# دحس (د-ح-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ح - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والدال معهما
ح س د، س د ح، ح د س، د ح س مستعملات
حسد:
الحَسَدُ: معروف، والفعل: حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً، ويقال: فلانٌ يُحْسَدُ على كذا فهو مَحْسود.
سدح:
السَّدْحُ : ذبحُكَ الحيوانَ وبَسْطُكَهُ على وجه الأرض، ويكونُ إضجاعك الشّيءَ على الأرضِ سَدْحاً، نحو القِرْبة المملوءة المسدوحة إلى جَنْبك. قال أبو النجم:
يأخذ فيه الحيّةَ النَّبوحا
ثمَّ يَبيتُ عنده مَذْبوحا
مُشَدَّخَ، الهامةِ أو مَسْدوحا
حدس:
الحَدْسُ: التَّوهّمُ في معاني الكلام والأُمور. وتقول: بَلَغني عنه أمرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه، أي: أقول فيه بالظَّنّ. والحَدْسُ: سُرْعةٌ في السَّيْر، ومُضِيُّ على طريقةٍ مُسْتمرّة. قال:
كأَنَّها من بَعْدِ سيرٍ حَدْسِ
وحُدَسُ: حيٌّ من اليَمَن بالشّام. والعربُ تختلف في زَجْرِ البَغْل، فيقول: عَدَس، وبعض يقول: حَدَس، والحاءُ أصوبُ.
ويقال: إنّ حَدَساً قومٌ كانوا بَغّالينَ على عهد سُلَيْمانَ بن داودَ عليهما السّلام، وكانوا يَعْنُفُون على البغال، فإذا ذُكِروا نفرتِ البغالُ خوفاً مما كانت تَلْقَى منهم.
دحس:
الدَّحْسُ: التَّدْسيسُ للأمْرِ تَسْتبطِنُه وتَطْلُبُهُ أَخْفَى ما تَقْدِر عليه، ولذلك سُمّيت دوردة تحت التراب دحّاسة. وهي صَفْراء صُلْبة داهية، لها رأسٌ مُشَعَّب يَشُدُّه الصّبيان في الفخاخِ لصَيْد العصافير، لا تؤذي. قال: في الدّحس بمعنى الاستيطان:
ويَعْتِلونَ مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ
من مأى: أي: من نمَّ. والمَأْيُ النّميمة. مَأَتُّ بين القوم: نَمَمْتُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte
**ح س د**، **س د ح**، **ح د س**، **د ح س** kullanımdadırlar.

**حسد**:
**الحَسَدُ**: bilinen (şey)dir; fiil: **حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً**. Ve denilir: falan kimse şu şeye karşı **يُحْسَدُ**; o hâlde o **مَحْسود**dur.

**سدح**:
**السَّدْحُ**: hayvanı boğazlaman ve onu yerin yüzü üzerine yaymandır. Ve bir şeyi yere yatırman **سَدْحاً** olur; senin yanına doğru yayılmış dolu kırba gibi. Ebû’n-Necm dedi:
içinde yılanı alır, havlayan(ı)
sonra onun yanında boğazlanmış olarak gecele(r)
baş(ı) yarılmış, yahut yayılmış

**حدس**:
**الحَدْسُ**: sözün mânalarında ve işlerde vehmetmedir. Ve dersin: ondan bir iş bana ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim; yani: onda zan ile söylerim. Ve **الحَدْسُ**: yürüyüşte bir sürattir ve sürekli bir yol üzere gitmedir. Dedi:
sanki o, bir **حَدْسِ** yürüyüşünden sonra
Ve **حُدَسُ**: Şam’da Yemen’den bir kabiledir. Ve Arap, katırı ürkütmede ihtilaf eder; der ki: **عَدَس**; bazısı der ki: **حَدَس**; ve **الحاء** daha isabetlidir.
Ve denilir: **حَدَساً** (adıyla anılanlar) Süleyman b. Davud -ikisine de selâm olsun- zamanında katırcılar olan bir kavim idi; ve katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında katırlar, onlardan gördükleri şeyden korkarak ürkerdi.

**دحس**:
**الدَّحْسُ**: iş için gizlice sokmadır; onu içten içe araştırırsın ve onu, gücünün yettiği en gizli (şekliyle) talep edersin; bundan dolayı toprağın altında (olan) **دوردة**’ye **دحّاسة** adı verilmiştir. O, sarı, sert, kurnaz (bir şey)dir; onun çatallı bir başı vardır; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. Dedi: **الدّحس**’te **الاستيطان** mânasında:
**الدَّحْسِ**’te barınan kimseye musallat olurlar
**مأى**’dan: yani: kim gammazlık etti. Ve **المَأْيُ** gammazlıktır. **مَأَتُّ** kavmin arasında: gammazlık ettim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَحَسْتُ بينَ القوم، أي أفسدْت. والدَحْسُ أيضاً: إدخالُ اليد بين جِلْدِ الشاة وصِفاقها لسَلْخها. والدَحَّاسُ: دُوَيْبَّةٌ تغيب في التراب. والجمع الدَحاحيسُ.

##### Türkçe

**دَحَسْتُ** kavmin arasında; yani bozdum. Ve **الدَحْسُ** da: onu yüzmek için elin koyunun derisi ile onun zarı arasına sokulmasıdır. Ve **الدَحَّاسُ**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır. Çoğulu **الدَحاحيسُ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س د
حسد ، حدس ، دحس ، سدح : مستعملة .
حسد : قال الليث : الحَسَدُ معروف ، والفعل حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَسْدَلُ : القُرَادُ ، قال : ومنه أُخِذ الحسد لأنه يَقْشِرُ القَلْبَ كما يَقْشِر القُرادُ الجلد فيمتصّ دَمَهُ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا حسَدَ إلا في اثْنتَين ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه سُئل عن معنى هذا الحديث ، فقال : معناه لا حَسَد لا يضر إلا في اثنتين ، قال : والحَسَدُ أن يَرَى الإنسان لأخيه نِعْمةً فيتمنَّى أن تُزْوَى عنه وتكون له ، قال : والغَبْطُ : أن يتمنى أن يكون له مثلها من غبر أن تُزْوَى عنه ، قلت : فالغَبْطُ ضرب من الحسد ، وهو أخَفّ منه ، ألا ترى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا سُئل : هل يضر الغَبْط ؟ فقال : نعم ، كما
يضُرّ الخبْطُ ، فأخبر أنه ضَارٌّ وليس كضرر الحسد الذي يتمنى صاحبه زَيَّ النعمة عن أخيه ، والخَبْطُ : ضَرْبُ ورق الشجر حتى يَتَحَاتَّ عنه ، ثم يَسْتَخلف من غير أن يَضُرّ ذلك بأصل الشجرة وأغصانها .
وقوله ج : ( لا حق إلا في اثنتين ) هو أن يتمنى أن يرزقه الله مالاً ينفق منه في سُبُل الخير ، أو يَتمنَّى أن يكون حافظاً لكتاب الله تعالى فيتلُوه آناء الليل والنهار ، ولا يتمنى أن يُرْزَأ صاحِبُ المال في ماله أو تَالِي القرآن في حفظه .
وأَصْلُ الحَسَدِ القَشر كما قال ابن الأعرابي .
سدح : قال الليث : السَّدْحُ : ذَبْحُك الحيوانَ ممدوداً على وجه الأرض وقد يكون إضْجاعُك الشيءَ على وجه الأرض سَدْحاً نحو القِرْبَة المملُوءَة المسْدُوحَة .
وقال أبو النجم يصف الحية :
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا
قلت : السَّدْح والسَّطْحُ واحد أبدلت الطاءُ فيه دالا ، كما يقال : مَطَّ ومَدَّ وما أشبهه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : سَدَحَ بالمكان وردَحَ إذا أقام بالمكان أو المَرْعَى ، قال : وسَدَحْتُه أي صَرَعْتُه .
وقال ابن بُزُرْج : سَدَحت المرأة ورَدَحَت إذا حَظِيت عند زوجها ورَضِيَت .
حدس : قال الليث : الحَدْسُ : التّوَهُّم في معاني الكلام والأمُور . بلغني عن فلان أمْرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه أي أقول بالظَّنِّ والتَّوَهُّم .
قال : والحَدْس في السير : سُرعَةٌ ومُضِيٌّ على طريقة مُسْتَمِرَّة . وأنشد :
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ
وحُدَسُ : اسم أبي حَيَ من العرَب .
والعرَب تختلِفُ في زجر البغال فبعضٌ يقول : عَدَس . وبعض يقول : حَدَس . قلت : وعَدَس أكثر من حَدَس . ومنه قول ابن مُفَرِّغٍ :
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
جعل عَدَسْ اسما للبغلة ، سماها بالزَّجر عَدسْ .
وقال ابن أرقم الكُوفيُّ : حَدَسْ : قوم كانوا على عهد سليمان بن داود ث وكانوا يَعْنُفُون على البغال ، فإذا ذُكِرُوا نَفَرت البِغالُ خوفاً لما كانت لَقِيَتْ منهم .
وقال اللِّحياني : حَدَسْتُ الشاة حَدْساً إذا أضجعتها لتذبحها ، ومنه المثَلُ السَّائر : ( حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف ) .
وقال ابن كُناسَة : تقول العرب : إذا أمْسَى النَّجمُ قِمَّ الرأس فَعُظْمَاها فاحْدِس ، معناه انحر أعْظَم الإبل .
وقال أبو زيد حَدَسْتُ بالناقة : إذا أَنَخْتها .
وقال غيره : أصلُ الحَدْس : الرَّمْيُ ، ومنه حَدْسُ الظَّن إنما هو رَجْمٌ بالغيب .
الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : بَلَغْتُ به الحِداسَ أي الغاية التي يُجْرَى إليها
وأبْعَدَ ، ولا تَقُل الإدَاسَ .
أبو عُبَيد عن الأُمَوِي : حَدَس في الأرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس إذا ذهب فيها .
وقال أبو زيد : تَحَدَّسْتُ عن الأخبار تَحدُّساً ، وتَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً ، وتَوَجَّسْتُ إذا كنتَ تُرِيغُ أخبارَ الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون .
ويقال : حَدَسْتُ عليه ظَنِّي ونَدَسْتُه إذا ظَنَنْتَ الظَّنَّ ولم تَحُقَّه .
ومعنى المثل : حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف أنه ذبح لأضيافه شاةً سمينة أطفَأَت من شحمها ذلك الرَّضْف .
ويقال : دحَسَ بناقته إذا وجأ في سَبَلَتِها أي أناخها فوجأها في نحرها ، والسَّبَلَةُ هاهنا نحرُها . يقال : ملأ الدَّلوَ إلى أسْبالها أي إلى شِفَاهِها .
دحس : الليث : الدَّحْسُ : التَدّسِيسُ للأمور تستبطنها وتطلُبُها أخفى ما تَقْدِر عليه : ولذلك سُمِّيت دودةً تحت التراب دَحّاسَةً ، وهي صفراءُ صافية ، لها رأس مُشَعَّبُ يَشُدّها الصِّبيان في الفِخاخ لصيد العصافير ، لا تُؤْذِي ، وأنشد في الدَّحْس بمعنى الاستبطان :
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس
وقال بعض بني سُلَيْم : وِعاءٌ مَدْحُوسٌ ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد ، وهذا يدل على أن الدَّيْحَسَ مثل الدَّيْكَس : وهو الشيءُ الكثير .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : دَحَسْتُ بين القوم دَحْساً : أفسدتُ بينهم ، وكذلك مَأَسْتُ وأرشْتُ .
وأنشدني أبو بكر الإيادي :
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
النَّضْرُ : الدَّحَّاسُ : دُودٌ يُشَدُّ في الفَخِّ ، وجمعه دَحَاحِيس .
سُئل الأزهري عن الدَّاحس فقال : الدَّاحِسُ : قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ .
وداحس : اسم فرس معروف .

##### Türkçe

ح س د
**حسد** ، **حدس** ، **دحس** ، **سدح** : kullanımdadır.

**حسد** : Leys dedi: **الحَسَدُ** bilinen (şey)dir; fiil **حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً**’dır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَسْدَلُ** : **القُرَادُ** (kene)’dir. Dedi: Ondan **الحسد** alınmıştır; çünkü o, kalbi, **القُرادُ**’ın deriyi soyup kanını emmesi gibi soyar.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **لا حسَدَ إلا في اثْنتَين** ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: ona bu hadisin manası soruldu; dedi ki: Manası: “İki şeyde ancak zarar vermeyen **حَسَد** yoktur.” Dedi: **الحَسَدُ** insanın kardeşi için bir nimet görmesi, sonra onun ondan uzaklaştırılmasını ve kendisinin olmasını temenni etmesidir. Dedi: **الغَبْطُ** : ondan uzaklaştırılmaksızın, kendisi için onun benzerinin olmasını temenni etmesidir. Dedim: Öyleyse **الغَبْطُ** **الحسد**’den bir türdür ve ondan daha hafiftir. Görmez misin ki Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) **الغَبْط** zarar verir mi? diye sorulunca: “Evet; tıpkı **الخبْطُ**’un zarar vermesi gibi” dedi; böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat o, sahibinin nimetin kardeşinden uzaklaştırılmasını temenni ettiği **الحسد**’in zararı gibi değildir. **الخَبْطُ** : ağaç yaprağını, ondan dökülünceye kadar dövmektir; sonra, ağacın aslına ve dallarına zarar vermeksizin (yeniden) çıkar.

C’nin sözü: ( **لا حق إلا في اثنتين** ) şudur: Allah’ın kendisine, hayır yollarında harcayacağı bir mal rızıklandırmasını temenni etmesi; yahut Allah’ın kitabını koruyan (hâfız) olmasını temenni etmesi; sonra onu gece ve gündüz vakitlerinde okuması; ve mal sahibinin malında eksiltilmesini yahut Kur’an okuyanın hıfzında (eksiltilmesini) temenni etmemesidir.

**الحسد**’in aslı, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, soyma (kabuk soyma)’dır.

**سدح** : Leys dedi: **السَّدْحُ** : hayvanı, yer yüzü üzerine uzatılmış olarak boğazlamandır; ve bir şeyi yer yüzü üzerine yatırman da **سَدْحاً** olabilir; dolu **القِرْبَة** gibi, **المملُوءَة المسْدُوحَة**.

Ebu’n-Necm yılanı vasfederek dedi:
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا

Dedim: **السَّدْح** ile **السَّطْحُ** birdir; onda **الطاءُ** **دالا**’ya çevrilmiştir; tıpkı **مَطَّ** ve **مَدَّ** ve benzerleri denildiği gibi.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَدَحَ** mekânda ve **رَدَحَ** (şöyle)dir: mekânda yahut mer‘âda ikamet ettiğinde. Dedi: **وسَدَحْتُه** yani onu yere serdim.

İbn Büzurc dedi: Kadın **سَدَحت** ve **رَدَحَت** (şöyle)dir: kocasının yanında gözde olduğunda ve razı olduğunda.

**حدس** : Leys dedi: **الحَدْسُ** : sözün manalarında ve işlerde vehmetmedir. Falandan bir iş bana ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim; yani zan ve vehim ile söylerim.

Dedi: Yürüyüşte **الحَدْس** : bir sürat ve sürekli bir yol üzere gidiştir. Şu beyit okundu:
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ

Ve **حُدَسُ** : Araplardan bir kabilenin babasının adıdır.

Araplar katırları sürmede ihtilaf ederler: bazısı **عَدَس** der; bazısı **حَدَس** der. Dedim: **عَدَس** **حَدَس**’ten daha çoktur. İbn Müferriğ’in sözü bundandır:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ

**عَدَسْ**’ı katır için isim yaptı; onu sürme (zecer) ile **عَدسْ** diye adlandırdı.

İbn Erkam el-Kûfî dedi: **حَدَسْ** : Süleyman b. Davud ث zamanında olan bir kavimdi; katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında, katırlar, onlardan gördükleri şeyden dolayı korkarak ürkerdi.

Lihyânî dedi: Koyunu boğazlamak için yatırdığında **حَدَسْتُ الشاة حَدْساً** (denir); ve ondan dolaşan mesel: ( **حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف** )’tir.

İbn Künâse dedi: Arap der ki: yıldız, başın tepesine akşamladığında, sonra ikisi büyüdüğünde, **فاحْدِس**; manası: develerin en büyüğünü boğazla.

Ebu Zeyd dedi: Dişi deve ile **حَدَسْتُ** (şöyle)dir: onu çöktürdüğünde.

Başkası dedi: **الحَدْس**’in aslı atmadır; ve **حَدْسُ الظَّن** ancak gayba taş atmadır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: **بَلَغْتُ به الحِداسَ** yani kendisine doğru koşturulan ve daha uzağa (götürülen) gaye; ve **الإدَاسَ** deme.

Ebu Ubeyd, Ümevî’den: **حَدَس** yerde ve **عَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس** (şöyle)dir: onda gittiğinde.

Ebu Zeyd dedi: Haberlerden **تَحَدَّسْتُ** **تَحدُّساً**; ve onlardan **تَنَدَّسْتُ** **تَنَدُّساً**; ve **تَوَجَّسْتُ** (şöyle)dir: insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için araştırdığında.

Ve denir ki: Ona zannımı **حَدَسْتُ** ve onu **نَدَسْتُ**: zannı zannettiğinde ve onu gerçekleştirmediğinde.

Meselin manası: **حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف**: misafirleri için semiz bir koyun boğazladı; onun iç yağından, o **الرَّضْف**’i söndürdü.

Ve denir ki: Dişi devesiyle **دحَسَ**: onun **سَبَلَتِها**’sına (yani) onun boğazına sapladı; yani onu çöktürdü, sonra onu gerdanında sapladı; **السَّبَلَةُ** burada onun gerdanıdır. Denir ki: kovayı, onun **أسْبالها**’sına kadar doldurdu; yani dudaklarına kadar.

**دحس** : Leys: **الدَّحْسُ** : işleri, içine nüfuz ederek gizlice araştırmandır; onları, gücünün yettiği en gizli şekilde arar durursun. Bundan dolayı, toprağın altında bir kurtçuğa **دَحّاسَةً** adı verildi; o, saf sarıdır; çatallı bir başı vardır; çocuklar onu, serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. Ve **الدَّحْس** hakkında, içe nüfuz etme manasında, şu beyit okundu:
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس

Süleym oğullarından biri dedi: **وِعاءٌ مَدْحُوسٌ** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir manadadır; bu, **الدَّيْحَسَ**’ın **الدَّيْكَس** gibi olduğuna delalet eder: o da çok olan şeydir.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Kavmin arasında **دَحَسْتُ** **دَحْساً**: aralarını bozdum; aynı şekilde **مَأَسْتُ** ve **أرشْتُ**.

Ebu Bekir el-İyâdî bana okuttu:
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

Nadr: **الدَّحَّاسُ** : tuzakta bağlanan bir kurttur; çoğulu **دَحَاحِيس**.

Ezherî’ye **الدَّاحس** hakkında soruldu; dedi: **الدَّاحِسُ** : elde çıkan bir yaradır; Farsça **بَرْوَرَهْ** diye adlandırılır.

Ve **داحس** : bilinen bir atın adıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
  (دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (دحز)  الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
  (دحس)  الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في خَفاءٍ ورِفق. فالدَّحْس: طلَب الشَّيءِ في خفاء. ومن ذلك دَحَسْتُ بينَ القوم، إذا أفسدْتَ؛ ولا يكون هذا إلاّ برفْق ووَسواس لطيفٍ خفيّ. ويقال الدّحْسُ: إدخالك يَدَك بين جِلْدة الشَّاة وصِفَاقها تسلخُها. والدَّحَّاس: دويْبَّة تغيب في التراب، والجمع دَحاحيس. وداحِسٌ: اسم فرسٍ؛ وسمِّي بذلك لأنَّ حَوْطاً([3]) سطا على أُمِّه- أُمّ داحسٍ([4])- بماءٍ وطِينٍ، يريد أن يخرج ماءَ فرسه من الرَّحِم. وله حديث([5]).
  (دحص)  الدال والحاء والصاد كلمةٌ واحدة. يقال دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً، إذا ارتكَضَ. قال علقمة:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (دحق)  الدال والحاء والقاف قياسٌ يقرُب من الذي قبْلَه. يقال دَحَقَ الشَّيءُ: زَالَ ولم يثبُتْ. والدَّحيق: البعيد. ويقال فعلَ فلانٌ كذا فدحَقْتُ عنه يدَه، أي قبضتُها. ويقال أدْحَقَه الله، أي أبْعَدَه. ودَحَقت الرّحِمُ: رمَتْ بالماء فلم تقبلْه. والدِّحاق: أن تخرُجَ رحِمُ الأنثَى بعد الولادة، فلا تنجُو حتى تموت. وهي دَحُوقٌ. قال:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (دحل)  الدال والحاء واللام يدلُّ على تلجُّفٍ في الشَّيء وتطامُن.فالدَّحْل: المطمئِنُّ من الأرض، والجمع الدُّحُول. ويقال بئرٌ دَحُولٌ: ذاتُ تلجُّف([7])، وذلك إذا أكمَلَ الماءُ جِرابَها. فأمَّا الدَّحِلُ في خَلْق الإنسان، فيقال هو العظيم البَطْن؛ وهو قياسُ الباب، لأنَّه يدلُّ على سَعةٍ وتلجُّف.
  (دحم)  الدال والحاء والميم ليس بشيءٍ. على أنّهم يقولون: دَحَمَه، إذا دَفَعَه دفعاً شديداً. وبه سُمِّي الرَّجُل دَحْمانَ ودُحَيْماً.
  (دحن)  الدال والحاء والنون ليس بأصلٍ، لأنّه من باب الإبدال. يقال رجل دَحِنٌ، وهو مثل الدَّحِلِ([8]). وقد فسَّرناه.
  (دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) من الآية 18 سورة الأعراف. وفي الأصل: "مذموماً" تحريف. وفي الآية 19 من الإسراء: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. وهذا وجه اللبس.
([2]) لم أجده في الجمهرة ولا في فهارسها. انظر الجمهرة (1: 121) حيث مظن الكلمة. فلعلها مما سقط من الجمهرة.
([3]) هو حوط بن أبي جابر بن أوس بن حميرى، صاحب "ذي العقال" والد "داحس". انظر الأغاني  (16: 23).
([4]) اسمها "جلوى"، وكانت لقرواش بن عوف بن عاصم.
([5]) انظر حرب داحس والغبراء في الأغاني والعقد (3: 313) وكامل ابن الأثير (1: 343) وأمثال الميداني (1: 359/2: 51).
([6]) قصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 190-196). وأنشده في المجمل واللسان (دحص).
([7]) التلجف، بالجيم: التحفر. وفي الأصل والمجمل بالحاء المهملة، تحريف.
([8]) في الأصل: "الدخل"، صوابه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** والحاء وما يثلثهما)
  (**دحر**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (**دحز**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir. İbn Düreyd dedi ki: **الدَّحْز**: cinsel birleşme([2]). Ve bu adam, cinsel birleşme ve itme babına, ve toplama ve biriktirme babına düşkün kılınabilir.
  (**دحس**)  **الدال** ve **الحاء** ve **السين** muntarid, kıyaslı bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyle gizlilik ve yumuşaklık içinde iç içe girmesidir. İşte **الدَّحْس**: bir şeyi gizlilik içinde aramaktır. Bundan: **دَحَسْتُ** بينَ القوم, bozduğun zaman; ve bu ancak yumuşaklık ve latif, gizli bir vesvese ile olur. Ve denir: **الدّحْسُ**: koyunun derisi ile zarı arasına elini sokmandır; onu yüzersin. Ve **الدَّحَّاس**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır; çoğulu **دَحاحيس**. Ve **داحِسٌ**: bir atın adıdır; ve buna, çünkü **حَوْطاً**([3]) annesine—**أُمّ داحسٍ**([4])—su ve çamur ile saldırdı; rahimden atının suyunu çıkarmak istiyordu, diye ad verilmiştir. Ve onun bir hadisi([5]) vardır.
  (**دحص**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **دَحَصَ** المذبوحُ برجْله **يدحَصُ** **دَحْصاً**, tekmelediği zaman. Alkame dedi ki:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (**دحض**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد** bir asıldır; yok oluşa ve kaymaya delalet eder. Denir: **دَحَضَتْ** رجلُه: kaydı. Ve ondan: **دحَضَت** الشّمس: zeval buldu. Ve **دَحَضَتْ** حُجّةُ فلانٍ, sabit olmadığı zaman. Allah—celâl ve sena O’nundur—dedi ki: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (**دحق**)  **الدال** ve **الحاء** ve **القاف** kendisinden önce olana yaklaşan bir kıyastır. Denir: **دَحَقَ** الشَّيءُ: zeval buldu ve sabit olmadı. Ve **الدَّحيق**: uzak olan. Ve denir: falan şöyle yaptı da ben ondan elini **دحَقْتُ**; yani onu tuttum. Ve denir: Allah onu **أدْحَقَه**; yani onu uzaklaştırdı. Ve **دَحَقت** الرّحِمُ: suyu attı da onu kabul etmedi. Ve **الدِّحاق**: doğumdan sonra dişinin rahminin çıkmasıdır; artık ölünceye kadar kurtulmaz. Ve o **دَحُوقٌ**dur. Dedi ki:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (**دحل**)  **الدال** ve **الحاء** ve **اللام** bir şeyde içe çöküşe ve alçalmaya delalet eder. İşte **الدَّحْل**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **الدُّحُول**. Ve denir: **بئرٌ دَحُولٌ**: içe çöküşlü([7]) olan; bu, su onun tulumunu tamamladığı zaman olur. Ama insan yaratılışında **الدَّحِلُ**e gelince, o büyük karınlıdır denir; ve o, babın kıyasıdır; çünkü o genişliğe ve içe çöküşe delalet eder.
  (**دحم**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **دَحَمَه**; onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. Ve bununla adama **دَحْمانَ** ve **دُحَيْماً** adı verilmiştir.
  (**دحن**)  **الدال** ve **الحاء** ve **النون** asıl değildir; çünkü o, ibdal babındandır. Denir: **رجل دَحِنٌ**; ve o, **الدَّحِلِ**([8]) gibidir. Ve onu açıklamıştık.
  (**دحو**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir asıldır; yaymaya ve düzlemeye delalet eder.
Denir: Allah yeri **دحا**; onu **يدحُوها** **دَحْواً**, onu yaydığı zaman. Ve denir: yağmur, yerin yüzünden çakılı **دحا**. Bu, çünkü o böyle olduğu zaman yeri düzlemiştir. Ve ata, iki eliyle atış atar gibi attığı zaman, tırnağını yerden çok kaldırmadan: **مرّ يدحُو دَحْواً** denir. Babdan: devekuşunun **أُدْحِيُّ**si: içinde yavruladığı yerdir; **أُفْعولٌ** kalıbıdır **دحوت**’tan; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** sonra orada yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) A‘râf sûresi 18. âyettendir. Asılda: "مذموماً" tahriftir. Ve İsrâ’nın 19. âyetinde: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. Bu, karışıklığın yönüdür.
([2]) Onu Cemhere’de de fihristlerinde de bulmadım. Cemhere’ye bak (1: 121); kelimenin zannı oradadır. Belki de Cemhere’den düşenlerdendir.
([3]) O, Ebû Câbir b. Evs b. Humeyrî’nin oğlu Havt’tur; "ذو العقال" sahibidir, "داحس"ın babasıdır. Ağânî’ye bak (16: 23).
([4]) Onun adı "جلوى"dır; ve o, Kurvâş b. Avf b. Âsım’ındı.
([5]) Ağânî’de ve İkd’de (3: 313) ve İbnü’l-Esîr’in Kâmil’inde (1: 343) ve Meydânî’nin Emsâl’inde (1: 359/2: 51) **حرب داحس والغبراء**’a bak.
([6]) Beytin kasidesi onun divanında 131’de ve Mufaddaliyât’ta (2: 190-196). Ve onu Mücmel’de ve Lisân’da (**دحص**) rivayet etti.
([7]) **التلجف**, **الجيم** ile: kazılıp oyulma. Asılda ve Mücmel’de **الحاء المهملة** ile; tahriftir.
([8]) Asılda: "الدخل"; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ح س
ما بي داحس وهو تشعث الإصبع وسقوط الظفر‏.‏
قال مزرد‏:‏ تشاخت إبهاماك إن كنت كاذباً ولا برئا من داحس وكناع وتشنـج‏.‏
وخـرج الحجـاج فـي بعـض الليالـي فسمع صوتاً هائلاً‏.‏
فقال‏:‏ إن كان هذا صاحب عائرٍ أو قـادح أو داحـس فـلا تحـدث شيـأ وإلا فأخـرج لسانـه مـن قفـاه أي صاحـب رمـد أو وجع ضرس‏.‏

##### Türkçe

د ح س
Bende **داحس** yoktur; o, parmağın dağınık/çatlak hâle gelmesi ve tırnağın düşmesidir.
مزرد dedi ki: “Eğer yalancı isen iki başparmağın yaşlanıp bozuldu; ve **داحس**’ten, **كناع**’tan ve **تشنـج**’den beri olmadı.”
Haccâc bazı gecelerde çıktı da dehşetli bir ses işitti.
Bunun üzerine dedi ki: “Eğer bu, **عائرٍ** yahut **قـادح** yahut **داحـس** sahibi ise, hiçbir şey yapma; yoksa dilini ensesinden çıkar”; yani, **رمد** yahut azı dişi ağrısı sahibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَحَسَ بين القوم دَحْساً: أَفسد بينهم، وكذلك مَأَسَ وأَرَّشَ. قال الأَزهري: وأَنشد أَبو بكر الإِيادي لأَبي العلاء الحَضْرَميّ أَنشده للنبي، صلى اللَّه عليه وسلم:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
قال ابن الأَثير: يروى بالحاء والخاء، يريد: إِن فعلوا الشر من حيث لا تعلمه. ودَحَسَ ما في الإِناء دَحْساً: حَساه. والدَّحْسُ: التَدْسِيسُ للأُمور تَسْتَبْطِنُها وتطلبها أَخفى ما تقدر عليه، ولذلك سميت دُودَةٌ تحت التراب: دَحَّاسَةً. قال ابن سيده: الدَّحَّاسَة دودة تحت التراب صفراء صافية لها رأْس مُشَعَّب دقيقة تشدّها الصبيان في الفخاخ لصيد العصافير لا تؤْذي، وهي في الصحاح الدَّحَّاسُ، والجمع الدَّحاحِيسُ؛ وأَنشد في الدَحْسِ بمعنى الاستبطان للعجاج يصف الحُلَفاءَ:
ويَعْتِلُونَ مَن مَأَى في الدَّحْسِ
وقال بعض بني سُلَيم: وِعاء مَدْحُوس ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد. قال الأَزهري: وهذا يدل على أَن الدَّيْحَسَ مثلُ الدَّيْكَسِ، وهو الشي الكثير. والدَّحْسُ: أَن تدخل يدك بين جلد الشاة وصِفاقها فتَسْلَخَها. وفي حديث سَلْخِ الشاة: فَدَحَسَ بيده حتى توارت إِلى الإِبط ثم مضى وصلى ولم يتوضأْ؛ أَي دَسَّها بين الجلد واللحم كما يفعل السَّلاَّخُ. ودَحَسَ الثوبَ في الوعاء يَدْحَسُه دَحْساً: أَدخله؛ قال: يَؤُرُّها بِمُسْمَعِدِّ الجَنْبَيْنْ،
كما دَحَسْتَ الثوبَ في الوِعاءَيْنْ
والدَّحْسُ: امتِلاء أَكِمَّةِ السُّنْبُل من الحَبِّ، وقد أَدْحَسَ. وبيتٌ دِحاسٌ: ممتلئ. وفي حديث جرير: أَنه جاء إِلى النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، وهو في بيت مَدْحُوسٍ من الناس فقام بالباب، أَي مملوء. وكل شيء ملأْته، فقد دَحَسْتَه. قال ابن الأَثير: والدَّحْسُ والدَّسُّ متقاربان. وفي حديث طلحة: أَنه دخل عليه داره وهي دِحاسٌ أَي ذاتِ دِحاسٍ، وهو الامتلاء والزحام. وفي حديث عطاء: حَقٌّ على الناس أَن يَدْحَسُوا الصفوف حتى لا يكون بينهم فُرَجٌ أَي يَزْدَحِمُوا ويَدُسُّوا أَنفسهم بين فُرَجِها، ويروى بالخاء، وهو بمعناه. والدَّاحِسُ: من الوَرَم ولم يُحَدِّدُوه؛ وأَنشد أَبو عليّ وبعض أَهل اللغة:
تَشاخَصَ إِبْهاماكَ، إِن كنتَ كاذِباً،
ولا بَرِئا من داحِسٍ وكُناعِ
وسئل الأَزهري عن الدَّاحِسِ فقال: قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ.
وداحِسٌ: موضع. وداحِسٌ: اسم فرس معروف مشهور، قال الجوهري: هو لقَيْسِ بن زُهَير بن جَذِيمة العَبْسي ومنه حرب داحِسٍ، وذلك أَنَّ قَيْساً هذا وحُذَيْفَةَ بنَ بدرٍ الذُّبْياني ثم الفَزاري تراهَنا على خَطَرٍ عشرين بعيراً، وجعلا الغابة مائة غَلْوَةٍ، والمِضْمارَ أَربعين ليلة، والمَجْرى من ذات الإِصادِ، فأَجرى قَيْسٌ داحِساً والغَبْراءَ (* وفي رواية
أخرى: أَنَّ داحساً لقيس، والغبراء لحمل بن بدر.)، وأَجرى حذيفة الخَطَّارَ والحَنْفاء فوضعت بنو فزارَة رَهْطُ حذيفة. كَمِيناً على الطريق فردوا الغبراء ولَطَمُوها، وكانت سابقة، فهاجت الحرب بين عَبْس وذُبْيان أَربعين سنة.

##### Türkçe

**دَحَسَ** kavim arasında **دَحْساً**: aralarını bozdu; aynı şekilde **مَأَسَ** ve **أَرَّشَ**.

Ezherî dedi: Ebû Bekir el-Îyâdî, Ebû’l-Alâ el-Hadrâmî’den, onun da Peygamber için (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) okuduğunu rivayet ederek inşad etti:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

İbnü’l-Esîr dedi: **بالحاء والخاء** ile rivayet edilir; muradı: bilmediğin bir yönden şerri yaparlarsa. Ve **دَحَسَ** kaptaki şeyi **دَحْساً**: onu içti. Ve **الدَّحْسُ**: işleri, onları içten kavrayıp aradığın ve gücünün yettiği kadar gizli olanını talep ettiğin şekilde, gizlice sokmaktır; bundan dolayı toprağın altında bir kurtçuğa **دَحَّاسَةً** adı verilmiştir. İbn Sîde dedi: **الدَّحَّاسَة** toprağın altında, sarı, berrak bir kurtçuktur; çatallı bir başı vardır, inceciktir; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda çekerler; zarar vermez; ve Sıhâh’ta o **الدَّحَّاسُ**tır; çoğulu **الدَّحاحِيسُ**tur. Ve **الدَحْسِ** hakkında, içten kavrama manasında, el-A‘câc’ın, **الحُلَفاءَ**yı vasfederken söylediği şu beyit okunmuştur:
ويَعْتِلُونَ مَن مَأَى في الدَّحْسِ

Benî Süleym’den biri dedi: **وِعاء مَدْحُوس** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir tek manadadır. Ezherî dedi: Bu, **الدَّيْحَسَ**ın **الدَّيْكَسِ** gibi olduğuna delâlet eder; o da çok olan şeydir. Ve **الدَّحْسُ**: elini koyunun derisi ile karın zarı arasına sokup onu yüzmendir. Koyunun yüzülmesi hadîsinde: “Derken eliyle **فَدَحَسَ** etti; ta ki koltuk altına kadar kayboldu; sonra geçti ve namaz kıldı ve abdest almadı”; yani kasabın yaptığı gibi onu deri ile et arasına soktu.

Ve **دَحَسَ** elbiseyi kap içine, onu **يَدْحَسُه دَحْساً**: onu içeri soktu; (şair) dedi:
يَؤُرُّها بِمُسْمَعِدِّ الجَنْبَيْنْ،
كما دَحَسْتَ الثوبَ في الوِعاءَيْنْ

Ve **الدَّحْسُ**: başağın kılıflarının taneyle dolmasıdır; ve (başak) **أَدْحَسَ** etmiştir. Ve **بيتٌ دِحاسٌ**: dolu. Cerîr hadîsinde: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; o, insanlarla **مَدْحُوسٍ** bir evde idi; kapıda durdu; yani dolu. Ve her şeyi doldurduğunda, onu **دَحَسْتَه** etmiş olursun. İbnü’l-Esîr dedi: **الدَّحْسُ** ile **الدَّسُّ** birbirine yakındır. Talha hadîsinde: onun yanına, evi **دِحاسٌ** iken girdi; yani **ذاتِ دِحاسٍ**; o da doluluk ve izdihamdır. Atâ hadîsinde: insanların üzerine bir haktır ki safları **يَدْحَسُوا** etsinler; ta ki aralarında boşluklar olmasın; yani izdiham etsinler ve kendilerini onun boşlukları arasına soksunlar; **بالخاء** ile de rivayet edilir; o da manasındadır. Ve **الدَّاحِسُ**: şişliktendir; onu belirlemediler. Ebû Ali ve bazı dil ehli inşad etti:
تَشاخَصَ إِبْهاماكَ، إِن كنتَ كاذِباً،
ولا بَرِئا من داحِسٍ وكُناعِ

Ezherî’ye **الدَّاحِسِ** soruldu da dedi ki: elde çıkan bir yaradır; Farsçada ona **بَرْوَرَهْ** denir.

Ve **داحِسٌ**: bir yerdir. Ve **داحِسٌ**: bilinen, meşhur bir atın adıdır. Cevherî dedi: o, Absî **قَيْسِ بن زُهَير بن جَذِيمة**’nindir; ve ondan **حرب داحِسٍ** (Dâhis savaşı) (adı) gelir. Bu da şundandır: bu Kays ile, sonra Fezârî olan Zübyânî **حُذَيْفَةَ بنَ بدرٍ**, yirmi deve (değerinde) bir bahse karşılıklı bahse girdiler; ve ormanı yüz **غَلْوَةٍ** yaptılar; ve idman yerini kırk gece (süre) yaptılar; ve koşu yolunu **ذات الإِصادِ**’dan (başlattılar). Derken Kays, **داحِساً** ve **الغَبْراءَ**yı koşturdu.
(* Başka bir rivayette: **داحساً** Kays’ındır, **الغبراء** ise **حمل بن بدر**’indir.)
Ve Huzeyfe, **الخَطَّارَ** ve **الحَنْفاء**yı koşturdu; bunun üzerine Fezâre oğulları, Huzeyfe’nin bir grubu, yolda bir pusu kurdular; **الغبراء**yı geri çevirdiler ve ona vurdular; o ise önde gidiyordu; böylece Abs ile Zübyân arasında savaş kırk yıl alevlendi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دحس بينهم دحسا، كمنع: أفسد، وكذلك مأس وأرش. ودحس: أدخل اليد بين جلد الشاة وصفاقها للسلخ، ومنه الحديث: فدحس بيده حتى توارت إلى الإبط ثم مضى وصلى ولم يتوضأ أي دسها بين الجلد واللحم، كما يفعل السلاخ.

  ودحس الشيء: ملأه ودسه. ودحس السنبل: امتلأت أكمته من الحب، كأدحس، وذلك إذا غلظ. ودحس برجله: مثل دحص. ودحس عنه الحديث: غيبه. ودحس بالشر: دسه من حيث لا يعلم. ومنه قول العلاء ابن الحضرمي، رضي الله تعالى عنه، أنشده النبي صلى الله عليه وسلم:
  وإن دحسوا بالشر فاعف تكرماوإن خنسوا عنك الحديث فلا تسل قال ابن الأثير: يروى بالحاء وبالخاء، يريد: إن فعلوا الشر من حيث لا تعلمه. قال: والدحس: التدسيس للأمور لتستبطنها وتطلبها أخفى ما تقدر عليه. والدحس، كالمنع: الزرع إذا امتلأ حبا، سمي بالمصدر. وداحس والغبراء: فرسان مشهوران. قاله الجوهري. داحس: فرس لقيس بن زهير بن جذيمة العبسي. ومنه: وقع بينهم حرب داحس، وذلك أنه تراهن قيس وحذيفة بن بدر الذبياني ثم الفزاري على خطر: عشرين بعيرا، وجعلا الغاية مائة غلوة، والمضمار أربعين ليلة. والمجرى من ذات الإصاد، موضع في بلاد بني فزارة. فأجرى قيس داحسا والغبراء. وهما فرسان له، وقد أغفل المصنف عنه في غ ب ر واستدرك عليه هنالك. وأجرى حذيفة الخطار والحنفاء، وهما فرسان له. قال السهيلي: ويقال: إن الحنفاء هي التي أجريت مع الغبراء ذلك اليوم، وفيه يقول الشاعر:
  إذا كانت الغبراء للمرء عدةأتته الرزايا من وجوه الفوائد
  فقد جرت الحنفاء حتف حذيفة                      وكـان يراهـــا عـــدة لـــلـــشـــدائد فوضعت بنو فزارة رهط حذيفة كمينا في الطريق، وفي الصحاح: على الطريق، فردوا الغبراء ولطموها، وكانت سابقة، فهاجت الحرب بين عبس وذبيان أربعين سنة. وهو نظير حرب البسوس، فإنها أيضا كانت أربعين سنة، وقد تقدم بيانها في بس. وقال السهيلي ويقال: دامت حرب داحس ثمان عشرة سنة، لم تحمل فيها أنثى، لأنهم كانوا لا يقربون النساء ما داموا محاربين. وهذا الذي ذكره المصنف هنا بعينه هو عبارة الجوهري. وكون داحس والغبراء فرسي قيس، هو الصحيح، وصرح به أيضا أبو عبيد البكري في شرح أمالي القالي، ونقل السهيلي عن الأصبهاني أن حرب داحس كانت بعد يوم جبلة بأربعين سنة، وآخرها بقله، من أرض قيس. وهناك اصطلحت حيس ومنولة، وهي أم بني فزارة.

  وقد تقدم للمصنف في غ ب ر أن الغبراء فرس حمل بن بدر، وصوب شيخنا أنها لأخيه حذيفة ابن بدر، وجعل كلام المصنف لا يخلو عن تخليط، وقد قلت: إن الذي أورده المصنف هو نص الجوهري، ولا تخليط فيه أصلا، وما صوبه شيخنا من أن الغبراء لحذيفة فيه نظر، فإن الذي عرف من كلامهم أن الغبراء اسم لثلاثة أفراس، لحمل بن بدر الفزاري، ولقدامة بن نصار الكلبي، ولقيس ابن زهير العبسي، وهذه الأخيرة هي خالة داحس، وأخته لأبيه، كما صرح به ابن الكلبي في الأنساب. والحنفاء والخطار كلاهما لحذيفة، والأولى أخت داحس لأبيه من ولد ذي العقال. ومن ولد الغبراء هذه الصفا: فرس مجاشع بن مسعود السلمي، رضي الله عنه، الذي اشتراه منه سيدنا عمر رضي الله عنه، في خلافته بعشرة آلاف درهم، ثم أعطاه له لما أرسله إلى بلاد فارس. نقله ابن الكلبي. وسمي داحسا لأن أمه جلوى الكبرى كانت لبني تميم، ثم لرجل من بني يربوع، اسمه قرواش بن عوف مرت بذي العقال ابن أعوج. في الأنساب: ابن الهجيسي بن زاد الركب. وكان ذو العقال فرسا عتيقا لحوط بن أبي جابر، مع جاريتين من الحي خرجتا لتسقياه فلما رأى جلوى ودى، فضحك شباب من الحي كانوا هناك، فاستحيتا، فأرسلتاه. ونص السهيلي في الروض: فاستحيا ونكسا رؤوسهما، فأفلت ذو العقال فنزى عليهما، فوافق قبولها، فعرف حوط صاحب ذي العقال ذلك حين رأى عين فرسة وهو رجل من بني ثعلبة بن يربوع، وكان شريرا، فأقبل مغضبا فطلب منهم ماء فحله، فلما عظم الخطب بينهم قالوا له: دونك ماء فرسك، فسطا عليها حوط وجعل يده في ماء وتراب، فأدخل يده في رحمها ثم دحسها حتى ظن أنه قد أخرج الماء، واشتملت الرحم على ما فيها من بقية الماء فنتجها قرواش مهرا، فسمي داحسا، وخرج وكأنه ذو العقال أبوه. وله حديث طويل في حرب غطفان وضرب به المثل فقيل: أشأم من داحس. وذلك لما جرى بسببه من الخطوب. فلا يقال: إن الصواب أشأم من الغبراء كما نقله شيخنا عن بعض أهل النظر، زعموا. وقالوا: هو المطابق للواقع؛ لأن الحرب إنما هاجت بسبب الغبراء، فإن المراد في شؤمه هنا هو ما أشار له المصنف في قصة نتاجه، دون المراهنة التي سبقت من قيس وحذيفة، كما هو ظاهر، فتأمل. قال السهيلي: وأظهر منه أن يكون مثل: لابن وتامر، وأن يكون فاعلا بمعنى مفعول. وإنما قيد المصنف جلوى بالكبرى احترازا من الصغرى، فإنها بنت ذي العقال من الكبرى، فإنها سميت باسم أمها، فهي أخت داحس من أبيه وأمه، وهي أيضا لبني ثعلبة بن يربوع. والدحاس، كرمان وشداد: دويبة صفراء سميت لاستيطانها في الأرض، وهي في الصحاح هكذا، والجمع: الدحاحيس والأولى نقلها الصاغاني. وفي المحكم: الدحاسة: دودة تحت التراب صفراء صافية، لها رأس مشعب دقيقة تشدها الصبيان في الفخاخ لصيد العصافير، لا تؤذي. والداحس والداحوس: قرحة تخرج باليد، وبه أجاب الأزهري حين سئل عنه، أو بثرة تظهر بين الظفر واللحم فينقلع منها الظفر، كما حدده الأطباء. وقال الزمخشري: الداحس: تشعث الإصبع، وسقوط الظفر. وأنشد أبو علي:

  تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع والإصبع مدحوسة، من ذلك. وفي حديث طلحة: أنه دخل عليه داره وهي دحاس أي ذات دحاس وبيت مدحوس ودحاس، بالكسر: مملوء كثير الأهل، قاله ابن دريد. والدحاس: الامتلاء والزحام. والديحس، كصيقل: الكثير من كل شيء، كالديخس والديكس. ومما يستدرك عليه: دحس ما في الإناء دحسا: حساه. ووعاء مدحوس ومدكوس ومكبوس، بمعنى واحد. نقله الأزهري عن بعض بني سليم. ودحس الثوب في الوعاء يدحسه دحسا: أدخله. وبيت مدحوس من الناس: أي مملوء ودحس الصفوف: زاحمها بالمناكب. وداحس: موضع. قال ذو الرمة:
  أقول لعجلى بـين يم وداحـس                      أجدى فقد أقوت عليك الأمالس والدحس: الكشط.

##### Türkçe

**دحس** onların arasında **دحسا** (ve **منع** gibi): bozdu; aynı şekilde **مأس** ve **أرش**. Ve **دحس**: yüzmek için elini koyunun derisi ile onun zarı arasına soktu; ondan hadis: “Elini **دحس** etti, ta ki koltuk altına kadar gizlendi, sonra geçti ve namaz kıldı ve abdest almadı”; yani onu deri ile et arasına soktu; kasabın yaptığı gibi.

Ve **دحس** şeyi: onu doldurdu ve onu soktu. Ve **دحس** başak: onun kılıfı daneden doldu; **أدحس** gibi; ve bu, kalınlaştığı zaman. Ve **دحس** ayağıyla: **دحص** gibi. Ve **دحس** ondan hadisi: onu gizledi. Ve **دحس** şer ile: onu, bilmediği yerden soktu. Ve ondan, **العلاء ابن الحضرمي**’nin sözü—Allah Teâlâ ondan razı olsun—Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona okuttu:

  Ve eğer şer ile **دحس** ederlerse, kerem olarak affet
  Ve eğer senden hadisi gizlerlerse, sorma

İbnü’l-Esîr dedi: **الحاء** ile ve **الخاء** ile rivayet olunur; muradı: şerri, onu bilmediğin yerden yaparlarsa. Dedi: ve **الدحس**: işleri, onları içten kavrayasın ve onları arayasın diye, gücünün yettiği en gizli şekilde tedsīs etmektir. Ve **الدحس**, **منع** gibi: dane ile dolduğu zaman ekin; masdar ile adlandırıldı. Ve **داحس** ve **الغبراء**: meşhur iki attır. Bunu Cevherî söyledi. **داحس**: Kays b. Züheyr b. Cezîme el-Absî’nin atı. Ve ondan: aralarında **حرب داحس** vuku buldu; ve bu, Kays ile Huzeyfe b. Bedr ez-Zübyânî sonra el-Fezârî’nin, bir tehlike üzerine—yirmi deve—bahse girmesi sebebiyledir; ve hedefi yüz **غلوة** yaptılar, ve idman yerini kırk gece. Ve koşu yeri **ذات الإصاد**’dan idi; Benî Fezâre diyarında bir yer. Böylece Kays **داحسا** ve **الغبراء**’yı koşturdu. Ve ikisi onun iki atı idi; musannif onu **غ ب ر**’de ihmal etmiş, orada ona istidrâk edilmiştir. Ve Huzeyfe **الخطار** ve **الحنفاء**’yı koşturdu; ve ikisi onun iki atı idi. Süheylî dedi: ve denilir ki: **الحنفاء**, o gün **الغبراء** ile koşturulan odur; ve onda şair der ki:

  Eğer **الغبراء** kişi için bir hazırlık olursa
  Ona belâlar, faydaların yüzlerinden gelir

  **الحنفاء** Huzeyfe’nin ölümünü koşturdu
  Ve o, onu şiddetler için bir hazırlık görürdü

Böylece Benî Fezâre, Huzeyfe’nin topluluğu, yolda bir pusu kurdu; ve **الصحاح**’ta: yol üzerinde; böylece **الغبراء**’yı geri çevirdiler ve ona tokat attılar; ve o önde idi; böylece Abs ile Zübyân arasında savaş kırk yıl alevlendi. Ve o, **حرب البسوس**’un benzeridir; çünkü o da kırk yıl idi; ve onun beyanı **بس**’te geçmişti. Süheylî dedi: ve denilir ki: **حرب داحس** on sekiz yıl sürdü; onda bir dişi gebe kalmadı; çünkü onlar, savaşçı oldukları müddetçe kadınlara yaklaşmazlardı. Ve musannifin burada zikrettiği bu şeyin aynısı, Cevherî’nin ibaresidir. Ve **داحس** ile **الغبراء**’nın Kays’ın iki atı olması, sahih olandır; ve bunu ayrıca Ebû Ubeyd el-Bekrî, **شرح أمالي القالي**’de açıkça söyledi; ve Süheylî, el-İsfahânî’den nakletti ki **حرب داحس**, **يوم جبلة**’den kırk yıl sonra idi; ve onun sonu **بقله**’de idi; Kays toprağından. Ve orada **حيس** ve **منولة** barıştı; ve o, Benî Fezâre’nin annesidir.

Ve musannif için **غ ب ر**’de geçmişti ki **الغبراء**, Hamel b. Bedr’in atıdır; ve şeyhimiz, onun Bedr b. Huzeyfe’nin kardeşine ait olduğunu doğru saydı; ve musannifin sözünü, karışıklıktan hâlî görmedi; ve ben dedim: musannifin getirdiği, Cevherî’nin nassıdır; onda aslâ karışıklık yoktur. Ve şeyhimizin, **الغبراء**’nın Huzeyfe’ye ait olduğu şeklinde doğru saydığı şeyde nazar vardır; çünkü onların sözlerinden bilinen şudur ki **الغبراء**, üç atın adıdır: el-Fezârî Hamel b. Bedr’in, el-Kelbî Kudâme b. Nassâr’ın ve el-Absî Kays b. Züheyr’in; ve bu sonuncusu, **داحس**’ın teyzesidir ve baba bir kız kardeşidir; İbnü’l-Kelbî, **الأنساب**’da bunu açıkça söylediği gibi. Ve **الحنفاء** ile **الخطار**’ın ikisi de Huzeyfe’nindir; ve birincisi, **ذي العقال** neslinden, **داحس**’ın baba bir kız kardeşidir. Ve **الغبراء**’nın neslinden şu **الصفا** vardır: Mücâşi‘ b. Mes‘ûd es-Sülemî’nin atı—Allah ondan razı olsun—ki efendimiz Ömer—Allah ondan razı olsun—hilâfeti zamanında onu ondan on bin dirheme satın aldı, sonra onu Fars diyarına gönderdiği vakit ona verdi. Bunu İbnü’l-Kelbî nakletti. Ve **داحسا** diye adlandırıldı; çünkü annesi **جلوى الكبرى**, Benî Temîm’in idi, sonra Benî Yerbû‘dan bir adamın idi; adı **قرواش بن عوف**; **ذي العقال ابن أعوج**’un yanından geçti. **الأنساب**’da: **ابن الهجيسي بن زاد الركب**. Ve **ذو العقال**, Hût b. Ebî Câbir’in, mahallenin iki câriyesiyle birlikte, onu sulamak için çıktıkları sırada, asil bir at idi; böylece **جلوى**’yı görünce arzuladı; böylece orada bulunan mahallenin gençleri güldü; böylece ikisi utandı; böylece onu salıverdiler. Süheylî’nin **الروض**’da nassı: böylece utandılar ve başlarını eğdiler; böylece **ذو العقال** kaçtı ve onların üzerine sıçradı; böylece onun kabulüne rastladı. Böylece **ذو العقال**’ın sahibi Hût, bir kısrağın gözünü gördüğü vakit bunu bildi; ve o, Benî Sa‘lebe b. Yerbû‘dan bir adam idi; ve şerli idi; böylece öfkeli olarak geldi ve onlardan su istedi, böylece onu çözdü. Böylece aralarındaki iş büyüyünce ona dediler: işte atının suyu. Böylece Hût onun üzerine saldırdı ve elini su ve toprağa koydu; sonra elini onun rahmine soktu, sonra onu **دحس** etti, ta ki suyu çıkarmış olduğunu zannetti; ve rahim, içindeki suyun geri kalanını içine aldı; böylece **قرواش** ondan bir tay doğurttu; böylece **داحسا** diye adlandırıldı; ve çıktı, sanki babası **ذو العقال** idi. Ve onun, **حرب غطفان**’da uzun bir hadisi vardır; ve onunla mesel vuruldu; böylece denildi: “**أشأم من داحس**.” Ve bu, onun sebebiyle cereyan eden musibetler sebebiyledir. Böylece denilmez: “**أشأم من الغبراء**”, şeyhimizin bazı nazar ehli adına naklettiği gibi, zannettiler. Ve dediler: o, vakıaya daha uygundur; çünkü savaş ancak **الغبراء** sebebiyle alevlendi. Çünkü burada onun uğursuzluğundan murad, musannifin, onun doğumu kıssasında işaret ettiği şeydir; Kays ile Huzeyfe’den önce geçen bahisten değil; zâhir olduğu üzere; öyleyse düşün. Süheylî dedi: ve ondan daha zâhir olan, “**لابن وتامر**” gibi bir mesel olması ve “fâil”in “mef‘ûl” mânasında olmasıdır. Musannifin **جلوى**’yı **بالكبرى** ile kayıtlaması, **الصغرى**’dan sakınmak içindir; çünkü o, **الكبرى**’dan **ذي العقال**’ın kızıdır; çünkü o, annesinin adıyla adlandırıldı; böylece o, **داحس**’ın baba ve ana bir kız kardeşidir; ve o da Benî Sa‘lebe b. Yerbû‘undur. Ve **الدحاس**, **رمان** ve **شداد** gibi: yerde yerleşmesi sebebiyle adlandırılmış sarı bir küçük hayvancık; ve **الصحاح**’ta böyledir; ve cem‘i: **الدحاحيس**; ve birincisini Sâğânî nakletti. Ve **المحكم**’de: **الدحاسة**: toprağın altında, saf sarı bir kurt; onun çatallı bir başı vardır, ince; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; eziyet etmez. Ve **الداحس** ve **الداحوس**: elde çıkan bir yara; Ezherî, ondan sorulduğu vakit bununla cevap verdi; yahut tıbbîlerin sınırlandırdığı üzere, tırnak ile et arasında görünen bir kabarcık; böylece tırnak ondan kopar. Zemahşerî dedi: **الداحس**: parmağın çatallanması ve tırnağın düşmesi. Ebû Alî inşâd etti:

  Eğer yalancı isen iki başparmağın **تشاخس** etsin
  Ve **داحس** ve **كناع**’dan beri olmasın

Ve parmak **مدحوسة**’dir; bundan. Ve Talha hadîsinde: onun yanına evine girdi; ve o, **دحاس** idi; yani **دحاس** sahibi. Ve **بيت مدحوس** ve **دحاس**—kesre ile—: dolu, ehli çok; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **الدحاس**: doluluk ve sıkışıklık. Ve **الديحس**, **صيقل** gibi: her şeyden çok olan; **الديخس** ve **الديكس** gibi. Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir: **دحس** kaptaki şeyi **دحسا**: onu kaşıklayıp içti. Ve **وعاء مدحوس** ve **مدكوس** ve **مكبوس**, bir mânadadır. Bunu Ezherî, Benî Süleym’den bazılarından nakletti. Ve **دحس** elbiseyi kap içine, onu **دحسا** **يدحسه**: onu soktu. Ve insanlardan **بيت مدحوس**: yani dolu. Ve **دحس** safları: omuzlarla onlara sıkıştı. Ve **داحس**: bir yerdir. Zü’r-Rumme dedi:

  **يم** ile **داحس** arasında **عجلى**’ya derim: daha faydalı;
  çünkü **الأمالس** sana karşı ıssız kaldı

Ve **الدحس**: kazıma/soyma.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَحَسَ
دَحَسَ A ( n. ac. دَحْس 1 ),
a.  Sowed enmity, discord ( between ).

دَاْحِس
دَاْحِس 21 ,
a.  Hang-nail.

دَحَّاْس
دَحَّاْس 28 ,  دُحَّاْس 29 ,
a.  Insect used for bait.

دَاْحُوْس
دَاْحُوْس 40 ,
a.  see 21 .

دُوْحَاس
دُوْحَاس
a.  see 21 .

##### Türkçe

**دَحَسَ**
**دَحَسَ** A (isim-aksiyon: **دَحْس** 1),
a. (araya) düşmanlık, ayrılık (iki şeyin/kimsenin arasına) ekti.

**دَاْحِس**
**دَاْحِس** 21,
a. Tırnak eti (tırnak kenarındaki kopuk deri).

**دَحَّاْس**
**دَحَّاْس** 28, **دُحَّاْس** 29,
a. Yem olarak kullanılan böcek.

**دَاْحُوْس**
**دَاْحُوْس** 40,
a. 21’e bak.

**دُوْحَاس**
**دُوْحَاس**
a. 21’e bak.
