# دحر (د-ح-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir

- Harfler: د - ح - ر
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَدْحُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Küçük düşürülerek kovulan | 3 | 3 | [7:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/7:18.md) |
| [دُحُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8F%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُولًا | Küçük düşürerek kovmak | 1 | 1 | [37:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/37:9.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
2. [ذأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Zemin suyu azalmış, dipte kalmış, çekildiği zaman bulanık…
3. [وصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Serçe ile işaret parmaklarının aralarıdır
4. [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
5. [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
6. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
7. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona yaslanırlar
8. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
9. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buzağı demektir
10. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
11. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
12. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
13. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
14. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
15. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
16. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
17. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
18. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
19. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
21. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
23. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دحر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md), [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya kimseyi aşağılayarak, hor görüp zillet içinde geriye itmek ve kovmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kibir ve haddi aşma cürmü işleyen varlığın ilahi huzurdan, semavi meclisten ve rahmet dairesinden alçaltılarak defedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru nizamı ihlal eden unsurların tahkir edilerek sistem sınırları dışına itilmesi ve etkisizleştirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece nötr bir uzaklaştırma veya fiziki çıkarma sanılması; içerdiği zillet, tahkir ve küçültme boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دح | İtmek, yaymak, savurmak, yerinden oynatarak kaydırmak; [دحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88.md) kökünde yayma ve döşeme, [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) kökünde ise ayağın veya delilin kaydırılıp boşa çıkarılması | ر | Titreşim, süreklilik ve kesin yöneliş bildiren harfin eklenmesiyle eylem, bir varlığı zillet ve hakaret eşliğinde geriye doğru itip tamamen kovma ve sistem dışına savurma anlamı kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı | Eşik, geçiş, açılma veya kapanma hareketi; bir sınır alanından diğerine geçiş imkânı |
| ح | çit, duvar | Çevirme, sınır koyma, muhafaza etme ve geçişi kesin biçimde engelleme |
| ر | insan başı | Baş, yöneliş, benlik, üstünlük iddiası ve bilinçli hareket |
| دحر | Kapının kapatılıp sınırın dışına sürülmesi | Diklenerek ve üstünlük taslayarak (baş) sınıra (çit) dayanan unsurun, kapı kapatılarak zillet ve zorlama eşliğinde eşiğin dışına püskürtülmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi, hayvanı veya asalak bir unsuru eliyle yahut bir aletle itip kakarak, aşağılayıp hırpalayarak bulunduğu yerden kovup uzaklaştırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Arefe günü rivayetinde İblis'in ilahi lütuf karşısındaki zillet ve hezimeti bu kökle nitelenmiştir: مَا مِنْ يَوْمٍ إِبْلِيسُ فِيهِ أَدْحَرُ وَلَا أَدْحَقُ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ (Lisānü'l-Arab) |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça دحر kökü, guttural boğaz sesleri ile patlamalı diş sesinin birleştiği itme, savurma ve püskürtme semantik matrisine aittir. Kökün Kuzeybatı Sami dillerinde birebir aynı üçlü radikalle (d-ḥ-r) tam örtüşen yaygın bir türevi bulunmamakla birlikte, İbranice ve Aramicedeki d-ḥ-y/d-ḥ-h (דחה: itmek, savurmak, reddetmek, yere çalmak) ve d-ḥ-p (şiddetle sürmek, telaşla dışarı atmak) biçimleriyle yakın semantik akrabalık taşır. Arapçada son harf olan ر sesinin dahil olmasıyla kök, yalın bir itme eyleminden öteye geçerek failin üstünlüğünü ve mef'ulün mutlak zilletini içeren tahkiramiz bir kovma ve bertaraf etme yönünde özelleşmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دح kök matrisi ve ses genişlemesi | İtme ve yerinden oynatma bildiren ikili tabanın ر harfiyle tahkir ve zillet içeren sürekli bir kovmaya dönüşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki د-ح kökleri | İbranice ve Aramicede itme, defetme ve düşürme bildiren köklerle anlamsal ve kökensel paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dışı ilişki tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دحر | Anlamlı | Kovmak ve uzaklaştırmak | Bir kimseyi horlayarak, zillet içinde itip mekândan veya makamdan sürmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [درح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağırlaşmak ve yaşlanmak | Adımlarını yavaş ve bitkin atmak, ihtiyarlık sebebiyle dermansız kalmak | Kur'an'da geçmez |
| [حدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Yukarıdan aşağıya indirmek | Bir şeyi yüksekten aşağıya doğru salmak, gözyaşının yahut suyun eğimden akması | Kur'an'da geçmez |
| [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Kastetmek ve engellemek | Bir işe öfkeyle niyetlenmek, menedip daraltmak veya yalnızlaşmak | Kur'an'da geçer (Kalem [68:25](https://lisan.digital/tr/ayet/68:25.md)) |
| [ردح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Geniş ve ağır olmak | Tabanı yayvan, hacimli ve yere sağlam oturan nesne veya yapı | Kur'an'da geçmez |
| رحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دحر | Merkez | Kovma ve dışlama | Horlanarak ve zillet içinde uzaklaştırılma | Haddini aşan varlığın ilahi huzurdan veya meclisten küçültülerek defedilmesi |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovma ve sürme | Yalın biçimde yerinden uzaklaştırma | Mutlaka hakaret ve küçültme içermesi gerekmeyen genel mekanik veya fiili sürme hali |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtme ve defetme | Çarpma ve temas yoluyla geri püskürtme | Bir saldırıya veya baskıya karşı durup onu kuvvet kullanarak geriletme |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Atma ve fırlatma | Hızla savurarak uzağa fırlatma | Bir nesneyi bir noktadan diğerine şiddetle ve süratle fırlatıp feda etme |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Zıt | Yakınlaşma ve kabul | İtibar ve hürmetle merkeze alınma | Varlığın emniyet ve yakınlık bularak huzura dahil edilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دحر | Horlayarak kovmak | Bir varlığı zillet ve şiddetle itip bulunduğu yerden defetmek | Kesin |
| Latince | expello, deicio, repello | Dışarı atmak, alçaltarak kovmak, geri püskürtmek | 'Expello' dışarı sürmeyi, 'deicio' aşağı düşürmeyi karşılar; manevi tahkir boyutu bağlamla tamamlanır | Güçlü |
| İngilizce | to banish ignominiously, to repel, to cast out with disgrace | Rezil ederek kovmak, püskürtmek | 'Repel' fiziksel itmeyi, 'cast out with disgrace' ise hakir görerek dışlamayı tam olarak karşılar | Güçlü |
| Almanca | verstoßen, schmachvoll vertreiben | Hakir görerek kovmak, sürmek | 'Vertreiben' kovma fiilini, 'schmachvoll' nitelemesi ise kökteki zillet ve utanç unsurunu dengeler | Güçlü |
| Fransızca | bannir ignominieusement, repousser | Rezilce defetmek, geri püskürtmek | 'Repousser' eylemsel savuşturmayı, 'bannir' ise statü kaybıyla sistem dışına atmayı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Cassell's Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَدْحُورًا | İblis'in ilahi huzurdan zelil edilerek kovulması | Kibir gösterip secde etmeyen İblis'in cennetten ve ilahi yakınlıktan alçaltılmış olarak tard edilişi (A'râf [7:18](https://lisan.digital/tr/ayet/7:18.md)) |
| مَدْحُورًا | Ahirette kınanmış ve dışlanmış olarak cehenneme atılma | Dünyayı ahirete tercih edenlerin ve Allah ile beraber başka ilah edinenlerin cehenneme hakir kılınarak fırlatılması (İsrâ [17:18](https://lisan.digital/tr/ayet/17:18.md), İsrâ [17:39](https://lisan.digital/tr/ayet/17:39.md)) |
| دُحُورًا | Şeytani unsurların gök katından püskürtülmesi | Yüce meclisi (el-Meleü'l-A'lâ) gizlice dinlemeye çalışan şeytanların yakıcı alevlerle kovulup uzaklaştırılması (Sâffât [37:9](https://lisan.digital/tr/ayet/37:9.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İblis'in ontolojik düşüşü ve ebedi hüsranı | Şeytanın kibri neticesinde ilahi rahmetten ebediyen mahrum kalması ve zilletle dışlanması | Mutlak ilahi adalet karşısında kibrin zilletle cezalandırılması |
| Fıkıh | Haddi aşan bozguncuların tecridi | Toplum nizamına kasten saldıran bozguncuların sürgün ve tecrit (nefy) yaptırımıyla toplumdan uzaklaştırılması | Hukuki meşruiyeti yitiren unsurun alçaltıcı tecridi |
| Tefsir | Semavi koruma ve cehennem tasvirleri | Melekler meclisine sızmak isteyen cinlerin taşlanması ve cehennem ehlinin tahkir edilerek azaba sürüklenmesi | Fiziki savuşturma ile manevi zilletin birleşmesi |
| Hadis | Arefe günü iblisin hali | Arefe gününde inen ilahi af karşısında İblis'in tarihteki en zelil, hakir ve kovulmuş (adher) duruma düşmesi | Psikolojik ve ruhsal hezimet |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve kulluk dairesi | Rahmetten tard ve zillet | Kutsal alanı fesattan arındırma | Kibirle isyan eden varlığın ilahi yakınlık alanından tahkir edilerek bütünüyle çıkarılması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Batıl ve temelsiz bilginin elenmesi | Epistemik kirliliği önleme | İspatsız, çelişkili ve hakikatle bağdaşmayan sahte önermelerin bilgi yapısından reddedilip atılması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve meşru otorite | İsyan ve anarşinin bastırılması | Toplum düzenini koruma | Meşru nizama ve hukuka başkaldıran bozguncuların yetkilerinin ellerinden alınıp tecrit edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve meşru ticaret | Asalak ve haksız kazancın tasfiyesi | Piyasayı istismardan temizleme | Spekülatif, tefeci ve üretimsiz yapıların ekonomik dolaşımın dışına itilerek menedilmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektrostatik itim (repulsion) ve dengesiz sistemden dışlanma | Aynı yüklü kutupların birbirini şiddetle itmesi veya dinamik bir sistemin kararlılığını bozan yabancı bir partikülün merkezkaç kuvvetiyle sistem çeperinin dışına fırlatılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama (stigma), dışlanma (ostracism) ve hukuki aforoz | Temel ahlaki veya toplumsal sözleşmeyi kökten ihlal eden aktörlerin kolektif bilinç tarafından statüleri düşürülerek marjinalleştirilmesi ve topluluktan uzaklaştırılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece nötr bir fiziksel uzaklaştırma veya bir mekândan çıkarma olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin mutlaka bir zillet, aşağılama, küçültme ve ilahi adalet karşısında itibar kaybı boyutu barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın kovulmasının veya cehennem azabının yalnızca bir yer değiştirme sanılması; suçlunun yaşadığı derin psikolojik yıkım ve şeref kaybının ayetlerin anlamından koparılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi nizamın kibir karşısındaki kesin tavrını gösterir; batılın ve isyanın sadece engellenmekle kalmayıp, bütün onurundan soyundurularak zelil bir biçimde defedildiğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İblis'in kovuluş kıssalarında (A'râf [7:18](https://lisan.digital/tr/ayet/7:18.md)), şirk ve dünya tutkusuyla yoldan çıkanların uhrevi akıbetinde (İsrâ [17:18](https://lisan.digital/tr/ayet/17:18.md), [17:39](https://lisan.digital/tr/ayet/17:39.md)) ve semavi alanın korunmasını anlatan ayetlerde (Sâffât [37:9](https://lisan.digital/tr/ayet/37:9.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeytani odakların ve taşkın güçlerin yenilmez veya saygın bir güce sahip olduğu yanılgısını yıkar; hakikat karşısında onların sürekli püskürtülen, alçaltılan ve sınır dışı edilen aciz varlıklar olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir varlığı tahkir ederek, itip kakarak ve zillet içinde bulunduğu yerden zorla kovup uzaklaştırmak.
- Soyut anlam: İlahi ve meşru nizamı ihlal eden bir unsurun, itibar kaybı ve küçültülme eşliğinde sistem sınırlarının dışına itilmesi.
- Sistematik karşılık: Nizamı koruyan mekanizmanın, sisteme sızmaya çalışan gayrimeşru ve haddini aşmış unsurları alçaltıcı bir kuvvetle bertaraf edip arındırması.
- LaTeX modeli: $$ F(x, S) \implies (x \notin S) \land (v < 0) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ meşru nizamı, ilahi huzuru veya korunan semavi alanı; $x$ haddini aşarak sınıra saldıran veya kibirlenen unsuru; $F$ uygulanan zorlayıcı defetme ve kovma dinamiğini temsil eder. Bağıntı, $F$ eylemi sonucunda ihlalci unsurun meşru alanın dışına atıldığını ($x \notin S$) ve süreçte sıfırın altına inen bir itibar/zillet değerine ($v < 0$) mahkûm edildiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/7:18.md) — مَدْحُورًا

قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Buyudu ki: Çık oradan, alçak ve kovulmuş olarak. Andolsun ki; onlardan kim, sana tabi olursa; cehennemi bütün sizden dolduracağım.

### [İsra 17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/17:18.md) — مَدْحُورًا

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا

Meal (IK): Kim geçici dünyayı isterse; onun için orada dilediğimiz kadar, dilediğimiz kimseye hemen veririz. Sonra onun için cehennemi hazırlarız. Kötülenmiş ve koğulmuş olarak oraya girer.

### [İsra 17:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/17:39.md) — مَدْحُورًا

ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا

Meal (IK): Bunlar, Rabbının sana vahyettiği hikmettendir. Allah ile beraber bir başka ilah edinme. Yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.

### [Saffat 37:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/ayet/37:9.md) — دُحُورًا

دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ

Meal (IK): Kovularak. Ve onlar için sürekli bir azab vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir. Sonra lam ra’ya dönüşerek dhr engel anlamına gelmeye başlamıştır.
“Tahur” (tı,ha) oku uzağa atan ser yay, “tı” “dal”a dönüşmüş kovmak anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والراء معهما
د ح ر، ح د ر، ر د ح، ح ر د، د ر ح مستعملات
دحر:
دَحَرْتُه أدحَرُه دَحْراً أي بعَّدتُه ونَحَّيْتُه.
ومَلُوماً مَدْحُوراً أي: مطروداً.
حدر:
الحَدْر: ما تحدِرُه من عُلْوٍ إلى سُفْل، والمُطاوعة مه الأنْحدار، وحَدَرْتُ السَّفينة في الماء حُدوراً. والحَدور اسم مُنحَدَر الماء في انحطاط صبَبَه، وكذلك الحَدور في سَفْح جَبَل.
وحَدَرْتُ القرِاءةَ حَدْراً، وحَدَرَتْ عيَنْي الدَّمْعَ، وانحدَرَ الدمعُ.
وناقةٌ حادرةُ العيَنْيَنْ أي مُمتلئيها نِقْياً قدراتَوَتا وحَسُنَتا.
وكل رَيّان حَسَن الخَلْق حادر، وقد حَدُرَ حدراةً، قال:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
وقال:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
وامرأةٌ حَدْراءُ، ورجل أحْدَرُ.
والحَدْرة جزم: قَرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العَيْن وقد حَدَرتْ عينه حَدْراً. ويقال:الحَدْر في نعت العَيْن في حسنها خاصة مثل الحادرة، قال:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
وحَيْدَرةُ: اسم علي بنأبي طالب -عليه السلام- في التوراة، وارتجَزَ فقال:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
وحَدَرَ جِلْده يحدُرُ حُدوراً أي تَوَرَّمَ، قال:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
ومنه يقال: حَدَرْتُ جلدَه بضرْبٍ، وأحْدَرتُ لغة.
ردح:
الرَّدْح: بَسْطُكَ الشَّيء فَتُسَوٍّي ظهرهَ بالأرض، قال أبو النجم:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
يصف القُتْرة. ويجيء في الشعر مُردَح مثل مَبْسُوط ومُبْسَط.
وناقةٌ رَداحٌ: ضَخْمة العَجيزة والمآكِم، تقول: رَدُحَت رَداحةً فهي رَدُوحٌ ورَداحٌ.
وكَبْشٌ رَداح: ضَخْم الأَلْية، قال:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
وكتيبة رَداح: مُلَمْلَمة كثيرة الفُرسان.
حرد:
الحَرَدُ مصدر الأحْرَد الذي إذا مَشَى رَفَعَ قوائمه رفعاً شديداً ويَضَعُها مكانَها من شِدَّة قَطافته في الدَّوابِّ وغيرها.
وحَرِدَ الرجلُ فهو أحرَد إذا ثَقُلَتْ عليه دِرعُه فلم يستطع الانبِساط في المشْي، قال:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
والحَرْدُ والحَرَد لغتان، يقال: حَرِدَ فهو حَرِد إذا اغتاظ فَتَحرَّشَ بالذي غاظه وهَمَّ به فهو حاردٌ، قال:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
وقطاً حُرْدٌ أيْ سِراع، قال:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
وقول الله جل ذكره: " وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين " ، أيْ على جِدٍّ من أمرهم.
وحَرِدَ السَّيْرُ إذا لم يستَوِ قَطْعُه.
والحُرْديّة: حِياصة الحَظيرة التي تُشَدُّ على حائطٍ من قَصَب عَرْضاً تقول: حَرَّدناه تحريداً، ويجمع على حَرادِيّ.
وحَيٌّ حَريدٌ: الذي ينزل مَنزِلاً من جَماعَة القبيلة لا يخالطهم في ارتِحاله وحُلُولِه.
والحِرْد: قِطعة من سِنَام.
والمُحاردةُ: انقِطاعُ اللَّبَن من المَواشي والإبِل، وناقة مُحاردِ: شديدةُ الحِراد.
والحَرْدُ: القَصْد، قال:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**د ح ر**، **ح د ر**، **ر د ح**، **ح ر د**، **د ر ح** kullanımdadırlar

**دحر**:
**دَحَرْتُه** **أدحَرُه** **دَحْراً** yani onu uzaklaştırdım ve kenara çektim.
Ve “**مَلُوماً مَدْحُوراً**” yani: kovulmuş.

**حدر**:
**الحَدْر**: yükseklikten aşağıya indirdiğin şeydir; ve mutâvaat (edilgen karşılığı) **الانْحدار** iledir. Ve gemiyi suda **حُدوراً** olarak indirdim. **الحَدور** suyun inişinde akışının eğimli inişinin adıdır; aynı şekilde bir dağın yamacındaki **الحَدور** da böyledir.
Ve okumayı **حَدْراً** olarak okudum; ve gözüm yaşı akıttı; ve yaş aktı.
Ve “**ناقةٌ حادرةُ العيَنْيَنْ**” yani iki göz çukuru dolu; iki göz çukuru doldu ve güzelleşti.
Ve her suya kanmış, yaratılışı güzel olan **حادر**dır; ve **حدُرَ** **حدراةً** olmuştur; dedi ki:
وعَسيرٍ أدْماءَ حادرةِ الع		نِ خَنُوفٍ عَيْرانةٍ شِمْالال
Ve dedi ki:
أُحِبُّ صَبيَّ السَّوْء من أجل أُمِّه		وأُبْغِضُه من بُغْضِها وهو حادِرُ
Ve bir kadın **حَدْراءُ**, bir erkek **أحْدَرُ**.
Ve **الحَدْرة** (Cezm): göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaradır; ve gözü **حَدْراً** olarak **حَدَرتْ**. Ve denir ki: gözün güzelliğinde özellikle **الحَدْر** nitelemesinde, **الحادرة** gibi; dedi ki:
وأنكرْتَ من حَدْراءَ ما كنتَ تعرفُ
Ve **حَيْدَرةُ**: Tevrat’ta Ali b. Ebî Tâlib’in -aleyhi’s-selâm- adıdır; ve recez söyledi de dedi ki:
أنا الذي سَمَّتْني أُمّي حَيْدَرَه
Ve derisi **حُدوراً** olarak **يحدُرُ** yani şişti; dedi ki:
لو دَبَّ ذرٌّ فوقَ ضاحي جلدها		لأبانَ من آثارِهـنَّ حُـدورُ
Ve bundan denir ki: bir vuruşla derisini **حَدَرْتُ**; ve **أحْدَرتُ** bir lehçedir.

**ردح**:
**الرَّدْح**: bir şeyi yayman, böylece sırtını yerle düzleştirmen; Ebû’n-Necm dedi ki:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفأً مَرْودحاً
شَخْتا خَفيّاً في الثَّرَى مدحُوحا
Tozu tasvir eder. Ve şiirde **مُردَح** gelir; **مَبْسُوط** ve **مُبْسَط** gibi.
Ve bir dişi deve **رَداحٌ**: sağrısı ve kalçaları iri; dersin ki: **رَدُحَت** **رَداحةً**; o hâlde o **رَدُوحٌ** ve **رَداحٌ**dur.
Ve bir koç **رَداح**: kuyruğu iri; dedi ki:
ومَشَى الكُمأةُ إلى الكُما		ةِ وقُرِّبَ الكبَشْ الرَّداحْ
Ve bir tabur **رَداح**: derli toplu, süvarisi çok.

**حرد**:
**الحَرَدُ**: yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve onları yerlerine, bineklerde ve başkalarında, adımının şiddetinden dolayı koyan **الأحْرَد**’in mastarıdır.
Ve adam **حَرِدَ** olur; o hâlde o **أحرَد**dır; zırhı ona ağır geldiğinde, yürüyüşte yayılıp açılmaya güç yetiremediğinde; dedi ki:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غيرَ أحرَدِ
Ve **الحَرْدُ** ile **الحَرَد** iki lehçedir. Denir ki: **حَرِدَ**; o hâlde o **حَرِد**dir; öfkelendiğinde, kendisini öfkelendirene sataştığında ve ona kastettiğinde; o hâlde o **حاردٌ**dır; dedi ki:
أُسُودُ شَرىً لاقَتَ أسُودَ خفيَّةٍ		تَساقَيْنَ سُمّاً، كَلُّهُنَّ حَـوارِدُ
Ve “**قطاً حُرْدٌ**” yani hızlılar; dedi ki:
بادَرْتُ حُرْاداً من قطاها النامي
Ve Allah’ın -azze ve celle- sözü: “**وغَدَوا على حَرْدٍ قادرين**”, yani işlerinden bir ciddiyet üzere.
Ve yürüyüş **حَرِدَ** olur; eğer kesip geçişi düzgün olmazsa.
Ve **الحُرْديّة**: kamıştan enlemesine bir duvara bağlanan çitin kuşatmasıdır; dersin ki: onu **تحريداً** olarak **حَرَّدناه**; ve **حَرادِيّ** üzerine çoğul yapılır.
Ve **حَيٌّ حَريدٌ**: kabilenin topluluğundan ayrı bir menzile inen; göçünde ve konaklamasında onlarla karışmayan.
Ve **الحِرْد**: hörgüçten bir parçadır.
Ve **المُحاردةُ**: davarlardan ve develerden sütün kesilmesidir; ve **ناقة مُحاردِ**: **الحِراد**ı şiddetli.
Ve **الحَرْدُ**: kastetmektir; dedi ki:
أَقَبلَ سَيْلٌ حاء من أمْر الله		يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّةْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدُحورُ: الطَرْدُ والإبْعاد. وقد دَحَرَهُ. قال الله تعالى: "اخْرُجْ مِنها مَذْموماً مَدْحوراً"، أي مُقًصىً.

##### Türkçe

**الدُحورُ**: kovma ve uzaklaştırma. Ve onu **دَحَرَهُ**. Allah Teâlâ dedi: "اخْرُجْ مِنها مَذْموماً مَدْحوراً", yani uzaklaştırılmış.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ر
حدر ، حرد ، دحر ، درح ، ردح : مستعملات .
دحر : قال الليث : الدَّحْرُ : تَبْعِيدُك الشيءَ عن الشيء ، يقال : اللَّهم ادْحَرْ عنا الشيْطان أي اطرده ونَحِّه .
وقال الله : ( قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) قالوا : مَطروداً .
وقال الفرَّاء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ ) ( الصافات : 8 ، 9 ) قرأ الناسُ بضم الدال ونَصْبها ، فمن ضَمّها جعَلَه مصدراً كقولك : دَحَرْتُه دُحوراً ، قال : والدَّحْرُ : الدفْعُ ، ومن فتَحَها جعلها اسماً ، كأنه قال : يُقْذفون بداحر وبما يَدْحَرُ .
قال الفرَّاء : ولستُ أَشْتَهي الفتح لأنه لو وُجِّه على ذلك على صحة لكان فيها الباء كما تقول : يُقْذَفون بالحِجارة ، ولا يقال : يُقْذفون الحِجارَة ، وهو جائز .
وقال الزجّاج : معنى قوله دُحوراً أي يُدْحَرون أي يُباعَدون .
حدر : الليث : الحَدْرُ من كلِّ شيءٍ : تَحَدُّرُه من عُلُوَ إلى سُفْلٍ ، والمُطاوَعَةُ منه الانحدار ، تقول : حَدَرْتُ السفينةَ في الماءِ حُدوراً ، وحَدَرَتْ عَيْنِي الدَّمعَ فانحدر الدمعُ وتحَدَّرَ ، وحَدَرْت القِراءَة حَدْراً .
والحَدور : اسم مقدارِ الماء في انحدار صَبَبه وكذلك الحَدور في سَفْح الجبل وكل موضع منحدر ، ويقال : وقَعْنا في حَدورٍ منكرة ، وهي الهَبوط ، قلت : ويقال له الحُدَراء بوزن الصُّعداء .
وقال الليث : الحادر : الممتلىء لحماً وشَحْماً مع تَرَارَة ، والفعل حَدُر حَدارةً ، وناقَةٌ حادِرةُ العيْنَيْن إذا امتلأَتا نِقْياً فارتَوَتَا وحَسُنَتا قال الأعشَى :
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ
قال : وكلُّ ريَّانٍ حَسَنِ الْخَلْقِ حادِرٌ ، وأنشد :
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ
وفي حديث عُمَر أنه ضرب رجُلاً ثَلاَثينَ سَوْطاً كلُّهَا يَبْضَعُ وَيَحْدُرُ . قال أبو عُبَيد : قال الأصْمَعِيُّ : يَبْضَعُ يعني يَشُق الجلد ، ويَحْدُرُ يعني يورِّمُ ولا يشقُّ ، قال : واخْتُلِفَ في إعرابه ، فقال بعضهم : يُحْدِرُ إحْداراً من أحْدَرْتُ ، قال : وأظنها لغتين إذا جعلتَ الفعل للضرب ، فأما إذا كان الفعلُ للجلد أنه الذي يَرِمُ فإنهم يقولون : قد حَدَر جِلْدُهُ يَحْدُرُ حُدُوراً لا اختلاف فيه أعلمه ، وقال عمر بن أبي ربيعة :
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
يَعني الْوَرَم .
قال : وكذلك يقال : حَدَرْتُ السفينة في الماء ، وكلُّ شيء أرسَلْته إلى أسفل فقد حَدَرْته حَدْراً وحُدُوراً ، قال : ولم أسمعه بالألف : أحْدَرْتُ ، قال : ومنه سُمِّيت القراءة السريعة الحَدْر ، لأن صاحبها يَحدُرُها حَدْراً .
قال : وأما الحَدُور فهو الموضع المُنْحَدِر . قال الأصمعيُّ : حَدَرتْهُم السَّنَةُ تَحْدُرُهُمْ إذا حطَّتهم ، وجاءت بهم حُدوراً .
وفتى حادِرٌ أي غليظٌ مُجْتَمِع ، وقد حَدَرَ يَحْدُر حَدارةً .
قال : وأحْدَر ثوبَه يُحدِرُهُ إحداراً إذا كَفَّهُ وذلك إذا فتله . ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَدْرَةُ : الفتلة من فتل الأَكْسِيةِ .
وقال الأصمعي : يقال عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ ،
فأما قولهم : حدرة فمعناه مُكْتَنِزَةٌ صُلبةٌ ، وبدرة : تَبْدُرُ بالنظر . وقال ابن الأعرابي : عين حَدْرةٌ واسعةٌ ، وأنشد :
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ
وغريفٌ حادر أي تامٌّ ، وقال غيره : هو الغليظ الحروف ، وأنشد :
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
يعني ضِفْدِعة ممتلئة المنكبين .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قرأ قول الله جلّ وعزّ : ( وإنا لجميع حادرون ) ( الشعراء : 56 ) بالدال ، وقال : مُؤدون بالكُرَاع والسِّلاح ، هكذا حدثني المنذري عن علي بن العبّاس الخُمَرِيُّ بالكوفة عن إبراهيم بن يوسف الصَّيْرَفي عن الحكم بن ظهَير عن عاصم عن زِرَ عن عبد الله . قُلْتُ : والقراءة بالذال حاذِرون لا غير ، والدَّال شاذَّةٌ لا يجوز عندي القراءة بها ، وقرأَ عاصم وسائر القراء بالذَّال .
وقال ابن السكيت : الحادُور : القُرْطُ وجمعه حَوادِيرُ ، وقال أبو النَّجم يصف امرأةً :
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
أراد أنها ليست بِوَقْصاء .
والحيْدار من الحَصى : ما صُلب واكتَنَز ، ومنه قولُ تميم بن أُبَيّ بن مُقْبِل :
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا
وقال أبو زيد : رَمَاه بالحَيْدَرَة أي بالهَلَكَة .
وقال أبو العَبَّاس أحمد بن يحيى : لم يختلف الرواة في أَنَّ هذه الأبيات لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه :
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ
ورُوِي عن عَمْرو عَنْ أبيه أنه قال : الحَيْدَرَةُ : الأسَدُ ، قال : والسَّنْدَرَةُ : مِكْيَالٌ كَبِير .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَيْدَرَةُ في الأُسْد مثل المَلِك في النَّاس .
قال أبو العَبَّاس : يَعْني لِغِلَظِ عُنُقِهِ وقُوَّةِ سَاعِدَيه ، ومنه غُلاَمٌ حادِرٌ إذا كان ممتلىء البَدَنِ شَدِيدَ البَطْشِ ، قال : واليَاءُ والهَاءُ زائدتان .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد قال : الحُدْرَةُ من الإبل : ما بَيْنَ العَشَرة إلى الأَرْبَعِين .
وقال شمر : يقال : مَالٌ حَوَادِر : مُكْتَنِزةٌ ضِخَامٌ ، والحَوَادِرُ من كُعُوبِ الرِّمَاح : الغِلاَظُ المُسْتَدِيرَةُ .
وحَيٌّ حَادِرٌ : مُجْتَمِعٌ .
وقال المُؤَرِّجُ : يقال : حَدَروا حَوْلَهُ وبه يَحْدُرُون إذا طَافُوا به .
وقال الليث : امرأةٌ حَدْرَاءُ ، ورَجُلٌ أَحْدَرُ .
وقال الفَرَزْدَقُ :
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ
قال : وقال بعضهم : الحَدْرَاءُ في نَعْتِ الفَرَسِ في حُسْنِها خَاصَّة .
قال : والحَدْرَةُ : جِرْمُ قَرْحَةٍ تَخْرُجُ بِبَاطِنِ جَفْنِ العَيْن ، وقَدْ حَدَرَت عَيْنُه حَدْراً .
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الحَدْرُ : الإسْرَاعُ في القراءَةِ وفي كلِّ عَمَل ، ومنه قيل : رَجُلٌ حَدْرَةٌ أي مُسْتَعْجِلُ .
قال : والحَدْرُ : الشَّقُّ ، والحَدْرُ : الوَرَمُ بلا شَق ، يقال : حَدَرَ جِلْدُه ، وحَدَرَ زَيْدٌ جِلْده .
قال : والحَدْرَةُ : العَيْنُ الواسِعَةُ الجاحِظَةُ . والحَادِرُ والحَادِرَةُ : الغُلاَمُ المُمْتَلِىءُ الشَّبَابِ .
ردح : ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الرُّدْحِيُّ : الْكاسُورُ ، وهُوَ بَقَّالُ القُرَى .
وقال اللَّيثُ : الرَّدْحُ : بَسْطُك الشيءَ فَتُسوِّي ظَهْرَه بالأرْض كقول أبي النَّجْم :
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً
قال : وقَدْ يَجِيءُ في الشِّعْرِ مُرْدَحاً مِثْل مبسوط ومُبْسَطٍ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : رَدَحْتُ البَيْتَ وأَرْدَحْتُه من الرُّدْحَة ، وهي قطعة تُدْخَل فيها بَنِيقة تزاد في البيت ، وأنْشَدَ الأصمعي :
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ
وقال في مَوْضِعٍ آخر الرّدْحَةُ : سُتْرةٌ في مُؤَخَّرِ البَيْتِ ، قال : وَرْدحةُ بَيْتِ الصَّائد وَقُتْرَتُه حِجارَةٌ ينصبها حَوْلَ بَيْتِه ، وهي الحَمَائِرُ ، واحدها حِمَارَة .
وقال اللَّيْثُ : امْرَأَةٌ رَدَاح : ضَخْمَةُ العَجِيزَةِ والمآكِمِ ، وقَدْ رَدُحَتْ رَدَاحَةً وهي رَدَاحٌ وَرَدَحَةٌ .
قال : وكتِيبَةً رَدَاحٌ : ضخمة مُلَمْلَمَةٌ كثيرة الفرسانِ ، وكبشٌ رَدَاحٌ : ضخم الأَلْيَة .
وروي عن عَلِيّ رضي الله عنه أنه قال : إنَّ من ورائكم أُمُوراً مُتَماحِلَةً رُدُحاً ، وبلاءً مُكْلِحاً مُبْلِحاً ، فالمُتَمَاحِلةُ : المُتَطَاوِلَةُ ، والرُّدُحُ : العظيمة يعني الفِتَن جمع رَدَاح وهي الفتنةُ العظيمة .
وروي عن أبي موسى أنه ذكر الفِتَن فقال : وبقيت الرَّدَاحُ المُظْلِمَة التي مَنْ أَشْرَفَ لها أشْرَفَتْ له ) ، أراد الفِتنة أيضاً .
وفي حديث أُمِّ زَرْع : ( عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ ) العُكُومُ : الأحْمَال المُعَدَّلَة ، والرَّدَاحُ : الثقيلة الكثيرة الحشْوِ من الأثاث والأمْتِعَة .
ومائدةٌ رَادِحَةٌ ، وهي العظيمة الكثيرة الخير .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ
وقال لبيد يصف كتيبة :
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ
وقال شَمِر : رَوَى بعضهم في حديث عَليّ ج : ( إنَّ من وَرَائكم فِتَناً مُرْدِحَة ) ، قال : والمُرْدِحُ له معنيان : أحدُهما المُثْقِل ، والآخر المُغَطِّي على القلوب من أَرْدَحْتَ البيتَ إذا أرسلتَ رُدْحَتَه ، وهي سُتْرَةٌ في مؤخر البيت ، قال : وَمَنْ رَواهُ فِتَناً رُدَّحاً فهي جمعُ الرَّادِحَةِ ، وهي الثِّقَالُ
التي لا تَكادُ تَبْرَحُ ، قال : والرَّادِحَةُ في بيتِ الطِّرِمَّاح : العِظامُ الثِّقَالُ .
حرد : الحرَدُ : مصدر الأَحْرَد ، وهو الذي إذا مَشَى رفعَ قوائمه رَفْعاً شديداً ووضعها مكانها من شِدَّة قَطافَتِه في الدَّوَابِّ وغيرها ، قال : والرَّجُلُ إذا ثَقُل عليه دِرْعه فلم يستطع الانْبِساطَ في المَشْي قيل حَرِدَ فهو أَحْرَد ، وأنشد :
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ
قلتُ : الحَرَدُ في البعير : حَادِثٌ لَيْسَ بِخِلْقة .
وقال ابن شُمَيل : الحَرَدُ : أن تَنْقَطِع عَصَبَةُ ذِرَاعِ البَعيرِ فَتَسْتَرْخِي يدُه ، فلا يزال يَخْفِق بها أبداً ، وإنما تَنْقَطِع العَصَبَةُ من ظاهر الذِّرَاع ، فتراها إذا مَشَى البعير كأنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأرضِ وَرَخاوَتِها ، قال : والحَرَدُ إنما يكون في اليَدِ ، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ قال : وتَلْقِيفُه : شِدةُ رفعه يده كأنما يمُد مَدّاً ، كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأرز خَشَبَته التي يدق بها فذلك التَّلْقِيف .
يقال : جَمَلٌ أَحْرَدُ ، وناقةٌ حَرْدَاءُ .
وأنشد :
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ
وقال الليث : الحَرَدُ لغتان ، يقال : حَرِدَ الرجلُ فهو حَرِد إذا اغْتَاظ فَتَحَرَّشَ بالَّذِي غاظه وهَمّ به فهو حارِدٌ ، وأنشد :
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد
وقال أبو العبَّاس : قال أبو زيد والأصمعي وأبو عُبَيدة : الذي سُمِع من العَرب الفُصَحاء في الغَضَب : حَرِد يَحْرَدُ حَرَداً بتحريك الرَّاء .
قال أبو العبَّاس : وسألتُ ابنَ الأعْرابي عنها فقالت : صَحِيحَة ، إلا أَنّ المُفَضَّل أَخْبَرَني أَنّ من العَرَب من يقول : حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً ، والتّسْكِينُ أكثر ، والأخْرَى فَصِيحة ، قال وقلَّما يلْحَنُ النَّاسُ في اللُّغة .
أخبرني المنذري عن الصَّيْدَاوِي عن الرِّياشي قال : قال الأصْمَعيّ : الحَرَدُ : داءٌ يأخذ البَعِير يَنْفُض منه يَدَه ، وأنشد لأبي نُخَيْلَةَ :
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد
قال : والأحْرَدُ من الرّجال : اللئيم ، وأنشد لرؤبة :
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز
وحَرَدْتُ حَرْدَه أي قَصَدْتُ قَصْدَهُ .
وقال ابن الأعْرَابي : الحَرْدُ : القَصْدُ ، والحَرْدُ : المنْعُ ، والحَرْدُ : الغَيْظُ ، والغَضَبُ ، قال : ويجوز أن هذا كله معنى قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) .
ورُوِي في بعض التفسير أَنّ قريتهم كان اسمها حَرْد .
وقال الفرَّاء في قوله تعالى : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) يريد على حَدَ وقُدْرَة في أنفسهم ، قال : والحَرْدُ : القَصْدُ أيضاً ، كما تقول للرَّجل : قَدْ أقْبَلْتُ قِبَلكَ ، وقَصَدْتُ قَصْدَك ، وحَرَدْتُ حَرْدَك ، قال وأنشدت :
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
يريد : يقصد قَصْدَها .
وقال غيره في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) ، قال : مَنَعُوا وهُمْ قادرون أي واجِدُون ، نصَبَ قادِرِين على الحال .
وقال الليث : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) قال : على جِدَ من أمرهم .
قلت : هكذا وجدتُه في نسخ كتاب الليث مُقَيّدا ، والصواب على حَدَ أي على مَنْعٍ هكذا قاله الفرَّاء .
وقال الليث : قَطاً حُرْدٌ : سِرَاعٌ . قلتُ : هذا خَطَأ ، والقَطَا الحُرْدُ : القِصَارُ الأرْجُل ، وهي مَوْصُوفةٌ بذلك ، ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليَدَيْن أي فيهما انْقِباضٌ عن العَطاء ، ومن هذا قوْلُ مَنْ قال في قوله : ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) أي على منع وبُخْل .
أبو عُبَيد عن الأصْمَعي : الحُرودُ : مَباعِرُ الإبل ، واحِدُها حِرْد وحِرْدةٌ بكسر الحاء .
وقال شمر : قال ابن الأعْرابي : الحُرُودُ : الأمْعاء ، وأقرأنا لابن الرِّقَاعِ :
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها
وسمعت العَرب تقول للحَبْل إذا اشْتَدَّتْ غَارةُ قُوَاه حتى تَتَعَقَّدَ وتَتراكب : جاء بحبْل فيه حُرُود ، وقد حَرَّد حَبْله .
وقال الليث : الحُرْدِيَّة : حِياصَةُ الحَظِيرة التي تُشَدُّ عَلَى حَائط من قَصَب عَرْضاً ، يقول : حَرَّدناهُ تحْرِيداً ، والجَمِيعُ الحَرادِيّ .
قال : والحَيُّ الحَرِيدُ : الذي يَنزِلُ مُعْتزِلاً من جَماعة القبِيلة ، ولا يُخالطهم في ارْتِجَالِه وحُلولِه .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرو : رَجل حَرِيد ، وهو المُتَحَوِّل عن قَوْمه ، وقد حَرَد يَحْرِد حُروداً ، ومنه قول جرير :
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
يقول : لا نَنْزِل في قَوْم من ضَعْفٍ وذِلَّة لِقُوَّتِنا وكثْرتِنا .
وقال الليث : الحِرْد : قِطْعة من السِّنام .
قلتُ : لم أَسْمَع بهذا لغَيْر الليث ، وهو خطأ ، إنما الحِرْدُ المِعَى . وحَارَدَتِ الإبلُ إذا انقطع ألبانها وقلّت فهي محاردةٌ وناقةٌ مُحَارِدٌ بغير هاء : شديدةُ الحرَاد .
وقال الكُمَيْت :
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
وقال النَّضْرُ : المُحَرَّدُ من الأوْتارِ : الحَصِد الذي يظهر بعض قواه على بعض ، وهو المُعَجَّر .
وقال : وقال يونس : سَمِعْتُ أعرابيّاً يسأل يقول : مَنْ يتصدَّق على المِسْكِين الحَرِد أي المحتاج .
وقال أبو عُبَيدة : حَرْدَاء على فعلاء ممدودة : بنو نَهْشَل بن الحارث ، لَقَبٌ لُقِّبُوا به ، ومنه قول الفرزدق :
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
فجمعهم على الأحْرَاد كما ترى .
عمرو عن أبيه قال : الحارِدُ : القَلِيلةُ اللَّبَنِ من النُّوقِ .
وحَرَّدَ الرجلُ إذا أَوَى إلى كُوخٍ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْفِ الرَّوَافِدُ ، ويقال : لِمَا يُلْقَى عليها من أَطْنَانِ القَصَبِ حَرَادِيُّ .
قال : وَرَجُلٌ حَرْدِيٌّ : واسعُ الأمعاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : البيتُ المُحَرَّدُ ، وهو المُسَنَّمُ الذي يقال له بالفارسية كوخ ، قال : والمُحَرَّدُ من كل شيءٍ المُعَوَّجُ .
درح : أهمله الليث . وروى أبو العَبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الدَّرَحُ : الهَرِمُ التَّامُّ ، ومنه قيل : ناقةٌ دِرْدِحٌ للهَرِمَة المُسِنَّة .
أبو عُبَيد : إذا كان مع القِصَرِ سِمَنٌ فهو دِرْحَايَة ، وأنشد قول الرَّاجز :
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

##### Türkçe

ح د ر
**حدر** ، **حرد** ، **دحر** ، **درح** ، **ردح** : kullanımdadırlar.

**دحر** : Leys dedi ki: **الدَّحْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır; denir ki: “Allah’ım, bizden şeytanı **ادْحَرْ**” yani onu kov ve uzaklaştır.
Ve Allah dedi: ( قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) “**مَطروداً** (kovulmuş)” dediler.
Ve Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ ) ( الصافات : 8 ، 9 ) dedi ki: İnsanlar **الدال**’ın dammesiyle ve nasbıyla okudu; kim onu dammeli okursa onu “dahar-tuhu **دُحوراً**” demen gibi bir mastar kılar; dedi ki: **الدَّحْرُ**: itmedir; kim onu fethalı okursa onu bir isim kılar; sanki şöyle dedi: “Bir **داحر** ile ve **يَدْحَرُ** olan şey ile atılırlar.”
Ferrâ dedi ki: Fethayı istemem; çünkü eğer bu şekilde sahih olarak yönlendirilseydi onda “**الباء**” olurdu; “taşlarla atılırlar” dediğin gibi; “taşları atılırlar” denmez; hâlbuki caizdir.
Zeccâc dedi ki: “**دُحوراً**” sözünün manası, yani “**يُدْحَرون**” yani “uzaklaştırılırlar”dır.

**حدر** : Leys: **الحَدْرُ** her şeyden: onun yukarıdan aşağıya doğru yuvarlanmasıdır; bunun mutâvaatı **الانحدار**’dır. Dersin ki: Gemiyi suda **حُدوراً** **حَدَرْتُ**; gözüm yaşı **حَدَرَتْ** de, yaş indi ve yuvarlandı; ve okumayı **حَدْراً** **حَدَرْتُ**.
**الحَدور**: suyun, akışının inişindeki miktarının adıdır; dağın yamacındaki **الحَدور** da böyledir ve her inişli yer; ve denir ki: “Bilinmedik bir **حَدور**’a düştük”; o iniştir. Dedim ki: Ona **الحُدَراء** denir, **الصُّعداء** vezninde.
Leys dedi ki: **الحادر**: dolgun etli ve yağlı, **تَرَارَة** ile birlikte olandır; fiil **حَدُر** **حَدارةً**’dır. Ve iki gözü **حادِرةُ العيْنَيْن** olan bir dişi deve: iki gözü **نِقْياً** ile dolduğunda, sulanıp güzelleştiğinde. A‘şâ dedi ki:
وعَسِيرٌ أَدْمَاءُ حادِرَةُ العَيْ
نِ خَنوفٌ عَيْرانةٌ شِمْلاَلُ
Dedi ki: Yaratılışı güzel olan her **ريَّان** **حادِر**’dir. Ve şu da şahit getirildi:
أُحِبُّ الصَّبيَّ السَّوْءَ من أَجْلِ أُمِّه
وأُبغِضُه من بُغْضِها وهْوَ حادِرُ
Ömer’in hadîsinde: O, bir adamı otuz kamçı vurdu; hepsi **يَبْضَعُ** ve **يَحْدُرُ**. Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi ki: **يَبْضَعُ** yani deriyi yarar; **يَحْدُرُ** yani şişirir ve yarmayıp (yarmaz). Dedi ki: İ‘râbında ihtilaf edildi; bazıları dedi ki: **يُحْدِرُ** “**إحْداراً**” (babından), “**أحْدَرْتُ**”tan. Dedi ki: Zannederim ki, fiil vurma için kılındığında bu iki dildir; ama fiil deriye (derinin kendisine) ait olup şişen o olduğunda, onlar derler ki: “Derisi **حَدَر** etti, **حُدُوراً** **يَحْدُرُ**”; bildiğim kadarıyla onda ihtilaf yoktur. Ve Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
لو دَبَّ ذَرٌّ فوق ضاحي جِلْدِهَا
لأَبَانَ من آثارهن حُدورُ
Yani: şişlik.
Dedi ki: Aynı şekilde “Gemiyi suda **حَدَرْتُ**” denir; her neyi aşağıya saldıysan onu **حَدْراً** ve **حُدُوراً** **حَدَرْتُ**. Dedi ki: Onu elif ile, “**أحْدَرْتُ**” olarak işitmedim. Dedi ki: Bundan dolayı hızlı okuma **الحَدْر** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu **حَدْراً** **يَحدُرُ**.
Dedi ki: **الحَدُور** ise inişli yerin kendisidir. Asma‘î dedi ki: “Kıtlık onları **تَحْدُرُهُمْ**” yani onları alçaltırsa; ve onları **حُدوراً** getirirse.
Ve **فتى حادِرٌ**: yani kalın, derli toplu; ve **حَدارةً** **يَحْدُر** **حَدَرَ** etmiştir.
Dedi ki: Elbisesini **إحداراً** **يُحدِرُهُ** **أحْدَر** etti: onu kıvırdığında; bu, onu büktüğünde olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَدْرَةُ**: örtülerin bükülmesinden bir bükümdür.
Asma‘î dedi ki: “**عَينٌ حَدْرة بَدْرَةٌ**” denir.
“**حدرة**” sözüne gelince: manası, sıkı, sert, derli toplu olandır; “**بدرة**”: bakışla dışarı fırlar. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عين حَدْرةٌ** geniştir. Ve şu şahit getirildi:
وعيْنٌ لها حَدْرةٌ بَدْرةٌ
شُقَّتْ مآقيهما من أُخُرْ
Ve **غريفٌ حادر**: yani tam; başkası dedi ki: o, harfleri kalın olandır. Ve şu şahit getirildi:
كأَنَّكِ حادرةُ المَنْكِبَيْنِ
رَصْعَاءُ تستنُّ في حائرِ
Yani: omuzları dolu bir kurbağa.
Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki o, Allah’ın (azze ve celle) sözünü: ( وإنا لجميع حادرون ) ( الشعراء : 56 ) **الدال** ile okudu ve dedi ki: “**مُؤدون** (hazır bulunanlar), **الكُرَاع** ve silah ile.” Bunu bana Münzirî, Kûfe’de Ali b. Abbâs el-Humerî’den; o da İbrâhîm b. Yûsuf es-Sayrafî’den; o da Hakem b. Zuhayr’den; o da Âsım’dan; o da Zir’den; o da Abdullah’tan haber verdi. Dedim ki: Okuma **الذال** ile **حاذِرون**’dur, başka değil; **الدَّال** şâzdır; benim yanımda onunla okumak caiz değildir; Âsım ve diğer kurrâ **الذَّال** ile okudu.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الحادُور**: küpedir; çoğulu **حَوادِيرُ**. Ebû’n-Necm bir kadını vasfederek dedi ki:
خِدَبَّةُ الخَلْق عَلَى تَحْضِيرها
بَائنةُ المنكِب من حادورها
Onunla, onun **وَقْصاء** olmadığını kastetti.
Çakıldan **الحيْدار**: sertleşip sıkılaşmış olandır. Temîm b. Ubeyy b. Mukbil’in sözü de bundandır:
يَرْمِي النِّجَادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً
في مَشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطٍ أَفَانِينَا
Ebû Zeyd dedi ki: Onu **الحَيْدَرَة** ile yani helâk ile attı.
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Râviler, bu beyitlerin Ali b. Ebî Tâlib’e (radıyallahu anh) ait olduğunda ihtilaf etmedi:
أَنَا الّذِي سَمَّتْنِ أُمِّيَ حَيْدَره
كَلَيْثِ غَابَاتٍ غَلِيظِ القَصَرَهْ
أَكِيلُكُم بالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرهْ
Ve Amr’dan, babasından rivayet edildi ki dedi: **الحَيْدَرَةُ**: aslandır. Dedi ki: **السَّنْدَرَةُ**: büyük bir ölçek kabıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Aslanlarda **الحَيْدَرَة**, insanlarda “melik” gibidir.
Ebû’l-Abbâs dedi ki: Yani boynunun kalınlığı ve iki pazusunun kuvveti sebebiyle; bundan: bedeni dolu, tutuşu şiddetli olduğunda **غُلاَمٌ حادِرٌ**. Dedi ki: **اليَاء** ve **الهَاء** ziyadedir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develerden **الحُدْرَةُ**: on ile kırk arasındakidir.
Şemmer dedi ki: **مَالٌ حَوَادِر** denir: sıkılaşmış, iri olanlar; mızrak topuklarından **الحَوَادِرُ**: kalın, yuvarlak olanlardır.
Ve **حَيٌّ حَادِرٌ**: derli toplu (toplanmış)tır.
Muerric dedi ki: “Onun etrafında ve onunla **حَدَروا** **يَحْدُرُون**” denir: onun etrafında döndüklerinde.
Leys dedi ki: **امرأةٌ حَدْرَاءُ** ve **رَجُلٌ أَحْدَرُ**.
Ferazdak dedi ki:
عَزَفْتَ بأَعْشَاشٍ وما كُنْتَ تَعْزِفُ
وأَنْكَرْتَ مِنْ حَدْرَاءَ ماكُنْتَ تَعْرِفُ
Dedi ki: Bazıları dedi ki: **الحَدْرَاءُ**, özellikle atın güzelliğinin sıfatında kullanılır.
Dedi ki: **الحَدْرَةُ**: göz kapağının iç tarafında çıkan bir yaranın cismi; ve gözü **حَدْراً** **حَدَرَت**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحَدْرُ**: okumada ve her işte hızlandırmadır; bundan “**رَجُلٌ حَدْرَةٌ**” denildi: yani aceleci.
Dedi ki: **الحَدْرُ**: yarmadır; ve **الحَدْرُ**: yarmasız şişliktir; denir ki: derisi **حَدَرَ** etti; ve Zeyd derisini **حَدَرَ** etti.
Dedi ki: **الحَدْرَةُ**: dışarı fırlak geniş gözdür. **الحَادِرُ** ve **الحَادِرَةُ**: gençliği dolu delikanlıdır.

**ردح** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الرُّدْحِيُّ**: kırıcıdır; o, köylerin bakkalıdır.
Leys dedi ki: **الرَّدْحُ**: senin bir şeyi yaymandır; böylece sırtını yerle bir edersin; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
بَيْتَ حُتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحاً
Dedi ki: Şiirde **مُرْدَحاً** da gelebilir; “**مبسوط**” ve “**مُبْسَطٍ**” gibi.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Evi **رَدَحْتُ** ve onu **أَرْدَحْتُ**; **الرُّدْحَة**’den (dolayı); o, içine eve artırma olarak bir **بَنِيقة** sokulan bir parçadır. Asma‘î şu beyti şahit getirdi:
بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُهْ
Ve başka bir yerde **الرّدْحَةُ**: evin arka tarafında bir perdedir, dedi. Dedi ki: Avcının evinin **وَرْدحة**’si ve **قُتْرَتُه**: evinin etrafına diktiği bir taştır; bunlar **الحَمَائِرُ**’dir; tekili **حِمَارَة**.
Leys dedi ki: **امْرَأَةٌ رَدَاح**: kalçası ve **المآكِم**’i iri olan; ve **رَدَاحَةً** **رَدُحَتْ**; o **رَدَاحٌ** ve **رَدَحَةٌ**’dir.
Dedi ki: **كتِيبَةً رَدَاحٌ**: iri, derli toplu, süvarisi çok; ve **كبشٌ رَدَاحٌ**: kuyruk yağı iri.
Ali’den (radıyallahu anh) rivayet edildi ki dedi: “Arkanızda **مُتَماحِلَةً** **رُدُحاً** işler ve yüzü ekşiten, yüzü karartan bir belâ vardır.” **المُتَمَاحِلةُ**: uzayıp giden; **الرُّدُحُ**: büyük olan; yani fitneler; **رَدَاح**’ın çoğulu; o, büyük fitnedir.
Ebû Mûsâ’dan rivayet edildi ki fitneleri andı ve dedi: “Ve karanlık **الرَّدَاحُ** kaldı; ona kim yükselirse o da ona yükselir.” Fitneyi de kastetti.
Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( عُكُومُها رَدَاحٌ وبَيْتُها فَيَاحٌ ) **العُكُومُ**: dengelenmiş yüklerdir; **الرَّدَاحُ**: eşya ve metaadan ağır, içi dolu çok olanlardır.
Ve **مائدةٌ رَادِحَةٌ**: o, büyük, hayrı çok olandır.
Tırimmâh dedi ki:
هو الغَيْثُ للمُعْتَفِين المُفِيضْ
بِفَضْل مَوَائِدِه الرّادِحَهْ
Lebîd bir birliği vasfederek dedi ki:
ومِدْرَهِ الكَتِيبَةِ الرّدَاحِ
Şemmer dedi ki: Bazıları Ali hadîsinde şöyle rivayet etti: ( إنَّ من وَرَائكم فِتَناً مُرْدِحَة ) Dedi ki: **المُرْدِحُ**’ün iki manası vardır: biri ağırlaştıran; diğeri kalplerin üzerine örten; “evi **أَرْدَحْتَ**” dediğinde, onun **رُدْحَتَه**’sini saldığın için; o, evin arka tarafında bir perdedir. Dedi ki: Kim onu “**فِتَناً رُدَّحاً**” diye rivayet ederse, o **الرَّادِحَة**’nin çoğuludur; o, ağır olanlardır; neredeyse yerinden ayrılmaz. Dedi ki: Tırimmâh’ın beytindeki **الرَّادِحَةُ**: büyük ağır olanlardır.

**حرد** : **الحرَدُ**: **الأَحْرَد**’in mastarıdır; o, yürüdüğünde ayaklarını şiddetli bir kaldırışla kaldıran ve onları yerlerine koyan kimsedir; bineklerde ve başkalarında, onun **قَطافَتِه**’nin şiddetinden dolayı. Dedi ki: Adamın zırhı ona ağır gelip yürüyüşte yayılıp rahat yürüyemezse “**حَرِدَ**” denir; o **أَحْرَد**’dir. Ve şu şahit getirildi:
إذا ما مَشَى في دِرْعِه غير أَحْرَدِ
Dedim ki: Devede **الحَرَدُ**: yaratılıştan olmayan bir arızadır.
İbn Şümeyl dedi ki: **الحَرَدُ**: devenin kol sinirinin kopmasıdır; eli gevşer; artık onu sürekli sallayıp durur. Sinir, kolun dış tarafından kopar; deve yürüdüğünde onu, yerden yükselişinin şiddetinden ve gevşekliğinden dolayı sanki uzatıp uzatıyormuş gibi görürsün. Dedi ki: **الحَرَدُ** ancak elde olur; **الأَحْرَدُ** **يُلَقِّفُ** eder. Dedi ki: Onun **تَلْقِيفُه**’i: elini şiddetle kaldırmasıdır; sanki uzatıp uzatır; pirinç dövenin, dövdüğü tahtasını uzatması gibi; işte bu **التَّلْقِيف**’tir.
Denir ki: **جَمَلٌ أَحْرَدُ** ve **ناقةٌ حَرْدَاءُ**.
Ve şu şahit getirildi:
إذا ما دُعِيتُم للطِّعَانِ أَجَبْتُمُ
كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيّةٌ حُرْدُ
Leys dedi ki: **الحَرَدُ** iki dildir; denir ki: Adam öfkelenip onu öfkelendirenle sürtüşüp ona kastederse **حَرِدَ**; o **حارِدٌ**’dir. Ve şu şahit getirildi:
أُسُودُ شَرًى لاقَت أُسُودَ خَفِيَّةٍ
تسَاقيْنَ سُمّاً كُلّهن حَوَارِد
Ebû’l-Abbâs dedi ki: Ebû Zeyd, Asma‘î ve Ebû Ubeyde dedi: Fasih Araplardan öfkede işitilen: **حَرِد** **يَحْرَدُ** **حَرَداً**; **الرَّاء**’ı harekeli kılarak.
Ebû’l-Abbâs dedi ki: Bunu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; “sahihtir” dedi; ancak Mufaddal bana haber verdi ki Araplardan kimi “**حَرِدَ** **حَرَداً** ve **حَرْداً**” der; sükûn daha çoktur; öteki de fasihtir. Dedi: İnsanlar dilde pek az lahn eder.
Münzirî bana Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi ki: Asma‘î dedi: **الحَرَدُ**: deveye gelen bir hastalıktır; ondan eli titreyip sallanır. Ebû Nuhayla’nın şu beyti şahit getirildi:
سَفْقاً كتَلْقِيفِ البعِير الأحْرَد
Dedi ki: Erkeklerden **الأحْرَدُ**: alçaktır. Rü’be’nin şu beyti şahit getirildi:
أَحْرَدُ أو جَعْدُ اليَدَيْنِ جِبْز
Ve “Onun **حَرْدَه**’sini **حَرَدْتُ**” yani onun kastını kastettim.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الحَرْدُ**: kasttır; **الحَرْدُ**: men’dir; **الحَرْدُ**: kin ve öfkedir. Dedi ki: Bunun hepsi, şu sözün manası olabilir: ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ).
Bazı tefsirde rivayet edildi ki onların köyünün adı **حَرْد** idi.
Ferrâ, yüce âyette: ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) hakkında dedi ki: Kendi nefislerinde bir keskinlik ve güç üzere (gittiler) demektir. Dedi ki: **الحَرْدُ**: kasttır da; adama “Senin tarafına geldim, senin kastını kastettim, senin **حَرْدَك**’ını **حَرَدْتُ**” dediğin gibi. Dedi ve şu beyti okuttu:
وجَاءَ سَيْلٌ كان من أمر الله
يَحْرِدُ حَرْد الْجَنّة المُغِلَّه
Yani: onun kastını kasteder.
Başka biri, şu söz hakkında: ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) dedi ki: “Men ettiler; hâlbuki güç yetirenlerdi” yani varlıklı olanlar; **قادِرِين**’i hâl üzere nasb etti.
Leys dedi ki: ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ) yani işlerinde bir ciddiyet üzere.
Dedim ki: Onu Leys’in kitabının nüshalarında böyle kayıtlı buldum; doğrusu “bir keskinlik üzere” yani bir men’ üzere; Ferrâ böyle dedi.
Leys dedi ki: **قَطاً حُرْدٌ**: hızlıdır. Dedim ki: Bu hatadır; **القَطَا الحُرْدُ**: kısa bacaklıdır; bununla vasfedilir. Bundan dolayı cimriye “iki eli **أَحْرَدُ اليَدَيْن**” denildi; yani onlarda vermekten bir çekilme vardır. Ve bundan, şu söz hakkında “men’ ve cimrilik üzere” diyenin sözü (çıkar): ( مِّسْكِينٌ وَغَدَوْاْ عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ ) ( القَلَم : 25 ).
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الحُرودُ**: develerin dışkı yerleridir; tekili **حِرْد** ve **حِرْدةٌ**; **الحاء**’ın kesresiyle.
Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحُرُودُ**: bağırsaklardır. Ve İbnü’r-Riqâ‘ için bize okundu:
بُنِيَتْ عَلَى كَرِشٍ كأَنَّ حُرُودَها
مُقُطٌ مُطَوَّاة أُمِرَّ قُوَاها
Ve Arapların, ip kuvvetleri şiddetlenip düğümlenip üst üste bindiğinde ipe “onda **حُرُود** var” dediklerini işittim; ve ipini **حَرَّد** etti.
Leys dedi ki: **الحُرْدِيَّة**: kamıştan bir duvar üzerine enlemesine bağlanan çitin bağlamasıdır; der ki: onu **تحْرِيداً** **حَرَّدناهُ**; çoğulu **الحَرادِيّ**.
Dedi ki: **الحَيُّ الحَرِيدُ**: kabile cemaatinden ayrı olarak inzal eden ve onların konup göçmesinde onlarla karışmayan kimsedir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجل حَرِيد**: kavminden ayrılıp göçen; ve **حُروداً** **يَحْرِد** **حَرَد** etmiştir. Cerîr’in sözü de bundandır:
نَبْنِي على سَنَن العَدُوِّ بُيوتَنا
لا نَسْتَجِيرُ ولا نَحُلُّ حَرِيدا
Yani: gücümüz ve çokluğumuzdan dolayı zayıflık ve zilletle bir kavim içinde konaklamayız.
Leys dedi ki: **الحِرْد**: hörgüçten bir parçadır.
Dedim ki: Bunu Leys’ten başkası için işitmedim; o hatadır; **الحِرْدُ** ancak bağırsaktır. Ve develer sütleri kesilip azaldığında **حَارَدَتِ الإبلُ**; onlar **محاردةٌ**’dır; ve **ناقةٌ مُحَارِدٌ** (هاء’sız): **الحرَاد**’ı şiddetli.
Kumeyt dedi ki:
وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولم يَكُن
لعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
Nadr dedi ki: Tellerden **المُحَرَّدُ**: bazı kuvvetleri bazısının üzerine çıkan, sıkı bükülmüş olandır; o **المُعَجَّر**’dir.
Dedi ki: Yûnus dedi: Bir bedevîyi işittim, soruyordu: “Yoksul **الحَرِد**’e, yani muhtaç olana kim sadaka verir?”
Ebû Ubeyde dedi ki: **حَرْدَاء** “**فعلاء**” vezninde, uzatılmış: Benû Nehşel b. el-Hâris’tir; kendisine bu lakap takılmış bir lakaptır. Ferazdak’ın sözü de bundandır:
لَعَمْر أبِيك الخَيْر ما زَعْم نَهْشل
عَلَيَّ ولا حَرْدَائِها بكَبِير
وقد عَلِمَت يوم القُبَيْبَات نَهْشَلٌ
وأَحْرَادُها أن قد مُنُوا بِعَسِير
Onları gördüğün gibi **الأحْرَاد** üzerine cem‘ etti.
Amr, babasından dedi ki: **الحارِدُ**: dişi develerden sütü az olandır.
Ve adam **حَرَّدَ** etti: bir kulübeye sığındığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Tavanın kerestelerine **الرَّوَافِدُ** denir; onların üzerine atılan kamış yüklerine **حَرَادِيُّ** denir.
Dedi ki: **رَجُلٌ حَرْدِيٌّ**: bağırsakları geniş olan.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **البيتُ المُحَرَّدُ**: hörgüçlü (tümsekli) evdir; Farsçada ona “كوخ” denir. Dedi ki: Her şeyden **المُحَرَّدُ**: eğri olandır.

**درح** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الدَّرَحُ**: tam ihtiyarlıktır; bundan dolayı, yaşlı kocamış dişi deveye **ناقةٌ دِرْدِحٌ** denildi.
Ebû Ubeyd: Kısalıkla birlikte şişmanlık olursa o **دِرْحَايَة**’dir. Ve râcizin şu sözü şahit getirildi:
عَكَوَّكٌ إذا مَشَى دِرْحَايَه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
  (دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (دحز)  الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
  (دحس)  الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في خَفاءٍ ورِفق. فالدَّحْس: طلَب الشَّيءِ في خفاء. ومن ذلك دَحَسْتُ بينَ القوم، إذا أفسدْتَ؛ ولا يكون هذا إلاّ برفْق ووَسواس لطيفٍ خفيّ. ويقال الدّحْسُ: إدخالك يَدَك بين جِلْدة الشَّاة وصِفَاقها تسلخُها. والدَّحَّاس: دويْبَّة تغيب في التراب، والجمع دَحاحيس. وداحِسٌ: اسم فرسٍ؛ وسمِّي بذلك لأنَّ حَوْطاً([3]) سطا على أُمِّه- أُمّ داحسٍ([4])- بماءٍ وطِينٍ، يريد أن يخرج ماءَ فرسه من الرَّحِم. وله حديث([5]).
  (دحص)  الدال والحاء والصاد كلمةٌ واحدة. يقال دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً، إذا ارتكَضَ. قال علقمة:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (دحق)  الدال والحاء والقاف قياسٌ يقرُب من الذي قبْلَه. يقال دَحَقَ الشَّيءُ: زَالَ ولم يثبُتْ. والدَّحيق: البعيد. ويقال فعلَ فلانٌ كذا فدحَقْتُ عنه يدَه، أي قبضتُها. ويقال أدْحَقَه الله، أي أبْعَدَه. ودَحَقت الرّحِمُ: رمَتْ بالماء فلم تقبلْه. والدِّحاق: أن تخرُجَ رحِمُ الأنثَى بعد الولادة، فلا تنجُو حتى تموت. وهي دَحُوقٌ. قال:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (دحل)  الدال والحاء واللام يدلُّ على تلجُّفٍ في الشَّيء وتطامُن.فالدَّحْل: المطمئِنُّ من الأرض، والجمع الدُّحُول. ويقال بئرٌ دَحُولٌ: ذاتُ تلجُّف([7])، وذلك إذا أكمَلَ الماءُ جِرابَها. فأمَّا الدَّحِلُ في خَلْق الإنسان، فيقال هو العظيم البَطْن؛ وهو قياسُ الباب، لأنَّه يدلُّ على سَعةٍ وتلجُّف.
  (دحم)  الدال والحاء والميم ليس بشيءٍ. على أنّهم يقولون: دَحَمَه، إذا دَفَعَه دفعاً شديداً. وبه سُمِّي الرَّجُل دَحْمانَ ودُحَيْماً.
  (دحن)  الدال والحاء والنون ليس بأصلٍ، لأنّه من باب الإبدال. يقال رجل دَحِنٌ، وهو مثل الدَّحِلِ([8]). وقد فسَّرناه.
  (دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) من الآية 18 سورة الأعراف. وفي الأصل: "مذموماً" تحريف. وفي الآية 19 من الإسراء: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. وهذا وجه اللبس.
([2]) لم أجده في الجمهرة ولا في فهارسها. انظر الجمهرة (1: 121) حيث مظن الكلمة. فلعلها مما سقط من الجمهرة.
([3]) هو حوط بن أبي جابر بن أوس بن حميرى، صاحب "ذي العقال" والد "داحس". انظر الأغاني  (16: 23).
([4]) اسمها "جلوى"، وكانت لقرواش بن عوف بن عاصم.
([5]) انظر حرب داحس والغبراء في الأغاني والعقد (3: 313) وكامل ابن الأثير (1: 343) وأمثال الميداني (1: 359/2: 51).
([6]) قصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 190-196). وأنشده في المجمل واللسان (دحص).
([7]) التلجف، بالجيم: التحفر. وفي الأصل والمجمل بالحاء المهملة، تحريف.
([8]) في الأصل: "الدخل"، صوابه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والحاء وما يثلثهما**)
  (**دحر**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (**دحز**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir. İbn Düreyd dedi ki: **الدَّحْز**: cinsel birleşme([2]). Ve bu adam, cinsel birleşme ve itme babına, ve çöp-çırpı toplama ve toplama babına düşkün olabilir.
  (**دحس**)  **الدال** ve **الحاء** ve **السين** düzenli, kıyaslanır bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyin içine gizlilik ve yumuşaklıkla nüfuz etmesidir. Şu hâlde **الدَّحْس**: bir şeyi gizlilik içinde aramaktır. Bundan: **دَحَسْتُ بينَ القوم**; bozduğun zaman; ve bu ancak yumuşaklık ve latif, gizli bir vesvese ile olur. Ve denir ki **الدّحْسُ**: koyunun derisi ile zarı arasına elini sokmandır; onu yüzersin. Ve **الدَّحَّاس**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır; çoğulu **دَحاحيس**. Ve **داحِسٌ**: bir atın adıdır; ve bununla adlandırıldı; çünkü **حَوْطاً**([3]) onun annesine—**أُمّ داحسٍ**([4])—su ve çamur ile saldırdı; rahimden aygırının suyunu çıkarmak istiyordu. Ve onun bir hadisi([5]) vardır.
  (**دحص**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir ki **دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً**; tekmelediği zaman. Alkame dedi ki:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (**دحض**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد** bir asıldır; bir zevâl ve kaymaya delâlet eder. Denir ki **دَحَضَتْ رجلُه**: kaydı. Ve ondan **دحَضَت الشّمس**: zevâl buldu. Ve **دَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ**; sabit olmadığı zaman. Allah—celâl senâsı—dedi ki: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (**دحق**)  **الدال** ve **الحاء** ve **القاف** kendisinden önce olana yaklaşan bir kıyastır. Denir ki **دَحَقَ الشَّيءُ**: zevâl buldu ve sabit olmadı. Ve **الدَّحيق**: uzak olan. Ve denir ki falan şöyle yaptı da ben ondan elini **دحَقْتُ**; yani onu tuttum. Ve denir ki Allah onu **أدْحَقَه**; yani onu uzaklaştırdı. Ve **دَحَقت الرّحِمُ**: suyu attı da onu kabul etmedi. Ve **الدِّحاق**: doğumdan sonra dişinin rahminin dışarı çıkmasıdır; artık ölünceye kadar kurtulmaz. Ve o **دَحُوقٌ**tur. Dedi ki:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (**دحل**)  **الدال** ve **الحاء** ve **اللام** bir şeyin içine çökme ve alçalma üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الدَّحْل**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **الدُّحُول**. Ve denir ki **بئرٌ دَحُولٌ**: çökmesi([7]) olan; bu, su onun tulumunu tamamladığı zaman olur. İnsan yaratılışındaki **الدَّحِلُ**e gelince; büyük karınlıdır denir; ve o, babın kıyasıdır; çünkü genişlik ve çökme üzerine delâlet eder.
  (**دحم**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **دَحَمَه**; onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. Ve bununla adam **دَحْمانَ** ve **دُحَيْماً** diye adlandırıldı.
  (**دحن**)  **الدال** ve **الحاء** ve **النون** asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Denir ki **رجل دَحِنٌ**; ve o, **الدَّحِلِ**([8]) gibidir. Onu açıklamıştık.
  (**دحو**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir asıldır; yayma ve düzleme üzerine delâlet eder.
Denir ki Allah yeri **دحا**; onu **يدحُوها دَحْواً**; onu yaydığı zaman. Ve denir ki yağmur, yerin yüzünden çakılı **دحا**. Bu, böyledir; çünkü böyle olduğu zaman yeri düzlemiştir. Ve ata, iki eliyle atış atınca, tırnağını yerden çok kaldırmazsa: **مرّ يدحُو دَحْواً** denir. Babdan **أُدْحِيُّ النَّعام**: devekuşunun yavruladığı yerdir; **أُفْعولٌ** veznindedir, **دحوت**tan; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** sonra orada yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) A‘râf sûresi 18. âyettendir. Asılda: “مذموماً” tahriftir. İsrâ’nın 19. âyetinde: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. Bu, karışıklığın yönüdür.
([2]) Onu Cemhere’de de fihristlerinde de bulmadım. Cemhere’ye bak (1: 121); kelimenin zannı oradadır. Belki de Cemhere’den düşenlerdendir.
([3]) O, “ذو العقال”ın sahibi, “داحس”ın babası, Ebû Câbir b. Evs b. Humeyrî’nin oğlu Hâvt’tır. Ağânî’ye bak (16: 23).
([4]) Onun adı “جلوى”dır; ve o, Kurvâş b. Avf b. Âsım’ındı.
([5]) Ağânî’de ve el-‘İkd’de (3: 313) ve İbnü’l-Esîr’in Kâmil’inde (1: 343) ve Meydânî’nin Emsâl’inde (1: 359/2: 51) **حرب داحس والغبراء**’ya bak.
([6]) Beytin kasidesi onun divanında 131’de ve Mufaddaliyât’ta (2: 190-196). Onu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**دحص**) rivayet etti.
([7]) **التلجف**; **الجيم** ile: kazılma. Asılda ve el-Mücmel’de **الحاء المهملة** ile; tahrif.
([8]) Asılda: “الدخل”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدحر: الطرد والإبعاد، يقال: دحره دحورا، قال تعالى: ﴿اخرج منها مذؤما مدحورا﴾ [الأعراف/18]، وقال: ﴿فتلقى في جهنم ملوما مدحورا﴾ [الإسراء/39]، وقال: ﴿ويقذفون من كل جانب *** دحورا﴾ [الصافات/8 - 9].

##### Türkçe

- **الدحر**: kovma ve uzaklaştırma; denilir ki: **دحره دحورا** (onu kovdu, uzaklaştırdı); Yüce Allah dedi ki: ﴿Oradan çık; yerilmiş, **مدحورا** (kovulmuş) olarak﴾ [الأعراف/18]; ve dedi ki: ﴿Böylece Cehenneme atılır; kınanmış, **مدحورا** (kovulmuş) olarak﴾ [الإسراء/39]; ve dedi ki: ﴿Ve her yandan atılırlar *** **دحورا** (kovulma olarak)﴾ [الصافات/8 - 9].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ح ر
دحره‏:‏ طرده دحوراً ‏"‏ ويقذفون من كل جانب دحوراً ‏"‏ والشيطان مدحور من رحمة الله‏.‏

##### Türkçe

د ح ر
**دحره**: Onu kovdu; **دحوراً** (olarak). “Ve her taraftan **دحوراً** (olarak) atılırlar.” Ve şeytan, Allah’ın rahmetinden **مدحور**dur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَحَرَهُ يَدْحَرُهُ دَحْراً ودُحُوراً: دَفَعَهُ وأَبعده. الأَزهري: الدَّحْرُ تبعيدك الشيء عن الشيء. وفي التنزيل العزيز: ويُقْذَفُونَ من كلِّ جانبٍ دُحُوراً؛ قال الفراء: قرأَ الناس بالنصب والضم، فمن ضمها جعلها مصدراً كقولك دَحْرتُه دُحُوراً، ومن فتحها جعلها اسماً كأَنه قال يقذفون بِداحِرٍ وبما يَدْحَرُ؛ قال الفراء: ولست أَشتهي الفتح لأَنه لو وجه على ذلك على صحة لكان فيها الباء كما تقول يُقْذَفُونَ بالحجارة، ولا يقال يُقْذَفُونَ الحجارة، وهو جائز؛ قال: وقال الزجاج معنى قوله دُحُوراً أَي يُدْحَرُونَ أَي يُباعَدُونَ. وفي حديث عرفة: ما من يَوْمٍ إِبليس فيه أَدْحَرُ ولا أَدْحَقُ منه في يوم عرفة؛ الدَّحْرُ: الدَّفْعُ بِعُنْفٍ على سبيل الإِهانة والإِذلال، والدَّحْقُ: الطرد والإِبعاد، وأَفعل التي للتفضيل من دُحِرَ ودُحِقَ كأَشْهَرَ وأَجَنَّ من شُهِرَ وَجُنَّ، وقد نزل وصف الشيطان بأَنه أَدحر وأَدحق منزلة وصف اليوم به لوقوع ذلك فيه فلذلك قال: من يوم عرفة، كأَنّ اليوم نفسه هو الأَدْحَرُ والأَدْحَقُ. وفي حديث ابن ذي يَزَنَ: ويُدحَرُ الشيطانُ؛ وفي الدعاء: اللهم ادْحَرْ عنا الشيطان أَي ادْفَعْهُ واطْرُدْهُ ونَحِّهِ. والدُّحُورُ: الطرد والإِبعاد، قال الله عز وجل: اخرج منها مَذْؤُوماً مَدْحُوراً؛ أَي مُقْصًى وقيل مطروداً.

##### Türkçe

**دَحَرَهُ** **يَدْحَرُهُ** **دَحْراً** ve **دُحُوراً**: Onu itti ve onu uzaklaştırdı.

el-Ezherî: **الدَّحْرُ**, bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır. Aziz tenzilde: “Ve her taraftan atılırlar, **دُحُوراً**”; el-Ferrâ dedi ki: İnsanlar nasb ile ve damme ile okudu; kim onu damme ile okursa onu, “**دَحْرتُه** **دُحُوراً**” demen gibi bir mastar kıldı; kim onu fetha ile okursa onu bir isim kıldı; sanki “**بِداحِرٍ** ve **بما يَدْحَرُ** ile atılırlar” dedi. el-Ferrâ dedi ki: Ben fethayı arzulamam; çünkü eğer o, sıhhat üzere buna yöneltilseydi onda “**الباء**” olurdu; “**يُقْذَفُونَ بالحجارة**” dediğin gibi; “**يُقْذَفُونَ الحجارة**” denilmez; hâlbuki caizdir. Dedi ki: ez-Zeccâc da dedi: “**دُحُوراً**” sözünün mânası, yani “**يُدْحَرُونَ**”, yani “**يُباعَدُونَ**”dur.

Arefe hadîsinde: İblîs için, Arefe gününde olduğundan daha **أَدْحَرُ** ve daha **أَدْحَقُ** olduğu hiçbir gün yoktur. **الدَّحْرُ**: Hakaret ve zelil kılma yolu üzere şiddetle itmedir; **الدَّحْقُ**: kovma ve uzaklaştırmadır. Ve tafdîl için olan **أَفعل**, **دُحِرَ** ve **دُحِقَ**’tan, **شُهِرَ** ve **جُنَّ**’dan “**أَشْهَرَ**” ve “**أَجَنَّ**” gibi (gelir). Ve şeytanın, **أَدحر** ve **أَدحق** olduğuna dair vasfı, bunun onda vuku bulması sebebiyle günün onunla vasfedilmesi menzilesine indi; bu yüzden “Arefe gününden” dedi; sanki günün kendisi **الأَدْحَرُ** ve **الأَدْحَقُ**’tır.

İbn Zî Yezen hadîsinde: “Ve şeytan **يُدحَرُ**.” Duada: “Allah’ım, şeytanı bizden **ادْحَرْ**”; yani onu it, onu kov, onu uzaklaştır.

**الدُّحُورُ**: kovma ve uzaklaştırmadır. Allah azze ve celle dedi: “Oradan çık, kınanmış, **مَدْحُوراً**”; yani uzaklaştırılmış; ve denildi ki: kovulmuş.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ح ر * * دَحَرَهُ * طرده وأبعده وبابه خضع

##### Türkçe

* د ح ر * * **دَحَرَهُ** * onu kovdu ve uzaklaştırdı; babı **خضع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدحر: الطرد والإبعاد والدفع كالدحور، بالضم: نقله الجوهري ورده الصغاني فقال: والصواب الدحر: الطرد، وبناء فعول للزوم لا للتعدي، فعلهن كجعل، يدحره دحرا ودحورا، وهو داحر ودحور، الأخير كصبور. وفي الدعاء  اللهم ادحر عنا الشيطان  أي ادفعه واطرده ونحه. والمدحور هو المقصى والمطرود. وقال الأزهري: الدحر: تبعيدك الشيء عن الشيء. وفي الكتاب العزيز:  ويقذفون من كل جانب دحورا قال الفراء: قرأ الناس بالنصب والضم. فمن ضمها جعلها مصدرا، ومن فتحها جعلها اسما. كأنه قال: يقذفون بداحر وبما يدحر. قال الفراء: ولست أشتهي الفتح، لأنه لو وجه ذلك على صحة لكان فيها الباء، كما تقول: يقذفون بالحجارة ولا يقال: يقذفون الحجارة، وهو جائز. وفي التكملة: قرأ السلمي وابن أبي عبلة: دحورا، بفتح الدال، أي داحرا، على جهة المبالغة، وفيه إضمار، أي يقذفون من كل جانب بدحور عن التسمع، أو هو مصدر كقبول وولوع ووضوء. وقال الزجاج: معنى قوله دحورا، أي يدحرون أي يباعدون. وفي حديث عرفة:  ما من يوم إبليس فيه أدحر ولا أدحق منه في يوم عرفة  . الدحر: الدفع بعنف على سبيل الإهانة والإذلال. والدحق: الطرد والإبعاد. وأفعل التي للتفضيل من دحر ودحق كأشهر وأجن من شهر وجن.

##### Türkçe

**الدحر**: kovma, uzaklaştırma ve itme; **الدحور** gibi. ( **بالضم** ): el-Cevherî onu nakletti ve es-Sağânî onu reddetti; şöyle dedi: Doğrusu **الدحر**: kovmadır. Ve **فعول** vezni, geçişlilik için değil, lâzımlık içindir. Fiili de **كجعل** gibidir: onu **يدحره** **دحرا** ve **دحورا** (diye) yapar; o, **داحر** ve **دحور**dur; sonuncusu **كصبور** gibidir. Duada:  “Allah’ım, **ادحر** bizden şeytanı” yani onu it, kov ve uzaklaştır. Ve **المدحور**: uzaklaştırılmış ve kovulmuş olandır. El-Ezherî dedi: **الدحر**: senin bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır. Aziz Kitap’ta:  “Ve her yandan **دحورا** (olarak) atılırlar.” el-Ferrâ dedi: İnsanlar nasb ve damme ile okudu. Kim onu damme ile okursa onu mastar kıldı; kim onu fetha ile okursa onu isim kıldı. Sanki şöyle dedi: “**بداحر** ile ve “**بما يدحر**” ile atılırlar.” el-Ferrâ dedi: Fethayı arzulamam; çünkü eğer bunu sıhhat üzere yönlendirseydi onda **الباء** olurdu; nitekim “taşlarla atılırlar” dersin ve “taşları atılırlar” denmez; hâlbuki bu câizdir. **التكملة**’de: es-Sülemî ve İbn Ebî ‘Able: **دحورا** (diye), **الدال**’ı fetha ile okudu; yani **داحرا**, mübalağa ciheti üzere. Ve onda bir hazf vardır; yani “her yandan, dinlemeye karşı **بدحور** ile atılırlar”; yahut o, **قبول** ve **ولوع** ve **وضوء** gibi bir mastardır. ez-Zeccâc dedi: Onun sözü **دحورا**’nın manası: yani **يدحرون**; yani uzaklaştırırlar. ‘Arefe hadîsinde:  “İblîs’in, ‘Arefe gününden daha çok **أدحر** ve daha çok **أدحق** olduğu hiçbir gün yoktur.”  **الدحر**: hakaret ve zelil kılma yolu üzere şiddetle itmedir. **الدحق**: kovma ve uzaklaştırmadır. Ve tafdîl için olan **أفعل**, **دحر** ve **دحق**’tan; **شهر** ve **جن**’den **أشهر** ve **أجن** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَحَرَهُ
1 دَحَرَهُ دحر دحره دحرة , (S, A, K,) aor. دَحَرَ , (K,) inf. n. دُحُورٌ (S, A, K) and دَحْرٌ, (T, K,) He (God, S) drove him away; expelled, or banished, him: he removed him; put, or placed, him at a distance, or away, or far away: (T, S, A, K:) he pushed, thrust, or repelled, him, (K,) with roughness, or violence, and ignominy. (TA.) It is said, in a form of prayer, اَلّٰهُمَّ ادْحَرْ عَنَّا الشَّيْطَانَ O God, drive away from us the devil. (TA.)

دَحُورٌ
دَحُورٌ دحور : see what next follows.

دَاحِرٌ
دَاحِرٌ داحر and ↓ دَحُورٌ Driving away; expelling, or banishing: removing; putting or placing at a distance, or away, or far away: pushing, thrusting, or repelling, (K,) [with roughness, or violence, and ignominy: see the verb.] In the Kur [xxxvii. 8-9], some read وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دَحُورًا, meaning [And they shall be darted at from every side] with that which driveth away, or expelleth, &c.; as though it were said بِدَاحِرٍ, or بِمَا يَدْحَرُ: so says Fr; but he does not approve of this reading. (TA.)

أَدْحَرُ
أَدْحَرُ ذ More [or most] violently and ignominiously repelled. (TA from a trad., cited voce أَدْحَقُ.)

مَدْحَرَةٌ
مَدْحَرَةٌ مدحره مدحرة [said in Har p. 210 to be syn. with the inf. n. دُحورٌ signifies A cause, or means, of driving away, &c.].

مَدْحُورٌ
مَدْحُورٌ مدحور Driven, or removed, far away: so in the Kur vii. 17 and xvii. 19. (S.) And hence, الشَّيْطَانُ مَدْحُورٌ مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ The devil is driven away, or banished, from the mercy of God. (A.)

##### Türkçe

دَحَرَهُ
1 **دَحَرَهُ** دahr دahrه dahrة, (S, A, K,) muzâri‘ı **دَحَرَ**, (K,) mastar ismi **دُحُورٌ** (S, A, K) ve **دَحْرٌ**, (T, K,) O (Allah, S) onu uzaklaştırdı; onu çıkardı yahut sürgün etti: onu giderdi; onu bir mesafeye, yahut uzağa, yahut çok uzağa koydu yahut yerleştirdi: (T, S, A, K:) onu itti, dürttü yahut geri püskürttü, (K,) kabalıkla yahut şiddetle ve aşağılayarak. (TA.) Dua üslubunda şöyle denir: **اَلّٰهُمَّ ادْحَرْ عَنَّا الشَّيْطَانَ** Ey Allah, şeytanı bizden uzaklaştır. (TA.)

**دَحُورٌ**
**دَحُورٌ** dahr: aşağıda gelen şeye bak.

**دَاحِرٌ**
**دَاحِرٌ** dâhir ve ↓ **دَحُورٌ** Uzaklaştıran; çıkaran yahut sürgün eden: gideren; bir mesafeye, yahut uzağa, yahut çok uzağa koyan yahut yerleştiren: iten, dürten yahut geri püskürten, (K,) [kabalıkla yahut şiddetle ve aşağılayarak: fiile bak.] Kur’ân’da [xxxvii. 8-9], bazıları **وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دَحُورًا** okur; mânâsı: [Ve her taraftan] uzaklaştıran yahut çıkaran, vb. olan şey ile atılacaklar; sanki **بِدَاحِرٍ** yahut **بِمَا يَدْحَرُ** denilmiş gibi: Fr böyle söyler; fakat bu kıraati uygun görmez. (TA.)

**أَدْحَرُ**
**أَدْحَرُ** ذ Daha [yahut en] şiddetli ve aşağılayıcı biçimde geri püskürtülmüş. (TA, bir rivayetten; **أَدْحَقُ** maddesinde nakledilmiştir.)

**مَدْحَرَةٌ**
**مَدْحَرَةٌ** medharه medharة [Har s. 210’da mastar ismi **دُحورٌ** ile eşanlamlı olduğu söylenir; “uzaklaştırmanın, vb., bir sebebi yahut vasıtası” mânâsına gelir].

**مَدْحُورٌ**
**مَدْحُورٌ** medhûr Uzağa sürülmüş yahut uzaklaştırılmış: Kur’ân’da vii. 17 ve xvii. 19’da böyledir. (S.) Ve bundan dolayı, **الشَّيْطَانُ مَدْحُورٌ مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ** Şeytan, Allah’ın rahmetinden uzaklaştırılmış yahut sürgün edilmiştir. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَحَرَ
دَحَرَ A ( n. ac. دَحْر 1 ,  دُحُوْر 27 ),
a.  Drove away, repelled.

دَاْحِر
دَاْحِر 21 ,  دَحُوْر 26 ,
a.  Driving away, banishing, expelling.

##### Türkçe

دَحَرَ
دَحَرَ A (isim-fiil: **دَحْر** 1, **دُحُوْر** 27),
a. Sürdü uzaklaştırdı, defetti.

دَاْحِر
دَاْحِر 21, **دَحُوْر** 26,
a. Uzaklaştıran, sürgün eden, çıkarıp atan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دحر
دَحَرَ - يَدْحَرُ - مَدْحُوْر - دُحُوْر - دُحُوْراً
دَحَرَ - يَدْحَرُ + كائن + كائناً: يدفعه بعنف طارداً إياه خارج مكان أو حصن، بإذلال وإهانة وهزيمة
مَدْحُوْر: اسم مفعول من فعل " دَحَرَ - يَدْحَرُ "
دُحُوْر: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " دَحَرَ - يَدْحَرُ ": " الدَّحْرُ " الشديد
دُحُوْراً: حال من " دُحُوْر ": بدُحُوْر: معاملة تتصف بالدحر الشديد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ - يَدْحُرُ، ذَادَ - يَذُوْدُ، رَجَمَ - يَرْجُمُ، طَرَدَ - يَطْرُدُ، نَفَى - يَنْفِي، دَفَعَ - يَدْفَعُ
مدحوراً
 	﴿قال اخرج منها مذءوما مدحورا لمن تبعك منهم لأملأن جهنم منكم أجمعين(18)﴾ الأعراف
 	﴿من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصلاها مذموما مدحورا(18)﴾ الإسراء ﴿ذلك مما أوحى إليك ربك من الحكمة ولا تجعل مع الله إلها آخر فتلقى في جهنم ملوما مدحورا(39)﴾ الإسراء
دحورا
 ﴿إنا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب(6)وحفظا من كل شيطان مارد(7)لا يسمعون إلى الملإ الأعلى ويقذفون من كل جانب(8) دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ(9)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [دحر] د ح ر: دَحَرَهُ طرده وأبعده وبابه خضع
الراغب
دحر
- الدحر: الطرد والإبعاد، يقال: دحره دحورا، قال تعالى: }اخرج منها مذؤما مدحورا﴿[الأعراف/18]، وقال:﴾فتلقى في جهنم ملوما مدحورا﴿[الإسراء/39]، وقال:﴾ويقذفون من كل جانب *** دحورا{ [الصافات/8 - 9].
ملخص اللسان
1.     دَحَرَهُ يَدْحَرُهُ دَحْراً ودُحُوراً: دَفَعَهُ وأَبعده.
2.     الدَّحْرُ تبعيدك الشيء عن الشيء - دُحُوراً أَي يُدْحَرُونَ أَي يُباعَدُونَ.
3.     الدَّحْرُ الدَّفْعُ  بِعُنْفٍ على سبيل الإِهانة والإِذلال، والدَّحْقُ: الطرد والإِبعاد،
4.     اللهم ادْحَرْ عنا  الشيطان أَي ادْفَعْهُ واطْرُدْهُ ونَحِّهِ. والدُّحُورُ: الطرد  والإِبعاد، قال الله عز وجل: اخرج منها مَذْؤُوماً مَدْحُوراً؛ أَي مُقْصًى وقيل  مطروداً.
لسان العرب
● - دحر: دَحَرَهُ يَدْحَرُهُ دَحْراً ودُحُوراً: دَفَعَهُ وأَبعده.  الأَزهري: الدَّحْرُ تبعيدك الشيء عن الشيء. وفي التنزيل العزيز: ويُقْذَفُونَ  من كلِّ جانبٍ دُحُوراً؛ قال الفراء: قرأَ الناس بالنصب والضم، فمن ضمها  جعلها مصدراً كقولك دَحْرتُه دُحُوراً، ومن فتحها جعلها اسماً كأَنه قال  يقذفون بِداحِرٍ وبما يَدْحَرُ؛ قال الفراء: ولست أَشتهي الفتح لأَنه لو  وجه على ذلك على صحة لكان فيها الباء كما تقول يُقْذَفُونَ بالحجارة، ولا  يقال يُقْذَفُونَ الحجارة، وهو جائز؛ قال: وقال الزجاج معنى قوله  دُحُوراً أَي يُدْحَرُونَ أَي يُباعَدُونَ. وفي حديث عرفة: ما من يَوْمٍ إِبليس  فيه أَدْحَرُ ولا أَدْحَقُ منه في يوم عرفة؛ الدَّحْرُ: الدَّفْعُ  بِعُنْفٍ على سبيل الإِهانة والإِذلال، والدَّحْقُ: الطرد والإِبعاد، وأَفعل  التي للتفضيل من دُحِرَ ودُحِقَ كأَشْهَرَ وأَجَنَّ من شُهِرَ وَجُنَّ، وقد  نزل وصف الشيطان بأَنه أَدحر وأَدحق منزلة وصف اليوم به لوقوع ذلك فيه  فلذلك قال: من يوم عرفة، كأَنّ اليوم نفسه هو الأَدْحَرُ والأَدْحَقُ. وفي  حديث ابن ذي يَزَنَ: ويُدحَرُ الشيطانُ؛ وفي الدعاء: اللهم ادْحَرْ عنا  الشيطان أَي ادْفَعْهُ واطْرُدْهُ ونَحِّهِ. والدُّحُورُ: الطرد  والإِبعاد، قال الله عز وجل: اخرج منها مَذْؤُوماً مَدْحُوراً؛ أَي مُقْصًى وقيل  مطروداً.
مقاييس اللغة:
(دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
القاموس المحيط:
الدَّحْرُ الطَّرْدُ، والإِبعادُ، والدَّفْعُ،كالدُّحورِ، فِعْلُهُنَّ كجَعَلَ، وهو داحِرٌ ودَحُورٌ.
تاج العروس:
د ح ر
الدَّحْرُ : الطَّرْدُ والإِبْعَادُ والدَّفْع كالدُّحُورِ بالضَّمّ : نقلَه الجَوْهَرِيّ ورَدَّه الصّغانيّ فقال : والصَّواب الدَّحْر : الطَّرْدُ وبناءُ فُعُول لِلُّزوم لا لِلتَّعِّدي فِعْلُهُنّ كجَعَلَ يَدْحَره دَحْراً ودُحُوراً وهو داحِرٌ ودَحُورٌ الأَخير كصَبُور . وفي الدُّعَاءِ " اللّهمُ ادْحَرْ عَنّا الشَّيْطَان " أَي ادفْعَه واطْرُدْهُ ونَحِّه . والمَدْحُور هو المُقْصَى والمَطْرود . وقال الأَزْهَرِيّ : الدَّحْر : تَبْعِيدُك الشَّيْءَ عن الشَّيْءِ . وفي الكِتَاب العَزِيز : " ويُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جانِبٍ دُحُورا قال الفَرّاءُ : قرأَ الناسُ بالنَّصْب والضَّمّ . فمن ضَمَّها جعلَها مَصْدراً ومن فَتَحها جَعَلها اسْماً . كأَنَّه قال : يُقذَفُون بِدَاحِر وبِمَا يَدْحَرُ . قال الفَرّاءُ : ولسْتُ أَشْتَهِي الفَتْحَ لأَنه لو وُجِّه ذلك على صِحَّة لكان فيها البَاءُ كما تقول : يُقذَفُون بالحجارة ولا يقال : يُقْذَفُون الحِجَارَةَ وهو جائز . وفي التَّكْمِلَة : قَرَأ السُّلَميّ وابنُ أَبي عَبْلَة : دَحُوراً بفتح الدَّال أَي داحِراً على جِهَةِ المُبَالَغة وفيه إضمارٌ أَي يُقذَفُون من كلّ جَانِب بدَحُور عن التَّسَمُّع أَو هو مَصْدر كقَبُول وولوع ووَضُوءٍ . وقال الزَّجَّاجُ : معنَى قَولِه دُحُوراً أَي يُدْحَرون أَي يُباعَدُون . وفي حديثِ عَرَفَةَ : " ما مِنْ يومٍ إبليسُ فيه أدحَرُ ولا أدَحَقُ منه في يوم عَرَفَةَ " . الدَّحْر : الدَّفْعُ بعُنْفٍ على سبَيِل الإِهانَةِ والإذْلال . والدَّحْقُ : الطَّرْدُ والإِبْعادُ . وأَفْعَلُ التي للتَّفْضِيل من دُحِرَ وُدحِقَ كأَشْهَر وأَجَنّ من شُهِرَ وجُنَّ

##### Türkçe

دحر
**دَحَرَ** - **يَدْحَرُ** - **مَدْحُوْر** - **دُحُوْر** - **دُحُوْراً**
**دَحَرَ - يَدْحَرُ** + bir varlık + bir varlığı: onu şiddetle iter; onu bir yerin veya kalenin dışına, aşağılayarak, hakaret ederek ve yenilgiyle kovar.
**مَدْحُوْر**: “ **دَحَرَ - يَدْحَرُ** ” fiilinden ism-i mef‘ûl.
**دُحُوْر**: “ **فـُعول** ” vezninde, “ **دَحَرَ - يَدْحَرُ** ”dan mübalağa ism-i fiil: “ **الدَّحْرُ** ”un şiddetlisi.
**دُحُوْراً**: “ **دُحُوْر** ”dan hâl: **بدُحُوْر**: şiddetli **الدحر** ile nitelenen muamele.

Ve lafız, “ **الدفع والتنحية والإبعاد والطرد** ” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَحَرَ - يَدْحُرُ**، **ذَادَ - يَذُوْدُ**، **رَجَمَ - يَرْجُمُ**، **طَرَدَ - يَطْرُدُ**، **نَفَى - يَنْفِي**، **دَفَعَ - يَدْفَعُ**

مدحوراً
	﴿dedi: “Oradan çık; yerilmiş olarak, **مدحورا** olarak; onlardan kim sana uyarsa, elbette sizden hepinizden cehennemi dolduracağım (18)”﴾ الأعراف
	﴿kim çabuk olanı isterse, dilediğimizi, dilediğimiz kimse için onda ona çabuklaştırırız; sonra ona cehennemi kılarız; ona girer: yerilmiş olarak, **مدحورا** olarak (18)﴾ الإسراء ﴿bu, Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdendir; Allah ile beraber başka bir ilâh kılma; sonra cehenneme atılırsın: kınanmış olarak, **مدحورا** olarak (39)﴾ الإسراء

دحورا
﴿şüphesiz biz, dünya göğünü yıldızların ziynetiyle süsledik (6) ve her azgın şeytandan bir koruma olarak (7); en yüce topluluğa kulak veremezler ve her yandan atılırlar (8) **دُحُورًا** ve onlar için sürekli bir azap vardır (9)﴾ الصافات

مختار الصحاح
● [**دحر**] د ح ر: **دَحَرَهُ**: onu kovdu ve uzaklaştırdı; bâbı **خضع**.

الراغب
دحر
- **الدحر**: kovma ve uzaklaştırma; denir: **دحره دحورا**. Yüce Allah dedi: ﴿“Oradan çık; yerilmiş olarak, **مدحورا** olarak”﴾ [الأعراف/18]. Ve dedi: ﴿“Sonra cehenneme atılırsın: kınanmış olarak, **مدحورا** olarak”﴾ [الإسراء/39]. Ve dedi: ﴿“ve her yandan atılırlar *** **دحورا**”﴾ [الصافات/8 - 9].

ملخص اللسان
1. **دَحَرَهُ يَدْحَرُهُ دَحْراً ودُحُوراً**: onu itti ve uzaklaştırdı.
2. **الدَّحْرُ**: bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır — **دُحُوراً** yani **يُدْحَرُونَ** yani uzaklaştırılırlar.
3. **الدَّحْرُ**: hakaret ve aşağılamaya giden yolda şiddetle itmedir; **الدَّحْقُ**: kovma ve uzaklaştırmadır.
4. “Allah’ım, bizden şeytanı **ادْحَرْ**”: yani onu it ve kov ve uzaklaştır. **الدُّحُورُ**: kovma ve uzaklaştırmadır. Aziz ve celil Allah dedi: “Oradan çık; yerilmiş olarak, **مَدْحُوراً** olarak”; yani uzaklaştırılmış; ve denildi: kovulmuş.

لسان العرب
● - **دحر**: **دَحَرَهُ يَدْحَرُهُ دَحْراً ودُحُوراً**: onu itti ve uzaklaştırdı. el-Ezherî: **الدَّحْرُ** bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır. Ve aziz tenzilde: “ve her yandan atılırlar **دُحُوراً**”; el-Ferrâ dedi: insanlar nasb ile ve damm ile okudu; kim onu damme ile okursa onu, “onu **دُحُوراً** ile **دَحْرتُه**” demen gibi, masdar kılar; kim onu fetha ile okursa onu isim kılar; sanki dedi ki: “bir **داحِر** ile ve **يَدْحَرُ** olanla atılırlar.” el-Ferrâ dedi: fethayı arzulamam; çünkü o, sahih olarak ona yöneltilseydi, onda **الباء** olurdu; “taşlarla atılırlar” dediğin gibi; “taşları atılırlar” denilmez; hâlbuki caizdir. Dedi: Zecâc da dedi ki: “**دُحُوراً**” sözünün manası: yani **يُدْحَرُونَ** yani uzaklaştırılırlar. Ve Arefe hadîsinde: Arefe gününde olduğu günden daha **أَدْحَرُ** ve daha **أَدْحَقُ** olduğu hiçbir gün yoktur. **الدَّحْرُ**: hakaret ve aşağılamaya giden yolda şiddetle itmedir; **الدَّحْقُ**: kovma ve uzaklaştırmadır. Ve **أَفعل** ki tafdîl içindir, **دُحِرَ** ve **دُحِقَ**’tan; **شُهِرَ** ve **جُنَّ**’dan **أَشْهَرَ** ve **أَجَنَّ** gibi. Ve şeytanın vasfı, onda vuku bulması sebebiyle, günün vasfı yerine **أَدحر** ve **أَدحق** olarak indirilmiştir; bu yüzden dedi: “Arefe gününden”; sanki günün kendisi **الأَدْحَرُ** ve **الأَدْحَقُ**tır. Ve İbn Zî Yezen hadîsinde: “ve şeytan **يُدحَرُ**.” Ve duada: “Allah’ım, bizden şeytanı **ادْحَرْ**”: yani onu it ve kov ve uzaklaştır. **الدُّحُورُ**: kovma ve uzaklaştırmadır. Aziz ve celil Allah dedi: “Oradan çık; yerilmiş olarak, **مَذْؤُوماً مَدْحُوراً**”; yani uzaklaştırılmış; ve denildi: kovulmuş.

مقاييس اللغة:
(**دحر**) **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Yüce Allah dedi: ﴿“Oradan çık; yerilmiş olarak, **مَدْحُورا** olarak”([1])﴾[الأعراف 18].

القاموس المحيط:
**الدَّحْرُ**: kovmadır, uzaklaştırmadır ve itmedir; **الدُّحور** gibi. Onların fiili **جَعَلَ** gibidir. Ve o, **داحِرٌ** ve **دَحُورٌ**dur.

تاج العروس:
د ح ر
**الدَّحْرُ**: kovma, uzaklaştırma ve itmedir; damme ile **الدُّحُورِ** gibi. Onu Cevherî nakletti; Sığânî reddetti ve dedi ki: doğru olan **الدَّحْر**: kovmadır. Ve **فُعُول** binası, müteaddîlik için değil, lüzum içindir. Onların fiili **جَعَلَ** gibidir: **يَدْحَره دَحْراً ودُحُوراً**; ve o, **داحِرٌ** ve **دَحُورٌ**dur; sonuncusu **صَبُور** gibi. Ve duada: “Allah’ım, bizden şeytanı **ادْحَرْ**”: yani onu it ve kov ve uzaklaştır. Ve **المَدْحُور**: uzaklaştırılmış ve kovulmuş olandır. el-Ezherî dedi: **الدَّحْر**: senin bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmandır. Ve aziz kitapta: “ve her yandan atılırlar **دُحُورا**.” el-Ferrâ dedi: insanlar nasb ile ve damm ile okudu; kim onu damme ile okursa onu masdar kılar; kim onu fetha ile okursa onu isim kılar; sanki dedi ki: “**دَاحِر** ile ve **يَدْحَرُ** olanla atılırlar.” el-Ferrâ dedi: fethayı arzulamam; çünkü o, sahih olarak ona yöneltilseydi, onda **البَاءُ** olurdu; “taşlarla atılırlar” dediğin gibi; “taşları atılırlar” denilmez; hâlbuki caizdir. Ve **التَّكْمِلَة**’de: Sulemî ve İbn Ebî Able okudu: **دَحُوراً** **الدَّال**’ın fethasıyla; yani mübalağa cihetinde **داحِراً**; ve onda bir hazf vardır; yani “dinlemeye karşı **دَحُور** ile her yandan atılırlar”; yahut o, **قَبُول** ve **ولوع** ve **وَضُوءٍ** gibi masdardır. Zecâc dedi: “**دُحُوراً**” sözünün manası: yani **يُدْحَرون** yani uzaklaştırılırlar. Ve Arefe hadîsinde: “Arefe gününde olduğu günden daha **أدحَرُ** ve daha **أدَحَقُ** olduğu hiçbir gün yoktur.” **الدَّحْر**: hakaret ve aşağılamaya giden yolda şiddetle itmedir. **الدَّحْق**: kovma ve uzaklaştırmadır. Ve tafdîl için olan **أَفْعَلُ**, **دُحِرَ** ve **دُحِقَ**’tan; **شُهِرَ** ve **جُنَّ**’dan **أَشْهَر** ve **أَجَنّ** gibi.
