# دحس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دحس

دحس بينهم دحسا، كمنع: أفسد، وكذلك مأس وأرش. ودحس: أدخل اليد بين جلد الشاة وصفاقها للسلخ، ومنه الحديث: فدحس بيده حتى توارت إلى الإبط ثم مضى وصلى ولم يتوضأ أي دسها بين الجلد واللحم، كما يفعل السلاخ.

  ودحس الشيء: ملأه ودسه. ودحس السنبل: امتلأت أكمته من الحب، كأدحس، وذلك إذا غلظ. ودحس برجله: مثل دحص. ودحس عنه الحديث: غيبه. ودحس بالشر: دسه من حيث لا يعلم. ومنه قول العلاء ابن الحضرمي، رضي الله تعالى عنه، أنشده النبي صلى الله عليه وسلم:
  وإن دحسوا بالشر فاعف تكرماوإن خنسوا عنك الحديث فلا تسل قال ابن الأثير: يروى بالحاء وبالخاء، يريد: إن فعلوا الشر من حيث لا تعلمه. قال: والدحس: التدسيس للأمور لتستبطنها وتطلبها أخفى ما تقدر عليه. والدحس، كالمنع: الزرع إذا امتلأ حبا، سمي بالمصدر. وداحس والغبراء: فرسان مشهوران. قاله الجوهري. داحس: فرس لقيس بن زهير بن جذيمة العبسي. ومنه: وقع بينهم حرب داحس، وذلك أنه تراهن قيس وحذيفة بن بدر الذبياني ثم الفزاري على خطر: عشرين بعيرا، وجعلا الغاية مائة غلوة، والمضمار أربعين ليلة. والمجرى من ذات الإصاد، موضع في بلاد بني فزارة. فأجرى قيس داحسا والغبراء. وهما فرسان له، وقد أغفل المصنف عنه في غ ب ر واستدرك عليه هنالك. وأجرى حذيفة الخطار والحنفاء، وهما فرسان له. قال السهيلي: ويقال: إن الحنفاء هي التي أجريت مع الغبراء ذلك اليوم، وفيه يقول الشاعر:
  إذا كانت الغبراء للمرء عدةأتته الرزايا من وجوه الفوائد
  فقد جرت الحنفاء حتف حذيفة                      وكـان يراهـــا عـــدة لـــلـــشـــدائد فوضعت بنو فزارة رهط حذيفة كمينا في الطريق، وفي الصحاح: على الطريق، فردوا الغبراء ولطموها، وكانت سابقة، فهاجت الحرب بين عبس وذبيان أربعين سنة. وهو نظير حرب البسوس، فإنها أيضا كانت أربعين سنة، وقد تقدم بيانها في بس. وقال السهيلي ويقال: دامت حرب داحس ثمان عشرة سنة، لم تحمل فيها أنثى، لأنهم كانوا لا يقربون النساء ما داموا محاربين. وهذا الذي ذكره المصنف هنا بعينه هو عبارة الجوهري. وكون داحس والغبراء فرسي قيس، هو الصحيح، وصرح به أيضا أبو عبيد البكري في شرح أمالي القالي، ونقل السهيلي عن الأصبهاني أن حرب داحس كانت بعد يوم جبلة بأربعين سنة، وآخرها بقله، من أرض قيس. وهناك اصطلحت حيس ومنولة، وهي أم بني فزارة.

  وقد تقدم للمصنف في غ ب ر أن الغبراء فرس حمل بن بدر، وصوب شيخنا أنها لأخيه حذيفة ابن بدر، وجعل كلام المصنف لا يخلو عن تخليط، وقد قلت: إن الذي أورده المصنف هو نص الجوهري، ولا تخليط فيه أصلا، وما صوبه شيخنا من أن الغبراء لحذيفة فيه نظر، فإن الذي عرف من كلامهم أن الغبراء اسم لثلاثة أفراس، لحمل بن بدر الفزاري، ولقدامة بن نصار الكلبي، ولقيس ابن زهير العبسي، وهذه الأخيرة هي خالة داحس، وأخته لأبيه، كما صرح به ابن الكلبي في الأنساب. والحنفاء والخطار كلاهما لحذيفة، والأولى أخت داحس لأبيه من ولد ذي العقال. ومن ولد الغبراء هذه الصفا: فرس مجاشع بن مسعود السلمي، رضي الله عنه، الذي اشتراه منه سيدنا عمر رضي الله عنه، في خلافته بعشرة آلاف درهم، ثم أعطاه له لما أرسله إلى بلاد فارس. نقله ابن الكلبي. وسمي داحسا لأن أمه جلوى الكبرى كانت لبني تميم، ثم لرجل من بني يربوع، اسمه قرواش بن عوف مرت بذي العقال ابن أعوج. في الأنساب: ابن الهجيسي بن زاد الركب. وكان ذو العقال فرسا عتيقا لحوط بن أبي جابر، مع جاريتين من الحي خرجتا لتسقياه فلما رأى جلوى ودى، فضحك شباب من الحي كانوا هناك، فاستحيتا، فأرسلتاه. ونص السهيلي في الروض: فاستحيا ونكسا رؤوسهما، فأفلت ذو العقال فنزى عليهما، فوافق قبولها، فعرف حوط صاحب ذي العقال ذلك حين رأى عين فرسة وهو رجل من بني ثعلبة بن يربوع، وكان شريرا، فأقبل مغضبا فطلب منهم ماء فحله، فلما عظم الخطب بينهم قالوا له: دونك ماء فرسك، فسطا عليها حوط وجعل يده في ماء وتراب، فأدخل يده في رحمها ثم دحسها حتى ظن أنه قد أخرج الماء، واشتملت الرحم على ما فيها من بقية الماء فنتجها قرواش مهرا، فسمي داحسا، وخرج وكأنه ذو العقال أبوه. وله حديث طويل في حرب غطفان وضرب به المثل فقيل: أشأم من داحس. وذلك لما جرى بسببه من الخطوب. فلا يقال: إن الصواب أشأم من الغبراء كما نقله شيخنا عن بعض أهل النظر، زعموا. وقالوا: هو المطابق للواقع؛ لأن الحرب إنما هاجت بسبب الغبراء، فإن المراد في شؤمه هنا هو ما أشار له المصنف في قصة نتاجه، دون المراهنة التي سبقت من قيس وحذيفة، كما هو ظاهر، فتأمل. قال السهيلي: وأظهر منه أن يكون مثل: لابن وتامر، وأن يكون فاعلا بمعنى مفعول. وإنما قيد المصنف جلوى بالكبرى احترازا من الصغرى، فإنها بنت ذي العقال من الكبرى، فإنها سميت باسم أمها، فهي أخت داحس من أبيه وأمه، وهي أيضا لبني ثعلبة بن يربوع. والدحاس، كرمان وشداد: دويبة صفراء سميت لاستيطانها في الأرض، وهي في الصحاح هكذا، والجمع: الدحاحيس والأولى نقلها الصاغاني. وفي المحكم: الدحاسة: دودة تحت التراب صفراء صافية، لها رأس مشعب دقيقة تشدها الصبيان في الفخاخ لصيد العصافير، لا تؤذي. والداحس والداحوس: قرحة تخرج باليد، وبه أجاب الأزهري حين سئل عنه، أو بثرة تظهر بين الظفر واللحم فينقلع منها الظفر، كما حدده الأطباء. وقال الزمخشري: الداحس: تشعث الإصبع، وسقوط الظفر. وأنشد أبو علي:

  تشاخس إبهاماك إن كنت كاذبا                      ولا برئا من داحس وكنـاع والإصبع مدحوسة، من ذلك. وفي حديث طلحة: أنه دخل عليه داره وهي دحاس أي ذات دحاس وبيت مدحوس ودحاس، بالكسر: مملوء كثير الأهل، قاله ابن دريد. والدحاس: الامتلاء والزحام. والديحس، كصيقل: الكثير من كل شيء، كالديخس والديكس. ومما يستدرك عليه: دحس ما في الإناء دحسا: حساه. ووعاء مدحوس ومدكوس ومكبوس، بمعنى واحد. نقله الأزهري عن بعض بني سليم. ودحس الثوب في الوعاء يدحسه دحسا: أدخله. وبيت مدحوس من الناس: أي مملوء ودحس الصفوف: زاحمها بالمناكب. وداحس: موضع. قال ذو الرمة:
  أقول لعجلى بـين يم وداحـس                      أجدى فقد أقوت عليك الأمالس والدحس: الكشط.

### Türkçe

**دحس** onların arasında **دحسا** (ve **منع** gibi): bozdu; aynı şekilde **مأس** ve **أرش**. Ve **دحس**: yüzmek için elini koyunun derisi ile onun zarı arasına soktu; ondan hadis: “Elini **دحس** etti, ta ki koltuk altına kadar gizlendi, sonra geçti ve namaz kıldı ve abdest almadı”; yani onu deri ile et arasına soktu; kasabın yaptığı gibi.

Ve **دحس** şeyi: onu doldurdu ve onu soktu. Ve **دحس** başak: onun kılıfı daneden doldu; **أدحس** gibi; ve bu, kalınlaştığı zaman. Ve **دحس** ayağıyla: **دحص** gibi. Ve **دحس** ondan hadisi: onu gizledi. Ve **دحس** şer ile: onu, bilmediği yerden soktu. Ve ondan, **العلاء ابن الحضرمي**’nin sözü—Allah Teâlâ ondan razı olsun—Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona okuttu:

  Ve eğer şer ile **دحس** ederlerse, kerem olarak affet
  Ve eğer senden hadisi gizlerlerse, sorma

İbnü’l-Esîr dedi: **الحاء** ile ve **الخاء** ile rivayet olunur; muradı: şerri, onu bilmediğin yerden yaparlarsa. Dedi: ve **الدحس**: işleri, onları içten kavrayasın ve onları arayasın diye, gücünün yettiği en gizli şekilde tedsīs etmektir. Ve **الدحس**, **منع** gibi: dane ile dolduğu zaman ekin; masdar ile adlandırıldı. Ve **داحس** ve **الغبراء**: meşhur iki attır. Bunu Cevherî söyledi. **داحس**: Kays b. Züheyr b. Cezîme el-Absî’nin atı. Ve ondan: aralarında **حرب داحس** vuku buldu; ve bu, Kays ile Huzeyfe b. Bedr ez-Zübyânî sonra el-Fezârî’nin, bir tehlike üzerine—yirmi deve—bahse girmesi sebebiyledir; ve hedefi yüz **غلوة** yaptılar, ve idman yerini kırk gece. Ve koşu yeri **ذات الإصاد**’dan idi; Benî Fezâre diyarında bir yer. Böylece Kays **داحسا** ve **الغبراء**’yı koşturdu. Ve ikisi onun iki atı idi; musannif onu **غ ب ر**’de ihmal etmiş, orada ona istidrâk edilmiştir. Ve Huzeyfe **الخطار** ve **الحنفاء**’yı koşturdu; ve ikisi onun iki atı idi. Süheylî dedi: ve denilir ki: **الحنفاء**, o gün **الغبراء** ile koşturulan odur; ve onda şair der ki:

  Eğer **الغبراء** kişi için bir hazırlık olursa
  Ona belâlar, faydaların yüzlerinden gelir

  **الحنفاء** Huzeyfe’nin ölümünü koşturdu
  Ve o, onu şiddetler için bir hazırlık görürdü

Böylece Benî Fezâre, Huzeyfe’nin topluluğu, yolda bir pusu kurdu; ve **الصحاح**’ta: yol üzerinde; böylece **الغبراء**’yı geri çevirdiler ve ona tokat attılar; ve o önde idi; böylece Abs ile Zübyân arasında savaş kırk yıl alevlendi. Ve o, **حرب البسوس**’un benzeridir; çünkü o da kırk yıl idi; ve onun beyanı **بس**’te geçmişti. Süheylî dedi: ve denilir ki: **حرب داحس** on sekiz yıl sürdü; onda bir dişi gebe kalmadı; çünkü onlar, savaşçı oldukları müddetçe kadınlara yaklaşmazlardı. Ve musannifin burada zikrettiği bu şeyin aynısı, Cevherî’nin ibaresidir. Ve **داحس** ile **الغبراء**’nın Kays’ın iki atı olması, sahih olandır; ve bunu ayrıca Ebû Ubeyd el-Bekrî, **شرح أمالي القالي**’de açıkça söyledi; ve Süheylî, el-İsfahânî’den nakletti ki **حرب داحس**, **يوم جبلة**’den kırk yıl sonra idi; ve onun sonu **بقله**’de idi; Kays toprağından. Ve orada **حيس** ve **منولة** barıştı; ve o, Benî Fezâre’nin annesidir.

Ve musannif için **غ ب ر**’de geçmişti ki **الغبراء**, Hamel b. Bedr’in atıdır; ve şeyhimiz, onun Bedr b. Huzeyfe’nin kardeşine ait olduğunu doğru saydı; ve musannifin sözünü, karışıklıktan hâlî görmedi; ve ben dedim: musannifin getirdiği, Cevherî’nin nassıdır; onda aslâ karışıklık yoktur. Ve şeyhimizin, **الغبراء**’nın Huzeyfe’ye ait olduğu şeklinde doğru saydığı şeyde nazar vardır; çünkü onların sözlerinden bilinen şudur ki **الغبراء**, üç atın adıdır: el-Fezârî Hamel b. Bedr’in, el-Kelbî Kudâme b. Nassâr’ın ve el-Absî Kays b. Züheyr’in; ve bu sonuncusu, **داحس**’ın teyzesidir ve baba bir kız kardeşidir; İbnü’l-Kelbî, **الأنساب**’da bunu açıkça söylediği gibi. Ve **الحنفاء** ile **الخطار**’ın ikisi de Huzeyfe’nindir; ve birincisi, **ذي العقال** neslinden, **داحس**’ın baba bir kız kardeşidir. Ve **الغبراء**’nın neslinden şu **الصفا** vardır: Mücâşi‘ b. Mes‘ûd es-Sülemî’nin atı—Allah ondan razı olsun—ki efendimiz Ömer—Allah ondan razı olsun—hilâfeti zamanında onu ondan on bin dirheme satın aldı, sonra onu Fars diyarına gönderdiği vakit ona verdi. Bunu İbnü’l-Kelbî nakletti. Ve **داحسا** diye adlandırıldı; çünkü annesi **جلوى الكبرى**, Benî Temîm’in idi, sonra Benî Yerbû‘dan bir adamın idi; adı **قرواش بن عوف**; **ذي العقال ابن أعوج**’un yanından geçti. **الأنساب**’da: **ابن الهجيسي بن زاد الركب**. Ve **ذو العقال**, Hût b. Ebî Câbir’in, mahallenin iki câriyesiyle birlikte, onu sulamak için çıktıkları sırada, asil bir at idi; böylece **جلوى**’yı görünce arzuladı; böylece orada bulunan mahallenin gençleri güldü; böylece ikisi utandı; böylece onu salıverdiler. Süheylî’nin **الروض**’da nassı: böylece utandılar ve başlarını eğdiler; böylece **ذو العقال** kaçtı ve onların üzerine sıçradı; böylece onun kabulüne rastladı. Böylece **ذو العقال**’ın sahibi Hût, bir kısrağın gözünü gördüğü vakit bunu bildi; ve o, Benî Sa‘lebe b. Yerbû‘dan bir adam idi; ve şerli idi; böylece öfkeli olarak geldi ve onlardan su istedi, böylece onu çözdü. Böylece aralarındaki iş büyüyünce ona dediler: işte atının suyu. Böylece Hût onun üzerine saldırdı ve elini su ve toprağa koydu; sonra elini onun rahmine soktu, sonra onu **دحس** etti, ta ki suyu çıkarmış olduğunu zannetti; ve rahim, içindeki suyun geri kalanını içine aldı; böylece **قرواش** ondan bir tay doğurttu; böylece **داحسا** diye adlandırıldı; ve çıktı, sanki babası **ذو العقال** idi. Ve onun, **حرب غطفان**’da uzun bir hadisi vardır; ve onunla mesel vuruldu; böylece denildi: “**أشأم من داحس**.” Ve bu, onun sebebiyle cereyan eden musibetler sebebiyledir. Böylece denilmez: “**أشأم من الغبراء**”, şeyhimizin bazı nazar ehli adına naklettiği gibi, zannettiler. Ve dediler: o, vakıaya daha uygundur; çünkü savaş ancak **الغبراء** sebebiyle alevlendi. Çünkü burada onun uğursuzluğundan murad, musannifin, onun doğumu kıssasında işaret ettiği şeydir; Kays ile Huzeyfe’den önce geçen bahisten değil; zâhir olduğu üzere; öyleyse düşün. Süheylî dedi: ve ondan daha zâhir olan, “**لابن وتامر**” gibi bir mesel olması ve “fâil”in “mef‘ûl” mânasında olmasıdır. Musannifin **جلوى**’yı **بالكبرى** ile kayıtlaması, **الصغرى**’dan sakınmak içindir; çünkü o, **الكبرى**’dan **ذي العقال**’ın kızıdır; çünkü o, annesinin adıyla adlandırıldı; böylece o, **داحس**’ın baba ve ana bir kız kardeşidir; ve o da Benî Sa‘lebe b. Yerbû‘undur. Ve **الدحاس**, **رمان** ve **شداد** gibi: yerde yerleşmesi sebebiyle adlandırılmış sarı bir küçük hayvancık; ve **الصحاح**’ta böyledir; ve cem‘i: **الدحاحيس**; ve birincisini Sâğânî nakletti. Ve **المحكم**’de: **الدحاسة**: toprağın altında, saf sarı bir kurt; onun çatallı bir başı vardır, ince; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; eziyet etmez. Ve **الداحس** ve **الداحوس**: elde çıkan bir yara; Ezherî, ondan sorulduğu vakit bununla cevap verdi; yahut tıbbîlerin sınırlandırdığı üzere, tırnak ile et arasında görünen bir kabarcık; böylece tırnak ondan kopar. Zemahşerî dedi: **الداحس**: parmağın çatallanması ve tırnağın düşmesi. Ebû Alî inşâd etti:

  Eğer yalancı isen iki başparmağın **تشاخس** etsin
  Ve **داحس** ve **كناع**’dan beri olmasın

Ve parmak **مدحوسة**’dir; bundan. Ve Talha hadîsinde: onun yanına evine girdi; ve o, **دحاس** idi; yani **دحاس** sahibi. Ve **بيت مدحوس** ve **دحاس**—kesre ile—: dolu, ehli çok; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **الدحاس**: doluluk ve sıkışıklık. Ve **الديحس**, **صيقل** gibi: her şeyden çok olan; **الديخس** ve **الديكس** gibi. Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir: **دحس** kaptaki şeyi **دحسا**: onu kaşıklayıp içti. Ve **وعاء مدحوس** ve **مدكوس** ve **مكبوس**, bir mânadadır. Bunu Ezherî, Benî Süleym’den bazılarından nakletti. Ve **دحس** elbiseyi kap içine, onu **دحسا** **يدحسه**: onu soktu. Ve insanlardan **بيت مدحوس**: yani dolu. Ve **دحس** safları: omuzlarla onlara sıkıştı. Ve **داحس**: bir yerdir. Zü’r-Rumme dedi:

  **يم** ile **داحس** arasında **عجلى**’ya derim: daha faydalı;
  çünkü **الأمالس** sana karşı ıssız kaldı

Ve **الدحس**: kazıma/soyma.
