# دحض (د-ح-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir

- Harfler: د - ح - ض
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لِيُدْحِضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%AF%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيُفْعِلُوا | Çürütmeleri için | 2 | 2 | [18:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/18:56.md) |
| [الْمُدْحَضِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعَلِينَ | Veto edilenler | 1 | 1 | [37:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/37:141.md) |
| [دَاحِضَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Geçersiz | 1 | 1 | [42:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/42:16.md) |

## Mücavir kökler — 28 mücavir (39 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Cedle havan tokmağı demektir
2. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
3. [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ok demektir
4. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
5. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Baid uzak demektir
6. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
7. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Huzme” demet demektir
8. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
9. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kızgınlık
10. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hacebe kaş demektir
11. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
12. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
13. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
14. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
15. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
16. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
17. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
18. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
19. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
20. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
21. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
23. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
24. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
25. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
27. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دحض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82.md), [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md), [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağın ıslak, çamurlu veya kaygan zeminde tutunamayıp kayması, yerinden oynaması |
| Çekirdek Özet 2 | Batıl gerekçelerle hakkı yerinden kaydırmaya çalışma ve tutamaksız kalıp zevale uğrama |
| Çekirdek Özet 3 | Gerçeklik tabanına basmayan her türlü zihni, akli ve pratik iddianın kaçınılmaz çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece soyut bir reddediş veya polemik sanıp zeminsizlik ve kayma fiziksel kökenini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دح | Zeminden itmek, sürmek, yaymak, yerinden oynatarak harekete geçirmek (örneğin [دحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88.md) serip yaymak/düzlemek, [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) itip kovmak/uzaklaştırmak köklerinde olduğu gibi tabanla temasın değişmesi) | ض | İtme ve yerinden oynatma hareketine zemindeki kayganlık, sürtünmesizlik veya tutunamama baskısı eklenerek hareketin ayağın kayması, desteğin yitirilmesi ve düşüş yönünde daralması sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirme hareketini ve yönelim eşiğini simgeler. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırı, muhafazayı, dış etkilere karşı tutunmayı ve zemin sınırını temsil eder. |
| ض | Olta, bitki; ezilme, baskı, yana doğru çatlama (imge ص kökünden türetmedir) | Yoğun bir sürtünme baskısı, tutunamama hali ve yana doğru sapmayı ifade eder. |
| دحض | Eşik aşımı sırasında koruyucu sınırın baskı altında tutunamayarak yana kayması | Ayağın basma ve durma sınırını koruyamayarak baskı altında kayması, dayanağın çöküp dengenin bozulması hareketini bütünleştirir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamurlu veya aşırı pürüzsüz kaygan zeminde ayağın basacak yer bulamayıp kayması; devenin ayağının kayması; bu tür kayganlığa sebep olan birikinti su ve çamur. Güneşin gök kubbenin tam ortasından batıya doğru meyledip kayması (zeval). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Yeşkurî'nin şiirinde devenin kaygan yerden ürküp sakınması bağlamında geçer: رَدِيتُ وَنَجَّى اليَشْكُرِيَّ حِذَارُهُ / وَحَادَ كَمَا حَادَ البَعِيرُ عَنِ الدَّحْضِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem lügatlerinde geçen bir şiir şahidinde yer adı olarak dahi kayganlık çağrışımıyla anılır: أَتَنْسَيْنَ أَيَّاماً لَنَا بِدُحَيْضَةٍ / وَأَيَّامَنَا بَيْنَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ Ayrıca kabile heyetlerinin vasfında sebatkârlığı anlatmak için sebat etmeyenlere nispetle niteleme yapılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça دحض kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle ayağın kayması, zeminde tutunamama, sürtünme kaybı ve buna bağlı olarak bir dayanağın hükümsüz kalması semantik alanında özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök dizilimi seyrektir; ancak ikili çekirdek olan دح tabanı, itmek, yerinden oynatmak, kaydırmak ve sürmek anlamlarıyla ortak Sami mirasında yer bulur. İbranice ve Aramicede benzer fonetik yapıdaki kökler genellikle itilme, düşürülme veya yerinden edilme fiilleriyle temas halindedir (karşılaştırınız: Aramice d-ḥ-y / d-ḥ-q itmek, kovmak). Arapçada ض harfinin katılımıyla kök, harici bir zorlamadan ziyade zeminin kayganlığı sebebiyle basılan noktanın tutunamayıp boşa çıkması anlamını kazanmış ve buradan epistemolojik olarak delilin geçersizliğine intikal etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دح kök ailesi ([دحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88.md), [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md)) | Tabanın düzlenmesi veya yerinden itilmesi eyleminin kayma ve düşme fiiline evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek d-ḥ (Aramice d-ḥ-y, d-ḥ-q) | Yerinden oynatma, kaydırma ve itme temelli eylemlerle anlamsal örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil gruplarında düzenli ses denklikli bir karşılık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دحض | Anlamlı | Ayağın kayması, zeval bulma, hükümsüz kalma | Zeminde tutunamama ve delilin çökmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دضح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| حدض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| [حضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| ضدح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| ضحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دحض | Merkez | Kayma, hükümsüzlük | Zeminin yetersizliği sebebiyle ayağın/delilin tutunamayıp düşmesi | Fiziksel kaymadan zihni delilsizliğe uzanan çöküş |
| [زلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Kayganlık | Yüzeyin pürüzsüzlüğü sebebiyle ayağın hızla kayıp gitmesi | [زلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82.md) yüzeyin niteliğini, دحض ise tutunamama ve düşme sonucunu öne çıkarır |
| [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Boşa çıkma | Bir şeyin özü itibarıyla hükümsüz, yararsız ve dayanaksız olması | [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) doğrudan yokluk ve işlevsizliktir; دحض ise zemin kaybıyla düşmeyi tasvir eder |
| [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | İtilme, kovulma | Dış bir güç tarafından zorla yerinden edilip uzaklaştırılma | [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) dışarıdan itilmeyi, دحض zeminde kendi tutunamayışını anlatır |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit olma, tutunma | Zemine sağlam basma, yerinden oynamama, sarsılmama | Sarsılmaz dayanağa sahip olma ve zevale uğramama |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دحض | Kaymak, boşa çıkmak, çürütülmek | Ayağın veya hüccetin dayanak bulamayarak yıkılması | Kesin |
| Latince | labi, refellere, infirmare | Kaymak, tökezlemek; çürütmek, zayıflatmak | labi fiziksel kaymayı, refellere ise iddianın çürütülmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to slip, to refute, to invalidate | Kaymak, ayağı kaymak; çürütmek, geçersiz kılmak | to slip fiziksel zeminsizliği, to refute ise mantıksal boşa çıkarmayı verir | Güçlü |
| Almanca | ausgleiten, widerlegen, entkräften | Kayıp düşmek; çürütmek, hükümsüz kılmak | Fiziksel zemin kaybı ile iddia iptali ayrımı benzerdir | Güçlü |
| Fransızca | glisser, réfuter, infirmer | Kaymak; çürütmek, temelsiz bırakmak | Kayma eyleminin zihni delil iptaline aktarılışını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِيُدْحِضُوا | Batıl ile hakkı yerinden kaydırıp çürütmeye çalışma | İnkârcıların peygamberlere ve vahye karşı asılsız iddialarla mücadele etmesi bağlamı (Kehf [18:56](https://lisan.digital/tr/ayet/18:56.md), Mü'min [40:5](https://lisan.digital/tr/ayet/40:5.md)) |
| دَاحِضَةٌ | Dayanıksız, batıl, zevale mahkûm ve geçersiz delil | Allah'ın davetine icabet edildikten sonra O'nun dini hakkında tartışanların argümanlarının temelsizliği bağlamı (Şûrâ [42:16](https://lisan.digital/tr/ayet/42:16.md)) |
| الْمُدْحَضِينَ | Kur'ada kaybedip saf dışı kalan, tutunamayan kimse | Yunus peygamberin gemidekilerle kur'a çekişmesi ve kur'ada kaybedenlerden olması bağlamı (Sâffât [37:141](https://lisan.digital/tr/ayet/37:141.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delil ve hüccet teorisi | Batıl iddiaların ontolojik ve epistemolojik zemin yoksunluğu (hüccet-i dâhıza) | Bir iddianın mantıki tutarlılıktan ve ilahi delilden yoksun kalarak kendiliğinden çökmesi |
| Fıkıh | Muhakeme usulü ve şahitlik | Delilsiz veya geçersiz kılınan iddiaların davada hükümsüz sayılması | Hasmın sunduğu gerekçeyi tutarsız kılarak davayı düşürme (idhasü'l-hucce) |
| Tefsir | Kur'an polemiği ve cedel ayetleri | İnkârcıların cedel yönteminin hakikati sarsamayacağı, aksine kendi ayaklarını kaydıracağı | Zeminini vahiyden almayan cedelin bizzat sahibini düşürmesi |
| Hadis | İtikadi sebat ve sırat tasvirleri | Sırat köprüsünün kayganlığı ve amellerin ayakları sabit kılması veya kaydırması | Hem zihni şüphelerden korunma (sebat) hem de amelsizliğin getirdiği kayma hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve vahiy zemini | Batıl inançların temelsizliği | Zihni kaymayı engelleme | Vahye dayanmayan her inanç kaygan zemindedir; hakikati çürütemez, kendi zeval bulur. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Yanlışlanabilirlik ve zayıf aksiyom | Çürük teorinin elenmesi | Sağlam aksiyoma dayanmayan önermeler bilimsel sınamada kayarak sistem dışına çıkar. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet tabanı | Meşruiyeti olmayan iktidar iddiası | Hukuki zeminin çöküşü | Adalete ve toplumsal rızaya basmayan siyasi söylemler kriz anında dayanak bulamaz. | Güçlü |
| İktisadi | Reel değer ve spekülasyon | Karşılıksız varlık ve köpük ekonomi | Finansal çöküş | Reel üretim zemininden kopuk spekülatif değerler ilk dalgalanmada kayıp batar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüzeyde denge kaybı ve tekillik (singularity) | Fizikte sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşmasıyla cismin durma kabiliyetini yitirmesi; matematikte tanımsız/paydası sıfır olan ifadelerin çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki ve mantıksal illüzyonun çöküşü (fallacy) | Mantıkta temelsiz öncüller üzerine kurulan argümanların eleştiri karşısında tutunamayıp dağılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sözel bir "tartışma, münakaşada mağlup etme veya susturma" eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca retorik bir yenilgiyi değil; varoluşsal, kurumsal ve akli dayanağın bütünüyle altından çekilip kişinin veya iddianın boşluğa düşmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların hakkı çürütme çabasının başarılı olabileceği vehmine kapılmak; oysa kök, onların çabasının doğası gereği kaygan ve temelsiz olduğunu baştan bildirir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hak-batıl mücadelesindeki epistemolojik güvenini gösterir; batılın hakikati yerinden oynatma çabası fiziksel bir kayma trajedisi olarak resmedilir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğine karşı ideolojik polemik üreten inkârcıların anlatıldığı ve ilahi adaletin delillerinin sunulduğu cedel ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Batıl iddiaların bir ağırlığı veya kökü varmış gibi algılanmasını önler; onların sadece kaygan zeminde çırpınan ve ilk temasla kayıp giden şeyler olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayağın pürüzsüz, ıslak veya çamurlu zemine basarak sürtünme desteğini yitirmesi, kayması ve gövdenin düşüşe geçmesi.
- Soyut anlam: Bir iddianın, inancın veya kurumun ontolojik bir gerçeklik tabanından yoksun kalarak hakikat karşısında tutunamaması ve zevale ermesi.
- Sistematik karşılık: Sürtünme veya meşruiyet tabanının sıfırlanması neticesinde sisteme uygulanan kuvvetin denge yerine çöküş üretmesi hali.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\mu \to 0} F_s = 0 \implies \sum F \neq 0 \implies \frac{d^2 x}{dt^2} \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\mu$ zemin ile basamak arasındaki sürtünme/dayanak katsayısını; $F_s$ ise bu temasın sağladığı tutunma kuvvetini temsil eder. Dayanak sıfıra yaklaştığında tutunma kuvveti sıfırlanır, net kuvvet dengesi bozulur ve sistem kontrolsüz bir ivmeyle ($d^2 x / dt^2$) kayarak konumunu kaybeder. Hakikat zemininden kopan iddianın düşüş dinamiği bu bağıntıyla sembolize edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/18:56.md) — لِيُدْحِضُوا

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا

Meal (IK): Biz, peygamberleri; sadece müjdeci ve uyarıcılar olarak göndeririz. Küfredenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimizi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.

### [Saffat 37:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/37:141.md) — الْمُدْحَضِينَ

فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ

Meal (IK): Kur’a çekmişti de yenilenlerden olmuştu.

### [Mü'min 40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/40:5.md) — لِيُدْحِضُوا

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanladı. Arkalarından muhtelif topluluklar da. Her ümmet kendi peygamberlerini yakalamaya yeltendi ve hakkı batılla yok etmek için mücadeleye girişti. En sonunda Ben de onları yakaladım. Azabım nasılmış?

### [Şura 42:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/ayet/42:16.md) — دَاحِضَةٌ

وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ

Meal (IK): Kabul ettikten sonra Allah’ın dini hakkında tartışmaya girişenlerin delilleri Rabbları katında boştur. Onların üzerine hem bir gazab, hem de şiddetli bir azab vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والدال معهما
د ح ض مستعمل فقط
دحض:
الدَّحْضُ: الزَلَقُ، يقال: مَزْلَقَةٌ مِدحاضٌ. والدَّحْضُ: الماءُ الذي تكون منه المزْلَقَةُ. ودَحَضَتِ الشَمس عن بطن السَماءِ، أي زالت. ودَحَضَت حُجَّتُه: أي: بَطَلَتْ. ودُحَيْضة: موضع، قال:
َأَتْنَسْيَن أيّاماً لنا بدُحَيْضةٍ		وأيّامَنا بينَ البَديِّ فَثَهْمَدِ
البَديُّ: بئْر لحِمَى ضَرِبَّة لبني جعفر بن كلاب. ودَحَضَتْ رِجْلُ البعير: زَلَقَت.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الدال** onlarla birlikte

د ح ض yalnızca kullanılmıştır

**دحض**:

**الدَّحْضُ**: kayma; denilir: مَزْلَقَةٌ **مِدحاضٌ**. Ve **الدَّحْضُ**: ondan kaygan yerin meydana geldiği su. Ve güneş göğün ortasından uzaklaştı; yani kayboldu. Ve onun delili geçersiz oldu; yani: boşa çıktı. Ve **دُحَيْضة**: bir yer; dedi ki:

أَتْنَسْيَن أيّاماً لنا ب**دُحَيْضةٍ**		وأيّامَنا بينَ **البَديِّ** فَثَهْمَدِ

**البَديُّ**: Benî Ca‘fer b. Kilâb için, Darîbbe himâsına ait bir kuyu. Ve devenin ayağı kaydı: kaydı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مكانٌ دَحْضٌ ودَحَضٌ أيضاً بالتحريك، أي زَلَقٌ. ودَحَضَتْ رجلُه تَدْحَضُ دَحْضاً: زلِقتْ. ودَحَضَتْ الشمسُ عن كَبِد السماء: زالت. ودَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً: بطلتْ. وأَدْحَضَها الله. والإدحاضُ: الإزلاقُ.

##### Türkçe

Bir yer **دَحْضٌ** ve **دَحَضٌ** da (harekeleme ile); yani kaygan. Ve ayağı **دَحَضَتْ** **تَدْحَضُ** **دَحْضاً**: kaydı. Ve güneş göğün ortasından **دَحَضَتْ**: uzaklaştı. Ve delili **دَحَضَتْ** **دُحُوضاً**: bâtıl oldu. Ve Allah onu **أَدْحَضَها**. Ve **الإدحاضُ**: kaydırma.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض د
دحض
استعمل من وجوهه : ( دحض ) .
دحض : قال الليث : الدَّحْضُ : الزَّلَق . يقال : دَحَضتْ رِجْلُ البعير إذا زَلِقَت .
قال : والدَّحْضُ : الماء الذي تكون منه المَزْلَقَة .
قال : ودَحَضَت الشّمس عن بطن السّماء إذا زالت .
ودَحَضَت حُجَّتُه إذا بطلت ، وأدحض حُجَّتَه إذا أَبْطَلها .
ويقال : مكَان دَحْض إذا كان مَزَلّة لا تَثْبُت عليه الأقدام .
ودَحِيضَةُ : ماءٌ لبني تميم .
أبو سعيد : دحَضَ برجله ودَحَصَ إذا فحص برجله .

##### Türkçe

ح ض د
**دحض**
Yüzlerinden (kullanım vecihlerinden) kullanıldı: (**دحض**).

**دحض**: Leys dedi: **الدَّحْضُ**: kayma. Denir ki: **دَحَضتْ** devenin ayağı, kaydığı zaman; yani kaydı.

Dedi: ve **الدَّحْضُ**: ondan **المَزْلَقَة** (kaygan yer) meydana gelen sudur.

Dedi: ve **دَحَضَت** güneş göğün karnından, zeval bulduğu zaman.

Ve **دَحَضَت** onun delili, bâtıl olduğu zaman; ve **أدحض** onun delilini, onu iptal ettiği zaman.

Ve denir ki: **مكَان دَحْض**; ayakların üzerinde sabit durmadığı bir kayganlık (yeri) olduğu zaman.

Ve **دَحِيضَةُ**: Benî Temîm’e ait bir sudur.

Ebû Saîd: **دحَضَ** ayağıyla ve **دَحَصَ**, ayağıyla eşelediği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
  (دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (دحز)  الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
  (دحس)  الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في خَفاءٍ ورِفق. فالدَّحْس: طلَب الشَّيءِ في خفاء. ومن ذلك دَحَسْتُ بينَ القوم، إذا أفسدْتَ؛ ولا يكون هذا إلاّ برفْق ووَسواس لطيفٍ خفيّ. ويقال الدّحْسُ: إدخالك يَدَك بين جِلْدة الشَّاة وصِفَاقها تسلخُها. والدَّحَّاس: دويْبَّة تغيب في التراب، والجمع دَحاحيس. وداحِسٌ: اسم فرسٍ؛ وسمِّي بذلك لأنَّ حَوْطاً([3]) سطا على أُمِّه- أُمّ داحسٍ([4])- بماءٍ وطِينٍ، يريد أن يخرج ماءَ فرسه من الرَّحِم. وله حديث([5]).
  (دحص)  الدال والحاء والصاد كلمةٌ واحدة. يقال دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً، إذا ارتكَضَ. قال علقمة:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (دحق)  الدال والحاء والقاف قياسٌ يقرُب من الذي قبْلَه. يقال دَحَقَ الشَّيءُ: زَالَ ولم يثبُتْ. والدَّحيق: البعيد. ويقال فعلَ فلانٌ كذا فدحَقْتُ عنه يدَه، أي قبضتُها. ويقال أدْحَقَه الله، أي أبْعَدَه. ودَحَقت الرّحِمُ: رمَتْ بالماء فلم تقبلْه. والدِّحاق: أن تخرُجَ رحِمُ الأنثَى بعد الولادة، فلا تنجُو حتى تموت. وهي دَحُوقٌ. قال:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (دحل)  الدال والحاء واللام يدلُّ على تلجُّفٍ في الشَّيء وتطامُن.فالدَّحْل: المطمئِنُّ من الأرض، والجمع الدُّحُول. ويقال بئرٌ دَحُولٌ: ذاتُ تلجُّف([7])، وذلك إذا أكمَلَ الماءُ جِرابَها. فأمَّا الدَّحِلُ في خَلْق الإنسان، فيقال هو العظيم البَطْن؛ وهو قياسُ الباب، لأنَّه يدلُّ على سَعةٍ وتلجُّف.
  (دحم)  الدال والحاء والميم ليس بشيءٍ. على أنّهم يقولون: دَحَمَه، إذا دَفَعَه دفعاً شديداً. وبه سُمِّي الرَّجُل دَحْمانَ ودُحَيْماً.
  (دحن)  الدال والحاء والنون ليس بأصلٍ، لأنّه من باب الإبدال. يقال رجل دَحِنٌ، وهو مثل الدَّحِلِ([8]). وقد فسَّرناه.
  (دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) من الآية 18 سورة الأعراف. وفي الأصل: "مذموماً" تحريف. وفي الآية 19 من الإسراء: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. وهذا وجه اللبس.
([2]) لم أجده في الجمهرة ولا في فهارسها. انظر الجمهرة (1: 121) حيث مظن الكلمة. فلعلها مما سقط من الجمهرة.
([3]) هو حوط بن أبي جابر بن أوس بن حميرى، صاحب "ذي العقال" والد "داحس". انظر الأغاني  (16: 23).
([4]) اسمها "جلوى"، وكانت لقرواش بن عوف بن عاصم.
([5]) انظر حرب داحس والغبراء في الأغاني والعقد (3: 313) وكامل ابن الأثير (1: 343) وأمثال الميداني (1: 359/2: 51).
([6]) قصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 190-196). وأنشده في المجمل واللسان (دحص).
([7]) التلجف، بالجيم: التحفر. وفي الأصل والمجمل بالحاء المهملة، تحريف.
([8]) في الأصل: "الدخل"، صوابه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الحاء** ve ikisini üçlü yapan şeyler)

  (**دحر**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].

  (**دحز**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir. İbn Düreyd dedi ki: **الدَّحْز**: cinsel birleşme([2]). Ve bu adam, cinsel birleşme ve itme babına, ve kapma ve toplama babına düşkün kılınabilir.

  (**دحس**)  **الدال** ve **الحاء** ve **السين** ölçülü, kıyaslı, düzenli bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyin içine gizlilik ve yumuşaklıkla nüfuz etmesidir. Şu halde **الدَّحْس**: bir şeyi gizlilik içinde aramaktır. Bundan: **دَحَسْتُ** بينَ القوم, bozduğun zaman; ve bu ancak yumuşaklık ve ince, gizli bir vesvese ile olur. Ve denir ki **الدّحْسُ**: koyunun derisi ile zarı arasına elini sokmandır; onu yüzersin. Ve **الدَّحَّاس**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır; çoğulu **دَحاحيس**. Ve **داحِسٌ**: bir atın adıdır; ve bununla adlandırıldı; çünkü **حَوْطاً**([3]) annesine—**أُمّ داحسٍ**([4])—su ve çamurla saldırdı; rahimden aygırının suyunu çıkarmak istiyordu. Ve onun bir hadisi([5]) vardır.

  (**دحص**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir ki: **دَحَصَ** kesilmiş hayvan ayağıyla **يدحَصُ** **دَحْصاً**, tekmeleyip çırpındığı zaman. Alkame dedi ki:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])

  (**دحض**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد** bir asıldır; zeval ve kaymaya delâlet eder. Denir ki: **دَحَضَتْ** ayağı: kaydı. Ve ondan: **دحَضَت** güneş: zeval buldu. Ve **دَحَضَتْ** falanın hücceti, sabit olmadığı zaman. Allah—celîl senaı—dedi ki: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].

  (**دحق**)  **الدال** ve **الحاء** ve **القاف** kendisinden önce olana yaklaşan bir kıyastır. Denir ki: **دَحَقَ** şey: zeval buldu ve sabit olmadı. Ve **الدَّحيق**: uzak olan. Ve denir ki: Falan şöyle yaptı da ben ondan elini **دحَقْتُ**, yani onu tuttum. Ve denir ki: Allah onu **أدْحَقَه**, yani onu uzaklaştırdı. Ve **دَحَقت** rahim: suyu attı da onu kabul etmedi. Ve **الدِّحاق**: doğumdan sonra dişinin rahminin çıkmasıdır; artık kurtulmaz, ta ki ölünceye kadar. Ve o **دَحُوقٌ**dur. Dedi ki:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ

  (**دحل**)  **الدال** ve **الحاء** ve **اللام** bir şeyde büzülmeye ve alçalmaya delâlet eder. Şu halde **الدَّحْل**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **الدُّحُول**. Ve denir ki: **بئرٌ دَحُولٌ**: büzülmesi([7]) olan; bu, su onun tulumunu tamamladığı zaman olur. Ama insan yaratılışında **الدَّحِلُ** ise, büyük karınlı denir; ve bu, babın kıyasıdır; çünkü genişliğe ve büzülmeye delâlet eder.

  (**دحم**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **دَحَمَه**; onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. Ve bununla adam **دَحْمانَ** ve **دُحَيْماً** diye adlandırıldı.

  (**دحن**)  **الدال** ve **الحاء** ve **النون** asıl değildir; çünkü o, ibdal babındandır. Denir ki: **رجل دَحِنٌ**; ve o, **الدَّحِلِ**([8]) gibidir. Onu açıklamıştık.

  (**دحو**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir asıldır; yayma ve düzlemeğe delâlet eder.
Denir ki: Allah yeri **دحا**; onu **يدحُوها** **دَحْواً**, onu yaydığı zaman. Ve denir ki: yağmur, yerin yüzünden çakılı **دحا**. Bu, çünkü böyle olduğu zaman yeri düzlemiş olur. Ve ata, iki eliyle atıp atış yaptığı zaman—tırnağını yerden çok kaldırmaz—denir: **مرّ يدحُو دَحْواً**. Babdan: devekuşunun **أُدْحِيُّ**si: içinde yavruladığı yerdir; **أُفْعولٌ** **دحوت**’tan; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** sonra içinde yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) A‘râf sûresi 18. âyettendir. Asılda: "مذموماً" tahriftir. Ve İsrâ’nın 19. âyetinde: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. Bu, karışıklığın yönüdür.
([2]) Onu Cemhere’de ve fihristlerinde bulmadım. Cemhere’ye bak (1: 121); kelimenin zannı oradadır. Belki de Cemhere’den düşenlerdendir.
([3]) O, Ebû Câbir b. Evs b. Humeyrî’nin oğlu Havt’tur; "ذو العقال"ın sahibi, "داحس"ın babasıdır. Ağânî’ye bak (16: 23).
([4]) Adı "جلوى"dır; ve o, Kurvâş b. Avf b. Âsım’ındı.
([5]) Ağânî ve el-‘İkd’de (3: 313) ve İbnü’l-Esîr’in Kâmil’inde (1: 343) ve Meydânî’nin Emsâl’inde (1: 359/2: 51) **حرب داحس والغبراء**’a bak.
([6]) Beytin kasidesi onun divanında 131’de ve el-Mufaddaliyât’ta (2: 190-196). Ve onu el-Mücmel ve Lisân’da (**دحص**) rivayet etti.
([7]) **التلجف**, **الجيم** ile: kazılma. Asılda ve el-Mücmel’de noktasız **الحاء** ile; tahriftir.
([8]) Asılda: "الدخل"; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿حجتهم داحضة عند ربهم﴾ [الشورى/16]، أي: باطلة زائلة، يقال: أدحضت فلانا في حجته فدحض، قال تعالى: ﴿ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق﴾ [الكهف/56]، وأدحضت حجته فدحضت، وأصله من دحض الرجل، وعلى نحوه في وصف المناظرة:
*نظرا يزيل مواقع الأقدام*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
*يتقارضون إذا التقوا في منزل*
وهو في الصناعتين ص 194؛ واللسان (قلم) ؛ والموازنة للآمدي ص 38)
ودحضت الشمس مستعار من ذلك.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Hüccetleri Rableri katında **داحضة**’dır﴾ [Şûrâ/16]; yani: bâtıl, zâil. Denir ki: “Onu hüccetinde **أدحضت** de, o da **دحض** etti.” Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve kâfir olanlar bâtıl ile mücadele ederler ki onunla hakkı **ليدحضوا**﴾ [Kehf/56]. Ve “Onun hüccetini **أدحضت** de, o da **دحضت** etti.” Aslı, adamın **دحض** etmesindendir. Bunun benzeri, münâzaranın vasfında:

*Bir bakış; ayakların bastığı yerleri giderir*

(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; birinci yarısı:
*Bir menzilde buluştuklarında birbirlerini kemirirler*
Ve o, **الصناعتين** s. 194’te; ve **اللسان** (**قلم**)’de; ve Âmidî’nin **الموازنة**’sinde s. 38’dedir.)

Ve güneşin **دحضت** etmesi, bundan ödünç alınmıştır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ح ض
دحضت رجله‏:‏ زلقت دحضاً ودحوضاً‏.‏
وأدحض فلان قدمه‏.‏
ومزلقـة مدحـاض‏.‏
ووقعـوا على المداحض والأدحاض‏.‏
وهذه مدحضة القدم‏.‏
ومكان دحض‏.‏
قال‏:‏ رديت ونجّى اليشكري حذاره وحادكما حاد البعير عن الدحض ومن المجاز‏:‏ دحضت حجته وحجتهم داحضة‏.‏
ودحضت الشمس عن بطن السماء‏:‏ زالت‏.‏

##### Türkçe

د ح ض
**دحضت رجله**: **دحضاً** ve **دحوضاً** kaydı.
Ve falan kimse ayağını kaydırdı.
Ve kaygan yer: **مدحاض**.
Ve **المداحض** ve **الأدحاض** üzerine düştüler.
Ve bu, ayağın kaydığı yerdir.
Ve kaygan yer.
Dedi ki: “Geri çevirdim; ve el-Yeşkurî, sakınmasını kurtardı; ve ikinizin sapması, devenin kaygan yerden sapması gibidir.”
Ve mecazdan: Onun delilini çürüttüm; ve onların delili **داحضة**dır.
Ve **دحضت الشمس عن بطن السماء**: uzaklaştı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّحْضُ: الزَّلَقُ، والإِدْحاضُ: الإِزْلاقُ، دَحَضَتْ رِجْل البعير، وفي المحكم: دَحَضَتْ رِجله، فلم يُخَصِّص، تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً زَلِقَتْ، ودَحَضَها وأَدْحَضَها أَزْلَقَها. وفي حديث وَفْد مَذْحِجٍ: نُجَباء غيرُ دُحَّضِ الأَقْدامِ؛ الدُّحَّضُ: جمع داحِضٍ وهم الذين لا ثبات لهم ولا عزيمة في الأُمور. وفي حديث الجمعة: كرهت أَن أُخْرِجَكم فتمشون في الطين والدَّحْض أَي الزلَق. وفي حديث أَبي ذر: أَن خليلي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: إِن دون جِسْرِ جَهَنَّم طريقاً ذا دَحْضٍ. وفي حديث الحجاج في صفة المطر: فَدَحَضَتِ التِّلاع أَي صيَرَّتَها مَزْلَقةً، ودَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً: كذلك على المثل إِذا بطلت، وأَدْحَضَها اللّه. قال اللّه تعالى: حُجَّتهم داحِضة. وأَدْحَضَ حُجَّته إِذا أَبطلها. والدَّحْضُ: الماء الذي يكون عنه الزلَق. وفي حديث معاوية قال لابن عمر: لا تزال تَأْتِينا بِهَنةٍ تَدْحَضُ بها في بولك أَي تَزْلَقُ، ويروى بالصاد، أَي تبحث فيها برجلك. ودَحَضَ برجله ودَحَصَ إِذا فَحَصَ برجله. ومكان دَحْضٌ إِذا كان مَزَلَّة لا تثبت عليها الأَقدامُ. ومَزلَّة مِدْحاضٌ: يُدْحَضُ فيها كثيراً. ومكانٌ دَحْضٌ ودَحَضٌ، بالتحريك أَيضاً: زَلِقٌ؛ قال الراجز يصف ناقته:
قد تَرِدُ النِّهْيَ تَنَزَّى عُوَمُه،
فَتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فَتَلْهَمُه،
حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ
عُوَمُه: جمع عُومة لدوَيْبَّة تغوص في الماء كأَنها فصّ أَسود، وشاهد الدحض بالتسكين قول طرفة:
رَدِيتُ ونَجَّى اليَشْكُرِيّ حذارُه،
وحادَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ
والدَّحْضُ: الدفْع. والدَّحِيضُ: اللحم. ودَحَضَتِ الشمس عن بطن السماء إِذا زالت عن وسط السماء تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً. وفي حديث مواقيت الصلاة: حتى تَدْحَضَ الشمسُ أَي تزول عن كَبِدِ السماء إِلى جهة الغرب كأَنها دَحَضَتْ أَي زَلِقَتْ.
ودَحِيضَةُ: ماءٌ لبني تميم؛ قال ابن سيده: ودُحَيْضَةُ موضع؛ قال الأَعشى:
أَتَنْسَيْنَ أَيّاماً لنا بِدُحَيْضةٍ،
وأَيّامَنا بَينَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ؟

##### Türkçe

**الدَّحْضُ**: kayma; ve **الإِدْحاضُ**: kaydırma; deve ayağı kaydı; ve **المحكم**’de: ayağı kaydı, tahsis etmedi; **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**: kaydı; ve onu kaydırdı ve onu kaydırdı: onu kaydırdı. Ve **وَفْد مَذْحِجٍ** hadîsinde: ayakları kaygan olmayan soylu develer; **الدُّحَّضُ**: **داحِضٍ**’in çoğuludur; ve onlar, işlerde sebatları ve azimleri olmayan kimselerdir. Ve cuma hadîsinde: sizi çıkarmamı kerih gördüm de çamurda ve **الدَّحْض** yani kayganlıkta yürürsünüz. Ve Ebû Zer hadîsinde: benim dostum, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: cehennem köprüsünün berisinde **دَحْضٍ** sahibi bir yol vardır. Ve yağmurun vasfında Haccâc hadîsinde: vadicikleri kaydırdı, yani onları kayganlaştırdı; ve **دَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً**: misal üzere böyledir, bâtıl olunca; ve Allah onu iptal etti. Yüce Allah dedi: “Onların hücceti **داحِضة**.” Ve hüccetini iptal etti: onu iptal edince. Ve **الدَّحْضُ**: ondan dolayı kayganlığın olduğu sudur. Ve Muâviye hadîsinde, İbn Ömer’e dedi: hâlâ bize, onunla idrarında kaydığın bir şey getiriyorsun; yani kayarsın; ve **بالصاد** ile rivayet olunur; yani onda ayağınla eşelersin. Ve ayağıyla kaydı ve **دَحَصَ**: ayağıyla eşeleyince. Ve bir yer **دَحْضٌ**: ayakların üzerinde sabit kalmadığı bir kayganlık olunca. Ve bir kayganlık **مِدْحاضٌ**: onda çokça kayılır. Ve bir yer **دَحْضٌ** ve **دَحَضٌ**, hareke ile de: kaygandır; râciz, dişi devesini vasfederek dedi:

قد تَرِدُ النِّهْيَ تَنَزَّى عُوَمُه،
فَتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فَتَلْهَمُه،
حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ

**عُوَمُه**: **عُومة**’nin çoğuludur; suda dalan, sanki siyah bir yüzük taşı gibi olan küçük bir canlı içindir; ve sükûn ile **الدحض**’ın şahidi, Tarafe’nin sözü:

رَدِيتُ ونَجَّى اليَشْكُرِيّ حذارُه،
وحادَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ

Ve **الدَّحْضُ**: itme. Ve **الدَّحِيضُ**: et. Ve güneş göğün karnından kaydı: göğün ortasından ayrılınca; **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**. Ve namaz vakitleri hadîsinde: güneş **تَدْحَضَ** edinceye kadar; yani göğün göbeğinden batı tarafına meyledince; sanki kaydı, yani kaydı.

Ve **دَحِيضَةُ**: Benî Temîm’e ait bir sudur; İbn Sîde dedi: ve **دُحَيْضَةُ** bir yerdir; A‘şâ dedi:

أَتَنْسَيْنَ أَيّاماً لنا بِدُحَيْضةٍ،
وأَيّامَنا بَينَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ؟

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ح ض * * دَحَضَتْ * حجته بطلت وبابه خضع و * أدْحَضَها * الله و * دَحَضَتْ * رجله زلقت وبابه قطع و * الإدْحَاضُ * الإزلاق

##### Türkçe

* د ح ض * **دَحَضَتْ**: onun hücceti bâtıl oldu; bâbı: **خضع**. Ve Allah onu **أدْحَضَها**. Ve **دَحَضَتْ**: onun ayağı kaydı; bâbı: **قطع**. Ve **الإدْحَاضُ**: kaydırma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دحض برجله، كمنع: فحص بها  ، وكذلك دحض، بالصاد، قال أبو سعيد. وبهما روي قول معاوية لعمرو بن العاص -رضي الله عنهما- حين ذكر له ما رواه ابنه عنه، من قول النبي صلى الله عليه وسلم لعمار رضي الله عنه:  تقتلك الفئة الباغية  لا تزال تأتينا بهنة تدحض بها في بولك، أنحن قتلناه? إنما قتله الذي جاء به. دحض  عن الأمر: بحث  عنه، نقله الصاغاني. دحضت  رجله  تدحض دحضا ودحوضا:  زلقت  ، وقد دحضها وأدحضها: أزلقها. وفي حديث وفد مذحج:  نجباء غير دحض الأقدام  والدحض: جمع داحض، وهم الذين لا ثبات لهم ولا عزيمة في الأمور. من المجاز: دحضت  الشمس  عن كبد السماء، تدحض دحضا: ودحوضا:  زالت  إلى جهة المغرب، كأنها دحضت، أي زلقت. من المجاز: دحضت  الحجة دحوضا: بطلت  . قال الله تعالى:  حجتهم داحضة  . أي باطلة. ونقل ابن دريد عن أبي عبيدة، قال: أي مدحوضة.  وأدحضتها  ، أي أبطلتها دفعتها. ومنه قوله تعالى:  ليدحضوا به الحق  ، أي ليدفعوا به.  ودحيضة، كجهينة: ماء لبني تميم  . قال الأعشى:
  أتنسين أياما لنا بدحيضة                      وأيامنا بين البدي فثهمد  ومكان دحض  ، بالفتح،  ويحرك، ودحوض  ، كصبور، الأخير من العباب، والأولان من الصحاح:  زلق  . أنشد الجوهري في شاهد التحريك قول الراجز يصف ناقته:
  قد ترد النهي تنزى عومه
  فتستبيح ماءه فتلهمه
  حتى يعود دحضا تشممه العوم: جمع عومة لدويبة تغوص في الماء، كأنها فص أسود. وأنشد في العباب من شاهد التسكين قول طرفة:
  أبا منذر رمت الوفاء فـهـبـتـه                      وحدت كما حاد البعير عن الدحض  ج دحاض  ، كجبل وجبال. قال رؤبة يمدح بلال بن أبي بردة بن أبي موسى الأشعري:
  فأنت يا ابن القاضيين قاضي
  معتزم على الطريق الماضي
  بثابت النعل على الدحاض جعله ابن القاضيين، لأن أباه كان قاضيا، وجده قضى يوم الحكمين، وبلال أيضا كان قاضيا.  والمدحضة: المزلة  ، وقد جاء في حديث الصراط. يقال: مكان مدحضة، إذا كان لا تثبت عليه الأقدام. دحوض،  كصبور: ع، بالحجاز  قال سلمى بن المقعد:
  فيوما بأذناب الدحوض ومرة                      أنسئها في رهوه والسوائل أنسئها، أي أسوقها. ومما يستدرك عليه: دحضه وأدحضه: أزلقه. وفي صفة المطر: فدحضت التلاع، أي صيرتها مزلقة. والدحض: الدفع كالإدحاض: والماء الذي يكون عنه الزلق، والجمع الأدحاض. يقال: وقعوا على الأدحاض. ومزلة مدحاض: يدحض فيها كثيرا، والجمع مداحض.

##### Türkçe

**دحض** ayağıyla, **منع** gibi: onunla eşeledi; yine **دحض** ( **الصاد** ile), Ebû Saîd dedi. Ve ikisiyle, Muâviye’nin Amr b. el-Âs’a -Allah ikisinden de razı olsun- oğlunun ondan rivayet ettiği şeyi kendisine zikrettiği vakit söylediği söz rivayet edilmiştir; Nebî صلى الله عليه وسلم’in Ammâr’a -Allah ondan razı olsun- sözü: “Seni azgın topluluk öldürecektir.” “Sen hâlâ bize, onunla idrarında kayıp durduğun bir ayıp getirip duruyorsun; biz mi onu öldürdük? Onu ancak onu getiren öldürdü.”

**دحض** işten: onu araştırdı; es-Sâgânî onu nakletti.

**دحضت** ayağı **تدحض** **دحضا** ve **دحوضا**: kaydı; ve onu **دحضها** ve **أدحضها**: onu kaydırdı.

Madhic heyeti hadîsinde: “soylular; ayakları kaygan olmayan”; ve **الدحض**: **داحض**’ın çoğuludur; ve onlar, işlerde sebatları ve azimleri olmayan kimselerdir.

Mecazdan: **دحضت** güneş, göğün ortasından; **تدحض** **دحضا** ve **دحوضا**: batı tarafına kaydı; sanki o **دحضت**; yani kaydı.

Mecazdan: **دحضت** delil **دحوضا**: bâtıl oldu. Allah تعالى dedi: “**حجتهم داحضة**”. Yani bâtıl. İbn Düreyd, Ebû Ubeyde’den nakletti; dedi ki: yani **مدحوضة**. Ve onu **أدحضتها**: yani onu iptal ettim, onu defettim. Ve ondan Allah تعالى’nın sözü: “**ليدحضوا به الحق**”; yani onunla defetsinler diye.

Ve **دحيضة**, **جهينة** gibi: Benî Temîm’e ait bir su. el-A‘şâ dedi ki:
  “Bize **دحيضة**’de olan günleri mi unutuyorsun,
  ve günlerimizi **البدي** ile **ثهمد** arasında?”

Ve **دحض** mekânı, fetih ile; ve harekelenir; ve **دحوض**, **صبور** gibi; sonuncusu **العباب**’dandır, ilk ikisi **الصحاح**’dandır: kaygan. el-Cevherî, harekelemenin şahidi olarak, devesini vasfeden recez şairinin sözünü okuttu:
  “Nehyi geçer; **عومه** sıçrayarak,
  suyunu helâl sayar da onu yutar,
  ta ki **دحضا** olarak dönünceye kadar; **العوم** onu koklar.”

**العوم**: suda dalan küçük bir hayvancağın **عومة**’sının çoğuludur; sanki siyah bir fas taşıdır.

Ve **العباب**’da, sükûnun şahidi olarak, Tarafe’nin sözünü okuttu:
  “Ey Ebû Münzir, vefayı istedin de onu bağışladım;
  ve deve **الدحض**’dan saptığı gibi saptın.”

Çoğulu **دحاض**’dır; **جبل** ve **جبال** gibi. Ru’be, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin oğlu Ebû Burde’nin oğlu Bilâl’i överken dedi ki:
  “Sen, ey iki kadının oğlu, kadısın;
  geçmiş yol üzerinde azimli;
  **الدحاض** üzerinde ayakkabısı sabit olan.”

Onu “iki kadının oğlu” yaptı; çünkü babası kadı idi, dedesi iki hakem günü hükmetti; Bilâl de kadı idi.

Ve **المدحضة**: kaydıran yer; ve sırat hadîsinde gelmiştir. Denir: **مكان مدحضة**; ayaklar üzerinde sabit durmaz ise.

**دحوض**, **صبور** gibi: Hicaz’da bir yer; Selmâ b. el-Muk‘ad dedi ki:
  “Bir gün **أذناب الدحوض**’da, bir kerre de
  onu, düzlüğünde ve akıntılarda sürerim.”

“**أنسئها**”: yani onu sürerim.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onu **دحضه** ve **أدحضه**: onu kaydırdı.

Ve yağmurun vasfında: “**فدحضت التلاع**”; yani onları kaygan yaptı.

Ve **الدحض**: itmedir; **الإدحاض** gibi; ve kaymanın ondan olduğu sudur; çoğulu **الأدحاض**. Denir: “**وقعوا على الأدحاض**”.

Ve **مزلة مدحاض**: içinde çok kayılır; çoğulu **مداحض**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَحَضَتْ رِجْلُهُ
1 دَحَضَتْ رِجْلُهُ دحضت رجله دحضت رجلة , (S, A, K,) aor. دَحَضَ , (S,) inf. n. دَحْضٌ (S, A) and دُحُوضٌ, (A, TA,) His foot slipped. (S, A, K.) And دَحَضَ said of a man, He slipped. (Msb.) ― -b2- دَحَضَتِ الشَّمْسُ, (S, A, K,) aor. and inf. ns. as above, (TA,) (tropical:) The sun declined (S, A, K) towards the place of setting, (TA,) عَنْ كَبِدِ السَّمَآءُ (S) or عن بَطْنِ السمآء (A) [from the meridian]; as though it slipped. (TA.) ― -b3- دَحَضَتْ حُجَّتُهُ, (S, A, Msb, K,) aor. دَحَضَ , (Msb,) inf. n. دُحُوضٌ, (S, K,) or دَحْضٌ, (Msb,) (tropical:) His argument, plea, allegation, or evidence, was, or became, null, or void. (S, A, * Msb, K.) -A2- See also 4, in two places.

ادحض
4 ادحض أدحض ادحض دحض , (A, TA,) inf. n. اـِدْحَاضٌ, (S,) He made (S, A, TA) a man's foot, (A, TA,) and a man, (TA,) to slip; (S, A, TA;) as also ↓ دَحَضَ. (TA.) ― -b2- It (rain) made a place slippery. (TA.) ― -b3- (tropical:) He (God, S, Msb, or a man, K) annulled, or rendered null or void, an argument, a plea, an allegation, or an evidence: (S, Msb, K:) he rebutted it; as also ↓ دَحَضَ, inf. n. دَحْضٌ. (TA; but in this instance, only the inf. n. of the latter verb is mentioned.) Thus in the Kur [xviii. 54, and xl. 5], لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَقَّ (tropical:) That they may, or might, rebut thereby the truth. (TA.)

دَحْضٌ
دَحْضٌ دحض A slippery place; as also ↓ دَحَضٌ (S, K) and ↓ دَحُوضٌ (O, K) and ↓ مِدْحَضٌ (Freytag, from the Deewán of the Hudhalees,) [or مَدْحَضٌ?]: pl. دِحَاضٌ, (K,) [a pl. of the second,] like as جِبَالٌ is pl. of جَبَلٌ. (TA.) ― -b2- Also Water that causes slipping: pl. أَدْحَاضٌ. (TA.)

دَحَضٌ
دَحَضٌ دحض : see the next preceding paragraph.

دَحُوضٌ
دَحُوضٌ دحوض : see the next preceding paragraph.

دَاحِضٌ
دَاحِضٌ داحض [Slipping] has for a pl. دُحْضٌ: occur- ring in a trad., in the phrase دُحْضُ الأَقْدَامِ, meaning (assumed tropical:) those having no firmness, or stability, nor determination, or resolution, in affairs. (TA.) ― -b2- حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ, in the Kur [xlii. 15], means (tropical:) Their argument, or plea, or allegation, is null, or void: or, as IDrd says, on the authority of AO; it means مَدْحُوضَةٌ [rebutted]. (TA.)

مِدْحَضٌ
مِدْحَضٌ مدحض [or مَدْحَضٌ?]: see دَحْضٌ.

مَدْحَضَةٌ
مَدْحَضَةٌ مدحضه مدحضة A cause of slipping; syn. مَزَلَّةٌ. (K.) You say, هٰذِهِ مَدْحَضَةٌ لِلْقَدَمِ [This is a cause of slipping to the foot]. (A.) And مَكَانٌ مَدْحَضَةٌ, in a trad. respecting the Sirát, means A place on which the feet will not remain firm. (TA.)

مِدْحَاضٌ
مِدْحَاضٌ مدحاض A place in which one slips much, or often: pl. مَدَاحِضُ. (TA.)

##### Türkçe

**دَحَضَتْ رِجْلُهُ**
1 **دَحَضَتْ رِجْلُهُ** دحَضَتْ رجله دحَضَتْ رجلة, (S, A, K,) muzâri‘i **دَحَضَ**, (S,) mastar ismi **دَحْضٌ** (S, A) ve **دُحُوضٌ**, (A, TA,) Onun ayağı kaydı. (S, A, K.) Ve **دَحَضَ** bir adam hakkında söylenir: Kaydı. (Msb.) ― -b2- **دَحَضَتِ الشَّمْسُ**, (S, A, K,) muzâri‘i ve mastar isimleri yukarıdaki gibidir, (TA,) (mecaz:) Güneş (S, A, K) batma yerine doğru meyletti, (TA,) **عَنْ كَبِدِ السَّمَآءُ** (S) yahut **عن بَطْنِ السمآء** (A) [meridyenden]; sanki kaymış gibi. (TA.) ― -b3- **دَحَضَتْ حُجَّتُهُ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **دَحَضَ**, (Msb,) mastar ismi **دُحُوضٌ**, (S, K,) yahut **دَحْضٌ**, (Msb,) (mecaz:) Onun hücceti, savunması, iddiası veya delili bâtıl oldu yahut bâtıl hâle geldi. (S, A, * Msb, K.) -A2- İki yerde 4’e de bak.

**ادحض**
4 **ادحض** أدحض ادحض دحض, (A, TA,) mastar ismi **اـِدْحَاضٌ**, (S,) O, (S, A, TA) bir adamın ayağını, (A, TA,) ve bir adamı, (TA,) kaydırdı; (S, A, TA;) bunun gibi ↓ **دَحَضَ** da. (TA.) ― -b2- O (yağmur) bir yeri kaygan yaptı. (TA.) ― -b3- (mecaz:) O (Allah, S, Msb, yahut bir adam, K) bir hücceti, bir savunmayı, bir iddiayı veya bir delili iptal etti yahut bâtıl kıldı: (S, Msb, K:) onu çürüttü; bunun gibi ↓ **دَحَضَ**, mastar ismi **دَحْضٌ**. (TA; fakat bu örnekte, yalnızca ikinci fiilin mastar ismi zikredilmiştir.) Böylece Kur’da [xviii. 54 ve xl. 5], **لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَقَّ** (mecaz:) Böylece hakkı onunla çürütmeleri için yahut çürütmeleri maksadıyla. (TA.)

**دَحْضٌ**
**دَحْضٌ** دحض Kaygan bir yer; bunun gibi ↓ **دَحَضٌ** (S, K) ve ↓ **دَحُوضٌ** (O, K) ve ↓ **مِدْحَضٌ** (Freytag, Hudhelîlerin Dîvânı’ndan,) [yahut **مَدْحَضٌ**?]: çoğulu **دِحَاضٌ**, (K,) [ikincinin bir çoğulu,] tıpkı **جِبَالٌ**’ın **جَبَلٌ**’in çoğulu olması gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca kaydıran su: çoğulu **أَدْحَاضٌ**. (TA.)

**دَحَضٌ**
**دَحَضٌ** دحض: bir önceki paragrafı gör.

**دَحُوضٌ**
**دَحُوضٌ** دحوض: bir önceki paragrafı gör.

**دَاحِضٌ**
**دَاحِضٌ** داحض [kayan] için çoğul **دُحْضٌ**’dur: bir rivayette, **دُحْضُ الأَقْدَامِ** ibaresinde vârid olmuştur; (varsayılan mecaz olarak:) işlerde ne sebatı, ne istikrarı, ne de azmi yahut kararlılığı olanlar demektir. (TA.) ― -b2- **حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ**, Kur’da [xlii. 15], (mecaz:) Onların hücceti, yahut savunması, yahut iddiası bâtıldır demektir: yahut IDrd’nin AO’dan rivayetle dediği üzere; **مَدْحُوضَةٌ** [çürütülmüş] demektir. (TA.)

**مِدْحَضٌ**
**مِدْحَضٌ** مدحض [yahut **مَدْحَضٌ**?]: **دَحْضٌ**’a bak.

**مَدْحَضَةٌ**
**مَدْحَضَةٌ** مدحضه مدحضة Kaymanın bir sebebi; eş anlamlısı **مَزَلَّةٌ**. (K.) Şöyle dersin: **هٰذِهِ مَدْحَضَةٌ لِلْقَدَمِ** [Bu, ayağa kayma sebebidir]. (A.) Ve **مَكَانٌ مَدْحَضَةٌ**, Sırat hakkında bir rivayette, Ayakların üzerinde sağlam durmayacağı bir yer demektir. (TA.)

**مِدْحَاضٌ**
**مِدْحَاضٌ** مدحاض Çokça yahut sıkça kayılan bir yer: çoğulu **مَدَاحِضُ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَحَض
دَحَض A ( n. ac. دَحْض 1 ,  دُحُوْض 27 ),
a.  Slipped; kicked its feet about, floundered ( animal ).

b.  Sank, was low ( sun ).

c.  Was refuted, rejected ( argument ).

d.  see II .

دَحَّضَ
دَحَّضَ II ,
a.  Refuted, rejected ( argument ).

أَدْحَضَ
أَدْحَضَ IV ,
a.  Made to slip; rendered   slippery.

b.  see II .

اِنْدَحَضَ
اِنْدَحَضَ VII ,
a.  Was refuted, rejected.

دَحْض
دَحْض 1 ,  دَحَض 4 ,
a.  Slippery place.

##### Türkçe

**دَحَض**
**دَحَض** A (mastar-ı aslî: **دَحْض** 1, **دُحُوْض** 27),
a. Kaydı; ayaklarını çırptı, debelendi (hayvan).

b. Battı, alçaldı (güneş).

c. Çürütüldü, reddedildi (delil).

d. II’ye bak.

**دَحَّضَ**
**دَحَّضَ** II,
a. Çürüttü, reddetti (delil).

**أَدْحَضَ**
**أَدْحَضَ** IV,
a. Kaydırdı; kaygan kıldı.

b. II’ye bak.

**اِنْدَحَضَ**
**اِنْدَحَضَ** VII,
a. Çürütüldü, reddedildi.

**دَحْض**
**دَحْض** 1, **دَحَض** 4,
a. Kaygan yer.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دحض
دَحَضَ - يَدْحَضُ - دَاحِض - دَاحِضَة - أَدْحَضَ - يُدْحِضُ - مُدْحَض - مُدْحَضِيْن
دَحَضَ - يَدْحَضُ + الكائن أو الأمر: ضد " رسخ": يتزحلق ويتقلقل ويترنح: ينزلق ويزول عن موقع الثبات والرسوخ والاستقرار فيضطرب ويتزعزع ويتهاوى ويميل للسقوط
دَحَضَ - يَدْحَضُ + كائن + بـِ شيء: يتزحلق ويتقلقل بسبب هذا الشيء
دَحَضَ - يَدْحَضُ + أمرٌ + بـِ شيء: يتداعى ويتهاوى ويميل لعدم الثبات فيصير باطلاً وغير حق بسبب الشيء
داحِض: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَحَضَ - يَدْحَضُ ": الشيء المترنح المتزعزع المتزحلق الواهي وغيرالثابت، والذي يتهاوى ويتداعى للسقوط في أية لحظة في وجه أي دفع أو تأثير بسيط
داحـِضَة: مؤنث " داحِض"
﴿وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾: حجتهم واهية متداعية آيلة للسقوط
أَدْحَضَ - يُدْحِضُ + كائن + كائناً + بشيء: على وزن " أفعل" من " دَحَضَ - يَدْحَضُ ": جعله "  يَدْحَضُ " باستعمال الشيء: أثر عليه بشيء فجعله يترنح ويضطرب ويصبح آيلاً للسقوط في أية لحظة
﴿وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ﴾: ويجادل الذين كفروا بالباطل ليجعلوا الحق بذلك يتداعى ويصبح آيلاً للسقوط: وهو كناية أن جدل الذين كفروا يهدف إلى تهاوي حجة الحق وتداعيها وعدم رسوخها
مُدْحَض: اسم مفعول من " أدْحَضَ - يُدْحِضُ ": الذي جعلوه يتداعى ويهوي ويسقط
﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنْ الْمُدْحَضِينَ﴾: قد يكون المراد بأنه " أدحِضَ" من السفينة أي إزلق ودفع به إلى الماء، وقد يكون أنه أدحِض أي تهاوت حجته في المساهمة وغلب: أقيمت عليه الحجة القاطعة على بطلان دعواه: الخاسر في الجدل
مُدْحَضِيْن: جمع " مُدْحَض"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الزوال والانزلاق من موقع وعدم الثبات فيه"، وهي:
زَلِقَ - يَزْلَقُ، دَحَضَ - يَدْحَضُ، زَالَ - يَزِيلُ، بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ)، زالَ - يَزوْلُ، زَلَّ - يَزِلُّ
داحض - داحضة
 	﴿وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ(16)﴾ الشورى
دحض - دحضوا - ليدحضوا
 ﴿وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا(56)﴾ الكهف ﴿كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ(5)﴾ غافر
مدحض - مدحضين
 ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنْ الْمُدْحَضِينَ(141)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [دحض] د ح ض: دَحَضَتْ حجته بطلت وبابه خضع و أدْحَضَها الله و دَحَضَتْ رجله زلقت وبابه قطع و الإدْحَاضُ الإزلاق
الراغب
دحض
- قال تعالى: }حجتهم داحضة عند ربهم﴿[الشورى/16]، أي: باطلة زائلة، يقال: أدحضت فلانا في حجته فدحض، قال تعالى:﴾ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق{ [الكهف/56]، وأدحضت حجته فدحضت، وأصله من دحض الرجل، وعلى نحوه في وصف المناظرة:   - 155 - نظرا يزيل مواقع الأقدام   (هذا عجز بيت، وشطره الأول:
يتقارضون إذا التقوا في منزل     وهو في الصناعتين ص 194؛ واللسان (قلم) ؛ والموازنة للآمدي ص 38)
ودحضت الشمس مستعار من ذلك.
ملخص اللسان
1.     الدَّحْضُ: الزَّلَقُ، والإِدْحاضُ: الإِزْلاقُ، دَحَضَتْ رِجْل  البعير تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً زَلِقَتْ، ودَحَضَها وأَدْحَضَها أَزْلَقَها
2.     الدُّحَّضُ: جمع داحِضٍ وهم الذين  لا ثبات لهم ولا عزيمة في الأُمور.
3.     كرهت أَن أُخْرِجَكم  فتمشون في الطين والدَّحْض أَي الزلَق.
4.     ودَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً: كذلك على المثل إِذا بطلت، وأَدْحَضَها  اللّه. قال اللّه تعالى: حُجَّتهم داحِضة. وأَدْحَضَ حُجَّته إِذا  أَبطلها.
5. والدَّحْضُ: الماء الذي يكون عنه الزلَق
6. ودَحَضَ برجله ودَحَصَ إِذا فَحَصَ برجله.
7.     ومكان دَحْضٌ إِذا كان مَزَلَّة لا تثبت عليها الأَقدامُ.
8.     والدَّحْضُ: الدفْع.
9.     والدَّحِيضُ: اللحم.
10.                        ودَحَضَتِ الشمس عن بطن السماء  إِذا زالت عن وسط السماء تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً.
لسان العرب
● - دحض: الدَّحْضُ: الزَّلَقُ، والإِدْحاضُ: الإِزْلاقُ، دَحَضَتْ رِجْل  البعير، وفي المحكم: دَحَضَتْ رِجله، فلم يُخَصِّص، تَدْحَضُ دَحْضاً  ودُحُوضاً زَلِقَتْ، ودَحَضَها وأَدْحَضَها أَزْلَقَها. وفي حديث وَفْد  مَذْحِجٍ: نُجَباء غيرُ دُحَّضِ الأَقْدامِ؛ الدُّحَّضُ: جمع داحِضٍ وهم الذين  لا ثبات لهم ولا عزيمة في الأُمور. وفي حديث الجمعة: كرهت أَن أُخْرِجَكم  فتمشون في الطين والدَّحْض أَي الزلَق. وفي حديث أَبي ذر: أَن خليلي،  صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: إِن دون جِسْرِ جَهَنَّم طريقاً ذا دَحْضٍ.  وفي حديث الحجاج في صفة المطر: فَدَحَضَتِ التِّلاع أَي صيَرَّتَها  مَزْلَقةً، ودَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً: كذلك على المثل إِذا بطلت، وأَدْحَضَها  اللّه. قال اللّه تعالى: حُجَّتهم داحِضة. وأَدْحَضَ حُجَّته إِذا  أَبطلها. والدَّحْضُ: الماء الذي يكون عنه الزلَق. وفي حديث معاوية قال لابن  عمر: لا تزال تَأْتِينا بِهَنةٍ تَدْحَضُ بها في بولك أَي تَزْلَقُ، ويروى  بالصاد، أَي تبحث فيها برجلك. ودَحَضَ برجله ودَحَصَ إِذا فَحَصَ برجله.  ومكان دَحْضٌ إِذا كان مَزَلَّة لا تثبت عليها الأَقدامُ. ومَزلَّة  مِدْحاضٌ: يُدْحَضُ فيها كثيراً. ومكانٌ دَحْضٌ ودَحَضٌ، بالتحريك أَيضاً:  زَلِقٌ؛ قال الراجز يصف ناقته:  قد تَرِدُ النِّهْيَ تَنَزَّى عُوَمُه،  فَتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فَتَلْهَمُه،  حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ  عُوَمُه: جمع عُومة لدوَيْبَّة تغوص في الماء كأَنها فصّ أَسود، وشاهد  الدحض بالتسكين قول طرفة:  رَدِيتُ ونَجَّى اليَشْكُرِيّ حذارُه،  وحادَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ  والدَّحْضُ: الدفْع. والدَّحِيضُ: اللحم. ودَحَضَتِ الشمس عن بطن السماء  إِذا زالت عن وسط السماء تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً. وفي حديث مواقيت  الصلاة: حتى تَدْحَضَ الشمسُ أَي تزول عن كَبِدِ السماء إِلى جهة الغرب  كأَنها دَحَضَتْ أَي زَلِقَتْ.  ودَحِيضَةُ: ماءٌ لبني تميم؛ قال ابن سيده: ودُحَيْضَةُ موضع؛ قال  الأَعشى:  أَتَنْسَيْنَ أَيّاماً لنا بِدُحَيْضةٍ،  وأَيّامَنا بَينَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ؟
مقاييس اللغة:
(دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
القاموس المحيط:
دَحَضَ بِرِجْلِهِ، كمَنَعَ فَحَصَ بها، عنِ الأمْرِ بَحَثَ، رِجْلُهُ زَلَقَتْ، الشَّمْسُ زالَتْ، الحُجَّةُ دُحُوضاً بَطَلَتْ، وأدْحَضْتُهَا. ودُحَيْضَةُ، كجُهَيْنَةَ ماءةٌ لِبَنِي تَميمٍ. ومكانٌ دَحْضٌ، ويُحَرَّكُ،
ودَحُوضٌ: زَلِقٌ ج: دِحاضٌ. والمَدْحَضَةُ: المَزَلَّةُ، وكصبورٍ: ع بالحِجَازِ.
تاج العروس:
دحض
" دَحَضَ برِجْلِهِ كمَنَعَ : فَحَصَ بِهَا " وكذلِكَ دَحَضَ بالصّادِ قال أَبو سَعِيد . وبِهِمَا رُوِيَ قَوْلُ مُعَاوِيَةَ لِعَمْرِو بنِ العَاصِ - رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا - حِينَ ذُكِرُ له ما رَوَاهُ ابنُهُ عَنْهُ من قَوْلِ النَّبِيّ صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم لِعَمَّارٍ رَضِيَ الله عنه : " تَقْتُلُكَ الفِئَةُ البَاغِيَةُ " لا تَزَالُ تَأْتِينَا بِهَنَةٍ تَدْحَضُ بها في بَوْلك أَنَحْن قَتَلْنَاه ؟ إِنَّمَا قَتَلَهُ الَّذِي جَاءَ بهِ . دَحَضَ " عَن الأَمْرِ : بَحَثَ " عَنْه نَقَلَه الصَّاغَانِيّ . دَحَضَت " رَجْلُه " تَدْحَض دَحْضاً ودُحُوضاً : " زَلَقَتْ " وقد دَحَضَها وأَدْحَضَها : أَزْلَقَها . وفي حَدِيثِ وَفْدِ مَذْحِجٍ : " نُجَبَاءُ غَيْرُ دُحَّضِ الأَقْدَامِ " والدُّحَّضُ : جَمْعُ دَاحِض وهُمُ الَّذِين لا ثَبَاتَ لَهُم ولا عَزِيمَةَ في الأُمُورِ . من المَجَاز : دَحَضَتِ " الشَّمْسُ " عن كَبِدِ السَّمَاءِ تَدْحَضُ دَحْضاً : ودُحُوضاً : " زَالَتْ " إِلى جِهَةِ المَغْرِب كأَنَّهَا دَحَضَتْ أَي زَلِقَتْ . من المَجَازِ : دَحَضَتْ " الحُجَّةُ دُحُوضاً : بَطَلَت " . قال الله تَعَالَى : " حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ " . أَي بَاطِلَةٌ . ونَقَلَ ابنُ دُرَيْدٍ عن أَبِي عُبَيْدَةَ قال : أَي مَدْحُوضَةٌ . " وأَدْحَضْتُهَا " أَيْ أَبْطَلْتُهَا دَفَعْتُهَا . ومنه قولُه تعالَى : " لِيَدْحضُوا بِهِ الحَقَّ " أَيْ لِيَدْفَعُوا به . " ودُحَيْضَةُ كجُهَيْنَةَ : مَاءٌ لِبَنِي تَمِيمٍ " . قال الأَعْشَى :
أَتَنْسَيْنَ أَيَّاماً لَنَا بدُحَيْضَةٍ ... وأَيَّامَنَا بَيْنَ البَدِيِّ فثَهْمَدِ " ومَكَانٌ دَحْضٌ " بالفَتْح " ويُحَرَّكُ ودَحُوضٌ " كصَبُور الأَخِيرُ مِنَ العُبَاب والأَوَّلان من الصّحاح : " زَلِقٌ " . أَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ في شَاهِد التَّحْرِيك قولَ الرّاجِز يَصِفُ نَاقَتَهُ :
" قد تَرْدُ النِّهْيَ تنَزَّى عُوَمُهْ
" فتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فتَلْهَمُهْ
" حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ العُوَمُ : جَمْع عُومَةٍ لِدُوَيْبّة تَغُوص في الماءِ كأَنَّهَا فَصٌّ أَسْوَدُ . وأَنْشَدَ في العُبَاب مِنْ شَاهدِ التَّسْكِين قَوْلَ طَرفَة :
أبا مُنْذِرٍ رُمْتَ الوَفَاءَ فهِبْتَهُ ... وحِدْتَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ " ج دِحَاضٌ " كجَبَلٍ وجِبَالٍ . قال رُؤْبَةُ يَمْدَحُ بِلالَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ بنِ أَبي مُوسَى الأَشْعَرِيّ :
" فأَنْتَ يا ابْنَ القَاضِيَيْن قَاضِي
" مُعْتَزِمٌ على الطَّرِيقِ الماضِي
" بثَابِتِ النَّعْلِ على الدِّحَاضِ جَعَلَه ابنَ القَاضِيَيْن لأَنَّ أَبَاه كان قَاضِياً وجَدَّه قَضَى يَوْمَ الحَكَمَيْن وبِلالٌ أَيْضاً كان قاضِياً . " والمَدْحَضَةُ : المَزَلَّة " وقد جَاءَ في حَدِيث الصِّراط . يُقَالُ : مَكَانٌ مَدْحَضَةٌ إِذا كان لا تَثْبُت علَيْه الأَقْدَامُ . دَحُوضٌ " كَصَبُورٍ : ع بالحِجَاز " قال سَلْمَى بنُ المُقْعَد :
فيَوْماً بأَذْنَابِ الدَّحُوضِ ومَرَّةً ... أُنَسِّئُهَا في رَهْوِهِ والسَّوَائِلِ أُنسِّئُهَا أَي أَسُوقُهَا . وممّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : دَحَضَهُ وأَدْحَضَهُ : أَزْلَقَهُ . وفي صِفَةِ المَطَرِ : فدَحَضَت التِّلاَعَ أَي صَيَّرَتْهَا مَزْلَقَةً . والدَّحْضُ : الدَّفْعُ كالإِدْحاض : والمَاءُ الَّذِي يَكُون عَنْه الزَّلَقُ والجَمْع الأَدْحَاض . يُقَال : وَقَعُوا على الأَدْحَاضِ . ومَزَلَّةٌ مِدْحَاضٌ : يُدْحَضُ فِيهَا كَثِيراً والجَمْع مَدَاحِضُ

##### Türkçe

**دحض**
**دَحَضَ - يَدْحَضُ - دَاحِض - دَاحِضَة - أَدْحَضَ - يُدْحِضُ - مُدْحَض - مُدْحَضِيْن**
**دَحَضَ - يَدْحَضُ** + varlık veya iş: “**رسخ**”ın zıddı: kayar, sallanır, sendeleyip yalpalar: kayar ve sebat, kökleşme ve istikrar mevkiinden gider; böylece çalkalanır, sarsılır, çöker ve düşmeye meyleder.
**دَحَضَ - يَدْحَضُ** + varlık + bir şey ile: bu şey sebebiyle kayar ve sallanır.
**دَحَضَ - يَدْحَضُ** + bir iş + bir şey ile: dağılır ve çöker; sebat etmemeye meyleder; böylece şey sebebiyle bâtıl ve hak olmayan olur.
**داحِض**: “**دَحَضَ - يَدْحَضُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: yalpalayan, sarsılan, kayan, gevşek ve sabit olmayan şey; ve herhangi bir itme veya basit bir etki karşısında her an düşmeye çöken ve dağılan.
**داحـِضَة**: **داحِض**’ın müennesi.
﴿**وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ**﴾: hüccetleri gevşek, dağılmakta, düşmeye yönelmiş.
**أَدْحَضَ - يُدْحِضُ** + varlık + bir varlığı + bir şey ile: “**دَحَضَ - يَدْحَضُ**”dan “**أفعل**” vezninde: şeyi kullanmakla onu “**يَدْحَضُ**” kıldı: ona bir şey ile tesir etti de onu yalpalayan, çalkalanan ve her an düşmeye yönelmiş hâle getirdi.
﴿**وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ**﴾: kâfir olanlar bâtıl ile cedelleşirler ki onunla hakkı dağılır ve düşmeye yönelmiş hâle getirsinler: bu, kâfir olanların cedelinin, hakkın hüccetinin çökmesini, dağılmasını ve kökleşmemesini hedeflediğine kinayedir.
**مُدْحَض**: “**أدْحَضَ - يُدْحِضُ**”dan ism-i mef’ûl: onu dağılır, çöker ve düşer kıldıkları.
﴿**فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنْ الْمُدْحَضِينَ**﴾: murad, gemiden “**أدحِضَ**” edilmiş olması olabilir; yani kaydırıldı ve onunla suya itildi; ve “**أدحِض**” yani, kura çekmede hücceti çöktü ve yenildi olabilir: iddiasının bâtıllığına dair kesin hüccet onun aleyhine ikame edildi: cedelde kaybeden.
**مُدْحَضِيْن**: **مُدْحَض**’ın çoğulu.
Ve lafız, “mevkiden zail olma ve kayma ve onda sebat etmeme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**زَلِقَ - يَزْلَقُ**، **دَحَضَ - يَدْحَضُ**، **زَالَ - يَزِيلُ**، **بَتَكَ - يَبْتِكُ** (**بَتَكَ - يَبْتُكُ**)، **زالَ - يَزوْلُ**، **زَلَّ - يَزِلُّ**

**داحض - داحضة**
﴿**وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ(16)﴾ الشورى

**دحض - دحضوا - ليدحضوا**
﴿**وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا(56)﴾ الكهف ﴿**كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ(5)﴾ غافر

**مدحض - مدحضين**
﴿**فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنْ الْمُدْحَضِينَ(141)﴾ الصافات

مختار الصحاح
● [**دحض**] د ح ض: **دَحَضَتْ** hücceti: bâtıl oldu; bâbı **خضع**; Allah onu **أدْحَضَ** etti. Ve **دَحَضَتْ** ayağı: kaydı; bâbı **قطع**. Ve **الإدْحَاضُ**: kaydırmadır.

الراغب
**دحض**
- Yüce Allah dedi ki: }**حجتهم داحضة عند ربهم**﴿[الشورى/16], yani: bâtıl, zail; denir ki: hüccetinde falanı **أدحضت** ettim de o **دحض** oldu. Yüce Allah dedi ki:﴾**ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق**{ [الكهف/56]. Ve hüccetini **أدحضت** ettim de o **دحضت** oldu. Aslı, adamın **دحض**’ındandır. Ve bunun benzeri, münazaranın vasfında:   - 155 - ayakların mevkilerini gideren bir nazar
(bu bir beytin aczidir; ve ilk şatrı:
يتقارضون إذا التقوا في منزل     وهو في الصناعتين ص 194؛ واللسان (قلم) ؛ والموازنة للآمدي ص 38)
Ve **ودحضت الشمس** bundan ödünç alınmıştır.

ملخص اللسان
1. **الدَّحْضُ**: kaymadır; **الإِدْحاضُ**: kaydırmadır. Devenin ayağı **دَحَضَتْ**: **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً** kaydı; onu **دَحَضَ** etti ve **أَدْحَضَ** etti: onu kaydırdı.
2. **الدُّحَّضُ**: **داحِض**’ın cem’idir; onlar, işlerde sebatı ve azmi olmayanlardır.
3. Sizi çıkarmaktan hoşlanmadım; böylece çamurda yürürsünüz; ve **الدَّحْض** yani kayma.
4. Ve hücceti **دَحَضَتْ**: **دُحُوضاً**; misal üzere böyledir, bâtıl olunca. Ve Allah onu **أَدْحَضَ** etti. Yüce Allah dedi ki: **حُجَّتهم داحِضة**. Ve hüccetini **أَدْحَضَ** etti: onu bâtıl kıldı.
5. Ve **الدَّحْضُ**: kaymanın kendisinden olduğu sudur.
6. Ayağıyla **دَحَضَ** etti ve **دَحَصَ**: ayağıyla eşelediğinde.
7. **مَكان دَحْضٌ**: ayakların üzerinde sabit kalmadığı bir kayganlık olduğunda.
8. Ve **الدَّحْضُ**: itmedir.
9. Ve **الدَّحِيضُ**: ettir.
10. Ve güneş, göğün karnından **دَحَضَتْ**: göğün ortasından zail olduğunda; **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**.

لسان العرب
● - **دحض**: **الدَّحْضُ**: kaymadır; **الإِدْحاضُ**: kaydırmadır. Devenin ayağı **دَحَضَتْ**; ve **المحكم**’de: ayağı **دَحَضَتْ**; tahsis etmedi; **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً** kaydı; onu **دَحَضَ** etti ve **أَدْحَضَ** etti: onu kaydırdı. Ve **وَفْد مَذْحِجٍ** hadîsinde: “**نُجَباء غيرُ دُحَّضِ الأَقْدامِ**”; **الدُّحَّضُ**: **داحِض**’ın cem’idir; onlar, işlerde sebatı ve azmi olmayanlardır. Ve cuma hadîsinde: sizi çıkarmaktan hoşlanmadım; böylece çamurda yürürsünüz; ve **الدَّحْض** yani kayma. Ve Ebû Zer hadîsinde: benim halîlim, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: cehennem köprüsünün berisinde **دَحْض** sahibi bir yol vardır. Ve Haccâc’ın yağmur vasfındaki hadîsinde: **فَدَحَضَتِ التِّلاع** yani onları kayganlık hâline getirdi. Ve hücceti **دَحَضَتْ**: **دُحُوضاً**; misal üzere böyledir, bâtıl olunca. Ve Allah onu **أَدْحَضَ** etti. Yüce Allah dedi ki: **حُجَّتهم داحِضة**. Ve hüccetini **أَدْحَضَ** etti: onu bâtıl kıldığında. Ve **الدَّحْضُ**: kaymanın kendisinden olduğu sudur. Muâviye hadîsinde, İbn Ömer’e dedi ki: hâlâ bize bir şey getiriyorsun ki onunla idrarında **تَدْحَضُ** ediyorsun; yani kayıyorsun; ve **بالصاد** ile rivayet olunur; yani ayağınla onda eşeliyorsun. Ve ayağıyla **دَحَضَ** etti ve **دَحَصَ**: ayağıyla eşelediğinde. Ve **مَكان دَحْضٌ**: ayakların üzerinde sabit kalmadığı bir kayganlık olduğunda. Ve **مَزلَّة مِدْحاضٌ**: onda çokça **يُدْحَضُ** olunur. Ve **مَكانٌ دَحْضٌ** ve **دَحَضٌ**, hareke ile de: kaygandır; râciz, devesini vasfederek dedi ki:
قد تَرِدُ النِّهْيَ تَنَزَّى عُوَمُه،
فَتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فَتَلْهَمُه،
حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ
**عُوَمُه**: **عُومة**’nin cem’idir; suda dalan küçük bir canlı için; sanki siyah bir yüzük taşıdır. Ve **الدحض**’ın sükûn ile şâhidi olarak Tarafa’nın sözü:
رَدِيتُ ونَجَّى اليَشْكُرِيّ حذارُه،
وحادَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ
Ve **الدَّحْضُ**: itmedir. Ve **الدَّحِيضُ**: ettir. Ve güneş, göğün karnından **دَحَضَتِ**: göğün ortasından zail olduğunda; **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**. Ve namaz vakitleri hadîsinde: güneş **تَدْحَضَ** edinceye kadar; yani göğün ortasından batı tarafına zail olur; sanki o **دَحَضَتْ** yani kaydı. Ve **دَحِيضَةُ**: Benî Temîm’e ait bir sudur; İbn Sîde dedi ki: ve **دُحَيْضَةُ** bir yerdir; A‘şâ dedi ki:
أَتَنْسَيْنَ أَيّاماً لنا بِدُحَيْضةٍ،
وأَيّامَنا بَينَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ؟

مقاييس اللغة:
(**دحض**) **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد**; zail olma ve kayma üzerine delâlet eden bir asıldır. Denir ki: ayağı **دَحَضَتْ**: kaydı. Ve ondan: güneş **دحَضَت**: zail oldu. Ve falanın hücceti **دَحَضَتْ**: sabit olmadığında. Yüce Allah dedi ki: ﴿**حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ**﴾ [الشورى 16].

القاموس المحيط:
Ayağıyla **دَحَضَ** etti, **كمَنَعَ** gibi: onunla eşeledi. İşten **عنِ الأمْرِ**: araştırdı. Ayağı kaydı. Güneş zail oldu. Hüccet **دُحُوضاً** bâtıl oldu; ve onu **أدْحَضْتُهَا**. Ve **دُحَيْضَةُ**, **كجُهَيْنَةَ** gibi: Benî Temîm’e ait bir su. Ve **مَكانٌ دَحْضٌ**, ve harekelenir. Ve **دَحُوضٌ**: kaygan; cem’i: **دِحاضٌ**. Ve **المَدْحَضَةُ**: kaygan yer. Ve **كصبورٍ** gibi: Hicaz’da bir yer.

تاج العروس:
**دحض**
“Ayağıyla **دَحَضَ** etti, **كمَنَعَ** gibi: onunla eşeledi”; ve aynı şekilde **بالصّاد** ile **دَحَضَ**; Ebû Sa‘îd dedi. Ve ikisiyle, Muâviye’nin Amr b. Âs’a -Allah onlardan razı olsun- sözü rivayet edilmiştir; ona, oğlunun ondan rivayet ettiği, Nebî’nin -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- Ammâr’a -Allah ondan razı olsun- söylediği: “Seni azgın topluluk öldürecek” sözü zikredilince: “Hâlâ bize bir şey getiriyorsun ki onunla idrarında **تَدْحَضُ** ediyorsun; biz mi onu öldürdük? Onu ancak onu getiren öldürdü.” **دَحَضَ** “işten: **عَن الأَمْرِ** araştırdı”; Sâgânî onu nakletti. Ayağı **دَحَضَتْ**: **تَدْحَض** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**: kaydı. Ve onu **دَحَضَ** etti ve **أَدْحَضَ** etti: onu kaydırdı. Ve **وَفْدِ مَذْحِجٍ** hadîsinde: “**نُجَباءُ غَيْرُ دُحَّضِ الأَقْدَامِ**”; **الدُّحَّضُ**: **دَاحِض**’ın cem’idir; onlar, işlerde sebatı ve azmi olmayanlardır. Mecazdandır: güneş, göğün ortasından **دَحَضَتِ**: **تَدْحَضُ** **دَحْضاً** ve **دُحُوضاً**: batı tarafına “zail oldu”; sanki o **دَحَضَتْ** yani kaydı. Mecazdandır: hüccet **دُحُوضاً** **دَحَضَتْ**: bâtıl oldu. Yüce Allah dedi ki: “**حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ**”; yani bâtıldır. İbn Düreyd, Ebû Ubeyde’den nakletti; dedi ki: yani **مَدْحُوضَةٌ**. “Ve onu **أَدْحَضْتُهَا**”: yani onu bâtıl kıldım; onu ittim. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**لِيَدْحضُوا بِهِ الحَقَّ**”; yani onunla hakkı itsinler. “Ve **دُحَيْضَةُ كجُهَيْنَةَ**: Benî Temîm’e ait bir su.” A‘şâ dedi ki:
أَتَنْسَيْنَ أَيَّاماً لَنَا بدُحَيْضَةٍ ... وأَيَّامَنَا بَيْنَ البَدِيِّ فثَهْمَدِ
“Ve **مَكَانٌ دَحْضٌ**” fetih ile; ve harekelenir. Ve **دَحُوضٌ** “**كصَبُور**”; sonuncusu **العُبَاب**’dandır; ilk ikisi **الصّحاح**’tandır: “kaygan”. Cevherî, harekelemenin şâhidi olarak, râcizin devesini vasfederek sözünü inşad etti:
قد تَرْدُ النِّهْيَ تنَزَّى عُوَمُهْ
فتَسْتَبِيحُ ماءَهُ فتَلْهَمُهْ
حَتَّى يَعُودَ دَحَضاً تَشَمَّمُهْ
**العُوَمُ**: suda dalan küçük bir canlı için **عُومَة**’nin cem’idir; sanki siyah bir yüzük taşıdır. Ve **العُبَاب**’da, sükûnun şâhidi olarak Tarafa’nın sözünü inşad etti:
أبا مُنْذِرٍ رُمْتَ الوَفَاءَ فهِبْتَهُ ... وحِدْتَ كما حادَ البَعِيرُ عن الدَّحْضِ
“Cem’i: **دِحَاضٌ**” “**كجَبَلٍ وجِبَالٍ**” gibi. Rü’be, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin oğlu Ebî Burde’nin oğlu Bilâl’i överken dedi ki:
فأَنْتَ يا ابْنَ القَاضِيَيْن قَاضِي
مُعْتَزِمٌ على الطَّرِيقِ الماضِي
بثَابِتِ النَّعْلِ على الدِّحَاضِ
Onu “iki kadının oğlu” kıldı; çünkü babası kadı idi ve dedesi hakemler gününde hükmetti; Bilâl de kadı idi. “Ve **المَدْحَضَةُ**: kaygan yer.” Sırat hadîsinde gelmiştir. Denir ki: **مَكَانٌ مَدْحَضَةٌ**: ayakların üzerinde sabit kalmadığı zaman. **دَحُوضٌ** “**كَصَبُور**” gibi: Hicaz’da bir yer. Selmâ b. el-Muk‘ad dedi ki:
فيَوْماً بأَذْنَابِ الدَّحُوضِ ومَرَّةً ... أُنَسِّئُهَا في رَهْوِهِ والسَّوَائِلِ
**أُنسِّئُهَا**: yani onu sürerim. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: onu **دَحَضَهُ** etti ve **أَدْحَضَهُ** etti: onu kaydırdı. Ve yağmurun vasfında: **فدَحَضَت التِّلاَعَ** yani onları kayganlık hâline getirdi. Ve **الدَّحْضُ**: itmedir; **الإِدْحاض** gibi. Ve kaymanın kendisinden olduğu su; cem’i **الأَدْحَاض**. Denir ki: **وَقَعُوا على الأَدْحَاضِ**. Ve **مَزَلَّةٌ مِدْحَاضٌ**: onda çokça **يُدْحَضُ** olunur; cem’i **مَدَاحِضُ**.
