# دحس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دحس

دَحَسَ بين القوم دَحْساً: أَفسد بينهم، وكذلك مَأَسَ وأَرَّشَ. قال الأَزهري: وأَنشد أَبو بكر الإِيادي لأَبي العلاء الحَضْرَميّ أَنشده للنبي، صلى اللَّه عليه وسلم:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
قال ابن الأَثير: يروى بالحاء والخاء، يريد: إِن فعلوا الشر من حيث لا تعلمه. ودَحَسَ ما في الإِناء دَحْساً: حَساه. والدَّحْسُ: التَدْسِيسُ للأُمور تَسْتَبْطِنُها وتطلبها أَخفى ما تقدر عليه، ولذلك سميت دُودَةٌ تحت التراب: دَحَّاسَةً. قال ابن سيده: الدَّحَّاسَة دودة تحت التراب صفراء صافية لها رأْس مُشَعَّب دقيقة تشدّها الصبيان في الفخاخ لصيد العصافير لا تؤْذي، وهي في الصحاح الدَّحَّاسُ، والجمع الدَّحاحِيسُ؛ وأَنشد في الدَحْسِ بمعنى الاستبطان للعجاج يصف الحُلَفاءَ:
ويَعْتِلُونَ مَن مَأَى في الدَّحْسِ
وقال بعض بني سُلَيم: وِعاء مَدْحُوس ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد. قال الأَزهري: وهذا يدل على أَن الدَّيْحَسَ مثلُ الدَّيْكَسِ، وهو الشي الكثير. والدَّحْسُ: أَن تدخل يدك بين جلد الشاة وصِفاقها فتَسْلَخَها. وفي حديث سَلْخِ الشاة: فَدَحَسَ بيده حتى توارت إِلى الإِبط ثم مضى وصلى ولم يتوضأْ؛ أَي دَسَّها بين الجلد واللحم كما يفعل السَّلاَّخُ. ودَحَسَ الثوبَ في الوعاء يَدْحَسُه دَحْساً: أَدخله؛ قال: يَؤُرُّها بِمُسْمَعِدِّ الجَنْبَيْنْ،
كما دَحَسْتَ الثوبَ في الوِعاءَيْنْ
والدَّحْسُ: امتِلاء أَكِمَّةِ السُّنْبُل من الحَبِّ، وقد أَدْحَسَ. وبيتٌ دِحاسٌ: ممتلئ. وفي حديث جرير: أَنه جاء إِلى النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، وهو في بيت مَدْحُوسٍ من الناس فقام بالباب، أَي مملوء. وكل شيء ملأْته، فقد دَحَسْتَه. قال ابن الأَثير: والدَّحْسُ والدَّسُّ متقاربان. وفي حديث طلحة: أَنه دخل عليه داره وهي دِحاسٌ أَي ذاتِ دِحاسٍ، وهو الامتلاء والزحام. وفي حديث عطاء: حَقٌّ على الناس أَن يَدْحَسُوا الصفوف حتى لا يكون بينهم فُرَجٌ أَي يَزْدَحِمُوا ويَدُسُّوا أَنفسهم بين فُرَجِها، ويروى بالخاء، وهو بمعناه. والدَّاحِسُ: من الوَرَم ولم يُحَدِّدُوه؛ وأَنشد أَبو عليّ وبعض أَهل اللغة:
تَشاخَصَ إِبْهاماكَ، إِن كنتَ كاذِباً،
ولا بَرِئا من داحِسٍ وكُناعِ
وسئل الأَزهري عن الدَّاحِسِ فقال: قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ.
وداحِسٌ: موضع. وداحِسٌ: اسم فرس معروف مشهور، قال الجوهري: هو لقَيْسِ بن زُهَير بن جَذِيمة العَبْسي ومنه حرب داحِسٍ، وذلك أَنَّ قَيْساً هذا وحُذَيْفَةَ بنَ بدرٍ الذُّبْياني ثم الفَزاري تراهَنا على خَطَرٍ عشرين بعيراً، وجعلا الغابة مائة غَلْوَةٍ، والمِضْمارَ أَربعين ليلة، والمَجْرى من ذات الإِصادِ، فأَجرى قَيْسٌ داحِساً والغَبْراءَ (* وفي رواية
أخرى: أَنَّ داحساً لقيس، والغبراء لحمل بن بدر.)، وأَجرى حذيفة الخَطَّارَ والحَنْفاء فوضعت بنو فزارَة رَهْطُ حذيفة. كَمِيناً على الطريق فردوا الغبراء ولَطَمُوها، وكانت سابقة، فهاجت الحرب بين عَبْس وذُبْيان أَربعين سنة.

### Türkçe

**دَحَسَ** kavim arasında **دَحْساً**: aralarını bozdu; aynı şekilde **مَأَسَ** ve **أَرَّشَ**.

Ezherî dedi: Ebû Bekir el-Îyâdî, Ebû’l-Alâ el-Hadrâmî’den, onun da Peygamber için (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) okuduğunu rivayet ederek inşad etti:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

İbnü’l-Esîr dedi: **بالحاء والخاء** ile rivayet edilir; muradı: bilmediğin bir yönden şerri yaparlarsa. Ve **دَحَسَ** kaptaki şeyi **دَحْساً**: onu içti. Ve **الدَّحْسُ**: işleri, onları içten kavrayıp aradığın ve gücünün yettiği kadar gizli olanını talep ettiğin şekilde, gizlice sokmaktır; bundan dolayı toprağın altında bir kurtçuğa **دَحَّاسَةً** adı verilmiştir. İbn Sîde dedi: **الدَّحَّاسَة** toprağın altında, sarı, berrak bir kurtçuktur; çatallı bir başı vardır, inceciktir; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda çekerler; zarar vermez; ve Sıhâh’ta o **الدَّحَّاسُ**tır; çoğulu **الدَّحاحِيسُ**tur. Ve **الدَحْسِ** hakkında, içten kavrama manasında, el-A‘câc’ın, **الحُلَفاءَ**yı vasfederken söylediği şu beyit okunmuştur:
ويَعْتِلُونَ مَن مَأَى في الدَّحْسِ

Benî Süleym’den biri dedi: **وِعاء مَدْحُوس** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir tek manadadır. Ezherî dedi: Bu, **الدَّيْحَسَ**ın **الدَّيْكَسِ** gibi olduğuna delâlet eder; o da çok olan şeydir. Ve **الدَّحْسُ**: elini koyunun derisi ile karın zarı arasına sokup onu yüzmendir. Koyunun yüzülmesi hadîsinde: “Derken eliyle **فَدَحَسَ** etti; ta ki koltuk altına kadar kayboldu; sonra geçti ve namaz kıldı ve abdest almadı”; yani kasabın yaptığı gibi onu deri ile et arasına soktu.

Ve **دَحَسَ** elbiseyi kap içine, onu **يَدْحَسُه دَحْساً**: onu içeri soktu; (şair) dedi:
يَؤُرُّها بِمُسْمَعِدِّ الجَنْبَيْنْ،
كما دَحَسْتَ الثوبَ في الوِعاءَيْنْ

Ve **الدَّحْسُ**: başağın kılıflarının taneyle dolmasıdır; ve (başak) **أَدْحَسَ** etmiştir. Ve **بيتٌ دِحاسٌ**: dolu. Cerîr hadîsinde: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; o, insanlarla **مَدْحُوسٍ** bir evde idi; kapıda durdu; yani dolu. Ve her şeyi doldurduğunda, onu **دَحَسْتَه** etmiş olursun. İbnü’l-Esîr dedi: **الدَّحْسُ** ile **الدَّسُّ** birbirine yakındır. Talha hadîsinde: onun yanına, evi **دِحاسٌ** iken girdi; yani **ذاتِ دِحاسٍ**; o da doluluk ve izdihamdır. Atâ hadîsinde: insanların üzerine bir haktır ki safları **يَدْحَسُوا** etsinler; ta ki aralarında boşluklar olmasın; yani izdiham etsinler ve kendilerini onun boşlukları arasına soksunlar; **بالخاء** ile de rivayet edilir; o da manasındadır. Ve **الدَّاحِسُ**: şişliktendir; onu belirlemediler. Ebû Ali ve bazı dil ehli inşad etti:
تَشاخَصَ إِبْهاماكَ، إِن كنتَ كاذِباً،
ولا بَرِئا من داحِسٍ وكُناعِ

Ezherî’ye **الدَّاحِسِ** soruldu da dedi ki: elde çıkan bir yaradır; Farsçada ona **بَرْوَرَهْ** denir.

Ve **داحِسٌ**: bir yerdir. Ve **داحِسٌ**: bilinen, meşhur bir atın adıdır. Cevherî dedi: o, Absî **قَيْسِ بن زُهَير بن جَذِيمة**’nindir; ve ondan **حرب داحِسٍ** (Dâhis savaşı) (adı) gelir. Bu da şundandır: bu Kays ile, sonra Fezârî olan Zübyânî **حُذَيْفَةَ بنَ بدرٍ**, yirmi deve (değerinde) bir bahse karşılıklı bahse girdiler; ve ormanı yüz **غَلْوَةٍ** yaptılar; ve idman yerini kırk gece (süre) yaptılar; ve koşu yolunu **ذات الإِصادِ**’dan (başlattılar). Derken Kays, **داحِساً** ve **الغَبْراءَ**yı koşturdu.
(* Başka bir rivayette: **داحساً** Kays’ındır, **الغبراء** ise **حمل بن بدر**’indir.)
Ve Huzeyfe, **الخَطَّارَ** ve **الحَنْفاء**yı koşturdu; bunun üzerine Fezâre oğulları, Huzeyfe’nin bir grubu, yolda bir pusu kurdular; **الغبراء**yı geri çevirdiler ve ona vurdular; o ise önde gidiyordu; böylece Abs ile Zübyân arasında savaş kırk yıl alevlendi.
