# دحل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دحل

الدَّحْل: نَقْب ضيِّق فَمُه ثم يتسع أَسفله حتى يُمْشي فيه، وربما أَنبت السِّدْر، وقيل: هو مَدْخَل تحت الجُرُف أَو في عُرْض خَشَب البئر في أَسفلها ونحو ذلك من المَوارد والمَناهل، والجمع أَدْحُل وأَدحالٌ ودِحال ودُحُول ودُحْلانٌ. وقد دَحَلْت فيه أَدْحَل أَي دَخَلت في الدَّحْل؛ ورُبَّ بيتٍ من بيوت الأَعراب يجعل له دَحْل تدخل فيه المرأَة إِذا دَخَل عليهم داخل. قال أَبو عبيد: وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: ادْحَلْ في كِسْر البيت، أَي ادْخُل، من ذلك. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: أَن رجلاً سأَله فقال له إِنِّي رجل مِصْراد أَفأُدْخِل المِبْوَلة معي في البيت؟ قال: نعم، وادْحَل في الكِسْر؛ قال أَبو عبيد: الدَّحْل هُوَّة تكون في الأَرض وفي أَسافل الأَودية يكون في رأْسها ضيق ثم يتسع أَسفلها، وكِسْر الخِباء جانبُه؛ قال أَبو عبيد: فشَبَّه أَبو هريرة جوانب الخِباء ومداخله بالدَّحْل؛ قال: هو مأْخوذ من الدَّحْل، أَي صِرْ في جانب الخِباء كالذي يصير في الدَّحْل، ويروى: وادْحُ لها في الكسر أَي وَسِّع لها موضعاً في زاوية منه؛ قال الأَزهري: وقد رأَيت بالخَلْصاء ونواحي الدَّهْناء دُحْلاناً كثيرة، وقد دَخَلْت غير دَحْلٍ منها، وهي خلائق خَلَقها الله تعالى تحت الأَرض، يذهب الدَّحْل منها سَكًّا في الأَرض قامةً أَو قامتين أَو أَكثر من ذلك، ثم يَتَلَجَّف يميناً أَو شمالاً فمَرَّة يضيق ومرة يتسع في صفاة مَلْساء لا تَحِيك فيها المَعاوِلُ المحدَّدة لصلابتها، وقد دَخلت منها دَحْلاً فلما انتهيت إِلى الماء إِذا جَوٌّ من الماء الراكد فيه لم أَقف على سَعته وعُمْقه وكثرته لإِظلام الدَّحْل تحت الأَرض، فاستقيت أَنا مع أَصحابي من مائه فإِذا هو عَذْب زُلال لأَنه من ماء السماء يسيل إِليه من فوق ويجتمع فيه؛ قال: وأَخبرني جماعة من الأَعراب أَن دُحْلانَ الخَلْصاء لا تخلو من الماء، ولا يستقى منها إِلاّ للشِّفاء والخَبْل لتعذر الاستقاء منها وبُعْدِ الماء فيها من فَوْهَة الدَّحْل، قال: وسمعتهم يقولون دَحَل فلانٌ الدَّحْلَ، بالحاء، إِذا دَخَله؛ ابن سيده: فأَما ما يعتاده الشعراء من ذكرهم الدَّحْلَ مع أَسماء المواضع كقول ذي الرمة:
إِذا شئتُ أَبكاني لجَرْعاء مالكٍ،
إِلى الدَّحْل، مسْتَبْدىً لِمَيٍّ ومَحْضَرُ
فقد يكون سمي الموضع باسم الجنس، وقد يجوز أَن يكون غلب عليه اسم الجنس كما قالوا الزُّرْق في بِرَك معروفة، وإِنما سميت بذلك لبياض مائها وصفائها. والدَّحْلة: البئر؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
نَهَيْتُ عَمْراً ويَزِيدَ والطَّمَع،
والحِرْص يَضْطَرُّ الكريم فيَقَع،
في دَحْلةٍ فلا يَكاد يُنْتَزَع
وقوله: والطَّمَع، أَي نهيتهما فقلت لهما إِيّاكما والطَّمَع، فحذف لأَن قوله نهيت عَمْراً ويَزِيدَ في قوة قولك قُلْت لهما إِيّاكما. والدَّحُول: الرَّكِيَّة التي تُحْفَر فيوجد ماؤُها تحت أَجْوَالها فتحفر حتى يُسْتَنْبَط ماؤها من تحت جالها. وبئرٌ دَحُولٌ: ذات تَلَجُّف في نواحيها، وقيل: بئر دَحُول واسعة الجوانب. وبئر دَحُول أَي ذات تَلَجُّف إِذا أَكل الماء جَوانبها. ودَحَلْت البئر أَدْحَلها إِذا حَفَرت في جوانبها. وناقة دَحُولٌ: تُعارِض الإِبل مُتَنَحِّيةً عنها. والدَّحِل من الرجال: المسترخي، وقيل العظيم البطن. أَبو عمرو: الدَّحِل والدَّحِن البَطِين العريض البَطن. ورجل دَحِلٌ بَيِّن الدَّحَل أَي سمين قَصِير مُنْدَلِق البطن. والدَّحِل: الداهية الخَدَّاع للناس الخبيث. الأَزهري: الدَّحِل والدَّحِن الخَبُّ الخبيث، وقد دَحِلَ دَحَلاً، وقيل: الدَّحَل الدَّهاء في كَيْسٍ وحِذْق. قال أَبو حاتم: وسأَلت الأَصمعي عن قول الناس فلانٌ دَحْلانِيٌّ، نسبوه إِلى قرية بالموصل أَهلُها أَكراد لُصُوص.
والدَّواحِيل: خَشَبات على رؤُوسها خِرَقٌ كأَنها طَرَّادات قِصَارٌ تُرْكَز في الأَرض لصَيْد الحُمُر والظِّباء، واحدها داحُول، وقيل: الدَّاحُول ما ينصبه صائد الظباء من الخَشَب، ويقال للذي يصيد الظِّباء بالدَّواحِيل دَحَّال، وربما نَصَب الدَّحَّال حِبالَه بالليل للظبِّاء ورَكَز دَواحِيلَه وأَوقد لها السُّرُج؛ قال ذو الرمة يذكر ذلك:
ويَشْرَبْن أَجْناً، والنُّجومُ كأَنها
مصابيح دَحَّالٍ يُذَكِّي ذُبَالَها
ويقال للصائد دَحَّال، ولم يخصَّ صائد الظِّباء دون غيره. الأَزهري: يقال دَحَل فلان عَنِّي وزَحَل أَي تباعد؛ وروى بعضهم قول ذي الرمة:
من العَضِّ بالأَفخاذ أَو حَجَباتها،
إِذا رابه استعصاؤها ودِحَالُها
ورواه بعضهم: وحِدَالها، وهما قريبا المعنى من السواء، وقد تقدم في ترجمة حدل. قال شمر: سمعت عَليَّ
بن مُصْعَب يقول لا تَدْحَل، بالنَّبَطِيَّة، أَي لا تَخَفْ. الأَزهري: فلان يَدْحَل عني أَي يَفِرُّ، وأَنشد:
ورَجُل يَدْحَلُ عني دَحْلا،
كدَحَلان البَكْر لاقَى الفَحْلا
قال شمر: فكأَن معنى لا تَدْحَلْ لا تَهْرُب. وفي حديث أَبي وائل قال: ورد علينا كتاب عمر ونحن بخانِقِين إِذا قال الرجلُ للرجل لا تَدْحَل فقد أَمَّنه؛ يقال: دَحَلَ يَدْحَل إِذا فَرَّ وهَرَب، معناه إِذا قال له لا تَفِرَّ ولا تَهْرُبْ فقد أَعطاه بذلك أَماناً. ثعلب عن ابن الأَعرابي: الدَّاحِل الحَقُود، بالدال. النضر: الدَّحِل من الناس عند البيع من يُدَاحِل الناس ويماكسهم حتى يَسْتمكن من حاجته، وإِنَّه ليُدَاحِله أَي يخادعه.

### Türkçe

**الدَّحْل**: ağzı dar bir delik; sonra alt tarafı genişler, ta ki içinde yürütür; ve belki **السِّدْر** bitirir. Ve denildi ki: o, **الجُرُف** altında yahut kuyunun alt tarafında onun tahtasının eninde bir giriş ve bunun benzeri su varılan yerlerden ve su içilen yerlerdendir. Çoğulu **أَدْحُل** ve **أَدحالٌ** ve **دِحال** ve **دُحُول** ve **دُحْلانٌ**’dır. Ve içine girdim: **دَحَلْت** فيه **أَدْحَل**; yani **الدَّحْل**’e girdim. Ve nice bir bedevî evlerinden bir ev, kendisi için bir **دَحْل** yapar; içine kadın girer, üzerlerine bir giren girdiği zaman. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**ادْحَلْ** في **كِسْر** البيت” (yani: gir), bundandır. Ve Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir adam ona sordu; ona dedi ki: “Ben **مِصْراد** bir adamım; **المِبْوَلة**’yi benimle birlikte eve sokayım mı?” Dedi: “Evet; ve **ادْحَل** في **الكِسْر**.” Ebû Ubeyd dedi: **الدَّحْل** yeryüzünde olan bir çukurdur; vadilerin alt taraflarında olur; başında darlık olur, sonra alt tarafı genişler. Ve **كِسْر الخِباء** onun yanıdır. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre, çadırın yanlarını ve girişlerini **الدَّحْل**’e benzetti. Dedi: O, **الدَّحْل**’den alınmıştır; yani çadırın yanında ol, **الدَّحْل**’de olanın olduğu gibi. Ve rivayet olunur: “**وادْحُ لها** في **الكسر**” yani onun için onun köşesinde bir yer genişlet. Ezherî dedi: **الخَلْصاء**’da ve **الدَّهْناء** çevrelerinde çokça **دُحْلاناً** gördüm; ve onlardan bir **دَحْل**’den başkasına girdim. Ve onlar, Allah Teâlâ’nın yer altında yarattığı yaratıklardır; onlardan **الدَّحْل** yeryüzünde boyca bir yahut iki boy yahut bundan daha fazla, düz bir şekilde gider; sonra sağa yahut sola kıvrılır; bir defa daralır, bir defa genişler; kazmaların keskin olanları, sertliğinden dolayı, içinde işlemez olan dümdüz bir kaya içinde. Ve onlardan bir **دَحْل**’e girdim; suya vardığımda, bir de ne göreyim: içinde durgun su bulunan bir boşluk; **الدَّحْل**’in yer altında karanlık oluşundan dolayı onun genişliğine, derinliğine ve çokluğuna vâkıf olamadım. Ben ve arkadaşlarım onun suyundan su çektik; bir de ne göreyim: tatlı, berrak; çünkü o gök suyundandır; yukarıdan ona akar ve onda toplanır. Dedi: Bana bedevîlerden bir cemaat haber verdi ki **الخَلْصاء**’nın **دُحْلانَ**’ı sudan boş kalmaz; onlardan su çekilmez, ancak şifa ve **الخَبْل** için; onlardan su çekmenin güçlüğü ve suyun, **الدَّحْل** ağzından uzak oluşu sebebiyle. Dedi: Onların “**دَحَل** فلانٌ **الدَّحْلَ**” (hâ ile) dediklerini işittim; ona girdiği zaman. İbn Sîde: Şairlerin, yer adlarıyla birlikte **الدَّحْل**’i zikretmelerine gelince; Zü’r-Rumme’nin sözü gibi:

إِذا شئتُ أَبكاني لجَرْعاء مالكٍ،
إِلى الدَّحْل، مسْتَبْدىً لِمَيٍّ ومَحْضَرُ

O hâlde yer, cins ismiyle adlandırılmış olabilir; ve cins isminin ona galip gelmiş olması da câizdir; “**الزُّرْق**” dedikleri gibi, bilinen gölcüklerde; ancak onun suyunun beyazlığı ve berraklığı sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve **الدَّحْلة**: kuyu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

نَهَيْتُ عَمْراً ويَزِيدَ والطَّمَع،
والحِرْص يَضْطَرُّ الكريم فيَقَع،
في دَحْلةٍ فلا يَكاد يُنْتَزَع

Ve onun sözü: “**والطَّمَع**”, yani ikisini nehyettim; onlara dedim ki: ikiniz de **الطَّمَع**’dan sakının; sonra hazfetti; çünkü “Amr’ı ve Yezîd’i nehyettim” sözü, “onlara dedin ki: ikiniz de sakının” sözünün kuvvetindedir.

Ve **الدَّحُول**: suyu, onun **أَجْوَال**’ının altında bulunan; sonra onun **جال**’ının altından suyu çıkarılıncaya kadar kazılan kuyu. Ve **بئرٌ دَحُولٌ**: yanlarında **تَلَجُّف** sahibi olan; ve denildi ki: **بئر دَحُول** yanları geniş olan. Ve **بئر دَحُول** yani su yanlarını yediği zaman **تَلَجُّف** sahibi olan. Ve **دَحَلْت** kuyuyu, **أَدْحَلها**: yanlarında kazdığım zaman. Ve **ناقة دَحُولٌ**: develere karşı çıkar; onlardan uzaklaşarak.

Ve erkeklerden **الدَّحِل**: gevşek olan; ve denildi ki: büyük karınlı. Ebû Amr: **الدَّحِل** ve **الدَّحِن** geniş karınlı, karınlıdır. Ve **رجل دَحِلٌ**; **الدَّحَل**’i açık olan; yani şişman, kısa, karnı sarkık. Ve **الدَّحِل**: insanlara karşı hilekâr olan, habis olan musibet. Ezherî: **الدَّحِل** ve **الدَّحِن** aldatıcı, habis olandır; ve **دَحِلَ** **دَحَلاً**. Ve denildi ki: **الدَّحَل**; **كَيْسٍ** ve **حِذْق** içinde olan zekâdır. Ebû Hâtim dedi: İnsanların “falanca **دَحْلانِيٌّ**” sözünü Asma‘î’ye sordum; onu Musul’da bir köye nisbet ettiler; ahalisi hırsız Kürtlerdir.

Ve **الدَّواحِيل**: başlarında bezler olan tahtalardır; sanki kısa **طَرَّادات** gibidir; yaban eşeklerini ve ceylanları avlamak için yere dikilir; tekili **داحُول**’dür. Ve denildi ki: **الدَّاحُول**, ceylan avcısının tahtadan diktiği şeydir. Ve **الدَّواحِيل** ile ceylan avlayana **دَحَّال** denir. Ve belki **الدَّحَّال** geceleri ceylan için iplerini kurar; **دَواحِيل**’ini diker ve onlar için kandilleri yakar. Zü’r-Rumme bunu zikrederek dedi:

ويَشْرَبْن أَجْناً، والنُّجومُ كأَنها
مصابيح دَحَّالٍ يُذَكِّي ذُبَالَها

Ve avcıya **دَحَّال** denir; ceylan avcısını başkasından ayırmadı.

Ezherî: “Falanca benden **دَحَل** ve **زَحَل**” denir; yani uzaklaştı. Ve bazıları Zü’r-Rumme’nin sözünü rivayet etti:

من العَضِّ بالأَفخاذ أَو حَجَباتها،
إِذا رابه استعصاؤها ودِحَالُها

Ve bazıları onu “**وحِدَالها**” diye rivayet etti; ikisi, eşitlik bakımından, manaca yakındır; ve **حدل** tercümesinde geçti. Şemr dedi: Ali b. Mus‘ab’ın “**لا تَدْحَل**” (Nabatîce) dediğini işittim; yani korkma. Ezherî: “Falanca benden **يَدْحَل**” yani kaçar. Ve inşâd etti:

ورَجُل يَدْحَلُ عني دَحْلا،
كدَحَلان البَكْر لاقَى الفَحْلا

Şemr dedi: Sanki “**لا تَدْحَلْ**”in manası “kaçma”dır. Ebû Vâil hadîsinde: Ömer’in mektubu bize geldi; biz **خانِقِين**’de iken; onda: adamın adama “**لا تَدْحَل**” dediği zaman onu emniyete almış olduğu (yazılı) idi. “**دَحَلَ** **يَدْحَل**” denir; kaçtığı ve firar ettiği zaman. Manası: ona “kaçma ve firar etme” dediği zaman, bununla ona bir emân vermiş olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّاحِل** kin tutan; **الدال** ile. Nadr: İnsanlardan **الدَّحِل**, alışverişte insanlarla **يُدَاحِل** olan ve ihtiyacından imkân buluncaya kadar onlarla pazarlık eden kimsedir; ve muhakkak ki o, onunla **يُدَاحِله**; yani onu aldatır.
