# دحل (د-ح-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ح - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال واللام معهما
ح د ل، د ح ل، ل ح د، د ل ح مستعملات
حدل:
الأحْدَلُ: ذو الخُصْيَة الواحدة من كُلِّ شيء، ويقال لمِائِل الشِّقَّينْ أيضاً.
والخَوْدَل: المُذَكَّر من القِرْدان.
وبَنو حُدال: حَيُّ نُسبوا إلى محَلَّة كانوا ينزلونها.
والتَّحادُل: الانحناءُ على القوس.
دحل:
الدَّحْل: مَدْخلٌ تحتَ الجُرْف أو في عُرْض جَنْب البئر في أسفلِها، أو نحوه من المناهِل والموارد، ورُبَّ بيت من بُيُوت الأَعراب يُجْعَل له دَحْل تدخُلُ المرأةُ فيه إذا دَخَلَ عليهم داخِلٌ، وجمعُه دُحْلان وأدحال، قال:
دَحْلُ أبي المِرقال خيرُ الأدْحالْ
والداحُول وجمعه دَواحيل: خَشَباتٌ على رُؤوسها خِرَقٌ كأنهَّا طَرّاداتٌ قِصارٌ، تُرْكَز في الأرض لصيد الحُمُر.
والدَّحِل: العظيم البطن، ويقال: الخَدّاع.
لحد:
اللَّحْد: ما حُفِرَ في عُرْضِ القَبْر، وقَبْرٌ مُلْحَد، ويقال: مَلْحُود، ولَحَدوا لَحْداً، قال ذو الرمة:
أَناسِيُّ مَلحُودٌ لها في الحَواجِبِ
شبَّه إنسانَ العَيْن تحت الحاجِب باللَّحْد، حين غارت عُيون الإبِل من تَعَب السَّيْر.
والرجل يلْتَحِد إلى الشَيء: يلجأُ إليه ويميَل، يقال: أَلْحَد إليه ولَحَدَ إليه بلسانه أيْ: مال، ويُقرأ: لسانُ الذي يُلِحدون ويَلْحَدون.
وأَلْحَد في الحَرَم، ولا يقال: لَحَدَ إذا تَرَكَ القَصد ومال إلى الظلم، ومنه قولُه تعالى: من يُرِد فيه بإلحادٍ يعني في الحَرَم، قال حميد الأرقط:
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَـمـا		صواعِقَ الحجّاج يَمْطُرنَ دَما
دلح:
دَلَح البعيرُ فهو دالِحٌ إذا تثاقَلَ في مَشْيِه من ثِقَلِ الحِمْل.
والسَّحابةُ تَدْلَح في سَيْرها من كَثْرة مائِها، كأنَّما تَنْخَزِلُ انخِزالاً، قال:
بينما نحن مُرتِعون بَفَلْجٍ		قالتْ الدُلَّحُ الرِّواءُ أَنِيهِ.
أي صُبَّي وافعَلي.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الدال** ve**اللام** onlarla birlikte
**ح د ل**، **د ح ل**، **ل ح د**، **د ل ح** kullanımdadırlar
**حدل**:
**الأحْدَلُ**: her şeyden tek **خُصْيَة** sahibi olan; ve iki **شِقَّ**i de eğik olana da denir.
Ve **الخَوْدَل**: **القِرْدان**’dan erkek olan.
Ve **بَنو حُدال**: nisbet edildikleri bir **محَلَّة**’ye (mahalle/yerleşim yerine) nisbet edilmiş bir **حَيّ** (kabile/oymak); orada konaklarlardı.
Ve **التَّحادُل**: yay üzerine eğilme.

**دحل**:
**الدَّحْل**: **الجُرْف** altında yahut kuyunun yanının en altında, onun eninde bir giriş; yahut menhallerden ve su varma yerlerinden bunun benzeri; ve bazen bedevîlerin evlerinden bir ev için bir **دَحْل** yapılır; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer; çoğulu **دُحْلان** ve **أدحال**’dır; dedi ki:
**دَحْلُ** Ebû’l-Mirqâl’in **الأدْحال**’ın hayırlısıdır
Ve **الداحُول** ve çoğulu **دَواحيل**: başlarında bez parçaları bulunan tahta parçaları; sanki kısa **طَرّادات** gibidirler; yaban eşeklerini avlamak için yere dikilirler.
Ve **الدَّحِل**: karnı büyük olan; ve denir ki: **الخَدّاع**.

**لحد**:
**اللَّحْد**: kabrin eninde kazılan şey; ve **قَبْرٌ مُلْحَد**; ve denir ki: **مَلْحُود**; ve **لَحَدوا لَحْداً**; Zû’r-Rumme dedi ki:
**أَناسِيُّ مَلحُودٌ لها في الحَواجِبِ**
Devenin gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğü vakit, kaşın altındaki göz bebeğini **اللَّحْد**’e benzetti.
Ve adam bir şeye **يلْتَحِد** eder: ona sığınır ve meyleder; denir ki: ona **أَلْحَد** etti ve diliyle ona **لَحَدَ** etti; yani: meyletti; ve okunur: **لسانُ الذي يُلِحدون ويَلْحَدون**.
Ve **أَلْحَد** haremde; ve denmez: **لَحَدَ**; kastı terk edip zulme meylettiği zaman; ve ondan, O’nun (Allah’ın) sözü: **من يُرِد فيه بإلحادٍ**; yani haremde; Humeyd el-Arqat dedi ki:
**لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَـمـا		صواعِقَ الحجّاج يَمْطُرنَ دَما**

**دلح**:
Deve **دَلَح** eder; o hâlde o **دالِحٌ**’tir; yürüyüşünde yükün ağırlığından ağırlaştığı zaman.
Ve bulut, suyunun çokluğundan yürüyüşünde **تَدْلَح** eder; sanki bir **انخِزالاً** ile **تَنْخَزِلُ** eder; dedi ki:
**بينما نحن مُرتِعون بَفَلْجٍ		قالتْ الدُلَّحُ الرِّواءُ أَنِيهِ.**
Yani: dök ve yap.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الأصمعي: الدَحْلُ: هُوّةٌ تكون في الأرض وفي أسافل الأودية، فيها ضيقٌ ثم تتَّسع. والجمع دُحولٌ ودِحالٌ وأَدْحالٌ ودُحْلانٌ. وقد دَحَلْتُ فيه أَدْحَلُ، أي دخلْتُ في الدَحْلِ. وبئرٌ دَحولٌ، أي ذات تَلَجُّفٍ، إذا أكل الماءُ جِرابها. ودَحَلْتُ البئرَ أَدْحُلُها إذا حفرتَ في جوانبها. والداحولُ: ما ينصِبه صائد الظباء من الخشب. والدَحِلُ: الخَبُّ الخبيث، عن أبي عمرو: قال أبو زيد: هو الخَدَّاعُ أيضاً. ورجلٌ دَحِلٌ بيِّن الدَحَلِ أي سمينٌ قصيرٌ مُندلِق البطن.

##### Türkçe

قال الأصمعي: **الدَحْلُ**: yerde ve vadilerin alt kısımlarında bulunan bir çukur; onda bir darlık vardır, sonra genişler. Çoğulu **دُحولٌ** ve **دِحالٌ** ve **أَدْحالٌ** ve **دُحْلانٌ**dur. Ve “**دَحَلْتُ** فيه **أَدْحَلُ**”, yani **الدَحْلِ**’e girdim. Ve **بئرٌ دَحولٌ**: yani **تَلَجُّفٍ** sahibi; su onun tulumunu yediği zaman. Ve “**دَحَلْتُ** **البئرَ** **أَدْحُلُها**”: onun yanlarında kazdığın zaman. Ve **الداحولُ**: ceylan avcısının ağaçtan diktiği şey. Ve **الدَحِلُ**: kötü, habis **الخَبُّ**; Ebû Amr’dan: Ebû Zeyd dedi: o, **الخَدَّاعُ** da(dır). Ve **رجلٌ دَحِلٌ** **بيِّن الدَحَلِ**: yani şişman, kısa, karın(ı) sarkık.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ل
حدل ، دحل ، دلح ، لحد ، لدح : مستعملة .
حدل : قال الليث : الأحْدَلُ . ذو الخُصْيَةِ الواحدة من كلِّ شيءٍ ، قال : ويقال في بعض التفسير إذا كان مَائِلَ أَحَد الشِّقَّيْنِ فهو أحْدَلُ أيضاً .
وقال أبو عُبَيد : قال الفرَّاء : الأحْدَل : المائِل ، وقد حَدِلَ حَدَلاً .
قال : وقال أبو زيد : الأحْدَلُ : الذي يَمْشِي في شِقَ .
وقال أبو عَمْرو : الأحْدَل : الذي في مَنْكِبَيْه ورَقَبَتِه انكِبابٌ عَلَى صَدْرِه .
وَرَوَى ثعلبٌ عن ابن الأعْرَابي : في عُنُقِه حَدَلٌ أي مَيْل ، وفي مَنْكِبه دَفَأٌ .
وقال الليثُ : قَوْسٌ مُحْدَلَةٌ وذلك لاعْوِجاج سِيَتها . قال والتَّحَادُلُ : الإنحناءُ عَلَى القَوْسِ .
والحَوْدَلُ : الذَّكَرُ من القِرْدَان
أبو عُبَيْد عن أبي زَيْد : حَدَلَ عَلَيَّ فُلاَنٌ يَحْدِلُ حَدْلاً أي ظلمني ، وإنَّهُ لحَدْلٌ غير عَدْلٍ .
وقال غيره : حَادَلني فُلاَنٌ مُحَادَلَةً إذا رَاوَغَك ، وحادَلَتِ الأُتُنُ مِسْحَلها : رَاوَغَتْه ، وقال ذو الرُّمَّة :
من العَضِّ بالأفْخَاذِ أو حَجَباتها
إذا رابَهُ استِعْصَاؤُها وحِدَالُها
وسمعتُ أَعْرَابيّاً يقول لآخر : أَلاَ وانزل بهاتِيك الحَوْدَلَة ، وأشار إلى أَكَمَة بِحِذَائه ، أَمَرَه بالنزول عليها .
والحَدَالُ : شَجَرةٌ بالْبَادية . وقال بعضُ الهُذَلِيِّين :
إذَا دُعِيَتْ بمَا في البَيْتِ قالت
تَجَنَّ من الحَدَالِ وَمَا جُنِيتُ
أي وما جُنِي لي مِنْه .
ويقال للقَوْسِ حُدَالٌ إذا طُومِنَ من طائِفِها ، قال الهُذليُّ يَصِفُ قَوْساً :
لها مَحِصٌ غَيْرُ جَافِي القُوَى
من الثَّوْرِ حَنَّ بِوَرْكٍ حُدَال
المَحِصُ : الوَترُ ، وقوله : بِوَرْكٍ أي بقَوْس عُمِلَتْ من وَرِك شجرة أي أَصل شجرة من الثَّوْر أي من عقَب الثَّوْر .
وحَدَال : اسم أرض لكلب بالشام . قال الرَّاعي :
في إثر مَنْ قُرِنَتْ مِنِّي قَرِينَتُه
يَوْمَ الحَدَال بِتَسْبِيبٍ من القَدَرِ
ويُرْوَى : يوم الحَدَالَي .
لدح : أهمله الليث . وقال ابن دُرَيد : اللَّدْحُ : الضَّرْبُ باليَدِ ، لَدَحَه بِيَدِه .
قلتُ : والمعروف من كلامهم بهذا المعنى اللَّطْحُ ، وكأنّ الطاءَ والدال تَعَاقَبَا في هذا الحَرْف .
دحل : قال الليث : الدَّحْلُ : مَدْخَلٌ تحت الجُرْف أو في عُرْض خشب البئر في أَسْفلِها ونحو ذلك من الموارد والمَناهِل .
قال : ورُبّ بَيتٍ من بيوتِ الأعراب يُجْعلُ له دَحْلٌ تدخل فيه المرأة إذا دَخَل عليهم داخلٌ تدخل فيه المرأة إذا دَخَل عليهم داخل ، والجميع الأدْحَال والدُّحْلان .
وفي حديث أبي هُرَيرة حين سأله رَجلٌ مِصْرَادٌ أَيُدْخِلُ معه المَبْوَلَةَ في البَيت ، فقال : نَعم وادْحَلْ في الكِسْر .
قال أبو عُبَيد الدَّحْلُ : هُوَّةٌ تكون في الأرض وفي أسافِلِ الأوْدِية فيها ضِيقٌ ثم تتَّسِعُ ، قال ذلك الأصْمَعي .
قال أبو عُبَيد : فشبَّه أبو هُرَيْرَةَ جوانب الخِبَاء ومداخِلَه بذلك ، يقول : صِرْ فيها كالّذي يصير في الدَّحْلِ .
قلتُ : وقد رأيتُ بالخَلْصاء ونَوَاحي الدَّهْناء دُحْلاَناً كثيرة ، وقد دَخَلْتُ غَيرَ دَحْلٍ منها ، وهي خلائقُ خلقَها الله تحت الأرض يَذهَب الدَّحْلُ منها سَكّاً في الأرض قامةً أو قامتيْن أو أكثرَ من ذلك ، ثم يتَلَجَّفُ يَمِيناً أو شِمَالاً ، فمرَّةً يضيقُ ومَرَّةً يتَّسِع في صَفَاةٍ مَلساء لا تَحيكُ فيها المَعَاوِل المُحدَّدة لصلابتِها ، وقد دخلْتُ منها دَحْلاً ، فلَمَّا انتهيتُ إلى الماء إذا جَوٌّ من الماء الراكد فيه لم أقف على سَعَته وعُمْقِه وكثرتِه لإظلام الدَّحْلِ تحت الأرض ، فاستقَيْتُ أَنَا مع أُصَيْحَابي من مائه وإذا هو عَذْبٌ زُلال ، لأنه مَاءُ السماء يَسِيلُ إليهِ من فوق ويَجْتَمِعُ فيه .
وأخبرني جماعةٌ من الأعراب أن دُحْلاَن الخلْصَاء لا تخلو من الماء ولا يُسْتَقى منها إلا لِلشَّفَةِ وللخَيْل لتَعَذُّر الاستقَاءِ منها وبُعْدِ الماء فيها من فُوهَةِ الدَّحْلِ ، وسمعتهم يقولون : دَحَلَ فلانٌ الدَّحْلَ بالحاء إذا دَخَله ، ويقال : دَحَلَ فلانٌ عَلَيَّ وَزَحَلَ أي تَبَاعَدَ ، ورَوَى بعضُهم قوْلَ ذِي الرُّمَّة :
إذا رَابَهُ استَعصاؤُها ودِحالُها
ورواه بعضُهم وحِدَالُها ، وهما قريبا المعْنى من السواء ، وقوله :
أَوَ اصَحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
قال الأصمَعيّ : الدِّحالُ : الامتناعُ كأنه يُوَارِبُ ويَعْصِي ، قال : وليس من الدَّحْلِ الذي هو سَرَبٌ .
قال شمِر : قيل للأسَدِيّة : ما المُدَاحَلةُ ؟
فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمَه أي يكْتُمُه ويأتي بخبر سواه .
وفي حديث أبي وائل قال : وَرَد علينا كتابُ عُمَر ونحنُ بخانقِين إذا قال الرَّجُل للرَّجُل : لا تَدْحَل فقد أَمَّنَه .
قال شمِر : سمعتُ عليَّ بن مُصْعَب يقول : لا تَدْحَل بالنَّبَطِيَّةِ أي لا تخَفْ .
وقال : فُلانٌ يَدْحَلُ عَنِّي أي يَفِرّ ، وأنشد :
ورَجلٍ يَدْحَلُ عنِّي دَحْلاَ
كَدَحَلاَنِ البَكْر لاقَى الفَحْلا
فكأن مَعنى لا تَدْحَلْ : لا تَهْرُب .
وقال الليث : الدَّاحُولُ ، والجميعُ الدَّاوحِيلُ ، وهي خَشَبَاتٌ عَلَى رُؤوسِها خِرَقٌ كأنها طَرَّادات قِصَارٌ تُرْكَزُ في الأرض لِصَيْدِ الْحُمُر والظِّباء .
وقال غيرُه : يقال لِلذي يَصيدُ بالدَّواحِيل الظِّبَاء دَحَّالٌ ، وربما نَصَب الدَّحَّالُ حِبَالَةً بالليل للظِّبَاء ورَكَزَ دَواحِيلَه وأَوْقَدَ لها السُّرُجَ .
وقال ذو الرُّمَّة يذكر ذلك :
ويَشْرَبْنَ أَجْناً والنُّجُومُ كأَنها
مصَابِيحُ دَحَّالٍ يُذكَّى ذُبَالُها
اللِّحْياني عن أبي عمرو : الدَّحِلُ والدَّحِنُ : الخَبُّ الخَبيثُ .
أبو عُبَيد عن الأصمَعي مِثْلُه ، قال : وقال الأُمَوِي : الدَّحِلُ : الخَدَّاعُ للناس .
اللِّحيَاني عن أبي عَمْرو : الدَّحِلُ والدَّحِنُ : البَطِينُ العرِيضُ البَطن .
وقال النَّضْرُ : الدَّحِلُ من الناسِ عند البَيْع مَنْ يُدَاحِلُ الناسَ ويُماكِسهم حتى يَسْتَمْكِنَ من حَاجَتِه ، وإنه لَيُدَاحِلُه أي يُخادِعُه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدَّاحِلُ : الحَقُودُ بالدَّال .
لحد : قال اللَّيثُ : اللَّحْدُ : ما حُفِرَ في عَرْضِ القَبْر ، وقبر ملْحُودٌ لهُ ومُلحَدٌ ، وقد لَحَدُوا له لَحْداً ، وأنشد :
أَنَاسِيُّ مَلْحُودٌ لها في الحَوَاجِبِ
شبَّه إنسانَ العيْن تحْتَ الحاجِب باللَّحْد ، وذلكَ حِينَ غارَت عيون الإبل من تعب السَّيرِ .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : لَحَدْتُ له وأَلْحَدْتُ له ، وقال الله عزّ وجلّ : ( لِّسَانُ الَّذِى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ وَهَاذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ ) ( النّحل : 103 ) .
وقال الفرَّاء : يُقْرَأُ ( يَلحَدُون ) و ( يُلْحِدُون ) ، فَمَنْ قرأ ( يَلْحَدون ) أرادَ يميلون إليه ، و ( يُلحدون ) : يَعْترضون ، قال : وقولُه : ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ ) ( الحَجّ : 25 ) أي باعتِرَاضٍ .
الحرَّاني عن ابن السِّكِّيت قال : المُلْحِدُ : العادِلُ عن الحَقِّ ، المُدْخِلُ فيه ما ليسَ فيه ، قدْ أَلْحَدَ في الدِّين ولحَد ، قال : وقُرِىءَ : ( يُلْحِدُون إليه ) و ( يَلْحَدُون ) أي يميلون . وقَدْ أَلْحَدْتُ للميِّتِ لَحْداً ولَحَدْتُ قال : واللَّحدُ : الشَّقُ في جانب القبر والضَّريحُ ، والضَّرِيحةُ : ما كان في وَسَطه ، وأنشد شَمِر لرؤبة :
بالعَدْل حتى انْضَمَّ كلُّ عانِدِ
وتَرَكَ الإلْحَادَ كُلُّ لاحِدِ
فجاء باللُّغَتَيْن معاً ، وقال : لَحْدُ كلِّ شيءٍ : حَرْفُه ونَاحِيتُه ، وقال :
قَلْتَانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُور
وركِيَّةٌ لَحُودٌ : زوْرَاءُ أَيْ مُخَالِفَةٌ عن القَصْدِ .
وقال الزَّجَاجُ في قوله : ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ ) ( الحَجّ : 25 ) قيل الإلْحَادُ فيه الشِّرْكُ بالله ، وقيل : كلُّ ظالمٍ فيه مُلْحِدٌ ، وجاء عن عُمَر أَنَّ احتكار الطَّعام بمكة إلْحادٌ ، وقال بعض أَهْلُ اللُّغَة : معنى الْبَاء الطَّرْح ، المعنى ومن يُرِدْ فيه إلحاداً بِظُلم ، وأَنْشَدُوا :
هُنَّ الحرائرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ
سُودُ المحاجِر لا يقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
المعنى عندهم لا يقرأْنَ السُّوَرَ ، قال : ومعنى الإلْحَاد في اللُّغة : المَيْلُ عن القَصْدِ . وقال الليثُ : أَلْحَدَ في الحَرَمِ إذا تَرَكَ القَصْدَ فيما أُمر به ومال إلى الظُّلْم . وأَنْشَد :
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَما
صَوَاعِقَ الحجَّاج يَمْطُرْنَ دَمَا
قال : وحدثني شَيْخٌ مِنْ بني شَيْبَةَ في مَسْجِد مكة قال : إني لأذكر حينَ نُصِبَ المنْجَنِيقُ على أبي قُبَيْس ، وابن الزُّبَيْر قد تَحَصَّنَ في هذا البيت ، فجعل يَرْميه بالحِجارَة والنيران ، فاشتعلت النَّارُ في أَسْتَار الكَعْبَةِ حتى أَسْرَعَتْ فيها ، فجاءت سَحابَةٌ من نحو الجُدَّةِ فيها رَعْدٌ وبَرْقٌ مرتفعة كأنها مُلاَءهٌ حتى اسْتَوَتْ فوق البيت فمطرَتْ فما جاوَزَ مطرُها البَيْتَ ومواضع الطَّوَافِ حتى أطفَأَتِ النّار وسال المِرْزَابُ في الحِجْرِ ، ثمَّ عَدَلَتْ إلى أبي قُبَيْس فرمت بالصَّاعقة فأَحْرَقت المنْجَنِيقَ وما فيها ، قال : فحدَّثتُ بهذا الحديث بالبَصْرَة قَوْماً ، وفيهم رَجُلٌ من أهل واسط ، وهو ابن سليمان الطَّيَّار شَعْوَذِيُّ الحجَّاج ، فقال الرَّجلُ : سمعتُ أبي يحدِّثُ بهذا الحديث ، وقال لمَّا أُحْرِقت المنْجَنيقُ أمْسَكَ الحجَّاجُ عن القِتَالِ ، وكتب إلى عبد الملك بذلك ، فكتب إليه عبد الملِك : أما بعد ، فإنَّ بني إسْرَائيل إذا قَرَّبُوا لله قُرْبَاناً فَتَقَبَّله منْهُم بعث ناراً من السماء فأَكلَتْه ، وإنَّ الله قَدْ رَضِي عَمَلك ، وتَقَبَّل قُرْبَانك ، فجِدَّ في أمرك والسَّلاَم .
قال شمر : روى أبو عمرو الشيباني لأمية بن أبي الصلت : إعلم بأن الله ليس كصُنْعِه صُنْعٌ ، ولا يخفى عليه الملحد أي المشرك . وروى السُّدِّيّ عن مُرّة عن عبد الله : لو هَمّ العبد بِسَيِّئَة ، ثم لم يعملها لم تكتب عليه ، ولو همّ بقتل رجل ، وهو بِعَدَنَ أَبْيَنَ ، وهو عند البيت لأذاقه الله العذاب الأليم ، ثم تلا الآية .
يقالُ : ما عَلَى وَجْه فُلاَنٍ لُحادَةُ لحم ولا مُزْعَةُ لحم أي ما عليه شيءٌ من اللحم لِهُزالِه .
وقال الفَرَّاءُ في قول الله جلّ وعزّ : ( أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِّنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَن يَعْصِ ) ( الجن : 22 ، 23 ) أي ملجأً ولا سَرَباً ألجأُ إليه .
أبو عُبَيد عن الأَحمر . لحَدْتُ : جُرْتُ ومِلتُ . وألْحَدْتُ : مارَيتُ وَجَادَلْتُ .
دلح : قال الليث : الدَّالِحُ : البَعِيرُ إذا دَلَحَ . وهو تثَاقُلُه في مشيه من ثِقَل الحِمْل . والسَّحَابَةُ تَدْلَحُ في سيرها من كثرةِ مائها . كأَنها تَنْخَزل انْخِزالاً . وفي الحديث : ( كنَّ النساء يدلحن بالقرب على ظهورهن في الغزو ) أي يَسْتَقين ويَسْقين الرِّجال .
ويقال : تدالح الرجلان الحِمْل بَينهُما تدالحُاً أي حَملاه بينهما . وتدالحَا العِكم إذا أدْخلا عُوداً في عُرَى الْجُوالِق . وأخذا بطرفي العُود فحملاه . وفي حدِيث آخر أنَّ سَلمان وأبا الدَّرْداء اشتريا لحماً فَتَدالحاهُ بينهُما على عُود .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرو : الدَّلْحُ : مَشْيُ الرجل بِحِمْلِه وقد أثْقَله . يقال : دَلَح يَدْلَحُ . وسَحَائِبُ دُلَّحٌ : كَثيرَةُ الماءِ .
قال النَّضْرُ : الدَّلاحُ من اللّبن : الذي يُكْثَرُ ماؤه حتى تتَبيَّن شُهْبَتُه .
ودَلَحْتُ القومَ ودَلَحْتُ لهم وهو نحو من غُسالة السِّقاء في الرِّقَّةِ أرَقُّ من السَّمارِ .
وفرسٌ دالحٌ : يَخْتالُ بِفارِسِه ولا يُتْعِبُه وقال أبو دواد :
ولَقَد أغْدو بِطَرْفٍ هَيْكَلٍ
سَبِط العُذْرَةِ مَيَّاسٍ دُلَحْ

##### Türkçe

ح د ل
**حدل** ، **دحل** ، **دلح** ، **لحد** ، **لدح** : kullanımdadır.

**حدل** : el-Leys dedi: **الأحْدَلُ**. Her şeyden tek **الخُصْيَةِ** sahibi olan; dedi: ve bazı tefsirde, eğer iki yanın birinden biri eğik olursa, o da **أحْدَلُ** diye söylenir.

Ebû Ubeyd dedi: el-Ferrâ dedi: **الأحْدَل**: eğik olan; ve **حَدِلَ** **حَدَلاً**.

Dedi: ve Ebû Zeyd dedi: **الأحْدَلُ**: bir yarıkta yürüyen kimse.

Ebû Amr dedi: **الأحْدَل**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru bir kapanma bulunan kimse.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Boynunda **حَدَلٌ** vardır, yani eğrilik; ve omzunda **دَفَأٌ** vardır.

el-Leys dedi: **قَوْسٌ مُحْدَلَةٌ**; bu, onun **سِيَتها**’sının eğriliğindendir. Dedi: ve **التَّحَادُلُ**: yayın üzerine eğilmedir.

**الحَوْدَلُ** : **القِرْدَان**’ın erkeğidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **حَدَلَ** bana falan kimse **يَحْدِلُ** **حَدْلاً**; yani bana zulmetti; ve o, **حَدْلٌ**dür, **عَدْلٍ** olmayan.

Başkası dedi: Falan kimse bana **حَادَلني** **مُحَادَلَةً**; seni oyalayıp kaçamak yaptıysa. Ve dişi eşekler **مِسْحَلها**’sını **حادَلَتِ**: onu oyalayıp kaçamak yaptı. Zü’r-Rumme dedi:
من العَضِّ بالأفْخَاذِ أو حَجَباتها
إذا رابَهُ استِعْصَاؤُها وحِدَالُها

Bir bedevîyi, bir başkasına şöyle derken işittim: “Dikkat et, şu **الحَوْدَلَة**’ye in”; ve yanında bir tümseğe işaret etti; ona onun üzerine inmeyi emretti.

**الحَدَالُ** : bozkırda bir ağaçtır. Bazı Hüzelliler dedi:
إذَا دُعِيَتْ بمَا في البَيْتِ قالت
تَجَنَّ من الحَدَالِ وَمَا جُنِيتُ
Yani: ve ondan benim için toplanmış olan yoktur.

Yaya, eğer onun **طائِفِها**’sından alçaltılmışsa **حُدَالٌ** denir. Hüzellî bir yayı vasfederek dedi:
لها مَحِصٌ غَيْرُ جَافِي القُوَى
من الثَّوْرِ حَنَّ بِوَرْكٍ حُدَال
**المَحِصُ**: kiriş; ve onun sözü: **بِوَرْكٍ** yani, **وَرِك** ağacından yapılmış bir yay ile; yani bir ağacın kökü; **الثَّوْر**’dan yani **الثَّوْر**’un topuğundan.

**حَدَال** : Şam’da Kelb’e ait bir yer adıdır. er-Râ‘î dedi:
في إثر مَنْ قُرِنَتْ مِنِّي قَرِينَتُه
يَوْمَ الحَدَال بِتَسْبِيبٍ من القَدَرِ
Ve şöyle de rivayet edilir: **يوم الحَدَالَي**.

**لدح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **اللَّدْحُ**: elle vurmaktır; onu eliyle **لَدَحَه**.

Dedim: onların sözünden bu mânada bilinen **اللَّطْحُ**’tır; sanki **الطاء** ile **الدال** bu harfte birbirinin yerine geçmiştir.

**دحل** : el-Leys dedi: **الدَّحْلُ**: yarın altında yahut kuyunun alt kısmında kuyunun tahtasının eninde ve bunun benzeri su varışları ve su alınan yerlerden olan bir giriş.

Dedi: ve nice bedevî evlerinden bir ev vardır ki ona bir **دَحْلٌ** yapılır; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer. Çoğulu **الأدْحَال** ve **الدُّحْلان**’dır.

Ebû Hureyre hadîsinde, ona **مِصْرَادٌ** bir adam, evde onunla birlikte **المَبْوَلَةَ**’yi içeri sokar mı diye sorduğunda, dedi: “Evet; ve **ادْحَلْ** **في الكِسْر**.”

Ebû Ubeyd dedi: **الدَّحْلُ**: yerde bulunan bir çukurdur; vadilerin altlarında olur; onda bir darlık vardır, sonra genişler; bunu el-Asma‘î söyledi.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre, çadırın yanlarını ve girişlerini bununla benzetti; der ki: **الدَّحْلِ**’e giren kimsenin girdiği gibi ona gir.

Dedim: Ben **الخَلْصاء**’da ve **الدَّهْناء** çevrelerinde çokça **دُحْلاَناً** gördüm; onlardan birden fazla **دَحْلٍ**’e girdim. Onlar, Allah’ın yer altında yarattığı yaratıklardır; onlardan **الدَّحْلُ** yerde bir boy yahut iki boy yahut bundan daha fazla, dümdüz bir hat halinde gider; sonra sağa yahut sola kıvrılır; bir defa daralır, bir defa genişler; sertliğinden dolayı keskin kazmaların işlemediği pürüzsüz bir kaya düzlüğünde. Onlardan bir **دَحْلاً**’e girdim; suya vardığımda, yer altında **الدَّحْلِ**’in karanlığından dolayı genişliğini, derinliğini ve çokluğunu bilemediğim durgun sudan bir boşluk vardı. Ben, küçük arkadaşlarımla onun suyundan su çektim; o, tatlı ve berraktı; çünkü o, gökten gelen sudur; yukarıdan ona akar ve onda toplanır.

Bedevîlerden bir topluluk bana haber verdi ki **الخلْصَاء**’nın **دُحْلاَن**’ları sudan boş kalmaz; onlardan ancak dudak için ve atlar için su çekilir; onlardan su çekmenin güçlüğü ve suyun **الدَّحْلِ** ağzından uzaklığı sebebiyle. Ve onları şöyle derken işittim: Falan kimse **الدَّحْلَ**’e **بالحاء** ile **دَحَلَ**; yani ona girdi. Ve denir: Falan kimse bana **دَحَلَ** ve **زَحَلَ**; yani uzaklaştı. Ve bazısı Zü’r-Rumme’nin sözünü rivayet etti:
إذا رَابَهُ استَعصاؤُها ودِحالُها
Ve bazısı onu **وحِدَالُها** diye rivayet etti; ikisi, mânaca birbirine yakındır, eşitlik bakımından. Ve onun sözü:
أَوَ اصَحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
el-Asma‘î dedi: **الدِّحالُ**: imtina etmektir; sanki o, kapıyı aralık bırakır ve isyan eder. Dedi: bu, bir tünel olan **الدَّحْلِ**’den değildir.

Şemir dedi: el-Esediyye’ye denildi: **المُدَاحَلةُ** nedir?

O dedi: İnsanın, bildiği bir şeye bitişmesi; yani onu gizlemesi ve onun dışında bir haber getirmesidir.

Ebû Vâil hadîsinde dedi: Biz **خانقِين**’de iken Ömer’in mektubu bize geldi: adam, adama “**لا تَدْحَل**” dediğinde, onu emniyete almış olur.

Şemir dedi: Ali b. Mus‘ab’ı şöyle derken işittim: **لا تَدْحَل** Nebatîce’de; yani korkma.

Ve dedi: Falan kimse benden **يَدْحَلُ**; yani kaçar. Ve şu beyit okundu:
ورَجلٍ يَدْحَلُ عنِّي دَحْلاَ
كَدَحَلاَنِ البَكْر لاقَى الفَحْلا
Sanki **لا تَدْحَلْ**’ın mânası: kaçma.

el-Leys dedi: **الدَّاحُولُ**; çoğulu **الدَّاوحِيلُ**’dir. Onlar, başlarında bez parçaları bulunan tahta parçalarıdır; sanki kısa sürgünlerdir; **الْحُمُر** ve **الظِّباء** avlamak için yere dikilir.

Başkası dedi: **الدَّواحِيل** ile **الظِّبَاء** avlayana **دَحَّالٌ** denir. Ve bazen **الدَّحَّالُ** geceleyin **الظِّبَاء** için bir tuzak kurar; **دَواحِيل**’ini diker ve onlar için kandilleri yakar.

Zü’r-Rumme bunu anarak dedi:
ويَشْرَبْنَ أَجْناً والنُّجُومُ كأَنها
مصَابِيحُ دَحَّالٍ يُذكَّى ذُبَالُها

el-Lihyânî, Ebû Amr’dan: **الدَّحِلُ** ve **الدَّحِنُ**: kötü, habis hiledir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den bunun gibisini (rivayet etti). Dedi: ve el-Umevî dedi: **الدَّحِلُ**: insanlara karşı aldatıcıdır.

el-Lihyânî, Ebû Amr’dan: **الدَّحِلُ** ve **الدَّحِنُ**: geniş karınlı, şişman; karnı geniş olan.

en-Nadr dedi: İnsanlardan **الدَّحِلُ**, alışverişte, insanların **يُدَاحِلُ** ettiği ve onlarla pazarlık edip çekiştiği kimsedir; ta ki ihtiyacına güç yetirsin. Ve o, onu **لَيُدَاحِلُه**; yani onu aldatır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدَّاحِلُ**: **بالدَّال** ile kindardır.

**لحد** : el-Leys dedi: **اللَّحْدُ**: kabrin eninde kazılan şeydir. Ve **قبر ملْحُودٌ** onun için ve **مُلحَدٌ**; ve onun için bir **لَحْداً** kazdılar; ve şu beyit okundu:
أَنَاسِيُّ مَلْحُودٌ لها في الحَوَاجِبِ
Göz bebeğinin insanını kaşın altındaki **اللَّحْد**’e benzetti; bu, yürüyüş yorgunluğundan develerin gözleri çöktüğü zamandır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Onun için **لَحَدْتُ** ve onun için **أَلْحَدْتُ**. Ve Allah عزّ وجلّ dedi: ( لِّسَانُ الَّذِى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ وَهَاذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ ) ( النّحل : 103 ) .

el-Ferrâ dedi: ( **يَلحَدُون** ) ve ( **يُlْحِدُون** ) diye okunur. Kim ( **يَلْحَدون** ) okursa, ona meylederler mânasını istedi; ve ( **يُلحدون** ): itiraz ederler. Dedi: ve onun sözü: ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ ) ( الحَجّ : 25 ) yani bir itiraz ile.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **المُلْحِدُ**: haktan sapan; ona, onda olmayanı sokan. Dinde **أَلْحَدَ** etti ve **لحَد**. Dedi: ve şöyle okunmuştur: ( **يُلْحِدُون إليه** ) ve ( **يَلْحَدُون** ) yani meylederler. Ve ölü için bir **لَحْداً** **أَلْحَدْتُ** ve **لَحَدْتُ**. Dedi: ve **اللَّحدُ**: kabrin yanındaki yarık ve **الضَّريحُ**; ve **الضَّرِيحةُ**: onun ortasında olan şeydir. Şemir, Rü’be için şu beyiti okudu:
بالعَدْل حتى انْضَمَّ كلُّ عانِدِ
وتَرَكَ الإلْحَادَ كُلُّ لاحِدِ
Böylece iki lugatı birlikte getirdi. Ve dedi: Her şeyin **لَحْدُ**’u: onun kenarı ve tarafıdır. Ve dedi:
قَلْتَانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُور
Ve **ركِيَّةٌ لَحُودٌ**: eğridir; yani doğrultudan sapmıştır.

ez-Zeccâc, onun sözü hakkında: ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ ) ( الحَجّ : 25 ) dedi: denildi ki, ondaki **الإلْحَادُ** Allah’a şirk koşmaktır; ve denildi ki, orada her zalim **مُلْحِدٌ**’dir. Ve Ömer’den geldi ki, Mekke’de yiyecek stokçuluğu **إلْحادٌ**’dır. Ve dil ehlinin bazısı dedi: **الْبَاء**’ın mânası atmadır; mânası: ve kim orada zulüm ile **إلحاداً** isterse. Ve şu beyiti delil getirdiler:
هُنَّ الحرائرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ
سُودُ المحاجِر لا يقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
Onlara göre mânası: sûreleri okumazlar. Dedi: ve lugatta **الإلْحَاد**’ın mânası: kasttan meyletmektir. el-Leys dedi: Haremde **أَلْحَدَ** etti; eğer kendisine emredilende kastı terk etti ve zulme meyletti. Ve şu beyit okundu:
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَما
صَوَاعِقَ الحجَّاج يَمْطُرْنَ دَمَا

Dedi: ve bana, Mekke mescidinde Benî Şeybe’den bir şeyh anlattı; dedi: Ben, **المنْجَنِيقُ**’un Ebû Kubeys üzerine dikildiği zamanı hatırlarım; İbnü’z-Zübeyr bu evde sığınmıştı. O da onu taşlarla ve ateşlerle atmaya başladı; ateş Kâbe’nin örtülerinde tutuştu, ta ki onda hızla yayıldı. Sonra **الجُدَّة** tarafından, içinde gök gürültüsü ve şimşek olan, yükselmiş, sanki bir örtü gibi bir bulut geldi; ta ki evin üstünde durdu; yağmur yağdırdı; yağmuru ev ve tavaf yerlerini aşmadı; nihayet ateşi söndürdü ve **المِرْزَابُ** **الحِجْرِ**’de aktı. Sonra Ebû Kubeys’e yöneldi; bir yıldırım gönderdi; **المنْجَنِيقَ**’u ve içindekileri yaktı. Dedi: Bu hadîsi Basra’da bir topluluğa anlattım; içlerinde Vâsıt ehlinden bir adam vardı; o, Haccâc’ın sihirbazı İbn Süleyman et-Tayyâr idi. Adam dedi: Babamı bu hadîsi anlatırken işittim; ve dedi: **المنْجَنيقُ** yakılınca Haccâc savaştan el çekti; ve bununla Abdülmelik’e yazdı. Abdülmelik ona yazdı: “Bundan sonra: Benî İsrail Allah’a bir قربان sunduklarında, onu onlardan kabul edince gökten bir ateş gönderirdi de onu yerdi. Ve Allah senin amelinden razı oldu ve قربانını kabul etti; işinde ciddiyet göster; ve selâm.”

Şemir dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için rivayet etti: “Bil ki Allah’ın, صنع’ı gibi bir صنع yoktur; ve **الملحد** yani müşrik ona gizli kalmaz.” es-Süddî, Mürre’den, Abdullah’tan rivayet etti: Kul bir kötülüğü kurarsa, sonra onu yapmazsa, ona yazılmaz; ve bir adamı öldürmeyi kurarsa, o **بِعَدَنَ أَبْيَنَ**’de iken, ve o evin yanında iken, Allah ona acı azabı tattırır; sonra âyeti okudu.

Denir: Falanın yüzünde ne **لُحادَةُ لحم** vardır ne de **مُزْعَةُ لحم**; yani zayıflığından dolayı üzerinde etten hiçbir şey yoktur.

el-Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِّنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَن يَعْصِ ) ( الجن : 22 ، 23 ) yani bir sığınak ve bir tünel; ona sığınacağım.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **لحَدْتُ**: haksızlık ettim ve meylettim. Ve **ألْحَدْتُ**: münakaşa ettim ve cedelleştim.

**دلح** : el-Leys dedi: **الدَّالِحُ**: deve, **دَلَحَ** ettiğinde; o, yükün ağırlığından yürüyüşünde ağırlaşmasıdır. Ve bulut, suyunun çokluğundan yürüyüşünde **تَدْلَحُ** eder; sanki bir **انْخِزالاً** ile sarkar. Hadîste: ( كنَّ النساء يدلحن بالقرب على ظهورهن في الغزو ) yani su çekerler ve erkeklere su verirler.

Ve denir: iki adam yükü aralarında **تدالح** ederler **تدالحُاً**; yani onu aralarında taşıdılar. Ve **تدالحَا** **العِكم**’i; eğer **الْجُوالِق**’un halkalarına bir değnek soktularsa; ve değneğin iki ucundan tuttular da onu taşıdılar. Başka bir hadîste: Selmân ile Ebû’d-Derdâ et satın aldılar da onu aralarında bir değnek üzerinde **فَتَدالحاهُ**.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الدَّلْحُ**: adamın yüküyle yürüyüşüdür; onu ağırlaştırmıştır. Denir: **دَلَح** **يَدْلَحُ**. Ve **سَحَائِبُ دُلَّحٌ**: suyu çok olan (bulutlar).

en-Nadr dedi: sütten **الدَّلاحُ**: suyu çoğaltılan, ta ki onun beyazımsılığı belirginleşen.

Ve kavmi **دَلَحْتُ** ve onlar için **دَلَحْتُ**; o, kırbada incelikteki yıkantı gibidir; **السَّمارِ**’dan daha incedir.

Ve **فرسٌ دالحٌ**: binicisiyle salınır ve onu yormaz. Ebû Duvâd dedi:
ولَقَد أغْدو بِطَرْفٍ هَيْكَلٍ
سَبِط العُذْرَةِ مَيَّاسٍ دُلَحْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
  (دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (دحز)  الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
  (دحس)  الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في خَفاءٍ ورِفق. فالدَّحْس: طلَب الشَّيءِ في خفاء. ومن ذلك دَحَسْتُ بينَ القوم، إذا أفسدْتَ؛ ولا يكون هذا إلاّ برفْق ووَسواس لطيفٍ خفيّ. ويقال الدّحْسُ: إدخالك يَدَك بين جِلْدة الشَّاة وصِفَاقها تسلخُها. والدَّحَّاس: دويْبَّة تغيب في التراب، والجمع دَحاحيس. وداحِسٌ: اسم فرسٍ؛ وسمِّي بذلك لأنَّ حَوْطاً([3]) سطا على أُمِّه- أُمّ داحسٍ([4])- بماءٍ وطِينٍ، يريد أن يخرج ماءَ فرسه من الرَّحِم. وله حديث([5]).
  (دحص)  الدال والحاء والصاد كلمةٌ واحدة. يقال دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً، إذا ارتكَضَ. قال علقمة:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (دحق)  الدال والحاء والقاف قياسٌ يقرُب من الذي قبْلَه. يقال دَحَقَ الشَّيءُ: زَالَ ولم يثبُتْ. والدَّحيق: البعيد. ويقال فعلَ فلانٌ كذا فدحَقْتُ عنه يدَه، أي قبضتُها. ويقال أدْحَقَه الله، أي أبْعَدَه. ودَحَقت الرّحِمُ: رمَتْ بالماء فلم تقبلْه. والدِّحاق: أن تخرُجَ رحِمُ الأنثَى بعد الولادة، فلا تنجُو حتى تموت. وهي دَحُوقٌ. قال:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (دحل)  الدال والحاء واللام يدلُّ على تلجُّفٍ في الشَّيء وتطامُن.فالدَّحْل: المطمئِنُّ من الأرض، والجمع الدُّحُول. ويقال بئرٌ دَحُولٌ: ذاتُ تلجُّف([7])، وذلك إذا أكمَلَ الماءُ جِرابَها. فأمَّا الدَّحِلُ في خَلْق الإنسان، فيقال هو العظيم البَطْن؛ وهو قياسُ الباب، لأنَّه يدلُّ على سَعةٍ وتلجُّف.
  (دحم)  الدال والحاء والميم ليس بشيءٍ. على أنّهم يقولون: دَحَمَه، إذا دَفَعَه دفعاً شديداً. وبه سُمِّي الرَّجُل دَحْمانَ ودُحَيْماً.
  (دحن)  الدال والحاء والنون ليس بأصلٍ، لأنّه من باب الإبدال. يقال رجل دَحِنٌ، وهو مثل الدَّحِلِ([8]). وقد فسَّرناه.
  (دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) من الآية 18 سورة الأعراف. وفي الأصل: "مذموماً" تحريف. وفي الآية 19 من الإسراء: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. وهذا وجه اللبس.
([2]) لم أجده في الجمهرة ولا في فهارسها. انظر الجمهرة (1: 121) حيث مظن الكلمة. فلعلها مما سقط من الجمهرة.
([3]) هو حوط بن أبي جابر بن أوس بن حميرى، صاحب "ذي العقال" والد "داحس". انظر الأغاني  (16: 23).
([4]) اسمها "جلوى"، وكانت لقرواش بن عوف بن عاصم.
([5]) انظر حرب داحس والغبراء في الأغاني والعقد (3: 313) وكامل ابن الأثير (1: 343) وأمثال الميداني (1: 359/2: 51).
([6]) قصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 190-196). وأنشده في المجمل واللسان (دحص).
([7]) التلجف، بالجيم: التحفر. وفي الأصل والمجمل بالحاء المهملة، تحريف.
([8]) في الأصل: "الدخل"، صوابه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** والحاء وما يثلثهما)
  (**دحر**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Allah تعالى şöyle dedi: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (**دحز**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir. İbn Düreyd dedi ki: **الدَّحْز**: cinsel birleşme([2]). Ve bu adam, cinsel birleşme ve itme babına, ve kapma ve toplama babına düşkün olabilir.
  (**دحس**)  **الدال** ve **الحاء** ve **السين** düzenli, kıyaslanır bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyin içine gizlilik ve yumuşaklıkla nüfuz etmesidir. O hâlde **الدَّحْس**: bir şeyi gizlilik içinde aramaktır. Bundan: **دَحَسْتُ** بينَ القوم, bozduğun zaman; ve bu ancak yumuşaklık ve ince, gizli bir vesvese ile olur. Ve denir ki **الدّحْسُ**: koyunun derisi ile zarı arasına elini sokmandır; onu yüzersin. Ve **الدَّحَّاس**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır; çoğulu **دَحاحيس**. Ve **داحِسٌ**: bir atın adıdır; ve bununla adlandırıldı, çünkü **حَوْطاً**([3]) onun annesine—**أُمّ داحسٍ**([4])—su ve çamurla saldırdı; atının suyunu rahimden çıkarmak istiyordu. Ve onun bir hadisi([5]) vardır.
  (**دحص**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir ki **دَحَصَ** المذبوحُ برجْله **يدحَصُ** **دَحْصاً**, tekmelediği zaman. Alkame dedi ki:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (**دحض**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد** bir asıldır; bir yok oluşa ve kaymaya delâlet eder. Denir ki **دَحَضَتْ** رجلُه: kaydı. Ve ondan: **دحَضَت** الشّمس: zeval buldu. Ve **دَحَضَتْ** حُجّةُ فلانٍ, sabit olmadığı zaman. Allah, yüce övgüsüyle, şöyle dedi: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (**دحق**)  **الدال** ve **الحاء** ve **القاف** kendisinden önce olana yakın bir kıyastır. Denir ki **دَحَقَ** الشَّيءُ: zeval buldu ve sabit olmadı. Ve **الدَّحيق**: uzak olan. Ve denir ki falan şöyle yaptı da ben ondan elini **دحَقْتُ**, yani onu tuttum. Ve denir ki Allah onu **أدْحَقَه**, yani onu uzaklaştırdı. Ve **دَحَقت** الرّحِمُ: suyu attı da onu kabul etmedi. Ve **الدِّحاق**: doğumdan sonra dişinin rahminin dışarı çıkmasıdır; artık kurtulmaz, ta ki ölünceye kadar. Ve o, **دَحُوقٌ**dur. Dedi ki:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (**دحل**)  **الدال** ve **الحاء** ve **اللام** bir şeyde içe çöküklüğe ve alçalmaya delâlet eder. O hâlde **الدَّحْل**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **الدُّحُول**. Ve denir ki **بئرٌ دَحُولٌ**: içe çöküklüğü([7]) olan; bu, su onun tulumunu tamamladığı zaman olur. Ama insan yaratılışında **الدَّحِلُ**e gelince, denir ki o büyük karınlıdır; ve bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğe ve içe çöküklüğe delâlet eder.
  (**دحم**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **دَحَمَه**; onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. Ve bununla adam **دَحْمانَ** ve **دُحَيْماً** diye adlandırıldı.
  (**دحن**)  **الدال** ve **الحاء** ve **النون** asıl değildir; çünkü o, بدل (harf değiştirme) babındandır. Denir ki adam **دَحِنٌ**dür; ve o, **الدَّحِلِ**([8]) gibidir. Onu açıklamıştık.
  (**دحو**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir asıldır; yayma ve düzlemeğe delâlet eder.
Denir ki Allah yeri **دحا**; onu **يدحُوها** **دَحْواً**; onu yaydığı zaman. Ve denir ki yağmur, yerin yüzünden çakılı **دحا**. Bu, çünkü o böyle olduğu zaman yeri düzlemiştir. Ve ata, elleriyle atıp atış yaptığı zaman, toynağını yerden çok kaldırmıyorsa: **مرّ يدحُو دَحْواً** denir. Babdan: devekuşunun **أُدْحِيُّ**si: içinde yumurtladığı yerdir; **أُفْعولٌ** **دحوت**’tan; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** sonra içinde yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) A‘râf sûresi 18. âyettendir. Asılda: “مذموماً” bir tahriftir. Ve İsrâ’nın 19. âyetinde: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. Bu, karışıklığın yönüdür.
([2]) Onu el-Cemhere’de ve fihristlerinde bulmadım. el-Cemhere’ye bak (1: 121); kelimenin zannedildiği yer orasıdır. Belki de el-Cemhere’den düşenlerdendir.
([3]) O, “ذو العقال”ın sahibi, “داحس”ın babası, Ebû Câbir b. Evs b. Humeyrî’nin oğlu Hût’tur. el-Eğânî’ye bak (16: 23).
([4]) Onun adı “جلوى”dır; ve o, Kurvâş b. Avf b. Âsım’a aitti.
([5]) el-Eğânî’de ve el-‘İkd’de (3: 313) ve İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil’inde (1: 343) ve el-Meydânî’nin Emsâl’inde (1: 359/2: 51) **حرب داحس والغبراء**’a bak.
([6]) Beytin kasidesi onun divanında 131’de ve el-Mufaddaliyât’ta (2: 190-196). Ve onu el-Mücmel’de ve el-Lisân’da (**دحص**) rivayet etti.
([7]) **التلجف**, **الجيم** ile: kazılıp oyulma. Asılda ve el-Mücmel’de **الحاء** مهملة ile, bir tahriftir.
([8]) Asılda: “الدخل”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ح ل
توارى في دحل وهو حفرة غامضة ضيّقة الأعلى واسعـة الأسفـل‏.‏
تقـول‏:‏ طلبـوا بالذحـول فتواروا فـي الدحـول ونصـب الصائـد الدواحيـل وهـي مصائـد للحمـر الواحـد داحـول‏.‏
وبئـر دحول‏:‏ ذات تلجف وهو تكسر جوانبها مما أكلها الماء‏.‏

##### Türkçe

د ح ل
**توارى**: **دحل** içinde gizlendi; o, üstü dar, altı geniş, karanlık bir çukurdur.
Şöyle dersin: **طلبوا بالذحول**; böylece **الدحول** içinde gizlendiler; avcı **الدواحيـل** kurdu; o, yaban eşekleri için tuzaklardır; bir tanesi **داحول**dur.
**وبئـر دحول**: **تلجف** sahibi; o, suyun onu yemesinden dolayı yanlarının kırılmasıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّحْل: نَقْب ضيِّق فَمُه ثم يتسع أَسفله حتى يُمْشي فيه، وربما أَنبت السِّدْر، وقيل: هو مَدْخَل تحت الجُرُف أَو في عُرْض خَشَب البئر في أَسفلها ونحو ذلك من المَوارد والمَناهل، والجمع أَدْحُل وأَدحالٌ ودِحال ودُحُول ودُحْلانٌ. وقد دَحَلْت فيه أَدْحَل أَي دَخَلت في الدَّحْل؛ ورُبَّ بيتٍ من بيوت الأَعراب يجعل له دَحْل تدخل فيه المرأَة إِذا دَخَل عليهم داخل. قال أَبو عبيد: وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: ادْحَلْ في كِسْر البيت، أَي ادْخُل، من ذلك. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: أَن رجلاً سأَله فقال له إِنِّي رجل مِصْراد أَفأُدْخِل المِبْوَلة معي في البيت؟ قال: نعم، وادْحَل في الكِسْر؛ قال أَبو عبيد: الدَّحْل هُوَّة تكون في الأَرض وفي أَسافل الأَودية يكون في رأْسها ضيق ثم يتسع أَسفلها، وكِسْر الخِباء جانبُه؛ قال أَبو عبيد: فشَبَّه أَبو هريرة جوانب الخِباء ومداخله بالدَّحْل؛ قال: هو مأْخوذ من الدَّحْل، أَي صِرْ في جانب الخِباء كالذي يصير في الدَّحْل، ويروى: وادْحُ لها في الكسر أَي وَسِّع لها موضعاً في زاوية منه؛ قال الأَزهري: وقد رأَيت بالخَلْصاء ونواحي الدَّهْناء دُحْلاناً كثيرة، وقد دَخَلْت غير دَحْلٍ منها، وهي خلائق خَلَقها الله تعالى تحت الأَرض، يذهب الدَّحْل منها سَكًّا في الأَرض قامةً أَو قامتين أَو أَكثر من ذلك، ثم يَتَلَجَّف يميناً أَو شمالاً فمَرَّة يضيق ومرة يتسع في صفاة مَلْساء لا تَحِيك فيها المَعاوِلُ المحدَّدة لصلابتها، وقد دَخلت منها دَحْلاً فلما انتهيت إِلى الماء إِذا جَوٌّ من الماء الراكد فيه لم أَقف على سَعته وعُمْقه وكثرته لإِظلام الدَّحْل تحت الأَرض، فاستقيت أَنا مع أَصحابي من مائه فإِذا هو عَذْب زُلال لأَنه من ماء السماء يسيل إِليه من فوق ويجتمع فيه؛ قال: وأَخبرني جماعة من الأَعراب أَن دُحْلانَ الخَلْصاء لا تخلو من الماء، ولا يستقى منها إِلاّ للشِّفاء والخَبْل لتعذر الاستقاء منها وبُعْدِ الماء فيها من فَوْهَة الدَّحْل، قال: وسمعتهم يقولون دَحَل فلانٌ الدَّحْلَ، بالحاء، إِذا دَخَله؛ ابن سيده: فأَما ما يعتاده الشعراء من ذكرهم الدَّحْلَ مع أَسماء المواضع كقول ذي الرمة:
إِذا شئتُ أَبكاني لجَرْعاء مالكٍ،
إِلى الدَّحْل، مسْتَبْدىً لِمَيٍّ ومَحْضَرُ
فقد يكون سمي الموضع باسم الجنس، وقد يجوز أَن يكون غلب عليه اسم الجنس كما قالوا الزُّرْق في بِرَك معروفة، وإِنما سميت بذلك لبياض مائها وصفائها. والدَّحْلة: البئر؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
نَهَيْتُ عَمْراً ويَزِيدَ والطَّمَع،
والحِرْص يَضْطَرُّ الكريم فيَقَع،
في دَحْلةٍ فلا يَكاد يُنْتَزَع
وقوله: والطَّمَع، أَي نهيتهما فقلت لهما إِيّاكما والطَّمَع، فحذف لأَن قوله نهيت عَمْراً ويَزِيدَ في قوة قولك قُلْت لهما إِيّاكما. والدَّحُول: الرَّكِيَّة التي تُحْفَر فيوجد ماؤُها تحت أَجْوَالها فتحفر حتى يُسْتَنْبَط ماؤها من تحت جالها. وبئرٌ دَحُولٌ: ذات تَلَجُّف في نواحيها، وقيل: بئر دَحُول واسعة الجوانب. وبئر دَحُول أَي ذات تَلَجُّف إِذا أَكل الماء جَوانبها. ودَحَلْت البئر أَدْحَلها إِذا حَفَرت في جوانبها. وناقة دَحُولٌ: تُعارِض الإِبل مُتَنَحِّيةً عنها. والدَّحِل من الرجال: المسترخي، وقيل العظيم البطن. أَبو عمرو: الدَّحِل والدَّحِن البَطِين العريض البَطن. ورجل دَحِلٌ بَيِّن الدَّحَل أَي سمين قَصِير مُنْدَلِق البطن. والدَّحِل: الداهية الخَدَّاع للناس الخبيث. الأَزهري: الدَّحِل والدَّحِن الخَبُّ الخبيث، وقد دَحِلَ دَحَلاً، وقيل: الدَّحَل الدَّهاء في كَيْسٍ وحِذْق. قال أَبو حاتم: وسأَلت الأَصمعي عن قول الناس فلانٌ دَحْلانِيٌّ، نسبوه إِلى قرية بالموصل أَهلُها أَكراد لُصُوص.
والدَّواحِيل: خَشَبات على رؤُوسها خِرَقٌ كأَنها طَرَّادات قِصَارٌ تُرْكَز في الأَرض لصَيْد الحُمُر والظِّباء، واحدها داحُول، وقيل: الدَّاحُول ما ينصبه صائد الظباء من الخَشَب، ويقال للذي يصيد الظِّباء بالدَّواحِيل دَحَّال، وربما نَصَب الدَّحَّال حِبالَه بالليل للظبِّاء ورَكَز دَواحِيلَه وأَوقد لها السُّرُج؛ قال ذو الرمة يذكر ذلك:
ويَشْرَبْن أَجْناً، والنُّجومُ كأَنها
مصابيح دَحَّالٍ يُذَكِّي ذُبَالَها
ويقال للصائد دَحَّال، ولم يخصَّ صائد الظِّباء دون غيره. الأَزهري: يقال دَحَل فلان عَنِّي وزَحَل أَي تباعد؛ وروى بعضهم قول ذي الرمة:
من العَضِّ بالأَفخاذ أَو حَجَباتها،
إِذا رابه استعصاؤها ودِحَالُها
ورواه بعضهم: وحِدَالها، وهما قريبا المعنى من السواء، وقد تقدم في ترجمة حدل. قال شمر: سمعت عَليَّ
بن مُصْعَب يقول لا تَدْحَل، بالنَّبَطِيَّة، أَي لا تَخَفْ. الأَزهري: فلان يَدْحَل عني أَي يَفِرُّ، وأَنشد:
ورَجُل يَدْحَلُ عني دَحْلا،
كدَحَلان البَكْر لاقَى الفَحْلا
قال شمر: فكأَن معنى لا تَدْحَلْ لا تَهْرُب. وفي حديث أَبي وائل قال: ورد علينا كتاب عمر ونحن بخانِقِين إِذا قال الرجلُ للرجل لا تَدْحَل فقد أَمَّنه؛ يقال: دَحَلَ يَدْحَل إِذا فَرَّ وهَرَب، معناه إِذا قال له لا تَفِرَّ ولا تَهْرُبْ فقد أَعطاه بذلك أَماناً. ثعلب عن ابن الأَعرابي: الدَّاحِل الحَقُود، بالدال. النضر: الدَّحِل من الناس عند البيع من يُدَاحِل الناس ويماكسهم حتى يَسْتمكن من حاجته، وإِنَّه ليُدَاحِله أَي يخادعه.

##### Türkçe

**الدَّحْل**: ağzı dar bir delik; sonra alt tarafı genişler, ta ki içinde yürütür; ve belki **السِّدْر** bitirir. Ve denildi ki: o, **الجُرُف** altında yahut kuyunun alt tarafında onun tahtasının eninde bir giriş ve bunun benzeri su varılan yerlerden ve su içilen yerlerdendir. Çoğulu **أَدْحُل** ve **أَدحالٌ** ve **دِحال** ve **دُحُول** ve **دُحْلانٌ**’dır. Ve içine girdim: **دَحَلْت** فيه **أَدْحَل**; yani **الدَّحْل**’e girdim. Ve nice bir bedevî evlerinden bir ev, kendisi için bir **دَحْل** yapar; içine kadın girer, üzerlerine bir giren girdiği zaman. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**ادْحَلْ** في **كِسْر** البيت” (yani: gir), bundandır. Ve Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir adam ona sordu; ona dedi ki: “Ben **مِصْراد** bir adamım; **المِبْوَلة**’yi benimle birlikte eve sokayım mı?” Dedi: “Evet; ve **ادْحَل** في **الكِسْر**.” Ebû Ubeyd dedi: **الدَّحْل** yeryüzünde olan bir çukurdur; vadilerin alt taraflarında olur; başında darlık olur, sonra alt tarafı genişler. Ve **كِسْر الخِباء** onun yanıdır. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre, çadırın yanlarını ve girişlerini **الدَّحْل**’e benzetti. Dedi: O, **الدَّحْل**’den alınmıştır; yani çadırın yanında ol, **الدَّحْل**’de olanın olduğu gibi. Ve rivayet olunur: “**وادْحُ لها** في **الكسر**” yani onun için onun köşesinde bir yer genişlet. Ezherî dedi: **الخَلْصاء**’da ve **الدَّهْناء** çevrelerinde çokça **دُحْلاناً** gördüm; ve onlardan bir **دَحْل**’den başkasına girdim. Ve onlar, Allah Teâlâ’nın yer altında yarattığı yaratıklardır; onlardan **الدَّحْل** yeryüzünde boyca bir yahut iki boy yahut bundan daha fazla, düz bir şekilde gider; sonra sağa yahut sola kıvrılır; bir defa daralır, bir defa genişler; kazmaların keskin olanları, sertliğinden dolayı, içinde işlemez olan dümdüz bir kaya içinde. Ve onlardan bir **دَحْل**’e girdim; suya vardığımda, bir de ne göreyim: içinde durgun su bulunan bir boşluk; **الدَّحْل**’in yer altında karanlık oluşundan dolayı onun genişliğine, derinliğine ve çokluğuna vâkıf olamadım. Ben ve arkadaşlarım onun suyundan su çektik; bir de ne göreyim: tatlı, berrak; çünkü o gök suyundandır; yukarıdan ona akar ve onda toplanır. Dedi: Bana bedevîlerden bir cemaat haber verdi ki **الخَلْصاء**’nın **دُحْلانَ**’ı sudan boş kalmaz; onlardan su çekilmez, ancak şifa ve **الخَبْل** için; onlardan su çekmenin güçlüğü ve suyun, **الدَّحْل** ağzından uzak oluşu sebebiyle. Dedi: Onların “**دَحَل** فلانٌ **الدَّحْلَ**” (hâ ile) dediklerini işittim; ona girdiği zaman. İbn Sîde: Şairlerin, yer adlarıyla birlikte **الدَّحْل**’i zikretmelerine gelince; Zü’r-Rumme’nin sözü gibi:

إِذا شئتُ أَبكاني لجَرْعاء مالكٍ،
إِلى الدَّحْل، مسْتَبْدىً لِمَيٍّ ومَحْضَرُ

O hâlde yer, cins ismiyle adlandırılmış olabilir; ve cins isminin ona galip gelmiş olması da câizdir; “**الزُّرْق**” dedikleri gibi, bilinen gölcüklerde; ancak onun suyunun beyazlığı ve berraklığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **الدَّحْلة**: kuyu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

نَهَيْتُ عَمْراً ويَزِيدَ والطَّمَع،
والحِرْص يَضْطَرُّ الكريم فيَقَع،
في دَحْلةٍ فلا يَكاد يُنْتَزَع

Ve onun sözü: “**والطَّمَع**”, yani ikisini nehyettim; onlara dedim ki: ikiniz de **الطَّمَع**’dan sakının; sonra hazfetti; çünkü “Amr’ı ve Yezîd’i nehyettim” sözü, “onlara dedin ki: ikiniz de sakının” sözünün kuvvetindedir.

Ve **الدَّحُول**: suyu, onun **أَجْوَال**’ının altında bulunan; sonra onun **جال**’ının altından suyu çıkarılıncaya kadar kazılan kuyu. Ve **بئرٌ دَحُولٌ**: yanlarında **تَلَجُّف** sahibi olan; ve denildi ki: **بئر دَحُول** yanları geniş olan. Ve **بئر دَحُول** yani su yanlarını yediği zaman **تَلَجُّف** sahibi olan. Ve **دَحَلْت** kuyuyu, **أَدْحَلها**: yanlarında kazdığım zaman. Ve **ناقة دَحُولٌ**: develere karşı çıkar; onlardan uzaklaşarak.

Ve erkeklerden **الدَّحِل**: gevşek olan; ve denildi ki: büyük karınlı. Ebû Amr: **الدَّحِل** ve **الدَّحِن** geniş karınlı, karınlıdır. Ve **رجل دَحِلٌ**; **الدَّحَل**’i açık olan; yani şişman, kısa, karnı sarkık. Ve **الدَّحِل**: insanlara karşı hilekâr olan, habis olan musibet. Ezherî: **الدَّحِل** ve **الدَّحِن** aldatıcı, habis olandır; ve **دَحِلَ** **دَحَلاً**. Ve denildi ki: **الدَّحَل**; **كَيْسٍ** ve **حِذْق** içinde olan zekâdır. Ebû Hâtim dedi: İnsanların “falanca **دَحْلانِيٌّ**” sözünü Asma‘î’ye sordum; onu Musul’da bir köye nisbet ettiler; ahalisi hırsız Kürtlerdir.

Ve **الدَّواحِيل**: başlarında bezler olan tahtalardır; sanki kısa **طَرَّادات** gibidir; yaban eşeklerini ve ceylanları avlamak için yere dikilir; tekili **داحُول**’dür. Ve denildi ki: **الدَّاحُول**, ceylan avcısının tahtadan diktiği şeydir. Ve **الدَّواحِيل** ile ceylan avlayana **دَحَّال** denir. Ve belki **الدَّحَّال** geceleri ceylan için iplerini kurar; **دَواحِيل**’ini diker ve onlar için kandilleri yakar. Zü’r-Rumme bunu zikrederek dedi:

ويَشْرَبْن أَجْناً، والنُّجومُ كأَنها
مصابيح دَحَّالٍ يُذَكِّي ذُبَالَها

Ve avcıya **دَحَّال** denir; ceylan avcısını başkasından ayırmadı.

Ezherî: “Falanca benden **دَحَل** ve **زَحَل**” denir; yani uzaklaştı. Ve bazıları Zü’r-Rumme’nin sözünü rivayet etti:

من العَضِّ بالأَفخاذ أَو حَجَباتها،
إِذا رابه استعصاؤها ودِحَالُها

Ve bazıları onu “**وحِدَالها**” diye rivayet etti; ikisi, eşitlik bakımından, manaca yakındır; ve **حدل** tercümesinde geçti. Şemr dedi: Ali b. Mus‘ab’ın “**لا تَدْحَل**” (Nabatîce) dediğini işittim; yani korkma. Ezherî: “Falanca benden **يَدْحَل**” yani kaçar. Ve inşâd etti:

ورَجُل يَدْحَلُ عني دَحْلا،
كدَحَلان البَكْر لاقَى الفَحْلا

Şemr dedi: Sanki “**لا تَدْحَلْ**”in manası “kaçma”dır. Ebû Vâil hadîsinde: Ömer’in mektubu bize geldi; biz **خانِقِين**’de iken; onda: adamın adama “**لا تَدْحَل**” dediği zaman onu emniyete almış olduğu (yazılı) idi. “**دَحَلَ** **يَدْحَل**” denir; kaçtığı ve firar ettiği zaman. Manası: ona “kaçma ve firar etme” dediği zaman, bununla ona bir emân vermiş olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّاحِل** kin tutan; **الدال** ile. Nadr: İnsanlardan **الدَّحِل**, alışverişte insanlarla **يُدَاحِل** olan ve ihtiyacından imkân buluncaya kadar onlarla pazarlık eden kimsedir; ve muhakkak ki o, onunla **يُدَاحِله**; yani onu aldatır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ح ل * * الدَّاحُولُ * ما ينصبه صائد الظباء من الخشب

##### Türkçe

* د ح ل * * **الدَّاحُولُ** * ceylan avcısının ağaçtan diktiği şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدحل بالفتح ويضم: نقب ضيق فمه، متسع أسفله حتى يمشى فيه ميل أو نحوه. وربما أنبت السدر، أو مدخل تحت الجرف، أو في عرض خشب البئر في أسفلها ونحو ذلك من الموارد والمناهل، كل ذلك في المحكم. وقال الأصمعي: الدحل: هوة تكون في الأرض، وفي أسافل الأودية، فيها ضيق ثم يتسع، كما في العباب والتهذيب والصحاح. الدحل: خرق في بيوت الأعراب، يجعل لتدخله المرأة إذا دخل عليهم داخل كما في المحكم، وإنما هو على التشبيه. الدحل: المصنع يجمع الماء. قال الأزهري: ورأيت بالخلصاء في نواحي الدهناء دحلانا كثيرة، دخلت في غير واحد منها، وهي خلائق خلقها الله تعالى تحت الأرض، يذهب الدحل منها سكا في الأرض قامة ثم يتلجف يمينا وشمالا، فمرة يضيق ومرة يتسع في صفاة ملساء. ودخلت في دحل منها، فلما انتهيت إلى الماء إذا جو من الماء لم أقف على سعته وكثرته لإظلام الدحل تحت الأرض، فاستقيت مع أصحابي منه ماء عذبا صافيا زلالا؛ لأنه ماء السماء، مسال إليه من فوق، واجتمع فيه. ج أدخل كأفلس وأدحال ودحال وهذه بالكسر ودحول ودحلان، بضمهما نقله الجماعة: الأزهري وابن سيده والجوهري والصاغاني، وانفرد ابن. سيده بالأولى، وقال أمية الهذلي:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال الدحلة بهاء: البئر عن ابن سيده، وأنشد:
  نهيت عمرا ويزيد والطمـع
  والحرص يضطر الكريم فيقع
  في دحلة فلا يكـاد ينـتـزع

  أي نهيتهما فقلت لهما: إياكما والطمع، فحذف، لأن قوله: نهيت عمرا ويزيد، في قوة قولك: قلت لهما: إياكما. الدحل ككتف: المسترخي البطين العريض البطن. الدحل أيضا: الكثير المال كما في العباب. أيضا: الداهية الخداع للناس، قاله أبو زيد والأموي. وقال أبو عمرو: هو الخب الخبيث. وقيل: الدحل: هو الدهاء في كيس وحذق، وكذلك الدحن. الدحل أيضا المماكس عند البيع وهو الذي يداحلهم ويماكسهم حتى يستمكن من حاجته كما في التهذيب. في الصحاح: رجل دحل، بين الدحل أيضا، وهو السمين القصير المندلق البطن، وقد دحل، كفرح، في الكل. الدحول كصبور: الركية التي تحفر فيوجد ماؤها تحت أجوالها فتحفر حتى يستنبط ماؤها من تحت جالها. والبئر الدحول: هي الواسعة الجوانب. وقيل: بئر دحول: ذات تلجف في نواحيها. الدحول من الإبل مثل العنود، وهي ناقة تعارض الإبل وتداحلها متنحية عنها. دحل كمنع دحلا: حفر في جوانب البئر كما في الصحاح. أو دحل: صار في جانب الخباء ومنه حديث أبي هريرة رضي الله عنه:  وسأله رجل مصراد: أفأدخل المبولة معي في البيت? قال: نعم وادحل في الكسر  شبه جوانب الخباء ومداخله بالهوة التي تكون في أسافل الأودية، يقول: صرفيها كالذي يصير في الدحل. والداحول: ما ينصبه الصائد من خشبات على رؤوسها خرق للحمر زاد الأزهري: والظباء، واقتصر الجوهري والصاغاني كما اقتصر ابن سيده على الحمر. كأنها طرادات قصار تركز في الأرض. ج: دواحيل وربما نصبها الصائد ليلا للظباء وركز دواحيله، وأوقد لها السراج. ودحلان كسحبان: ة بالموصل، أهلها أكراد لصوص. يقال: دحل عني وزحل كمنع وفي نسخة: كفرح، وهو غلط: إذا تباعد كما في العباب والتهذيب. أو دحل: إذا فر واستتر وخاف قال:
  ورجل يدحل عني دحلا
  كدحلان البكر لاقى فحلا وفي حديث أبي وائل:  ورد علينا كتاب عمر ونحن بخانقين: إذا قال الرجل للرجل: لا تدحل فقد آمنه  أي لا تفر ولا تستتر. وقال شمر: سمعت علي بن مصعب يقول: لا تدحل، بالنبطية: لا تخف. قال الأزهري: سمعتهم يقولون: دحل فلان: إذا دخل في الدحل بالحاء. وقال غيره: كأدحل. وداحله مداحلة: راوغه، في التهذيب: خادعة وماكسه، قيل: داحله: كتم ما علمه وأخبر بغيره نقله شمر عن الأسدية. الدحال ككتاب: الامتناع وبه فسر الأصمعي قول أمية الهذلي الذي سبق حيدي بالدحال قال: كأنه يدارب ويعصي، وليس من الدحل الذي هو السرب. وأما قول ذي الرمة:
  من العض بالأفخاذ أو حجباتها                      إذا رابه استعصاؤها ودحالها فإنه يريد أن تميل في أحد شقيها. ويروى: حدالها: أي مراوغتها. ويروى:  عدالها وهو أن تعدل عن الفحل. ودحل بالفتح: ع قرب حزن بني يربوع قال لبيد رضي الله عنه:
  فبيت زرقا من سرار بسحـرة                      ومن دحل لا يخشى بهن الحبائلا وقال أيضا:
  فتصيفا ماء بدحل ساكنـا                      يستن فوق سراته العلجوم كما في العباب. وفي المحكم: وأما ما تعتاده الشعراء من ذكرها الدحل من أسماء المواضع كقول ذي الرمة:
  إذا شئت أبكاني بجزعاء مـالـك                      إلى الدحل مستبدى لمي ومحضر

  فقد يكون سمي الموضع باسم الجنس، وقد يجوز أن يكون غلب عليه اسم الجنس، كما قالوا: الزرق، في برك معروفة، سميت بذلك لبياض مائها وصفائه. دحل بالضم: جزيرة بين اليمن وبلاد البجة نقله الصاغاني. قلت: وهي ثغر بلاد البجة. قال: والدحلاء: البئر الضيقة الرأس. والتركيب يدل على تلجف في الشيء وتطامن.
 ومما يستدرك عليه: الدحال، كشداد: الذي يصيد بالداحول، قال ذو الرمة:
  ويشربن أجنا والنجوم كأنها                      مصابيح دحال يذكى ذبالها والدحيلة: حفرة، كالدحل، عن ابن عباد. والدحلان، محركة: الفرار، ومنه قول الراجز:
  كدحلان البكر لاقى الفحلا والداحل: الحقود، نقله الأزهري. والدحول، كصبور: ماء بنجد، في بلاد بني عجلان، من قيس عيلان. ودحل: ماء نجدي لغطفان، قاله نصر.

##### Türkçe

**الدحل** fetha ile (okunur) ve damme ile de (okunur): ağzı dar bir delik; altı geniştir, öyle ki içinde bir mil veya onun benzeri kadar yürünür. Bazen **السدر** bitirir; yahut yarın altında bir giriş; yahut kuyunun alt kısmında, kuyunun tahtasının eninde (bulunan bir giriş) ve bunun benzeri kaynaklar ve su alınan yerlerden (olur); bunların hepsi **المحكم**’dedir. **الأصمعي** dedi: **الدحل**: yerde olan bir çukur; vadilerin alt kısımlarında (olur); onda bir darlık vardır, sonra genişler; **العباب** ve **التهذيب** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الدحل**: bedevîlerin evlerinde bir delik; onlara bir giren girdiği zaman kadının içine girmesi için yapılır; **المحكم**’de olduğu gibi; ancak bu, benzetme üzerinedir. **الدحل**: suyu toplayan havuz. **الأزهري** dedi: **الخلصاء**’da, **الدهناء**’nın yörelerinde birçok **دحل** gördüm; onların birden fazlasına girdim; onlar, Allah Teâlâ’nın yer altında yarattığı yaratıklardır; onlardan **الدحل** yerde bir boy kadar dümdüz gider, sonra sağa ve sola kıvrılır; bir kere daralır, bir kere genişler, kaygan düz bir kaya üzerinde. Onlardan bir **دحل**’a girdim; suya vardığımda, yer altında **الدحل**’ın karanlığından dolayı genişliğine ve çokluğuna vâkıf olamadığım bir su boşluğu (gördüm); ben ve arkadaşlarımla ondan tatlı, duru, berrak su çektik; çünkü o gök suyudur; yukarıdan ona akıtılmıştır ve onda toplanmıştır. Çoğulu: **أدخل** (tıpkı **أفلس** gibi) ve **أدحال** ve **دحال**; bu (sonuncusu) kesra iledir; ve **دحول** ve **دحلان**, ikisi de damme ile; bunu cemaat nakletti: **الأزهري** ve **ابن سيده** ve **الجوهري** ve **الصاغاني**; ve **ابن سيده** birincisiyle tek kaldı. **أمية الهذلي** dedi:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال

**الدحلة** (sonunda **هاء** ile): kuyu; **ابن سيده**’den. Ve (şu beyti) okudu:
  نهيت عمرا ويزيد والطمـع
  والحرص يضطر الكريم فيقع
  في دحلة فلا يكـاد ينـتـزع

Yani: ikisini nehyettim; onlara dedim ki: siz ikiniz, tamahtan sakının; sonra hazf etti; çünkü “**نهيت عمرا ويزيد**” sözü, “onlara dedin ki: siz ikiniz, sakının” sözünün kuvvetindedir. **الدحل** (tıpkı **كتف** gibi): gevşek, göbekli, karnı geniş olan. **الدحل** ayrıca: malı çok olan; **العباب**’da olduğu gibi. Ayrıca: insanlara karşı hilekâr belâ; bunu **أبو زيد** ve **الأموي** söyledi. **أبو عمرو** dedi: o, kötü hilekârdır. Ve denildi ki: **الدحل**: bir keskinlik ve ustalık içinde olan zekâdır; **الدحن** da böyledir. **الدحل** ayrıca: satışta pazarlıkçı olan; o, onlarla **يداحلهم** ve onlarla **يماكسهم** eder; ta ki ihtiyacına güç yetirsin; **التهذيب**’de olduğu gibi. **الصحاح**’ta: **رجل دحل**; **الدحل**’ı da açıkça (taşıyan); o, şişman, kısa, karnı sarkık olandır; ve (fiil olarak) **دحل** etti; **فرح** gibi; hepsinde. **الدحول** (tıpkı **صبور** gibi): suyu, çevresindeki toprak yığınlarının altından bulunan kuyu; suyu, yığınının altından çıkarılıncaya kadar kazılır. Ve **البئر الدحول**: yanları geniş olan (kuyu)dur. Ve denildi ki: **بئر دحول**: çevrelerinde kıvrımlar bulunan (kuyu)dur. **الدحول** develerden, **العنود** gibidir; o, develere karşı çıkan ve onlarla **تداحلها** eden, onlardan yana çekilen bir dişi devedir. **دحل** (tıpkı **منع** gibi) **دحلا**: kuyunun yanlarında kazdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut **دحل**: çadırın yanına girdi; ve ondan, **أبي هريرة**’nin (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Bir adam ona sordu, **مصراد**: ‘Evde benimle birlikte abdest bozma kabını içeri sokayım mı?’ dedi. O dedi: ‘Evet; ve kırıkta **وادحل** et.’” Çadırın yanlarını ve girişlerini, vadilerin alt kısımlarında olan çukura benzetti; “Onu, **الدحل**’a giren kimse gibi çevir” der. **الداحول**: avcının, başlarında eşekler için delik bulunan tahta parçalarından diktiği şey. **الأزهري** artırdı: ve ceylanlar (için). **الجوهري** ve **الصاغاني** (yalnız) eşeklerle yetindi; **ابن سيده** de eşeklerle yetindi. Sanki kısa sürücülerdir; yere çakılır. Çoğulu: **دواحيل**. Bazen avcı onları geceleyin ceylanlar için diker; **دواحيله**’ni çakar; ve onlar için kandil yakar. **دحلان** (tıpkı **سحبان** gibi): **الموصل**’da bir yer; ahalisi hırsız Kürtlerdir. “Benden uzaklaştı” denir: **دحل عني** ve **زحل** (tıpkı **منع** gibi); bir nüshada: **كفرح**; o yanlıştır: uzaklaştığı zaman; **العباب** ve **التهذيب**’te olduğu gibi. Yahut **دحل**: kaçtığı, gizlendiği ve korktuğu zaman. (Şair) dedi:
  ورجل يدحل عني دحلا
  كدحلان البكر لاقى فحلا

Ve **أبي وائل** hadîsinde: “**عمر**’in kitabı bize geldi; biz **خانقين**’de iken: ‘Bir adam bir adama: **لا تدحل** derse, onu emniyete almış olur.’” Yani: kaçma ve gizlenme. **شمر** dedi: **علي بن مصعب**’ı işittim, diyordu ki: **لا تدحل**; Nabatîce: “korkma.” **الأزهري** dedi: onları işittim, diyorlardı ki: “Falan **دحل** etti”: **الحاء** ile **الدحل**’a girdiği zaman. Başkası dedi: **كأدحل** gibi. **داحله** onu **مداحلة** ile: onu oyaladı/yanılttı. **التهذيب**’te: aldattı ve onunla pazarlık etti. Denildi ki: **داحله**: bildiğini gizledi ve onun dışında bir şey haber verdi; bunu **شمر** **الأسدية**’den nakletti. **الدحال** (tıpkı **كتاب** gibi): kaçınma/çekinme; ve bununla, daha önce geçen **أمية الهذلي**’nin “**حيدى بالدحال**” sözü **الأصمعي** tarafından tefsir edildi; dedi ki: sanki karşı koyar ve isyan eder; ve o, tünel olan **الدحل**’dan değildir. Ama **ذي الرمة**’nin sözü:
  من العض بالأفخاذ أو حجباتها                      إذا رابه استعصاؤها ودحالها

O, bir yanına meyletmesini ister. Ve rivayet olunur: **حدالها**: yani onun oyalaması/kaçamak yapması. Ve rivayet olunur: **عدالها**; o da, erkek deveden yana sapmasıdır. **دحل** fetha ile: **بني يربوع**’un sert arazisine yakın bir yer. **لبيد** (Allah ondan razı olsun) dedi:
  فبيت زرقا من سرار بسحـرة                      ومن دحل لا يخشى بهن الحبائلا

Ve yine dedi:
  فتصيفا ماء بدحل ساكنـا                      يستن فوق سراته العلجوم

**العباب**’da olduğu gibi. **المحكم**’de: Şairlerin, yer adlarından olan **الدحل**’ı zikretmeye alıştıkları şeye gelince; **ذي الرمة**’nin sözü gibi:
  إذا شئت أبكاني بجزعاء مـالـك                      إلى الدحل مستبدى لمي ومحضر

O hâlde yer, cins adıyla adlandırılmış olabilir; ve cins adı ona galip gelmiş olabilir; “**الزرق**” dedikleri gibi; bilinen gölcüklerde (bir addır); suyunun beyazlığı ve saflığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. **دحل** damme ile: Yemen ile **بلاد البجة** arasında bir ada; bunu **الصاغاني** nakletti. Dedim ki: o, **بلاد البجة**’nin sınır kapısıdır. Dedi: **الدحلاء**: başı dar kuyu. Ve terkîb, bir şeyde kıvrılmaya ve alçalmaya delâlet eder.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **الدحال** (tıpkı **شداد** gibi): **الداحول** ile avlanan kimse. **ذي الرمة** dedi:
  ويشربن أجنا والنجوم كأنها                      مصابيح دحال يذكى ذبالها

**الدحيلة**: bir çukur; **الدحل** gibi; **ابن عباد**’dan. **الدحلان**, harekeli: kaçış; ve ondan, **الراجز**’in sözü:
  كدحلان البكر لاقى الفحلا

**الداحل**: kin tutan; bunu **الأزهري** nakletti. **الدحول** (tıpkı **صبور** gibi): Necd’de bir su (yeri); **بني عجلان** diyarında; **قيس عيلان**’dandır. Ve **دحل**: **غطفان** için Necdî bir su (yeri); bunu **نصر** söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَحَلَ
1 دَحَلَ دحل , (T, K,) or دَحَلَ فِى الدَّحْلِ, (S,) aor. دَحَلَ , He (a man, T, S) entered into the دَحْل [q. v.]; (T, S, K;) as also ↓ ادحل. (K.) ― -b2- And دَحَلَ, aor. دَحَلَ , (A'Obeyd, S, K,) inf. n. دَحْلٌ, (TA,) He (a man) was, or became, in the side of the خِبَآء [or tent]: (A'Obeyd, S, K:) [from دَحَلَ in the former sense; or] from [the subst.] الدَّحْلُ: (A'Obeyd, S:) the sides [or side] of the خبآء being likened to the hollow [called دَحْل] in the lower part of a valley. (TA.) ― -b3- Or دَحَلَ signifies [or rather signifies also] He dug, or excavated, in the sides of the well: (K:) [or] دَحَلَ البِئْرَ has this meaning. (S.) ― -b4- And دَحَلَ عَنِّى, aor. دَحَلَ , (in a copy of the K erroneously said to be like فَرِحَ, TA,) He went, or removed, to a distance, or far, from me: (T, O, K:) fled from me: concealed himself from me [as though in a دَحْل]: feared me: (K:) the inf. n., or an inf. n., is دَحَلَانٌ. (TA.) -A2- دَحِلَ, aor. دَحَلَ , (K,) inf. n. دَحَلٌ, (S, * TK,) He was, or became, such as is termed دَحِلٌ, in all the senses of this word. (K.)

داحلهُ
3 داحلهُ داحله داحلة , (T, K,) inf. n. مُدَاحَلَةٌ, (TA,) He strove, or endeavoured, or desired, to deceive, delude, beguile, circumvent, or outwit, him. (T, K.) ― -b2- He acted with him in a niggardly, a tenacious, or an avaricious, manner; syn. مَاكَسَهُ. (K.) [See دَحِلٌ.] ― -b3- He concealed from him what he knew, and told him some other thing. (Sh, K.) ― -b4- دِحَالٌ [an inf. n. of the same verb] signifies The act of refraining, abstaining, or holding back; syn. اِمْتِنَاعٌ; (As, K;) as though striving to deceive, delude, beguile, circumvent, or outwit; and disobeying: not from دَحْلٌ signifying “ a subterranean cavity. ” (As, TA.) And The act of declining on one side. (TA.)

4 أَدْحَلَ see 1, first sentence.

دَحْلٌ
دَحْلٌ دحل A hollow, or cavity, or a deep hollow or cavity, in the ground, and in the lower parts of valleys, narrow, and then widening: (As, T, S, O:) or a [hollow such as is termed] قَعْر, in the ground, curving, or winding, or uneven, resembling a well, narrow at the mouth, and then widening; or it may be not widening: (Ham p. 477:) or, as also ↓ دُحْلٌ, a hole (نَقْبٌ) narrow in the mouth and wide in the lower part, so that one may walk therein, (K, TA,) having a bending or the like, (TA,) and sometimes producing سِدْر [or lote-trees]: or a place into which one may enter beneath a جُرْف [or water-worn bank]; or in the width of the side of a well, in its lower part; (K;) and the like in a watering-place: all these explanations in the K are found in the M: (TA:) or each, (accord. to the K,) or دَحْلٌ, (accord. to the TA,) signifies [or rather signifies also] (assumed tropical:) a hole in [any of] the tents of the Arabs of the desert, made for the purpose of a woman's entering into it when a man enters [the tent]; (M, K;) so called as being likened to the دَحْل [commonly thus termed]: (TA:) and a kind of reservoir (مَصْنَعٌ) that collects water: (K:) Az describes, as seen by him, at El-Khalsà, in the district of Ed-Dahnà, many a دَحْل, being a natural subterranean cavity extending in an even manner, and then becoming hollowed out on the right and left, sometimes narrow and sometimes wide, in smooth rock, and leading to an abyss (جَوّ) of water, of extent and abundance unknown because of the darkness of the دحل beneath the earth, sweet and clear and cold and pleasant to drink because of rain-water that had flowed thither from above, and collected therein: (TA:) and دَحْلٌ also signifies a lateral hollow (لَحْدٌ) of a grave: (TA in art. تو: [in this sense, perhaps formed by transposition:]) ↓ دَحِيلَةٌ, also, signifies a hollow, or cavity, in the ground; like دَحْلٌ; or like the دَحْل: (Ibn-'Abbád, TA:) the pl. [of pauc.] of دحل is أَدْحَالٌ (S, K) and أَدْحُلٌ (K) and [of mult.] دُحُولٌ and دِحَالٌ and دُحْلَانٌ. (S, K.)

دُحْلٌ
دُحْلٌ دحل : see the next preceding paragraph.

دَحِلٌ
دَحِلٌ دحل Wicked, deceitful, guileful, artful, crafty, or cunning; (AA, S;) as also دَحِنٌ: (AA, S in art. دحن:) or very crafty and deceitful or guileful: (AZ, S, * K:) or cunning, ingenious, or clever, and skilful; as also دَحِنٌ. (TA.) See also دَحُولٌ, last sentence. ― -b2- One who diminishes the price, or demands a diminution of the price, or vies in niggardliness, or in acuteness, in a case of selling or buying, [app. the latter,] in order that he may attain, or so that he attains, the object of his want. (T, K, TA.) ― -b3- Having much wealth. (O, K.) ― -b4- Flabby and large and wide in the belly. (K, * TA.) Fat, short, and flabby and prominent, or large and flabby, in the belly. (S, K.)

دَحْلَةٌ
دَحْلَةٌ دحل دحله دحلة A well. (ISd, K.)

بِئْرٌ دَحْلَآءُ
بِئْرٌ دَحْلَآءُ ذ A well narrow in the head [or upper part]. (Sgh, K.)

بِئْرٌ دَحُولٌ
بِئْرٌ دَحُولٌ ذ A well hollowed in the sides, the water having eaten its interior: (S:) or a well of which the water, when it has been dug [and cased], is found to be beneath the rock on which its casing rests, wherefore it is dug [further] until its water is fetched out (K, TA) from beneath that rock: (TA:) and a well wide in the sides. (K.) And حُفْرَةٌ دَحُولٌ A hollow, or cavity, made deep, not in a straight direction, or not evenly. (Ham p. 477.) ― -b2- دَحُولٌ also signifies A she-camel that keeps aside from the other camels, over against them; (K, * TA;) like عَنُودٌ. (TA.) ― -b3- Also A flatterer: and an impostor, or a cheat: and so ↓ دَحِلٌ. (KL.)

دَحِيلَةٌ
دَحِيلَةٌ دحيله دحيلة : see دَحْلٌ, near the end of the paragraph.

دَحَّالٌ
دَحَّالٌ دحال One who hunts, or catches game, by making use of the دَاحُول: so in the verse cited voce دَاحُولٌ. (TA.)

دَاحِلٌ
دَاحِلٌ داحل Very rancorous, malevolent, malicious, or spiteful; wont to hide enmity, and violent hatred, in his heart, and to watch for opportunities to indulge it, or exercise it. (Az, TA.)

دَاحُولٌ
دَاحُولٌ داحول [an arabicized word from the Pers. دَاخُولْ] A thing which the hunter of gazelles sets up [for the purpose of scaring them into his toil or into the neighbourhood of his place of concealment], consisting of pieces of wood: (S:) or a thing which the hunter sets up for [the purpose of scaring] the [wild] asses, (K, TA,) and Az adds, and the gazelles, (TA,) consisting of pieces of wood like short spears (K, * TA) stuck in the ground, with some pieces of ragged cloth upon their heads; and sometimes set up at night, for [the purpose of scaring] the gazelles, with the addition of a lighted lamp; (TA;) [whence] Dhu-r-Rummeh says,
وَيَشْرَبْنَ أَجْنًاو النُّجُومُ كَأَنَّهَا
يُذَكِّى ذُبَالَهَا ↓ مَصَابِيحُ دَحَّالٍ
[And they drink water that is altered for the worse in taste and colour, while the stars are like the lamps of the hunter by means of the داحول when he makes their wicks to blaze brightly]: (TA:) the pl. is دَوَاحِيلُ. (K.)

##### Türkçe

**دَحَلَ**
1 **دَحَلَ** دحل, (T, K,) yahut **دَحَلَ فِى الدَّحْلِ**, (S,) muzârîsi **دَحَلَ**, O (bir adam, T, S) **دَحْل**’e [bk. ilgili madde] girdi; (T, S, K;) bunun gibi ↓ **ادحل** da. (K.) ― -b2- Ve **دَحَلَ**, muzârîsi **دَحَلَ**, (A'Obeyd, S, K,) mastarı **دَحْلٌ**, (TA,) O (bir adam) **خِبَآء**’ın [yahut çadırın] yan tarafında idi yahut oldu: (A'Obeyd, S, K:) [önceki mânâdaki **دَحَلَ**’dan; yahut] [isim olan] **الدَّحْلُ**’dan: (A'Obeyd, S:) **خبآء**’ın yan tarafları [yahut yan tarafı], vadinin alt kısmındaki (adı **دَحْل** olan) oyukluğa benzetilerek. (TA.) ― -b3- Yahut **دَحَلَ** şu mânâya gelir [yahut daha doğrusu ayrıca gelir]: O, kuyunun yan taraflarında kazdı yahut oydu: (K:) [yahut] **دَحَلَ البِئْرَ** bu mânâyadır. (S.) ― -b4- Ve **دَحَلَ عَنِّى**, muzârîsi **دَحَلَ**, (K’nın bir nüshasında yanlışlıkla **فَرِحَ** gibi olduğu söylenmiştir, TA,) O, benden uzağa yahut uzak bir yere gitti yahut çekildi: (T, O, K:) benden kaçtı: benden gizlendi [sanki bir **دَحْل** içinde]: benden korktu: (K:) mastar, yahut bir mastar, **دَحَلَانٌ**’dur. (TA.) -A2- **دَحِلَ**, muzârîsi **دَحَلَ**, (K,) mastarı **دَحَلٌ**, (S, * TK,) O, **دَحِلٌ** diye adlandırılan türden idi yahut oldu; bu kelimenin bütün mânâlarında. (K.)

**داحلهُ**
3 **داحلهُ** داحله داحلة, (T, K,) mastarı **مُدَاحَلَةٌ**, (TA,) O, onu aldatmak, yanıltmak, kandırmak, dolandırmak yahut kurnazlıkla alt etmek için çabaladı yahut uğraştı yahut istedi. (T, K.) ― -b2- Onunla cimrice, sıkıca tutucu yahut açgözlü bir tarzda muamele etti; eş anlamlısı **مَاكَسَهُ**. (K.) [Bk. **دَحِلٌ**.] ― -b3- Bildiğini ondan gizledi ve ona başka bir şey söyledi. (Sh, K.) ― -b4- **دِحَالٌ** [aynı fiilin bir mastarı] geri durmanın, kaçınmanın yahut geri çekilmenin fiilidir; eş anlamlısı **اِمْتِنَاعٌ**; (As, K;) sanki aldatmaya, yanıltmaya, kandırmaya, dolandırmaya yahut kurnazlıkla alt etmeye çabalamak gibi; ve itaatsizlik etmek: **دَحْلٌ**’dan değildir; o “yeraltı oyukluğu” mânâsınadır. (As, TA.) Ve bir yana doğru meyletmenin fiili. (TA.)

4 **أَدْحَلَ** bk. 1, ilk cümle.

**دَحْلٌ**
**دَحْلٌ** دحل Yerde ve vadilerin alt kısımlarında bulunan bir oyuk yahut kovuk, yahut derin bir oyuk yahut kovuk; dar olup sonra genişleyen: (As, T, S, O:) yahut yerde, kıvrımlı yahut dolambaçlı yahut engebeli, kuyuya benzeyen, ağzı dar olup sonra genişleyen; yahut genişlemeyebilir: (Ham p. 477:) yahut, bunun gibi ↓ **دُحْلٌ** da, ağzı dar ve alt kısmı geniş bir delik (**نَقْبٌ**); içinde yürünebilecek şekilde, (K, TA,) bir kıvrım yahut benzeri bulunan, (TA,) ve bazen **سِدْر** [yahut sidr ağaçları] bitiren: yahut bir **جُرْف** [yahut suyun aşındırdığı kıyı] altında içine girilebilecek bir yer; yahut kuyunun yan tarafının genişliğinde, alt kısmında; (K;) ve sulama yerinde bunun benzeri: K’daki bu açıklamaların hepsi M’de bulunur: (TA:) yahut her biri, (K’ya göre,) yahut **دَحْلٌ**, (TA’ya göre,) [yahut daha doğrusu ayrıca] (mecaz kabul edilerek:) çöl Araplarının çadırlarının [herhangi birinde] bir delik; bir erkek [çadıra] girdiğinde kadının içine girmesi maksadıyla yapılır; (M, K;) yaygınca böyle adlandırılan **دَحْل**’e benzetildiği için böyle adlandırılmıştır: (TA:) ve su toplayan bir tür havuz (**مَصْنَعٌ**): (K:) Az, Ed-Dahnâ bölgesindeki El-Khalsà’da, kendisinin gördüğü üzere, nice **دَحْل**’i tasvir eder: düzgün bir tarzda uzanan tabiî bir yeraltı oyukluğu olup sonra sağda ve solda oyulmuş hâle gelir; bazen dar bazen geniş; pürüzsüz kayada; ve suyun bir uçurumuna (**جَوّ**) götürür; yerin altındaki **دحل**’ın karanlığı sebebiyle genişliği ve bolluğu bilinmez; yukarıdan oraya akıp içinde toplanmış yağmur suyundan dolayı tatlı, berrak, soğuk ve içmesi hoş: (TA:) ve **دَحْلٌ** ayrıca bir kabrin yan oyukluğu (**لَحْدٌ**) mânâsınadır: (TA, madde **تو**’da: [bu mânâda, belki yer değiştirme yoluyla yapılmıştır:]) ↓ **دَحِيلَةٌ** da, yerde bir oyuk yahut kovuk mânâsınadır; **دَحْلٌ** gibi; yahut **دَحْل** gibi: (Ibn-'Abbád, TA:) **دحل**’ın azlık çoğulu **أَدْحَالٌ** (S, K) ve **أَدْحُلٌ** (K) ve çokluk çoğulu **دُحُولٌ** ve **دِحَالٌ** ve **دُحْلَانٌ**’dır. (S, K.)

**دُحْلٌ**
**دُحْلٌ** دحل: bk. bir önceki paragraf.

**دَحِلٌ**
**دَحِلٌ** دحل Kötü, aldatıcı, hilekâr, sanatkârane, düzenbaz yahut kurnaz; (AA, S;) bunun gibi **دَحِنٌ** de: (AA, S, madde **دحن**’da:) yahut çok kurnaz ve aldatıcı yahut hilekâr: (AZ, S, * K:) yahut kurnaz, zeki yahut akıllı, ve mahir; bunun gibi **دَحِنٌ** de. (TA.) Ayrıca bk. **دَحُولٌ**, son cümle. ― -b2- Satma yahut satın alma hâlinde, ihtiyacının maksadına erişmesi yahut erişmesi için, fiyatı düşüren, yahut fiyatın düşürülmesini isteyen, yahut cimrilikte yahut keskinlikte yarışan kimse, [görünüşe göre ikincisi]. (T, K, TA.) ― -b3- Çok mal sahibi. (O, K.) ― -b4- Karında gevşek ve büyük ve geniş. (K, * TA.) Şişman, kısa, ve karında gevşek ve çıkık; yahut karında büyük ve gevşek. (S, K.)

**دَحْلَةٌ**
**دَحْلَةٌ** دحل دحله دحلة Bir kuyu. (ISd, K.)

**بِئْرٌ دَحْلَآءُ**
**بِئْرٌ دَحْلَآءُ** ذ Baş [yahut üst kısım] tarafı dar bir kuyu. (Sgh, K.)

**بِئْرٌ دَحُولٌ**
**بِئْرٌ دَحُولٌ** ذ Yan tarafları oyulmuş bir kuyu; su onun iç kısmını yemiştir: (S:) yahut, kazılıp [ve ağızlığı yapılınca], suyunun, ağızlığının dayandığı kayanın altında bulunduğu bir kuyu; bu sebeple, suyu o kayanın altından çıkarılıncaya kadar [daha] kazılır: (K, TA) (TA:) ve yan tarafları geniş bir kuyu. (K.) Ve **حُفْرَةٌ دَحُولٌ** Doğrultusu düz olmayan yahut düzgün olmayan şekilde derin yapılmış bir oyuk yahut kovuk. (Ham p. 477.) ― -b2- **دَحُولٌ** ayrıca, öteki develerden ayrı duran, onların karşısında duran bir dişi deve mânâsınadır; (K, * TA;) **عَنُودٌ** gibi. (TA.) ― -b3- Ayrıca bir dalkavuk: ve bir sahtekâr yahut dolandırıcı: ve bunun gibi ↓ **دَحِلٌ**. (KL.)

**دَحِيلَةٌ**
**دَحِيلَةٌ** دحيله دحيلة: bk. **دَحْلٌ**, paragrafın sonlarına yakın.

**دَحَّالٌ**
**دَحَّالٌ** دحال **دَاحُول**’dan yararlanarak avlanan yahut av yakalayan kimse: **دَاحُولٌ** maddesinde zikredilen beyitte böyledir. (TA.)

**دَاحِلٌ**
**دَاحِلٌ** داحل Çok kindar, kötü niyetli, habis yahut garezkâr; düşmanlığı ve şiddetli nefreti kalbinde gizlemeye alışkın, ve onu tatmin etmek yahut icra etmek için fırsat kollayan. (Az, TA.)

**دَاحُولٌ**
**دَاحُولٌ** داحول [Farsça **دَاخُولْ**’dan Arapçalaştırılmış bir kelime] Ceylan avcısının kurduğu bir şey; [onları tuzağına yahut gizlendiği yerin yakınına ürkütmek maksadıyla]; tahta parçalarından oluşur: (S:) yahut avcının [ürkütmek] için yaban eşeklerine kurduğu bir şey, (K, TA,) ve Az ekler: ve ceylanlara, (TA,) kısa mızraklar gibi tahta parçalarından oluşur; (K, * TA) yere saplanır; başlarında yırtık bez parçaları bulunur; ve bazen geceleyin, ceylanları [ürkütmek] için, yanar bir kandilin eklenmesiyle kurulur; (TA;) [bundan dolayı] Dhu-r-Rummeh der ki,
وَيَشْرَبْنَ أَجْنًاو النُّجُومُ كَأَنَّهَا
يُذَكِّى ذُبَالَهَا ↓ مَصَابِيحُ دَحَّالٍ
[Ve onlar tadı ve rengi daha kötüye dönmüş su içerler; yıldızlar ise, fitillerini parlakça alevlendirdiği vakit, **داحول** vasıtasıyla avcının lambaları gibidir]: (TA:) çoğulu **دَوَاحِيلُ**’dür. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَحَلَ
دَحَلَ A ( n. ac. دَحْل 1 ),
a.  Dug into the sides of a well.

b.  Crouched down in a corner.

دَاْحَلَ
دَاْحَلَ III ,
a.  Endeavoured to deceive, acted in an underhand manner, used subterfuges, artifices with.

دَحْل
دَحْل 1 , ( pl. أَدْحُل 16 ,  دِحَاْل 23 ,  دُحُوْل 27 ,  دُحْلَاْن 35 ,  أَدْحَاْل 38 ),
a.  Hollow, cavity, lateral extension in a well or grave.

b.  Side or corner of a tent.

دَحْلَة
دَحْلَة 1t ,
a.  Well.

دَحِل
دَحِل 5 ,
a.  Deceitful, guileful.

دَاْحُوْل
دَاْحُوْل 40 ,
a.  Deer-trap.

##### Türkçe

**دَحَلَ**
**دَحَلَ** A ( mastar-isim **دَحْل** 1 ),
a. Bir kuyunun yanlarına kazdı.

b. Bir köşede çömeldi.

**دَاْحَلَ**
**دَاْحَلَ** III ,
a. Aldatmaya çabaladı, gizli yoldan davrandı, ile hileler, düzenler, desiseler kullandı.

**دَحْل**
**دَحْل** 1 , (çoğulu **أَدْحُل** 16 , **دِحَاْل** 23 , **دُحُوْل** 27 , **دُحْلَاْن** 35 , **أَدْحَاْل** 38 ),
a. Bir kuyu veya kabirde oyuk, boşluk, yan uzantı.

b. Bir çadırın yanı veya köşesi.

**دَحْلَة**
**دَحْلَة** 1t ,
a. Kuyu.

**دَحِل**
**دَحِل** 5 ,
a. Aldatıcı, hilekâr.

**دَاْحُوْل**
**دَاْحُوْل** 40 ,
a. Geyik tuzağı.
