
بَاتَتْ تُدَاعِي قِرَباً أَفَايِجا
تَدْعُو بِذَاكَ الدَّجَجَان الدَّارِجَا
**أبو عبيد** dedi: **ابنُ عُمَرَ** şunu kastetti: bunların, yürümeleri ve **يَدِجُّونَ** olmaları dışında bir şeyleri yoktur; ve onlar için hac yoktur.
Başkası dedi: **دَجَّ يَدِجُّ** ve **دَبَّ يَدِبُّ** manaca birdir.
**ابن مُقْبِلٍ** dedi:
إذَا سَدّ بالمَحَلِ آفاقَها
جَهَامٌ يَدِجُّ دَجِيجَ الظّعَنْ
**الأصمعيّ** dedi: Perdeyi **دَجَجْتُ**; **دجّاً**; onu salıverdiğim zaman; o da **مدجوجٌ**’dur.
Ve **دَجُوجٌ**: **قَيْس** diyarında bir dağın adıdır.
( **أبو عبيد عن الأمويِّ** ) : Gök **دَجَّجَتِ**; bulutlandığı zaman.
( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) : **الدُّجُجُ**: siyah dağlardır; ve **الدُّجُحُ** da: karanlığın yığılmasıdır.
**أبو زيد** dedi: **الدّاجُّ**: tâbiler ve devecilerdir; ve **الحاجُّ**: niyet sahipleridir; ve **النَّاج**: gösteriş yapanlardır.
**الكسائي** dedi: Tavukla **دَجْدَجْتُ** ve onunla **كَرْكَرْت**; bağırdığın zaman.
**الليث** dedi: **الدُّجَّةُ**: karanlığın şiddetidir; ondan **الدَّيْجوجِ**’un iştikakı; yani karanlık. Ve **ليلٌ دجُوجِيُّ**; ve **شعرٌ دجوجيٌّ**; ve **سوادٌ دجوجيٌّ**.
Ve gece **تَدَجْدَجَ** etti; o da **دَجْدَاجَةٌ**’dir.
Ve şu beyti okudu:
إذَا رِدَاءُ لَيْلَةٍ تَدَجْدَجَا
( **أبو عبيد** ) : **المُدَجَّجُ**: tam silah giyen.
**شمرٌ** dedi: Denir: **مُدَجِّجٌ** ve **مُدَجَّجٌ**.
**الليث** dedi: **المُدَجَّجُ**: teçhizatında **تَدَجّجَ** etmiş süvaridir.
Ve **المُدَجَّجُ**: kirpilerden **الدُّلْدُلُ**; ve söyleyenin kastettiği odur:
ومُدَجَّجٍ يعدُو بشِكَّتِه
مُحْمَرَّةٍ عيْنَاهُ كالكلْبِ
Dedi: **الدَّجَاجَةُ**: **الدِّجَاجَةِ**’de bir lugattır.
Dedi: **الدَّجَاجَةُ**: iplikten bir yumaktır. Ve **الخُزَاعِيِّ**’nin sözünü şahit getirdi:
وعجُوزاً رَأَيْتُ باعَتْ دَجَاجاً
لم يُفَرِّخْنَ قد رَأَيْتُ عُضَالا
Ve **دَجَاجَة**: bir kadının adıdır.
Ve **لبيد**’in sözünde denildi:
بَاكَرْتُ حَاجَتَها الدَّجَاجَ بسُحْرَةٍ
Şüphesiz o, **الدَّجاج** ile **الدِّيكَ**’i ve seher vaktindeki ötüşünü kastetti.
Ve **الدَّجَاجِ**’ın çoğulu: **دُجُجٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve ondan sonra gelenler, مضاعف ve مطابق içinde)

   (**در**)  **الدال** ile **الراء**, مضاعf içinde iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün **دَرُّ**’ü (sağılması/akması). **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**’si: onun dökmesi (sağması). Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Bundan da onların sözü: “لله **دَرُّه**”, yani onun işi; sanki o, **الدَّر**’e benzetilmiştir; o da **ذوات الدّرّ**’den (süt verenlerden) olan **الدَّر**’dir. Ve sövgüde derler: “لا **دَرّ** **دَرُّه**” yani hayrı çoğalmadı. باب’dan: **دَرّت** **حَلُوبةُ** المسلمين, yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın bir **دِرَّة**’si vardır, yani bir sürüm (revaç); sanki o **دَرَّت** (sağdı/akıtıverdi). Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى** **استدراراً**, eğer erkeği istedi ise; sanki o, kendisine erkeğinin suyunun akmasını (**يَدِرَّ**) istemiştir.
  Diğer asla gelince: **الدّرِيرُ** (dört ayaklılardan): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleri. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ** **تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalandıysa. Ve **دَرْدَر** çocuk bir şeyi, eğer onu çiğnediyse; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastı (istikameti); çünkü o, gelen ve giden olmaksızın boş kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inciler; onda, saflığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bunun için Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: sanki onda, saflığı ve güzelliği sebebiyle, içinde dalgalanan bir su var.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delip geçen, aydınlık olan. Beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetildi ve ona nisbet edildi.

  (**دس**)  **الدال** ile **السين**, مضاعf ve مطابق içinde tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ** şeyi toprağa, onu **أدُسُّه** **دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır (ses çıkarmayan) bir yılandır.
  Ama onların “**دُسَّ** البَعيرُ” sözüne gelince, onda iki söz vardır; her biri باب’ın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibidir. Diğer söz: devenin yaralarına **الهِنَاءُ** sürülmesidir. باب’dan*: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü o, gizlilik ve incelik içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ile **الظاء**, dayanılacak bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den, **الدَّظَّ**’ın **الشَّلُّ**([5]) olduğu rivayet edildi; denir: **دظَظْناهم**, eğer onları felç ettiysek. Bu ise bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ile **العين**, kıyaslanan, düzenli tek bir asıldır; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه** onu **أَدُعُّه** **دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alacak şekilde hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
  Ama onların “**الدَّعْدَعَةُ** koyunu sürmek için azarlamadır” sözü ve “**الدَّعدعةُ** sendeleyene ‘**دَعْ دَعْ**’ demendir; tıpkı ‘**لَعاً**’ denildiği gibi” sözü; biz demiştik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Ve onların kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demesine gelince; eğer sahihse, bir **حاء**’dan([6]) ibdâl’dendir: **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ile **الفاء** iki asıldır: biri şeyde bir عرض’a delâlet eder, diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**’tür; o, yan (böğür)dur. **دَفَّا** devenin: iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**, eğer devenin iki yanına düşmüşse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: onunla oyalanılan şey. İkincisi: **دَفّ** kuş **دَفيفاً**; bu, yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir: iki kanadını hareket ettirir, ayakları da yerde olur. Ondan: falan oğullarından üzerimize bir **دَافَّةٌ** geldi; **تدِفّ** **دَفيفاً**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ** adamı, eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile (tam) öldürdüysen. Bundan da Hâlid b. Velîd’in hadisi: “من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه”، yani onu (hemen) öldürsün. Ve o, باب’dandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

  (**دق**)  **الدال** ile **القاف** tek bir asıldır; küçüklük ve hakirliğe delâlet eder. **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: falan bana ne **أدَقَّنِي** ne de **أَجَلَّني**; yani bana ne küçük ne büyük bir şey verdi. Ve falan **أدقَّ** ve **أجلّ**, eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az adam. Ve **الدَّقيق**: kapalı (muğlak) iş. Ve **الدقيق**: un. Ve dersin: **دققتُ** şeyi, onu **أدُقُّه** **دَقاًّ**.
  Ama **الدَّقْدَقة**: dört ayaklıların toynaklarının, gidip gelmelerinde çıkardığı seslerdir. Böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, toynaklarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ile **الكاف** iki asıldır: biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o, bilinen şeydir. Abdi([10]) dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz yer. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan dişi deve.
  Kisâî dedi ki: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**: yani sırtı geniş olan.
  Diğer asıl, ibdâl باب’ına yakındır; sanki onda **الكاف**, **القاف**’ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت** şeyi, **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ** adam; o halde o **مدكوكٌ**’tur; eğer hastalandıysa. Ve caizdir ki bu, birincidendir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o halde her iki ihtimale de elverişlidir.

  Ve kumdan **الدَّكْدَاك**, sanki **دُكَّ** **دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق** **دَقّاً**. Dil ehli dedi ki: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışan, yükselmeyen şeydir. Bundan da Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bişe’deki menzilini sorduğunda, dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**, ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**”.
  Ve bu باب’dan: **دَكَكت** toprağı ölü üzerine, onu **أدُكّه** **دَكَّاً**, eğer onu üzerine yığdıysan. Ve yine kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olması sebebiyle olduğu söylendi.
  Ve bu iki asıldan şâz olanlardan: eğer sahihse, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe karşı güçlü. Ve şâzdan onların sözü: onun yanında bir yıl **دكيكا** kaldım; yani tam olarak.

  (**دل**)  **الدال** ile **اللام** iki asıldır: biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri, şeyde çalkantıdır.
  Birincisi onların sözü: **دلَلْتُ** falanı yola. **الدليل**: şeydeki alâmettir. O, **الدَّلالة** ve **الدِّلالة** bakımından açıktır.
  Diğer asıl: onların sözü: **تَدَلْدَل** şey, eğer çalkalandıysa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  **القُسوط**: zulümdür. **الدِّين**: itaattir.
  Ve باب’dan: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve bir hâl içinde onun cüretidir; sanki o muhaliftir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu ise ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimeden: falan, savaşta akranlarına karşı **يُدِلُّ** eder([13]); doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci باب’dan Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**, eğer akrabalıkla vurduysa([14]).

  (**دم**)  **الدال** ile **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, onunla sıvanması yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) elbiseyi, eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan; ve bir şey üzerine sıvanan her şey **دِمام**’dır([16]). Ama **الدّمدمة** helâktir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten neyi kapladığı sebebiyledir. **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. **الدَّامَّاء**: yerboğan faresinin deliği; çünkü onu **يدُمُّه** **دمّاً**, yani onu düzleştirerek düzler.
  Ama onların “yüzü **دميمُ** olan adam” sözü, باب’dandır; sanki yüzü siyahlıkla yahut çirkinlikle sıvanmıştır. Denir: yüzü **دَمَّ**; **يَدُِمّ** **دَمامةً**; o halde o **دميم**’dir.
  Ama **الدَّيْمُومَة**; o, suyu olmayan çöldür; باب’dandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzleştirilmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvanması gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: kolay (yumuşak) tepeler.

  (**دن**)  **الدال** ile **النون** tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. **الأدَنُّ**: sırtı eğik adam. Ondan denir: **دَنِنْتَ** **دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**, yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**, yani iki eli (ön ayakları) kısa. Böyle olunca onun **منْسجُهُ** alçak olur([17]). Bundan: **الدَّنْدَنَة**; o, adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyle sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ondan hadis: “فأمَّا **دَنْدَنَتُكَ** و**دندنةُ مُعاذٍ** فلا نُحْسِنُهُمَا([18])”.
  Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: küt (keskin olmayan) kılıca **دَدَانٌ**([19]) demeleridir. باب’dan şâz olanlardan: **الدَّيْدَن**; o, âdettir.
  Birinci asla kıyaslananlardan: **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ile **الهاء**, üzerine kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların “**تَدَهْدَهَ** şey” sözünde gelir; eğer yuvarlandıysa. Sanki **الدَّهْدَهَةُ**, oradan meydana gelen sestir. Ve biz demiştik ki: sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: “Bilmiyorum o hangi **الدَّهْدَاءِ**’dır([20])”; yani o hangi insandır? **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleri. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğu.
  Bunun bir asıl olmadığını söylediğimize delâlet eden şeylerden: Halîl’in kitabındaki sözü: ve Rü’be’nin sözüne gelince:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  Denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti([22]). Halîl’in söylediği ise, senin gördüğün üzeredir; باب’ın başındaki sözünden sonra: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu: onlardan biri kan davasını gördüğünde ona “يا فلانُ إلاّ **دَهٍ** فلا * **دَهٍ**” der; yani sen şimdi onun intikamını almazsan, onun intikamını asla almazsın; ve bunun benzeri işlerde. Bu bütün, söylediğimize delâlet eden şeylerdendir.

  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki باب’a yakındır. **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöl. Bazıları der ki: ancak bununla adlandırıldı; çünkü onda boş olan (kimse), **الدّوِيّ** gibi işitir; böylece iş, seslerin kıyaslanmaması hakkında söylediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  باب’dan: **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. Ama **الدآدئ**: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü her kap, dolmaya yaklaştığında **تدأدأ** etmiştir. Ve yine bu geceler, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. Ama “karanlığından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldı” diyenin sözü, bir şey değildir ve onun kıyası yoktur.
  Ama **الدَّوادِي**: çocukların salıncaklarıdır; bu da bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ile **الباء** sahih, kıyaslanan tek bir asıldır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ** **دبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “Cennete **دَيْبُوبٌ** ve **قَلاّع** girmez.” **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında nemimelerle dolaşan (**يدِب**) koğucu kastedilir. **القَلاَّع**: insanı, sultanına, onun yanındaki bir mertebeden söküp atması için ispiyonlayandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**, eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** ile yürüyorsa. Ve denir: evde ne **دِبِّيٌّ** ne **دُبِّيٌّ** var; yani debelenen (dolaşan) hiç kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]), eğer kanla debeleniyorsa (sızıyorsa). Hüzeli([25]) dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sini aldı; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşünün benzeriyle yürüdü. **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Ama saçtaki **الدَّبَبُ**, ibdâl باب’ındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan بدل edilmiştir. Develerden **الأدْبَبُ**: kıllı (çok tüylü) olandır. Hadiste—eğer sahihse—: “أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل **الأدْبَب**([29])**”. Ama **الدَّبُوب**; denir ki o, dibi uzak derin mağaradır([30]). Bu ise bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ile **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

  (**دج**)  **الدال** ile **الجيم** iki asıldır: biri **الدَّبيب**’e benzer; ikincisi ise örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi onların sözü: **دَجَّ** **دَجيجاً**([32]), eğer debelendi ve koşuşturduysa. Ve yine **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde koşuşturanlardır. Ve [hadiste([33])]: “هؤلاء **الدّاجُّ** ولَيسُوا بالحاجّ”. Ama Enes hadisi: “ما تركت من **حاجَةٍ** ولا **داجَة**” bu باب’dan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve o, **الحاجَة**’ye tâbidir. Ama **الدَِّجاجَة** bilinen şeydir; çünkü o **تُدَجْدِجُ**, yani gelir ve gider. Ve **الدَّجاجة**: iğin topağıdır. Eğer sahihse, o teşbih manası üzerinedir. Ve yine onların sözü: falanın bir **دَجاجة**’si var; yani bir aile/çoluk-çocuk. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون**.
  Diğerine gelince: onların sözü: **تَدَجْدَج** gece, eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت** göğü **تدجيجاً**: bulutlandı. Ve **تدَجْدَجَ** süvari zırhıyla; sanki onunla örtündü. O, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Ve kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri de bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Ama onların, yere yayılıp uzanmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demesi; o, باب’dandır; çünkü o, sanki yeri örtüyor gibidir.

  (**دح**)  **الدال** ile **الحاء** tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ** evi ve başkasını, eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ** karnı, eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi ki: “Ayın iki gecesi kalmışken yağmura tutulduk; yer ot olarak **فاندحَّتِ**.” Ve denir: **دَحَّ** avcı evini, eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve باب’dan: **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırıldı. Ve yine **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

  (**دخ**)  **الدال** ile **الخاء**, ondan dallandırılan bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا** kavmi: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî, **الدخدخة**’nin bitkinlik olduğunu zikretti. Ama **الدَُّخُّ**; o, باب’ında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

  (**دد**)  **الدال** ile **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “ما أنَا مِن **دَدٍ** ولا **الدَّدُ** مِنِّي([40])”.
  Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **دَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَجَّ
1 دَجَّ دج , aor. دَجِ٣َ inf. n. دَجِيجٌ (S A, * K) and دَجَجَانٌ (S) and دَجٌّ, (TA,) He, (a man, TA,) or it, (a company of people, accord. to ISk not said of a single person, S, TA,) crept along; i. e. went, or walked, leisurely, softly, or gently: (S, A, K:) or did so with short steps: or came and went. (TA.) You say, مَرَّ القَوْمُ يَدِجُّونَ عَلى الأَرْضِ The company of men passed, going leisurely, &c., upon, or over, the ground. (S.) ― -b2- Hence, (TA,) He trafficked, or exercised the business of a merchant: (K) because the merchant travels about at a slow pace. (TA.) ― -b3- And He hastened, or went quickly. (TA.) ― -b4- Also, [aor. دَجِ٣َ ] inf. n. دَجٌّ, said of a بَيْت [or tent, or house, or chamber], It dripped. (K.) -A2- See also 2. -A3- دَجَّ, [aor., accord. to rule, دَجُ٣َ ,] (As, K,) inf. n. دَجٌّ, (TA,) He let down a veil, or curtain. (As, K.)

دجّجت السَّمَآءُ
2 دجّجت السَّمَآءُ دججت السمآء , [in the CK, erroneously, تَدَجَّجَت,] inf. n. تَدْجِيجٌ; (S, K;) and ↓ دَجَّت, [aor. دَجِ٣َ ] (A, TA;) The sky became clouded. (S, A, K.)

تدجّج فِى شِكَّتِهِ
5 تدجّج فِى شِكَّتِهِ ذ , (S, and so in copies of the K,) or ↓ تَدَجْدَجَ, (A, and so in the K accord. to the TA,) He covered himself with his arms, or weapons: (A:) or he attired himself with (lit. entered into) his arms; (S, K;) as though he covered himself with them. (S.)

دَجْدَجٌ
R. Q. 1 دَجْدَجٌ دجدج It (the night, S, and so in some copies of the K) was, or became, dark; (S, K;) as also ↓ تَدَجْدَجَ (K.) -A2- دَجْدَجَتِ الدَّجَاجَةُ فِى مَشْيِهَا The domestic fowl ran. (TA.) ― -b2- دَجْدَجَ بِالدَّجَاجَةِ He called the cock, or hen, (S, K,) by the cry دَجْ دَجْ, (K,) or, as in some copies of the K [and in the L] دِجْ دِجْ. (TA.)

تَدَجْدَجَ
R. Q. 2 تَدَجْدَجَ تدجدج : see 5: ― -b2- and see also R. Q. 1.

دَجْ دَجْ
دَجْ دَجْ دج دج , (so in copies of the K,) or دِجْ دِجْ (so in some copies of the K and in the L,) A cry by which domestic fowls are called. (L, K.) [See R. Q. 1.]

دُجٌّ
دُجٌّ دج A chicken: [or probably chickens, as a coll. gen. n. of which ↓ دُجَّةٌ, mentioned in the TA voce دَجَاجٌ, q. v., is the n. un.:] said by some to be a post-classical word. (TA.)

دُجَّةٌ
دُجَّةٌ دج دجه دجة Intense darkness: (S, K:) and ↓ دُجُجٌ signifies the same; (K) or condensation of darkness. (TA.) -A2- See also دُجٌّ.

دُجُجٌ
دُجُجٌ دجج : see دُجَّةٌ. ― -b2- Also Black mountains. (IAar, K.) -A2- Also pl. of دَجَاجٌ. (Mgh, Msb.)

دَجَجَانٌ
دَجَجَانٌ دججان [originally an inf. n.; see 1: afterwards (like خَصْمٌ and عَدْلٌ &c.) used as an epithet;] A sucking infant, that creeps along after its mother: fem. with ة. (K.)

دَجَاجٌ
دَجَاجٌ دجاج and دِجَاجٌ (S, A, Msb) and دُجَاجٌ, (TA,) the first of which is more chaste than the second, (S, A, Msb, * TA,) and the second than the third; (TA;) a coll. gen. n.; (S, TA;) n. un. دَجَاجَةٌ (S, Mgh, K) and دِجَاجَةٌ (S, K) and دُجَاجَةٌ; (K;) applied to the male and the female; (S, K;) A certain bird, (TA,) well known; (S, Msb, K;) [the common domestic fowl, both cock and hen;] so called because of its [frequent] coming and going: (Towsheeh:) pl. دُجُجٌ, (Mgh, Msb,) and sometimes دَجَائِجُ; (Msb;) and pl. of the n. un. دجاجاتٌ; and دِجَاجٌ may be regarded as a broken pl. of دِجَاجَةٌ, its kesreh and ا being considered as the kesreh and ا which make the pl. form, and as being not the kesreh and ا which are in the sing.; or it may be a pl. of دُجَاجَةٌ with the augmentative letter ا rejected, as though pl. of دُجَّةٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] الدَّجَاجَةُ [(assumed tropical:) The constellation Cygnus; so called in the present day;] a certain northern constellation, consisting of nineteen stars in the figure and two without the figure, of which the four stars in a row are called الفَوَارِسُ, and lie across the Milky Way. (Kzw.) ― -b3- دَجَاجُ البَرِّ: see حَجَلٌ. ― -b4- دَجَاجَةٌ, (accord. to the K,) or دَجَاجٌ, (accord. to the TA, [the latter app. the correct term,]) also signifies (assumed tropical:) A family, or household; the persons who dwell with a man, and whose maintenance is incumbent on him. (K, TA.) ― -b5- Also the former, (assumed tropical:) A ball (كُبَّة) of spun thread: (S, K:) or the [receptacle called] حِفْش thereof: pl. [or rather coll. gen. n., of which it is the n. un.,] دَجَاجٌ. (TA.) ― -b6- الدَّجَاجَتَانِ (assumed tropical:) The two projections, (TA,) or projecting bones, (MF,) of the breast of a horse, on the right and left of the زَوْر [q. v.]. (TA, MF.)

دَجُوجٌ
دَجُوجٌ دجوج : see دَجُوجِىٌّ

دَجِيجٌ
دَجِيجٌ دجيج : see دَجُوجِىٌّ

دَجَاجَةٌ
دَجَاجَةٌ دجاج دجاجه دجاجة and دِجَاجَةٌ and دُجَاجَةٌ are explained above, voce دَجَاجٌ.

دُجَاجِىٌّ
دُجَاجِىٌّ دجاج دجاجى دجاجي : see دَجُوجِىٌّ, in two places.

نَاقَةٌ دَجَوْجَاةٌ
نَاقَةٌ دَجَوْجَاةٌ ناقة دجوجاه ناقة دجوجاة : [A long-bodied she-camel; lit.] a she-camel spreading upon, or over, the ground. (S, K.)

دَجُوجِىٌّ
دَجُوجِىٌّ دجوجى دجوجي Of a clear black colour: (A 'Obeyd, TA voce غَيْهَبٌ:) or intensely black; (S) as also ↓ أَسْوَدُ دُجْدُجٌ and ↓ دُجَاجِىٌّ. (K.) It has the latter signification applied to a he-camel; and دَجُوجِيَّةٌ to a she-camel. (S, TA.) Also simply Black; applied to hair; and so ↓ دَجِيجٌ: or the latter has this signification applied to anything; as also ↓ دَجْدَاجٌ: (TA:) which last likewise signifies dark, applied to a sea or great river, (K, TA,) because of the blackness of its water. (TA.) You say also لَيْلٌ دَجُوجِىٌّ Dark night: (S, A, K:) or intensely dark night; and so ↓ دَجُوجٌ and ↓ دُجَاجِىٌّ (TA:) and لَيْلَةٌ ↓ دَيْجُوجٌ (S, K) and ↓ دَجْدَاجَةٌ (K) a dark night: S, K:) the pl. of ↓ دَيْجُوجٌ is دَيَاجِيجٌ and دَيَاجٌّ the latter a contraction of the former. (TA.)

دَاجٌّ
دَاجٌّ داج داجي [part. n. of 1]. You say جَمَاعَةٌ دَاجَّةٌ A party, or company, creeping along; i. e., going, or walking, leisurely, softly, or gently: (ISk, S:) or doing so with short steps: or coming and going. (TA.) And أَقْبَلَ الحَاجُّ وَ الدَّاجُّ (S, * K, * TA) The [company of pilgrims to Mekkeh, and of the] letters-out of camels &c., and the servants, or assistants, (S, K,) and the like attendants of the pilgrims, came: (TA:) the two words حاجّ and داجّ, though sings., are used in the pl. sense: (TA:) or الداجّ signifies also the merchants; (K;) or the merchants and others who go leisurely, or creep along, after the pilgrims. (TA.) الداجّ has the same meaning in the words of a trad., هٰؤُلَآءِ الدَّاجُّ وَلَيْسُوا بِالجَاجِّ [These are the lettersout of camels &c., and they are not the pilgrims]: (S, K:) said by Ibn-' Omar, of a people whom he saw among the pilgrims, whose appearance he disliked: or it means, accord. to A 'Obeyd, those who are with the pilgrims, such as the hired men, and the camel-drivers, and the servants, and the like; and Ibn-' Omar meant that these were not pilgrims in the proper sense, but merely persons journeying and creeping along. (TA.) In the words of another trad., مَا تَرَكْتُ مِنْ حَاجَةٍ وَلَا دَاجَةٍ اـِلَّا أَتَيْتُ, the word داجة is without teshdeed, and is an imitative sequent to حاجة: (S:) [see art. دوج:] but accord. to one relation, it is ما تركت حَاجَّةٌ وَلَا دَاجَّةٌ, meaning, accord. to El-Khattábee, [I left not a company of] pilgrims to Mekkeh, nor those returning. (TA.) One says also, أَمَا وَحَوَاجِّ بَيْتِ اللّٰهِ وَ دَوَاجِّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا [Nay, by the pilgrims to the House of God, and those who journey thither for mercantile purposes, I will assuredly do such and such things]. (TA.)

دَيْجُوجٌ
دَيْجُوجٌ ديجوج Darkness. (TA.) ― -b2- And also used as an epithet: see دَجُوجِىٌّ, in two places.

دُجْدُجٌ
دُجْدُجٌ دجدج : see دَجُوجِىٌّ.

دَجْدَاجٌ
دَجْدَاجٌ دجداج ; and its fem., with ة: see دَجُوجِىٌّ.

مُدَجِّجٌ
مُدَجِّجٌ مدجج and مُدَجَّجٌ A man completely armed: (S, * K, * TA:) and so A 'Obeyd explains ↓ مُدَجْدَجٌ: he is so called because he walks slowly by reason of the weight of his arms; or because he covers himself therewith, from دَجَّجَتِ السَّمَآءُ. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) The hedgehog; syn. قُنْفُذٌ: (ISd, K:) or a large قُنْفُذٌ: (TA:) app. so called because of its spines. (ISd.)

مَدْجُوجٌ
مَدْجُوجٌ مدجوج A veil, or curtain, let down. (As, TA.)

مُدَجْدَجٌ
مُدَجْدَجٌ مدجدج : see مُدَجِّجٌ.

##### Türkçe

**دَجَّ**
1 **دَجَّ** دج, muzâri‘ **دَجِ٣َ**; mastar **دَجِيجٌ** (S A, * K) ve **دَجَجَانٌ** (S) ve **دَجٌّ** (TA): O, (bir adam, TA,) yahut o, (bir topluluk, İSk’ye göre tek bir kişi hakkında söylenmez, S, TA,) sürünerek gitti; yani ağır ağır, yumuşakça yahut nazikçe gitti veya yürüdü: (S, A, K:) yahut kısa adımlarla böyle yaptı: yahut gelip gitti. (TA.) Şöyle dersin: مَرَّ القَوْمُ يَدِجُّونَ عَلى الأَرْضِ “Adam topluluğu, yerin üzerinde yahut üzerinden, ağır ağır vb. giderek geçti.” (S.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) ticaret yaptı yahut tüccarlık işini icra etti: (K) çünkü tüccar yavaş bir yürüyüşle dolaşır. (TA.) ― -b3- Ve acele etti yahut hızlı gitti. (TA.) ― -b4- Ayrıca, [muzâri‘ **دَجِ٣َ**] mastar **دَجٌّ**, bir **بَيْت** [yahut çadır, yahut ev, yahut oda] hakkında: Damladı. (K.) -A2- 2’ye de bak. -A3- **دَجَّ**, [muzâri‘, kaideye göre, **دَجُ٣َ**], (As, K,) mastar **دَجٌّ**, (TA,) bir örtüyü yahut perdeyi indirdi. (As, K.)

**دجّجت السَّمَآءُ**
2 **دجّجت السَّمَآءُ** دججت السمآء, [CK’de hatalı olarak **تَدَجَّجَت**], mastar **تَدْجِيجٌ**; (S, K;) ve ↓ **دَجَّت**, [muzâri‘ **دَجِ٣َ**] (A, TA;): Gökyüzü bulutlandı. (S, A, K.)

**تدجّج فِى شِكَّتِهِ**
5 **تدجّج فِى شِكَّتِهِ** ذ, (S, ve K nüshalarında da böyle,) yahut ↓ **تَدَجْدَجَ**, (A, ve TA’ya göre K’da da böyle): Kollarıyla yahut silahlarıyla örtündü: (A:) yahut silahlarını kuşandı (lafzen: silahlarının içine girdi); (S, K;) sanki onlarla örtünmüş gibi. (S.)

**دَجْدَجٌ**
R. Q. 1 **دَجْدَجٌ** دجدج: O (gece, S, ve K’nın bazı nüshalarında da böyle) karanlık idi yahut karanlık oldu; (S, K;) bunun gibi ↓ **تَدَجْدَجَ** (K.) -A2- **دَجْدَجَتِ الدَّجَاجَةُ فِى مَشْيِهَا** Evcil kümes hayvanı koştu. (TA.) ― -b2- **دَجْدَجَ بِالدَّجَاجَةِ** Horozu yahut tavuğu, (S, K,) **دَجْ دَجْ** nidasıyla çağırdı, (K,) yahut K’nın bazı nüshalarında [ve L’de] **دِجْ دِجْ**. (TA.)

**تَدَجْدَجَ**
R. Q. 2 **تَدَجْدَجَ** تدجدج: 5’e bak: ― -b2- ve ayrıca R. Q. 1’e de bak.

**دَجْ دَجْ**
**دَجْ دَجْ** دج دج, (K nüshalarında böyle,) yahut **دِجْ دِجْ** (K’nın bazı nüshalarında ve L’de böyle): Evcil kümes hayvanlarının çağrıldığı bir nida. (L, K.) [R. Q. 1’e bak.]

**دُجٌّ**
**دُجٌّ** دج: Bir civciv: [yahut muhtemelen civcivler; aşağıdaki ↓ **دُجَّةٌ**’nin (TA’da **دَجَاجٌ** maddesinde zikredilen, bk.) bunun tekil birimi olduğu bir cem‘î cins isim olarak:] bazılarınca klasik sonrası bir kelime olduğu söylenmiştir. (TA.)

**دُجَّةٌ**
**دُجَّةٌ** دج دجه دجة: Şiddetli karanlık: (S, K:) ve ↓ **دُجُجٌ** de aynı manaya gelir; (K) yahut karanlığın yoğunlaşması. (TA.) -A2- **دُجٌّ**’e de bak.

**دُجُجٌ**
**دُجُجٌ** دجج: **دُجَّةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca siyah dağlar. (IAar, K.) -A2- Ayrıca **دَجَاجٌ**’un çoğulu. (Mgh, Msb.)

**دَجَجَانٌ**
**دَجَجَانٌ** دججان [aslında bir mastardır; 1’e bak: sonra (خَصْمٌ ve عَدْلٌ vb. gibi) bir sıfat olarak kullanılmıştır;]: Annesinin ardından sürünerek giden emzikli bebek: dişisi ة ile. (K.)

**دَجَاجٌ**
**دَجَاجٌ** دجاج ve **دِجَاجٌ** (S, A, Msb) ve **دُجَاجٌ**, (TA,) bunların birincisi ikinciden daha fasih, (S, A, Msb, * TA,) ikincisi de üçüncünden; (TA;) bir cem‘î cins isim; (S, TA;) tekil birimi **دَجَاجَةٌ** (S, Mgh, K) ve **دِجَاجَةٌ** (S, K) ve **دُجَاجَةٌ**; (K;) erkeğe ve dişiye uygulanır; (S, K;) belli bir kuş, (TA,) meşhur; (S, Msb, K;) [yaygın evcil kümes hayvanı, horoz ve tavuk;] [sık] gelip gitmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır: (Towsheeh:) çoğulu **دُجُجٌ**, (Mgh, Msb,) ve bazen **دَجَائِجُ**; (Msb;) ve tekil birimin çoğulu دجاجاتٌ; ve **دِجَاجٌ**, **دِجَاجَةٌ**’nin kırık çoğulu sayılabilir; onun kesresi ve **ا**’sı, çoğul kalıbını yapan kesre ve **ا** kabul edilerek, tekilde bulunan kesre ve **ا** olmayarak; yahut **دُجَاجَةٌ**’nin çoğulu olabilir; artırma harfi **ا** atılmış olarak, sanki **دُجَّةٌ**’nin çoğulu gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الدَّجَاجَةُ** [(mecazî farz edilen:) Kuğu takımyıldızı; günümüzde böyle adlandırılır;] kuzeyde bir takımyıldız; şekil içinde on dokuz yıldız ve şekil dışında iki yıldızdan oluşur; bunlardan bir sıradaki dört yıldıza **الفَوَارِسُ** denir ve Samanyolu’nun üzerinden enlemesine uzanır. (Kzw.) ― -b3- **دَجَاجُ البَرِّ**: **حَجَلٌ**’e bak. ― -b4- **دَجَاجَةٌ**, (K’ya göre,) yahut **دَجَاجٌ**, (TA’ya göre, [ikincisi görünüşe göre doğru terimdir,]) ayrıca (mecazî farz edilen:) Bir aile yahut hane; bir adamla birlikte oturan ve nafakası ona vacip olan kimseler. (K, TA.) ― -b5- Ayrıca birincisi, (mecazî farz edilen:) Eğrilmiş ipliğin bir topu (**كُبَّة**): (S, K:) yahut onun **حِفْش** denilen [kabı]: çoğulu [yahut daha doğrusu bunun tekil birimi olduğu cem‘î cins isim] **دَجَاجٌ**. (TA.) ― -b6- **الدَّجَاجَتَانِ** (mecazî farz edilen:) Bir atın göğsünün, sağ ve solunda **زَوْر**’un [bk.] yanında bulunan iki çıkıntısı, (TA,) yahut çıkıntı yapan iki kemiği. (MF.) (TA, MF.)

**دَجُوجٌ**
**دَجُوجٌ** دجوج: **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**دَجِيجٌ**
**دَجِيجٌ** دجيج: **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**دَجَاجَةٌ**
**دَجَاجَةٌ** دجاج دجاجه دجاجة ve **دِجَاجَةٌ** ve **دُجَاجَةٌ**, yukarıda **دَجَاجٌ** maddesinde açıklanmıştır.

**دُجَاجِىٌّ**
**دُجَاجِىٌّ** دجاج دجاجى دجاجي: iki yerde **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**نَاقَةٌ دَجَوْجَاةٌ**
**نَاقَةٌ دَجَوْجَاةٌ** ناقة دجوجاه ناقة دجوجاة: [Uzun gövdeli bir dişi deve; lafzen] yere yayılıp uzanan bir dişi deve. (S, K.)

**دَجُوجِىٌّ**
**دَجُوجِىٌّ** دجوجى دجوجي: Berrak siyah renkte: (A 'Obeyd, TA, **غَيْهَبٌ** maddesinde:) yahut koyu siyah; (S) bunun gibi ↓ **أَسْوَدُ دُجْدُجٌ** ve ↓ **دُجَاجِىٌّ**. (K.) Bu son mana erkek deveye uygulanır; dişi deveye de **دَجُوجِيَّةٌ**. (S, TA.) Ayrıca sadece siyah; saça uygulanır; ve bunun gibi ↓ **دَجِيجٌ**: yahut ikincisi bu manayı herhangi bir şeye uygulanmış olarak taşır; bunun gibi ↓ **دَجْدَاجٌ**: (TA:) ki bu sonuncusu da, suyun siyahlığından dolayı, bir denize yahut büyük bir ırmağa uygulanmış olarak “karanlık” manasına gelir. (K, TA.) (TA.) Şöyle de dersin: لَيْلٌ **دَجُوجِىٌّ** “Karanlık gece”: (S, A, K:) yahut pek karanlık gece; ve bunun gibi ↓ **دَجُوجٌ** ve ↓ **دُجَاجِىٌّ** (TA:) ve لَيْلَةٌ ↓ **دَيْجُوجٌ** (S, K) ve ↓ **دَجْدَاجَةٌ** (K) “karanlık bir gece”: (S, K:) ↓ **دَيْجُوجٌ**’un çoğulu **دَيَاجِيجٌ** ve **دَيَاجٌّ**dur; ikincisi birincinin kısaltmasıdır. (TA.)

**دَاجٌّ**
**دَاجٌّ** داج داجي [1’in ism-i fâili]. Şöyle dersin: جَمَاعَةٌ **دَاجَّةٌ** “Sürünerek giden bir grup yahut topluluk; yani ağır ağır, yumuşakça yahut nazikçe giden yahut yürüyen”: (ISk, S:) yahut kısa adımlarla böyle yapan: yahut gelip giden. (TA.) Ve **أَقْبَلَ الحَاجُّ وَ الدَّاجُّ** (S, * K, * TA) “[Mekke’ye giden] hacılar topluluğu ve develeri vb. salıverenler ve hizmetçiler yahut yardımcılar, (S, K,) ve hacıların benzeri refakatçileri geldi”: (TA:) حاجّ ve داجّ iki kelimesi, tekil oldukları hâlde, çoğul manasında kullanılır: (TA:) yahut **الداجّ** ayrıca tüccarlar manasına gelir; (K;) yahut hacıların ardından ağır ağır giden yahut sürünür gibi giden tüccarlar ve başkaları. (TA.) **الداجّ**, bir hadisin lafzında da aynı manadadır: هٰؤُلَآءِ **الدَّاجُّ** وَلَيْسُوا بِالجَاجِّ “[Bunlar develeri vb. salıverenlerdir ve hacılar değildirler]”: (S, K:) İbn-‘Ömer tarafından, hacılar arasında görüp görünüşünü beğenmediği bir topluluk hakkında söylenmiştir: yahut A 'Obeyd’e göre manası, hacılarla birlikte olanlar; ücretliler, deve sürücüleri, hizmetçiler ve benzerleri gibi; ve İbn-‘Ömer’in kastı, bunların hakiki manada hacı olmayıp sadece yolculuk eden ve sürünür gibi giden kimseler olduğudur. (TA.) Başka bir hadisin lafzında, مَا تَرَكْتُ مِنْ حَاجَةٍ وَلَا دَاجَةٍ اـِلَّا أَتَيْتُ, **داجة** kelimesi teşdidsizdir ve **حاجة**’ye uydurma bir ardıl kelimedir: (S:) [دوج maddesine bak:] fakat bir rivayete göre, ما تركت **حَاجَّةٌ** وَلَا **دَاجَّةٌ**, El-Hattâbî’ye göre manası: “[Mekke’ye giden] hacılar topluluğundan da, dönenlerden de hiçbir topluluğu bırakmadım.” (TA.) Şöyle de denir: أَمَا وَحَوَاجِّ بَيْتِ اللّٰهِ وَ **دَوَاجِّهِ** لَأَفْعَلَنَّ كَذَا وَكَذَا “[Hayır, Allah’ın Evi’ne giden hacılar ve ticaret maksadıyla oraya yolculuk edenler hakkı için, mutlaka şöyle şöyle yapacağım].” (TA.)

**دَيْجُوجٌ**
**دَيْجُوجٌ** ديجوج: Karanlık. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir sıfat olarak da kullanılır: iki yerde **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**دُجْدُجٌ**
**دُجْدُجٌ** دجدج: **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**دَجْدَاجٌ**
**دَجْدَاجٌ** دجداج; ve onun dişisi, ة ile: **دَجُوجِىٌّ**’ye bak.

**مُدَجِّجٌ**
**مُدَجِّجٌ** مدجج ve **مُدَجَّجٌ**: Tamamen silahlanmış bir adam: (S, * K, * TA:) ve A 'Obeyd ↓ **مُدَجْدَجٌ**’i böyle açıklar: silahlarının ağırlığı sebebiyle yavaş yürüdüğünden; yahut onlarla örtündüğünden dolayı, **دَجَّجَتِ السَّمَآءُ**’dan. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecazî farz edilen:) Kirpi; eş anlamlısı **قُنْفُذٌ**: (ISd, K:) yahut büyük bir **قُنْفُذٌ**: (TA:) görünüşe göre dikenlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır. (ISd.)

**مَدْجُوجٌ**
**مَدْجُوجٌ** مدجوج: İndirilmiş bir örtü yahut perde. (As, TA.)

**مُدَجْدَجٌ**
**مُدَجْدَجٌ** مدجدج: **مُدَجِّجٌ**’e bak.
