# دحو (د-ح-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir

- Harfler: د - ح - و
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: دحى · دحي

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَحَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَهَا | Onu düzenledi | 1 | 1 | [79:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/ayet/79:30.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%88.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md), [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi iterek, sürterek yüzey boyunca yaymak, düzlemek ve genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün canlı yaşamına ve yerleşime elverişli bir zemin olarak tanzim edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Ham varlığın itilip yayılarak düzenli ve fonksiyonel bir sahaya dönüştürülmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan küresel yumurta biçimi verme şeklinde daraltarak fiilin yayma, itme ve yerleşime hazırlama olan somut eylemsel çekirdeğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دح | Bir şeyi ileri doğru itmek, yüzeyden kaydırarak veya yuvarlayarak uzaklaştırmak; nitekim [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) kökünde şiddetle kovup uzaklaştırma, [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) kökünde ise ayağın zeminde kayıp tutunamaması anlamı mevcuttur | و | İtme ve kaydırma hareketini bir yüzey üzerine yayma, malzemeyi ileriye doğru serip tesviye ederek geniş bir zemin açma hareketine dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engelin açılması, ileriye doğru yöneliş ve geçiş hareketi |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış bir alanın tanzimi, çevrenin belirlenmesi ve dış etkenlerin ayrılması |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru bitiştirme, uzatma, sürekliliği sağlama ve zemine bağlama |
| دحو | Bir engelden dışarı doğru açılarak (د) belirli bir sahayı çevreleyip tanzim etmek (ح) ve bunu uzatarak zemine bağlayıp süreklilik kazandırmak (و) | Malzemenin merkezden çevreye doğru itilip yayılarak yaşanabilir ve istikrarlı bir zemin haline getirilmesi hareketini resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya taş parçasını yüzey boyunca kaydırarak itmek, sel suyunun çakılları önüne katıp yayması, atın toynaklarını yerden fazla kaldırmadan ileriye doğru kayarcasına koşması ve deve kuşunun ayaklarıyla taş ve toprağı itip açarak yumurtlayacağı çukurluğu tesviye etmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde çocukların yerde yuvarlayıp kaydırdıkları ceviz veya yuvarlak taş oyunu için kullanılan midthat aleti ve deve kuşunun yumurtlama alanını yayması bağlamında zikredilir; İbnü’r-Rûmî gibi şairlerin de yufka açan fırıncının hamuru ileri geri itip yaymasını tasvirinde bu kullanım korunmuştur |
| Erken Arapça kullanım | Erken hadis ve sahabi kavillerinde yeryüzünün yaratılış merhaleleri anlatılırken Kâbe merkezinden çevreye doğru yayılıp genişletilmesi bağlamında دَحْوُ الأَرْضِ tamlaması olarak geçmektedir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دحو kökü, nâkıs ve illetli türevleriyle birlikte temel olarak bir şeyi bir düzlem boyunca itme, savurma, kaydırma ve bu itme sonucunda alanı genişletip açma eylemini temsil eder. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında benzer ses ve anlam örüntüleri taşıyan köklerde (özellikle d-h-h / d-h-y kök ailesi; İbranice דָּחָה dāḥāh) temel semantik değer «şiddetle itmek, ileri sürmek, devirmek veya yerinden oynatmak» eksenindedir. Arapçada bu kök, fiziksel olarak bir cismi itip kaydırmaktan (yağmurun çakılları süpürüp yayması, atın ayaklarını ileri fırlatması) zemini iterek düzleyip genişletmeye ve yerleşime elverişli hale getirmeye (deve kuşunun ayağıyla toprağı iterek kendine düz zemin açması ve yeryüzünün yayılması) doğru semantik bir özelleşme göstermiştir. Bu durum kökün genel Batı Sami itme/uzaklaştırma matrisinden Arapçada kurucu bir zemin yayma ve tesviye etme kavramına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşadığını doğrulamaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دَحَا / يَدْحُو / دَحْي | Suyun veya elin bir nesneyi itip kaydırması, ardından deve kuşunun yumurtlama yerini (üdhiyy) toprağı iterek düzlemesi ve genişletmesi türevleriyle yerleşiklik kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דָּחָה (dāḥāh), Süryanice d-ḥ-y | İleri itmek, defetmek, yerinden sürmek anlamındaki ortak Kuzeybatı Sami çekirdeğiyle doğrudan fonetik ve anlamsal bağ taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Katmanlı itme ve yüzey sıyırma hareketini bildiren ilksel ses yansımalı unsurlarla irtibatlandırılsa da karşılaştırmalı veriler sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دحو | Anlamlı | Yaymak, itip genişletmek | Malzemeyi merkezden dışarıya doğru iterek tesviye etmek ve zemin açmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Genişlemek, dallanıp budaklanmak | Büyük ve dalları her yana genişçe yayılmış ulu ağaç (devha) | Genişleme ve yayılma boyutuyla hedef kökle anlamsal akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez |
| [حدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Şarkı söyleyerek develeri sevk etmek | Kervanı arkadan itici bir ezgiyle hızlandırıp yönlendirmek (hidâ) | Arkadan itme ve harekete geçirme payı bulunur; Kur'an'da geçmez |
| [حود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kök olarak oluşmayan |
| [ودح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Küçük ve değersiz kalmak, örtülmek | Bazı lehçelerde küçük kurtçuk veya gizlenme anlamında nadir kayıtlar | Zayıf ve sınırlı kullanım; Kur'an'da geçmez |
| [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) | Anlamlı | Tek olmak, ayrışmak | Benzerlerinden ayrılarak tekil kalmak, birleşip yekpare olmak | Kur'an'da geçer; ontolojik birlik ve tekillik |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دحو | Merkez | İterek yaymak ve tesviye etmek | Bir kuvvet veya hareketle malzemeyi itip açarak, engebeleri giderip yaşanabilir zemin oluşturmak | Hareketin içinde sürme, itme ve hazırlama unsuru esastır |
| [طحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%88.md) | Komşu | Savurup yaymak | Malzemeyi daha geniş ve dağınık bir şekilde fırlatıp uzaklara doğru yaymak | دحو kökündeki düzenli tesviye ve hazırlık amacından ziyade genişleme ve savrulma vurgulanır |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Düzlem boyunca sermek | Katlanmış veya toplanmış bir şeyi iki yana açıp sermek | İtme veya süpürme eylemi olmaksızın sadece alanın açılması ve rahatlatılmasıdır |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Uzatmak ve eklemek | Bir şeyin boyunu, sınırlarını veya süresini çekerek uzatmak, ilave yapmak | Doğrusal bir uzama ve mesafe artışı ön plandadır |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Beşik gibi hazırlamak | Bir varlığın istirahat ve emniyetle barınması için döşek haline getirmek | Şefkat, sükûnet ve doğrudan barınma gayesi ağır basar |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Avuçlamak, büzmek, toplamak | Yayılmış ve açılmış olanı bir araya getirip tutmak, alanı daraltmak | دحو eyleminin yayma ve açma yönünün doğrudan karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دحو | Yaymak, iterek düzlemek | Malzemeyi itip kaydırarak yüzeyi genişletmek ve düzenlemek | Kesin |
| Latince | expandere, sternere | Genişletmek, yayarak sermek | Alanı açıp sermeyi karşılar fakat Arapçadaki iterek süpürme ve tesviye nüansını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | to spread out, to level out, to expand | Yaymak, düzlemek, yayarak genişletmek | Düzlem açma anlamını verir; çöl zeminindeki süpürülerek yapılan hazırlık eylemini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | ausbreiten, ebnen | Yaymak, düzleştirmek | Mekânsal açılım ve engebesiz kılma yönünü aktarır; hareketin dinamik itme payını eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | étendre, aplanir | Yaymak, tesviye etmek | Yüzeyin serilip düzlenmesini iyi karşılar ancak kökün ilksel itici hareketini soyutlar | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius Hebrew Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَحَاهَا (mâzi fiil) | Yeryüzünün canlıların iskânına ve beslenmesine elverişli kılınmak üzere yayılıp tesviye edilmesi, suların ve bitkilerin fışkırtılmasına zemin hazırlanması | Kozmolojik tanzim ve yaratılış bağlamı; göğün inşasından sonra yerin düzenlenmesi (Nâziât [79:30](https://lisan.digital/tr/ayet/79:30.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmogoni ve halk fiili | Göklerin ve yerin yaratılış sırası; yerin maddesinin önce yaratılıp ardından döşenip yayılması (dahv) meselesi | Ham maddeden yaşanabilir ortama geçiş süreci |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve mekân hürmeti | Yeryüzünün Kâbe mihverinde yayılmaya başlandığı rivayetlerine dayalı mekânın kudsiyeti bahisleri | Harem bölgesinin yeryüzünün çekirdeği kabul edilmesi |
| Tefsir | Nâziât Suresi tefsiri | Ayetteki «sonra» (ba'de zâlik) ifadesinin göklerin yaratılışı ile yerin tesviyesi arasındaki tertibe delaleti | Yerin sadece serilmesi değil, sularının ve otlaklarının çıkarılmasıyla tamamlanan tesviye |
| Hadis | Yaratılış rivayetleri | Kâbe altındaki ilk köpükten yerin yayılması ve «yevmü’d-dahv» rivayetleri | Yeryüzünün tanziminin başlangıç safhası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve mead | İlahi tanzim ve lütuf zemini | İnsana imtihan sahası hazırlamak | Varlık sahası tesadüfi bir yığın değil, yaşam için kasıtlı olarak yayılıp hazırlanmış bir döşektir | Kesin |
| İlmi | Jeomorfoloji ve ekoloji | Yaşam alanının oluşumu | Biyosferin kurulması | Kabuğun tesviyesi, suyun açığa çıkması ve bitki örtüsünün yeşermesi için fiziki taban oluşmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hâkimiyet ve imar | Yeryüzünün ıslahı ve tanzimi | Yerleşime elverişli alan açmak | Kaotik ve engebeli olan vahşi coğrafyayı adalet ve imar ile yaşanabilir bir düzene kavuşturmaktır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim altyapısı | Tarım ve yerleşim zemini | Üretim faktörlerini harekete geçirmek | Ham arazinin sürülüp düzlenerek ziraat, hayvancılık ve yerleşime hazır bir iktisadi sermayeye dönüşmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey genişlemesi ve tesviye gradyanı (topolojik açılım) | Merkezcil bir kütlenin dış kuvvet veya basınç etkisiyle iki boyutlu yüzey boyunca yayılarak gerilimini azaltması ve kararlı bir denge düzlemine oturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal alanın iskâna açılması ve kurumsallaşma | Ham toplumsal ilişkilerin hukuki normlar ve kurumlar aracılığıyla düzenlenip çatışma pürüzlerinden arındırılarak güvenli bir etkileşim zeminine kavuşturulması | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün türevlerinden olan «üdhiyye» (أُدْحِيّ) kelimesinin sırf deve kuşunun yumurtlama alanı olması hasebiyle, modern dönemde bağlamından koparılarak köke doğrudan «deve kuşu yumurtası biçimi vermek (geoit küre yapmak)» anlamının yüklenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı «yumurta» değil, deve kuşunun ayaklarıyla taşları ve toprağı sağa sola itip savurarak kendisine yuva yeri «açması, düzlemesi ve yaymasıdır». Kur'an'da yeryüzünün dağlar, sular ve bitkilerle donatılarak hayatın idamesine elverişli bir zemin olarak serilip hazırlanmasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Arap dilinin en temel eylemsel mantığını tahrif ederek filolojik veriyi zorlamak; ayetin asıl maksadı olan nimet, nizam ve canlılar için hazırlanmış zemin vurgusunu yapay bir mucize arayışına kurban etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yaratılış tasvirinde maddenin sadece var edilmediğini, aşama aşama canlı yaşamının ihtiyaçlarına göre tanzim edildiğini, engebelerin yumuşatılıp hayatı destekleyen bir eko-sisteme dönüştürüldüğünü gösteren anahtar bir eylem olması bakımından önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik inşa ve yerin tanzimi ayetlerinde (Nâziât [79:27](https://lisan.digital/tr/ayet/79:27.md)-33) ve dolayısıyla yerin döşenmesi konusundaki diğer fiillerle ([طحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%88.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md)) irtibatlı ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün tesviyesini salt geometrik bir tartışmaya (düz dünya veya zorlamalı küre iddialarına) indirgeyen sığ bakışları düzeltir; fiilin ontolojik ve ekolojik bir yayma, imar ve elverişli kılma süreci olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismi veya malzemeyi yüzey boyunca itip sürmek, engelleri ve çakılları kenara kaydırarak üzerinde durulabilir düz ve geniş bir alan oluşturmak.
- Soyut anlam: Ham, kaotik ve henüz yerleşime elverişsiz bir yapının bilinçli bir kuvvetle tanzim edilerek fonksiyonel, dengeli ve yaşanabilir bir düzleme dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılık: İlahî tanzimin ve ekolojik tasarımın bir gereği olarak, ham kütlenin yaşamı mümkün kılacak şekilde açılıp donatılması ve yaşam zeminine dönüştürülmesi ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S_{0} \xrightarrow{\vec{F}_{d}} S_{t} = \bigcup_{i} A_{i} \quad \text{öyle ki} \quad \nabla E(S_{t}) \to 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S_0$ ham, henüz tanzim edilmemiş ilk kütleyi temsil eder. $\vec{F}_d$ merkezden dışa ve yüzey boyunca uygulanan itme, yayma ve tesviye etme kuvvetidir (dahv eylemi). $S_t$ bu kuvvet neticesinde açılan, yayılan ve genişleyen yaşam alanını, $A_i$ bu alan üzerinde ortaya çıkan fonksiyonel alt katmanları (su kaynakları, otlaklar, zemin alanları) sembolize eder. $\nabla E(S_t) \to 0$ ifadesi ise yüzeydeki pürüzlerin, aşırı engebe ve kaos gradyanının giderilerek zeminin kararlı, elverişli ve dengeli bir denge düzeyine ulaştığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AD%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Naziat 79:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/ayet/79:30.md) — دَحَاهَا

وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا

Meal (IK): Bundan sonra yeri döşemiştir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir. Tadhiyye, düzenleme anlamına gelmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: دحو

باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال الشماخ:
يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ
حدو:
حَدا يحدو حَدْوا، وأعرفه حُداءً- ممدود- إذا رَجَز الحادي خلف الإبل، وحَدَا يَحْدُو حَدْواً، إذا َتِبع شيئاً. ويقال للحمار: حادي ثلاث وحادي ثمانٍ إذا قدّم أمامه عدّةً مِنْ أُتُنه.
وتقول للسّهم إذا مَضَى: حدا الرِّيشَ.
والحُدَيَّا من التحدّي: يقال: فلانْ يَتَحَدَّى فلاناً أي: يُباريه وينازعُهُ الغَلَبَةَ. يقول: أنا حُدَيّاك بهذا الأمر، أي: ابرزلي، وجارِني. قال:
حُدَيّا الناس كلّهم جميعا
حيد:
الحَيْدُ: ما شخص من الرّأْسِ والجَبَلِ واعْوَجَّ. وكلّ ما اشتدَّ اعوجاجه من ضِلَعٍ أو عظم فهو: حَيْدٌ، وجمعُهُ: حُيُودٌ.
والرَّجلُ يَحِيدُ عن الشيء حيداً وحَيَداناً وحَيْدُوةً إذا صدّ عنه خوفاً وأنفة، ومالك عنه مَحِيدٌ، قال الشاعر:
يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ
دحو:
دحي:
المِدْحَاُة خَشَبَة يَدْحَى بها الصبيّ، فتَمُرُّ على وجْهِ الأرضِ، لا تأتي على شيء إلاّ آجْتَحَفَتْهُ. ومَطَرٌ داحٍ يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأرض. والدَّحْوُ: البَسْطُ.
والأُدْحِيُّ: سرب النعان، ومَوضِعُه الّذي يبيض فيه ويفرخ. والأُدْحِيُّ: منزل في السّماء بين النّعائم وسَعِدٍ الذَّابح، يُقالُ له: البَلْدَة.
دوح:
الدَّوْحُ: الشَّجَرُ العِظام، الواحدة: دَوْحَة.
وحد:
الوَحَدُ: المُنْفَرِدُ. رجلٌ وَحَدٌ، وثورٌ وَحَدٌ. وتفسير الرّجلِ الوَحِد: الذي لا يُعْرَفُ له أَصْلٌ. قال:
بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
والوَحْدُ- خفيفٌ-: حِدَةُ كل شيءٍ.
والوَحْدُ: منصوب في كلّ شيء لأنّه يَجري مَجْرَى المصدر خارجاً من الوَصْف، ليس بنعتٍ فيتَبعُ الاسْمَ. وليس بخبرٍ فيُقْصَدَ إليه دون ما أضيف إليه، فكان النّصب أولى به، إلاّ أنّ العربَ قد أضافتْ إليه، فقالت: هو نَسِيجُ وَحْدِه، وهما نسيجا وَحْدِهما، وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ، وهي نسيجةُ وَحْدِها، وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ: وهو الرّجل المصيب الرأي. وكذلك قريعُ وَحْدِهِ وكذلك صَرْفُه، وهو الذي لا يقارعه في الفضل أحد.
ووَحَدَ الشَّيْءُ فهو يَحِدُ حِدَةً، وكل شيء على حدةٍ بائنٌ من آخر. يقال: ذلك على حِدَتِه وهما على حِدَتِهما، وهم على حِدَتهم، والرّجلُ الوحيد ذو الوَحْدَة، وهو المنفرد لا أنيس معه، وقد وَحُدَ يَوْحُدُ وحَادَةً وَوَحْدَةً ووَحَداً.
والتَّوْحِيدُ: الإيمانُ بالله وحدَهُ لا شَريكَ له، واللهُ الواحدُ الأحَدُ ذو التَّوَحُّدِ والوَحْدانيّةِ. والواحدُ: أوّلُ عَدَدٍ منَ الحِسابِ. تقولُ في ابتداء العدد: واحد، اثنان، ثلاثة إلى عَشَرَة. وإن شئت قلت: أَحَد، اثنان، ثلاثة، وفي التّأنيث: واحدة وإحدى. ولا يقال غير أحد، وإحدى في أَحَدَ عَشَرَ، وإحدَى عَشْرَةَ. ويقال: واحدٌ وعشرون، وواحدة وعشرون، فإذا حملوا الأَحَدَ على الفاعل أجري مُجْرى الثّاني والثالث، وقالوا: هذا حاديَ عَشَرهم، وثاني عَشَرهم وهذه الليلةُ الحاديةَ عَشْرَةَ واليومُ الحادي عَشَرَ. وهذا مَقْلوبٌ كجَذَبَ وجَبَذَ.
والوُحْدانُ: جماعةُ الواحِدِ.
وتقول: هو أَحَدُهُم، وهي إحداهُنّ، فإذا كانت امرأةٌ مع رِجال لم يستقم أن تقولَ: إحداهم، ولا أحدهم، إلا أن تقولَ: هي كأَحَدِهم، أو هي واحدة منهم.
وتقول: الجلوس والقعود واحد، وأصحابك وأصحابي واحد.
والمَوْحَد كالمَثْنَى والمَثْلَث، تقول: جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد، وجاءوا ثُناءَ وثُلاثَ وأحادَ. والميحادُ كالمِعْشارِ، وهو جُزءٌ واحد، كما أنّ المِعْشارَ عُشْرٌ.
والمَواحيدُ: جماعة الميحاد، ولو رأَيت أَكَماتٍ مُنْفَرداتٍ كلّ واحدةٍ بائنةٌ عن الأُخرَى كانت ميحاداً أو مواحيد.
وتقول: ذاك أمرٌ لستُ فيه بأوحدَ، أي: لستُ على حِدَةٍ. والحدة أصلها الواو.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **واي** onlarla birlikte

**حدأ**، **حدو**، **حيد**، **دحو**، **دحي**، **دوح**، **وحد** kullanımdadır

**حدأ**:
**الحِدَأَة**: sıçanları avlayan bir kuş; ve denilir ki o, Süleyman b. Davud için avlanırdı ve kuşların en iyi avcısı idi; sonra Süleyman’ın şu duası sebebiyle ondan av kesildi: “Rabbim, beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla.” **العجاج** dedi:
Sanki onlar **الحِدأُ الأُوِيُّ**’dir

Ve **الحَدَأُ**: hemzeli, maksûr, **الحاء**’ın fethasıyla; taşların onunla koparıldığı, ucu sivri, balta benzeri (bir şey). **الشماخ** dedi:
**العِضاهَ**’a erkenden giderler, **مُقَنعاتٍ** ile		azı dişleri **الحَدأَ الوقيعِ** gibi

**حدو**:
**حَدا يحدو حَدْوا**; ve onu **حُداءً** olarak bilirim — memdûd —; **الحادي** develerin arkasında recez söylediği zaman. Ve **حَدَا يَحْدُو حَدْواً**: bir şeyi takip ettiği zaman. Ve eşeğe: **حادي ثلاث** ve **حادي ثمانٍ** denilir; önüne, dişilerinden bir sayıyı öne sürdüğü zaman.

Ve ok için, geçtiği zaman, dersin: **حدا الرِّيشَ**.

Ve **الحُدَيَّا** **التحدّي**’dendir: denilir: falan, falana **يَتَحَدَّى**; yani: ona denk olur ve onunla galibiyet için çekişir. Der ki: ben bu işte senin **حُدَيّاك**’ınım; yani: bana karşı çık ve benimle yarış. Dedi:
**حُدَيّا الناس كلّهم جميعا**

**حيد**:
**الحَيْدُ**: baştan ve dağdan yükselen ve eğrilen şeydir. Ve kaburgadan yahut kemikten eğriliği şiddetlenen her şey: **حَيْدٌ**’dir; çoğulu: **حُيُودٌ**.

Ve adam, bir şeyden **حيداً** ve **حَيَداناً** ve **حَيْدُوةً** ile **يَحِيدُ**; ondan korku ve izzet-i nefis sebebiyle yüz çevirdiği zaman; ve senin ondan bir **مَحِيدٌ**’in vardır. Şair dedi:
Her dehşetten ölüm korkusuyla **يَحيدُ**		öyleyse ölümden kaçış yoktur; eğer (o) yahut öldürülme ise

**دحو**:
**دحي**:
**المِدْحَاُة**: çocuğun onunla **يَدْحَى** ettiği bir tahta; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeye uğramaz ki onu **آجْتَحَفَتْهُ**. Ve **مَطَرٌ داحٍ**: çakılı yerin yüzünden **يَدْحَى** eder. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır.

Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşlarının yuvası ve onun, yumurtladığı ve yavru çıkardığı yerdir. Ve **الأُدْحِيُّ**: gökte **النّعائم** ile **سَعِدٍ الذَّابح** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denilir.

**دوح**:
**الدَّوْحُ**: büyük ağaçlar; teki: **دَوْحَة**.

**وحد**:
**الوَحَدُ**: tek olan. **رجلٌ وَحَدٌ** ve **ثورٌ وَحَدٌ**. **الرّجلِ الوَحِد**’in tefsiri: kendisine bir asıl bilinmeyen kimsedir. Dedi:
Gece sahibi, ünsiyet edilen bir **وَحَدِ** üzerinde

Ve **الوَحْدُ** — hafif —: her şeyin keskinliğidir.

Ve **الوَحْدُ**: her şeyde mansûbdur; çünkü o, vasıftan çıkmış olarak masdarın yürüdüğü yerden yürür; bir sıfat değildir ki isme tâbi olsun. Ve bir haber değildir ki, kendisine, kendisine izafe edilenden başka kasdedilsin; böylece nasb ona daha evlâ oldu. Ancak Araplar onu izafe etmiştir; şöyle dediler: o, **نَسِيجُ وَحْدِه**’dir; ve ikisi, **نسيجا وَحْدِهما**’dır; ve onlar, **نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ**’dir; ve o (kadın), **نسيجةُ وَحْدِها**’dır; ve onlar (kadınlar), **نَسائجُ وَحْدِهِنَّ**’dir: ve o, görüşte isabet eden adamdır. Ve bunun gibi **قريعُ وَحْدِهِ** ve bunun gibi **صَرْفُه**; ve o, fazilette kendisiyle hiç kimsenin boy ölçüşemediği kimsedir.

Ve **وَحَدَ** şey; böylece **يَحِدُ حِدَةً**; ve her şey, bir **حِدَةٍ** üzere, ötekinden ayrıdır. Denilir: bu, kendi **حِدَتِه** üzeredir; ve ikisi, kendi **حِدَتِهما** üzeredir; ve onlar, kendi **حِدَتهم** üzeredir. Ve **الرّجلُ الوحيد**: **الوَحْدَة** sahibi; ve o, yanında ünsiyet edilecek kimse olmayan tek olandır. Ve gerçekten **وَحُدَ يَوْحُدُ**; **وحَادَةً** ve **وَوَحْدَةً** ve **وَحَداً**.

Ve **التَّوْحِيدُ**: Allah’a, O’nun tekliğine, O’na ortak olmaksızın imandır. Ve Allah, **الواحدُ الأحَدُ**; **التَّوَحُّدِ** ve **الوَحْدانيّةِ** sahibidir. Ve **الواحدُ**: hesabın sayıdan ilkidir. Sayının başlangıcında dersin: bir, iki, üç, ona kadar. Ve istersen dedin: **أَحَد**، iki, üç; ve müenneste: bir (dişi) ve **إحدى**. Ve **أَحَدَ عَشَرَ**’da ve **إحدَى عَشْرَةَ**’da **أحد** ve **إحدى**’dan başkası söylenmez. Ve denilir: yirmi bir, ve yirmi bir (dişi). Sonra **الأَحَدَ**’ı fâil üzerine hamlettikleri zaman, ikinci ve üçüncü gibi yürüttüler ve dediler: bu, onların **حاديَ عَشَرهم**’idir; ve onların **ثاني عَشَرهم**’idir; ve bu gece, **الحاديةَ عَشْرَةَ**’dir; ve gün, **الحادي عَشَرَ**’dır. Ve bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi maklûbdur.

Ve **الوُحْدانُ**: **الواحد**’ın cemaatidir.

Ve dersin: o, onların **أَحَدُهُم**’udur; ve o (kadın), onların **إحداهُنّ**’udur. Kadın, erkeklerle beraber olursa, **إحداهم** demen ve **أحدهم** demen düzgün olmaz; ancak şöyle demen müstesna: o, onların **أَحَدِهم**’i gibidir; yahut o, onlardan biridir.

Ve dersin: oturuş ve oturuş birdir; ve senin arkadaşların ve benim arkadaşlarım birdir.

Ve **المَوْحَد**: **المَثْنَى** ve **المَثْلَث** gibidir; dersin: ikişer, üçer ve **مَوْحَد** olarak geldiler; ve ikişer, üçer ve **أحادَ** olarak geldiler. Ve **الميحادُ**: **المِعْشارِ** gibidir; ve o, bir tek parçadır; nitekim **المِعْشارَ** onda birdir.

Ve **المَواحيدُ**: **الميحاد**’ın cemaatidir. Ve eğer, her biri ötekinden ayrık, tek tek **أَكَماتٍ** görseydin, **ميحاداً** yahut **مواحيد** olurdu.

Ve dersin: şu, içinde **بأوحدَ** olmadığım bir iştir; yani: bir **حِدَةٍ** üzere değilim. Ve **الحدة**’nin aslı **الواو**’dur.

#### Madde başı: دحي

باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال الشماخ:
يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ
حدو:
حَدا يحدو حَدْوا، وأعرفه حُداءً- ممدود- إذا رَجَز الحادي خلف الإبل، وحَدَا يَحْدُو حَدْواً، إذا َتِبع شيئاً. ويقال للحمار: حادي ثلاث وحادي ثمانٍ إذا قدّم أمامه عدّةً مِنْ أُتُنه.
وتقول للسّهم إذا مَضَى: حدا الرِّيشَ.
والحُدَيَّا من التحدّي: يقال: فلانْ يَتَحَدَّى فلاناً أي: يُباريه وينازعُهُ الغَلَبَةَ. يقول: أنا حُدَيّاك بهذا الأمر، أي: ابرزلي، وجارِني. قال:
حُدَيّا الناس كلّهم جميعا
حيد:
الحَيْدُ: ما شخص من الرّأْسِ والجَبَلِ واعْوَجَّ. وكلّ ما اشتدَّ اعوجاجه من ضِلَعٍ أو عظم فهو: حَيْدٌ، وجمعُهُ: حُيُودٌ.
والرَّجلُ يَحِيدُ عن الشيء حيداً وحَيَداناً وحَيْدُوةً إذا صدّ عنه خوفاً وأنفة، ومالك عنه مَحِيدٌ، قال الشاعر:
يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ
دحو:
دحي:
المِدْحَاُة خَشَبَة يَدْحَى بها الصبيّ، فتَمُرُّ على وجْهِ الأرضِ، لا تأتي على شيء إلاّ آجْتَحَفَتْهُ. ومَطَرٌ داحٍ يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأرض. والدَّحْوُ: البَسْطُ.
والأُدْحِيُّ: سرب النعان، ومَوضِعُه الّذي يبيض فيه ويفرخ. والأُدْحِيُّ: منزل في السّماء بين النّعائم وسَعِدٍ الذَّابح، يُقالُ له: البَلْدَة.
دوح:
الدَّوْحُ: الشَّجَرُ العِظام، الواحدة: دَوْحَة.
وحد:
الوَحَدُ: المُنْفَرِدُ. رجلٌ وَحَدٌ، وثورٌ وَحَدٌ. وتفسير الرّجلِ الوَحِد: الذي لا يُعْرَفُ له أَصْلٌ. قال:
بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
والوَحْدُ- خفيفٌ-: حِدَةُ كل شيءٍ.
والوَحْدُ: منصوب في كلّ شيء لأنّه يَجري مَجْرَى المصدر خارجاً من الوَصْف، ليس بنعتٍ فيتَبعُ الاسْمَ. وليس بخبرٍ فيُقْصَدَ إليه دون ما أضيف إليه، فكان النّصب أولى به، إلاّ أنّ العربَ قد أضافتْ إليه، فقالت: هو نَسِيجُ وَحْدِه، وهما نسيجا وَحْدِهما، وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ، وهي نسيجةُ وَحْدِها، وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ: وهو الرّجل المصيب الرأي. وكذلك قريعُ وَحْدِهِ وكذلك صَرْفُه، وهو الذي لا يقارعه في الفضل أحد.
ووَحَدَ الشَّيْءُ فهو يَحِدُ حِدَةً، وكل شيء على حدةٍ بائنٌ من آخر. يقال: ذلك على حِدَتِه وهما على حِدَتِهما، وهم على حِدَتهم، والرّجلُ الوحيد ذو الوَحْدَة، وهو المنفرد لا أنيس معه، وقد وَحُدَ يَوْحُدُ وحَادَةً وَوَحْدَةً ووَحَداً.
والتَّوْحِيدُ: الإيمانُ بالله وحدَهُ لا شَريكَ له، واللهُ الواحدُ الأحَدُ ذو التَّوَحُّدِ والوَحْدانيّةِ. والواحدُ: أوّلُ عَدَدٍ منَ الحِسابِ. تقولُ في ابتداء العدد: واحد، اثنان، ثلاثة إلى عَشَرَة. وإن شئت قلت: أَحَد، اثنان، ثلاثة، وفي التّأنيث: واحدة وإحدى. ولا يقال غير أحد، وإحدى في أَحَدَ عَشَرَ، وإحدَى عَشْرَةَ. ويقال: واحدٌ وعشرون، وواحدة وعشرون، فإذا حملوا الأَحَدَ على الفاعل أجري مُجْرى الثّاني والثالث، وقالوا: هذا حاديَ عَشَرهم، وثاني عَشَرهم وهذه الليلةُ الحاديةَ عَشْرَةَ واليومُ الحادي عَشَرَ. وهذا مَقْلوبٌ كجَذَبَ وجَبَذَ.
والوُحْدانُ: جماعةُ الواحِدِ.
وتقول: هو أَحَدُهُم، وهي إحداهُنّ، فإذا كانت امرأةٌ مع رِجال لم يستقم أن تقولَ: إحداهم، ولا أحدهم، إلا أن تقولَ: هي كأَحَدِهم، أو هي واحدة منهم.
وتقول: الجلوس والقعود واحد، وأصحابك وأصحابي واحد.
والمَوْحَد كالمَثْنَى والمَثْلَث، تقول: جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد، وجاءوا ثُناءَ وثُلاثَ وأحادَ. والميحادُ كالمِعْشارِ، وهو جُزءٌ واحد، كما أنّ المِعْشارَ عُشْرٌ.
والمَواحيدُ: جماعة الميحاد، ولو رأَيت أَكَماتٍ مُنْفَرداتٍ كلّ واحدةٍ بائنةٌ عن الأُخرَى كانت ميحاداً أو مواحيد.
وتقول: ذاك أمرٌ لستُ فيه بأوحدَ، أي: لستُ على حِدَةٍ. والحدة أصلها الواو.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **واي** onlarla birlikte

**حدأ**، **حدو**، **حيد**، **دحو**، **دحي**، **دوح**، **وحد** kullanımdadırlar

**حدأ**:
**الحِدَأَة**: sıçanları avlayan bir kuştur; ve denilir ki o, Süleyman b. Davud için avlanırdı ve kuşların en avcısı idi; sonra Süleyman’ın şu duası sebebiyle ondan av kesildi: “Rabbim, beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla.” **العجاج** dedi:
Sanki onlar **الحِدأُ الأُوِيُّ**’dur

Ve **الحَدَأُ**, hemzeli, maksûr, **الحاء**’ın fethasıyla; taşların onunla koparıldığı, ucu sivri, balta benzeri (bir şey)dir. **الشماخ** dedi:
**العِضاهَ**’ı, **مُقَنعاتٍ** ile erkenden gelirler;		azı dişleri **الحَدأَ الوقيعِ** gibi

**حدو**:
**حَدا** **يحدو** **حَدْوا**; ve onu **حُداءً** olarak bilirim—memdûd—, **الحادي** develerin arkasında recez söylediği zaman; ve **حَدَا** **يَحْدُو** **حَدْواً**, bir şeyi takip ettiği zaman. Ve eşek için denilir: **حادي ثلاث** ve **حادي ثمانٍ**, önüne dişi eşeklerinden bir sayıyı öne geçirdiği zaman.

Ve oka, geçtiği zaman, dersin: **حدا الرِّيشَ**.

Ve **الحُدَيَّا** **التحدّي**’dendir: denilir: falan, falana **يَتَحَدَّى**; yani: onunla yarışır ve ona galibiyeti çekişir. Der ki: Ben bu işte senin **حُدَيّاك**’ınım; yani: bana karşı çık ve benimle komşu ol (yan yana gel). Dedi:
**حُدَيّا الناس كلّهم جميعا**

**حيد**:
**الحَيْدُ**: baştan ve dağdan yükselip çıkan ve eğrilen şeydir. Ve kaburga yahut kemikten eğriliği şiddetlenen her şey, o: **حَيْدٌ**’dir; çoğulu: **حُيُودٌ**.

Ve adam, bir şeyden **حيداً** ve **حَيَداناً** ve **حَيْدُوةً** ile uzaklaşır; ondan korku ve kibirlenme sebebiyle yüz çevirdiği zaman; ve senin için ondan bir **مَحِيدٌ** vardır. Şair dedi:
Her ürküntüden ölüm korkusuyla uzaklaşır;		ölümden kaçış yoktur, eğer (o) yahut öldürülme ise

**دحو**:
**دحي**:
**المِدْحَاُة**: çocuğun onunla **يَدْحَى** ettiği bir tahta parçasıdır; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu mutlaka silip süpürmüş olmasın. Ve **مَطَرٌ داحٍ**: yerin yüzünden çakılı **يَدْحَى** eder. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır.

Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşlarının sürüsü; ve onun, yumurtladığı ve yavru çıkardığı yeri. Ve **الأُدْحِيُّ**: gökte **النّعائم** ile **سَعِدٍ الذَّابح** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denilir.

**دوح**:
**الدَّوْحُ**: büyük ağaçlardır; teki: **دَوْحَة**.

**وحد**:
**الوَحَدُ**: tek başına olan. Bir adam **وَحَدٌ**, ve bir boğa **وَحَدٌ**. **الرّجلِ الوَحِد**’in tefsiri: kendisi için bir asıl bilinmeyen kimsedir. Dedi:
Gece sahibiyle, ünsiyet arayan bir **وَحَدِ** üzerinde

Ve **الوَحْدُ**—hafif—: her şeyin keskinliğidir.

Ve **الوَحْدُ**: her şeyde mansûbdur; çünkü o, vasıftan çıkmış olarak masdarın yürüdüğü yerden yürür; bir sıfat değildir ki isme tâbi olsun. Ve bir haber değildir ki kendisine, kendisine izafe edilenden başka, kastedilsin; böylece nasb ona daha evlâ oldu. Ancak Araplar onu ona izafe etmiştir; şöyle dediler: o, **نَسِيجُ وَحْدِه**’dir; ve ikisi, **نسيجا وَحْدِهما**’dır; ve onlar, **نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ**’dir; ve o (kadın), **نسيجةُ وَحْدِها**’dır; ve onlar (kadınlar), **نَسائجُ وَحْدِهِنَّ**’dir: ve o, görüşü isabetli adamdır. Ve bunun gibi **قريعُ وَحْدِهِ** ve bunun gibi **صَرْفُه**; ve o, fazilette kendisiyle hiç kimsenin karşılaşmadığı kimsedir.

Ve **وَحَدَ** şey; böylece o **يَحِدُ** **حِدَةً**; ve her şey, **حِدَةٍ** üzere, ötekinden ayrıdır. Denilir: bu, onun **حِدَتِه** üzeredir; ve ikisi, onların **حِدَتِهما** üzeredir; ve onlar, onların **حِدَتهم** üzeredir. Ve **الرّجلُ الوحيد**: **الوَحْدَة** sahibi; ve o, yanında ünsiyet edeni olmayan tek başına olandır. Ve gerçekten **وَحُدَ** **يَوْحُدُ** **وحَادَةً** ve **وَوَحْدَةً** ve **وَحَداً**.

Ve **التَّوْحِيدُ**: Allah’a, O’nun tek başına olduğuna, O’nun için ortak olmadığına iman etmektir. Ve Allah, **الواحدُ الأحَدُ**, **التَّوَحُّدِ** ve **الوَحْدانيّةِ** sahibidir. Ve **الواحدُ**: hesabın sayıdan ilkidir. Sayının başlangıcında dersin: bir, iki, üç, ona kadar. Ve istersen dedin: **أَحَد**، iki, üç; ve müenneste: bir (dişi) ve **إحدى**. Ve **أَحَدَ عَشَرَ** ve **إحدَى عَشْرَةَ**’da **أحد** ve **إحدى**’dan başkası söylenmez. Ve denilir: yirmi bir, ve yirmi bir (dişi). Sonra **الأَحَدَ**’ı fâil üzerine hamlettikleri zaman, ikinci ve üçüncü yürütüldüğü gibi yürütülür; ve dediler: bu, onların **حاديَ عَشَرهم**’idir; ve onların **ثاني عَشَرهم**’idir; ve bu gece, **الحاديةَ عَشْرَةَ**’dir; ve gün, **الحادي عَشَرَ**’dir. Ve bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi maklûbdur.

Ve **الوُحْدانُ**: **الواحد**’in cemaatidir.

Ve dersin: o, onların **أَحَدُهُم**’udur; ve o (kadın), onların **إحداهُنّ**’udur. Sonra erkeklerle birlikte bir kadın olduğu zaman, **إحداهم** demen de, **أحدهم** demen de düzgün olmaz; ancak şöyle demen müstesna: o, onların **أَحَدِهم**’i gibidir; yahut o, onlardan bir tanedir.

Ve dersin: oturuş ve oturuş birdir; ve senin arkadaşların ve benim arkadaşlarım birdir.

Ve **المَوْحَد** **المَثْنَى** ve **المَثْلَث** gibidir; dersin: ikişer ve üçer ve **مَوْحَد** geldiler; ve ikişer ve üçer ve **أحادَ** geldiler. Ve **الميحادُ** **المِعْشارِ** gibidir; ve o, bir tek parçadır; nitekim **المِعْشارَ** onda birdir.

Ve **المَواحيدُ**: **الميحاد**’ın cemaatidir. Ve eğer tek tek, her biri ötekinden ayrılmış, **أَكَماتٍ** görseydin, **ميحاداً** yahut **مواحيد** olurdu.

Ve dersin: şu, içinde ben **بأوحدَ** olmadığım bir iştir; yani: ben **حِدَةٍ** üzere değilim. Ve **الحدة**’nin aslı **الواو**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
  (دحر)  الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
  (دحز)  الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
  (دحس)  الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في خَفاءٍ ورِفق. فالدَّحْس: طلَب الشَّيءِ في خفاء. ومن ذلك دَحَسْتُ بينَ القوم، إذا أفسدْتَ؛ ولا يكون هذا إلاّ برفْق ووَسواس لطيفٍ خفيّ. ويقال الدّحْسُ: إدخالك يَدَك بين جِلْدة الشَّاة وصِفَاقها تسلخُها. والدَّحَّاس: دويْبَّة تغيب في التراب، والجمع دَحاحيس. وداحِسٌ: اسم فرسٍ؛ وسمِّي بذلك لأنَّ حَوْطاً([3]) سطا على أُمِّه- أُمّ داحسٍ([4])- بماءٍ وطِينٍ، يريد أن يخرج ماءَ فرسه من الرَّحِم. وله حديث([5]).
  (دحص)  الدال والحاء والصاد كلمةٌ واحدة. يقال دَحَصَ المذبوحُ برجْله يدحَصُ دَحْصاً، إذا ارتكَضَ. قال علقمة:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])  (دحض)  الدال والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على زوالٍ وزَلَق. يقال دَحَضَتْ رجلُه: زَلِقَتْ. ومنه دحَضَت الشّمس: زالت. ودَحَضَتْ حُجّةُ فلانٍ، إذا لم تَثْبُت. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].
  (دحق)  الدال والحاء والقاف قياسٌ يقرُب من الذي قبْلَه. يقال دَحَقَ الشَّيءُ: زَالَ ولم يثبُتْ. والدَّحيق: البعيد. ويقال فعلَ فلانٌ كذا فدحَقْتُ عنه يدَه، أي قبضتُها. ويقال أدْحَقَه الله، أي أبْعَدَه. ودَحَقت الرّحِمُ: رمَتْ بالماء فلم تقبلْه. والدِّحاق: أن تخرُجَ رحِمُ الأنثَى بعد الولادة، فلا تنجُو حتى تموت. وهي دَحُوقٌ. قال:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ  (دحل)  الدال والحاء واللام يدلُّ على تلجُّفٍ في الشَّيء وتطامُن.فالدَّحْل: المطمئِنُّ من الأرض، والجمع الدُّحُول. ويقال بئرٌ دَحُولٌ: ذاتُ تلجُّف([7])، وذلك إذا أكمَلَ الماءُ جِرابَها. فأمَّا الدَّحِلُ في خَلْق الإنسان، فيقال هو العظيم البَطْن؛ وهو قياسُ الباب، لأنَّه يدلُّ على سَعةٍ وتلجُّف.
  (دحم)  الدال والحاء والميم ليس بشيءٍ. على أنّهم يقولون: دَحَمَه، إذا دَفَعَه دفعاً شديداً. وبه سُمِّي الرَّجُل دَحْمانَ ودُحَيْماً.
  (دحن)  الدال والحاء والنون ليس بأصلٍ، لأنّه من باب الإبدال. يقال رجل دَحِنٌ، وهو مثل الدَّحِلِ([8]). وقد فسَّرناه.
  (دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) من الآية 18 سورة الأعراف. وفي الأصل: "مذموماً" تحريف. وفي الآية 19 من الإسراء: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. وهذا وجه اللبس.
([2]) لم أجده في الجمهرة ولا في فهارسها. انظر الجمهرة (1: 121) حيث مظن الكلمة. فلعلها مما سقط من الجمهرة.
([3]) هو حوط بن أبي جابر بن أوس بن حميرى، صاحب "ذي العقال" والد "داحس". انظر الأغاني  (16: 23).
([4]) اسمها "جلوى"، وكانت لقرواش بن عوف بن عاصم.
([5]) انظر حرب داحس والغبراء في الأغاني والعقد (3: 313) وكامل ابن الأثير (1: 343) وأمثال الميداني (1: 359/2: 51).
([6]) قصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 190-196). وأنشده في المجمل واللسان (دحص).
([7]) التلجف، بالجيم: التحفر. وفي الأصل والمجمل بالحاء المهملة، تحريف.
([8]) في الأصل: "الدخل"، صوابه ما أثبت.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**دحر**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kovma ve uzaklaştırmadır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].

  (**دحز**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir. İbn Düreyd dedi ki: **الدَّحْز**: cinsel birleşme([2]). Ve bu adam, cinsel birleşme ve itme babına, ve kapma ve toplama babına düşkün kılınabilir.

  (**دحس**)  **الدال** ve **الحاء** ve **السين** düzenli, kıyaslı bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyin içine gizlilik ve yumuşaklıkla nüfuz etmesidir. Şu hâlde **الدَّحْس**: bir şeyi gizlilik içinde aramaktır. Bundan: **دَحَسْتُ** insanlar arasına, bozduğun zaman; ve bu ancak yumuşaklık ve latif, gizli bir vesvese ile olur. Ve denir: **الدّحْسُ**: koyunun derisi ile zarı arasına elini sokmandır; onu yüzersin. Ve **الدَّحَّاس**: toprağın içinde kaybolan küçük bir canlıdır; çoğulu **دَحاحيس**. Ve **داحِسٌ**: bir atın adıdır; ve bununla adlandırıldı; çünkü **حَوْطاً**([3]) onun annesine—**أُمّ داحسٍ**([4])—su ve çamurla saldırdı; rahimden aygırının suyunu çıkarmak istiyordu. Ve onun bir hadisi([5]) vardır.

  (**دحص**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir. Denir: **دَحَصَ** boğazlanmış (hayvan) ayağıyla **يدحَصُ** **دَحْصاً**, tekmelediği zaman. Alkame dedi ki:
رغا فوقَهم سَقْبُ السَّماءِ فداحِصٌ *** بشِكَّتِهِ لم يُسْتَلَبْ وسليبُ([6])

  (**دحض**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الضاد** bir asıldır; yok oluşa ve kaymaya delâlet eder. Denir: **دَحَضَتْ** ayağı: kaydı. Ondan: **دحَضَت** güneş: zeval buldu. Ve **دَحَضَتْ** falanın hücceti, sabit olmadığı zaman. Allah—övgüsü yüce olan—dedi ki: ﴿حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ﴾ [الشورى 16].

  (**دحق**)  **الدال** ve **الحاء** ve **القاف** kendisinden önce olana yaklaşan bir kıyastır. Denir: **دَحَقَ** şey: yok oldu ve sabit olmadı. Ve **الدَّحيق**: uzak olan. Ve denir: falan şöyle yaptı da ben ondan elini **دحَقْتُ**, yani onu tuttum. Ve denir: Allah onu **أدْحَقَه**, yani onu uzaklaştırdı. Ve **دَحَقت** rahim: suyu attı da onu kabul etmedi. Ve **الدِّحاق**: doğumdan sonra dişinin rahminin dışarı çıkmasıdır; artık ölünceye kadar kurtulmaz. Ve o, **دَحُوقٌ**dur. Dedi ki:
وأُمُّكُمْ خَيْرَةُ النِّساء عَلَى *** ما خانَ منها الدِّحاقُ والأَتَمُ

  (**دحل**)  **الدال** ve **الحاء** ve **اللام** bir şeyde içe çöküşe ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الدَّحْل**: yerin alçak yeridir; çoğulu **الدُّحُول**. Ve denir: **بئرٌ دَحُولٌ**: **تلجُّف**([7]) sahibi; bu, su onun tulumunu tamamladığı zaman olur. İnsan yaratılışındaki **الدَّحِلُ**e gelince: büyük karınlıdır denir; ve bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğe ve içe çöküşe delâlet eder.

  (**دحم**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **دَحَمَه**; onu şiddetli bir itişle ittiği zaman. Ve bununla adama **دَحْمانَ** ve **دُحَيْماً** adı verildi.

  (**دحن**)  **الدال** ve **الحاء** ve **النون** asıl değildir; çünkü o, بدل (harf değiştirme) babındandır. Denir: **رجل دَحِنٌ**; ve o, **الدَّحِلِ**([8]) gibidir. Onu açıklamıştık.

  (**دحو**)  **الدال** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir asıldır; yaymaya ve düzlemeye delâlet eder.
Denir: Allah yeri **دحا** eder, onu **يدحُوها** **دَحْواً**; onu yaydığı zaman. Ve denir: yağmur, yerin yüzünden çakılı **دحا** etti. Bu, çünkü o böyle olduğu zaman yeri düzlemiş olur. Ve ata, iki eliyle atıp atar da tırnağını yerden çok kaldırmazsa: **مرّ يدحُو دَحْواً** denir. Babdan: devekuşunun **أُدْحِيُّ**si: içinde yavruladığı yerdir; **أُفْعولٌ** **دحوت**tan; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** sonra orada yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) A‘râf sûresi 18. âyettendir. Asılda: “مذموماً” bir tahriftir. Ve İsrâ’nın 19. âyetinde: ﴿يصلاها مذموماً مدحوراً﴾. Bu, karışıklığın yönüdür.
([2]) Onu Cemhere’de ve fihristlerinde bulmadım. Cemhere’ye bak (1: 121); kelimenin zannı oradadır. Belki de Cemhere’den düşenlerdendir.
([3]) O, “ذي العقال”ın sahibi, “داحس”ın babası **حوط** b. Ebî Câbir b. Evs b. Humeyrî’dir. Ağânî’ye bak (16: 23).
([4]) Onun adı “جلوى” idi; ve o, Kurvâş b. Avf b. Âsım’a aitti.
([5]) Ağânî ve el-‘İkd (3: 313) ve İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil’i (1: 343) ve Meydânî’nin Emsâl’i (1: 359/2: 51) içinde Dâhis ve’l-Gabrâ savaşına bak.
([6]) Beytin kasidesi onun divanında 131’de ve el-Mufaddaliyât’ta (2: 190-196). Ve onu el-Mücmel ve Lisân’da (**دحص**) rivayet etti.
([7]) **التلجف**; **الجيم** ile: kazıp oyma. Asılda ve el-Mücmel’de noktasız **الحاء** ile; tahrif.
([8]) Asılda: “الدخل”; doğrusu, tespit ettiğim gibidir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ح و
خلق الله الأرض مجتمعة ثم دحاها أي بسطها ومدّهـا ووسّعهـا كمـا يأخـذ الخبّـاز الفرزدقـة فيدحوها‏.‏
قال ابن الروميّ‏:‏ يدحو الرقاقة مثل اللمح بالبصر ويقـال للاعـب بالجـوز‏:‏ ابعد وادحه أي ارمه وأزله عن مكانه‏.‏
ودحا المطر الحصى عن الأرض‏:‏ كشفه‏.‏
وكأنهن البيض في الأداحيّ‏.‏
وباضت النعامة في أدحيّها وهو مفرخها لأنها تدحوه أي تبسطه وتوسّعه‏.‏

##### Türkçe

د ح و
Allah yeri bir arada (toplu) yarattı, sonra onu **دحاها**; yani onu yaydı ve uzattı ve genişletti; tıpkı fırıncının **الفرزدقة**’yi alıp da onu **فيدحوها** (yayması) gibi.‏

İbn er-Rûmî dedi ki:
Gözle bakıştaki şimşek gibi ince yufkayı **يدحو**
Ve ceviz oynayan kimseye denilir: Uzaklaştır ve onu **ادحه**; yani onu at ve onu yerinden gider.‏

Ve yağmur, çakılı yerden **دحا**: onu açığa çıkardı.‏

Sanki onlar, **الأداحيّ** içindeki yumurtalardır.‏

Ve devekuşu, **أدحيّها**’sında yumurtladı; o onun yavruluğudur; çünkü onu **تدحوه**; yani onu yayar ve genişletir.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: دحي

* د ح ي * * دَحَا * الشيء بسطه وبابه عدا ومنه قوله تعالى ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾ ودحا المطر الحصى عن وجه الأرض و * دِحْيَةُ * الكلبي بالكسر هو الذي كان جبريل عليه السلام يأتي النبي ]ص[ في صورته وكان من أجمل الناس و * مَدْحَى * النعامة موضع بيضها و * أُدْحِيُّهَا * موضعها الذي تفرخ فيه

##### Türkçe

* د ح ي * **دَحَا** şeyi yaydı; bâbı **عدا**’dır. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾; ve yağmur, çakılı yerin yüzünden **دحا** etti. Ve **دِحْيَةُ** el-Kelbî (kesre ile): Cebrâil aleyhisselâmın, Peygamber’e ]ص[ onun sûretinde geldiği kimsedir; ve insanların en güzellerinden idi. Ve **مَدْحَى** devekuşunun: yumurtasının yeridir. Ve **أُدْحِيُّهَا**: onun, içinde yavru çıkardığı yeridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: دحو

: ( و ( *!دَحَا اللَّهُ الأرضَ *!يَدْحُوها *!ويَدْحاها *!دَحْواً : بَسَطَها ) .
قالَ شيْخُنا : فيه تَخْلِيط بالاصْطِلاحِ ، ولو قالَ *!دَحا كدَعَا وسَعَى لكانَ أَنَصّ على المُرادِ

وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاح .
قالَ الجَوهرِيُّ : قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿والأَرْض بعدَ ذلكَ *!دَحاها﴾ ، أَي بَسَطَها .
قُلْتُ : وهو تَفْسيرُ الفرَّاء .
قالَ شمِرٌ : وأَنْشَدَتْني أَعْرابِيَّة :
الحمدُ للَّهِ الذي أَطاقَابَنَى السَّماءَ فَوْقَنا طِباقَا ثم *!دَحَا الأَرضَ فما أَطاقَاقالَ شَمِرٌ : وفَسَّرَتْه فقالتْ : دَحا الأَرضَ أَوْسَعَها . وأَنْشَدَ ابنُ برِّي لزيدِ بنِ عَمْرو بن نُفَيل :
دَحَاها فلمَّا رآها اسْتَوَتْ
على الماءِ أَرْسَى عليها الجِبالا قُلْتُ : وسِياقُ المصنِّف في ذكْرِ المَصْدر يَقْتَضي أنَّه *!ليَدْحو *!ويَدْحَى ، وليسَ كذَلِكَ بل مَصْدَر *!يَدْحى *!دَحْياً وهي لُغَةٌ في *!يَدْحو *!دَحْواً ، حَكَاها اللَّحْيانيُّ وسَيَأْتي ذلكَ للمصنِّفِ في الذي يَلِيه ، فلو اقْتَصَرَ على اللّغَةِ الأُولى كانَ حَسَناً .
وفي صلاةِ عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه : ( اللهُمَّ *!دَاحِيَ *!المَدْحُوَّاتِ ) ، يَعْني باسِطَ الأَرَضِينَ ومُوَسِّعَها .
( و ) *!دَحَا ( الرَّجُلُ ) *!يَدْحُو *!دَحْواً : ( جامَعَ ) ؛ لُغَةٌ فيه عن ابنِ الأعْرابيِّ :
( و ) دَحَا ( البَطْنُ : عَظُمَ واسْتَرْسَلَ إلى أَسْفَلَ ) ؛ عن كُراعٍ .
( *!وادْحَوَى ) الشَّيءُ : ( انْبَسَطَ ) ؛ قالَ يزيدُ بنُ الحَكَم الثَّقفيُّ يُعاتِبُ أَخاهُ :
*!ويَدْحُو بكَ الدَّاحِي إلى كلِّ سَوْءَةٍ
فَيَا شَرَّ مَنْ *!يَدْحُو بأَطْيَش مُدْحَوِ ( *!والأُدْحِيُّ ، كلُجِّيَ ) ، أُفْعُول مِن *!دَحَوْت ، ( ويُكْسَرُ ) ؛ واقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ على الضمِّ ؛

( *!والأُدْحِيَّةُ *!والأُدْحُوَّةُ ) ، بضمِّهِما : ( مَبيضُ النَّعامِ في الرَّمْلِ ) لأنَّه *!يَدْحُوه برِجْلِه ، أَي يَبْسُطه ويُوسعُه ثم يَبِيضُ فيه ، وليسَ للنَّعامِ عُشٌّ ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وهي واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ وسيَأْتي في الذي يَلِيه ، والجَمْعُ *!الأداحِيُّ . وفي الحدِيثِ : ( لا تكونُوا كقَيْضِ بَيْضِ في *!أَداحٍيّ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!مَدْحَى النَّعام : كمَسْعَى : مَبيضُه ؛ نقلَهُ الجَوهرِيُّ .
*!ودَحا السَّيْلُ بالبَطْحاءِ : رَمَى وأَلْقى .
*!ودَحا الحَجَرَ بيَدِه : أَي رَمَى به ودَفَعَه .
*!والدَّحْوُ بالحجارَةِ : المُرامَاةُ بها والمُسابَقَةُ ، كالمُدَاحَاةِ .
والمَطَرُ *!الدَّاحِي : الذي *!يَدْحُو الحَصَى عن وَجْه الأرضِ يَنْزِعُه .
ويقالُ لَّلاعِبِ بالجَوْزِ : أَبْعِدِ المَرْمَى *!وادْحُه ، أَي ارْمِهِ .
ويقالُ للفَرَسِ : مَرَّ *!يَدْحُو *!دَحْواً إذا رَمَى بيَدَيْه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن الأرْضِ كَثِيراً .
*!ودحوةُ بنُ مُعاوِيَةَ بنِ بكْرٍ أَخو *!دحْيَة الآتي ذَكَرَه الجَوهرِيُّ .

##### Türkçe

: ( ve ( **دَحَا اللَّهُ الأرضَ** **يَدْحُوها** **ويَدْحاها** **دَحْواً** : onu yaydı ) .
Şeyhimiz dedi: onda ıstılahta karıştırma vardır; eğer **دَحا**’yı **دَعَا** ve **سَعَى** gibi deseydi, murada daha nass olurdu

ve ıstılahın karıştırılmasından daha uzak olurdu.
Cevherî dedi: Allah Teâlâ dedi: ﴿ve yer, bundan sonra **دَحاها**﴾ yani onu yaydı.
Dedim: ve o, Ferrâ’nın tefsiridir.
Şemir dedi: ve bana bir bedevî kadın inşad etti:
Hamd Allah’adır ki üstümüzde göğü tabaka tabaka bina etmeye güç yetirdi
sonra yeri **دَحَا** etti; artık güç yetirmedi
Şemir dedi: ve onu tefsir etti de dedi ki: yeri **دَحا** etti: onu genişletti. Ve İbn Berrî, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl için inşad etti:
Onu **دَحَا** etti; onu düzleşmiş görünce
su üzerine, dağları onun üzerine yerleştirdi
Dedim: musannifin masdarı zikretmedeki sevki, onun **ليَدْحو** ve **يَدْحَى** olduğunu gerektirir; öyle değildir; bilakis **يَدْحى**’nın masdarı **دَحْياً**’dır ve o, **يَدْحو** **دَحْواً** hakkında bir lugattır; onu Lahyânî hikâye etti ve bu, musannif için ondan sonra gelende gelecektir; eğer birinci lugatla yetinseydi güzel olurdu.
Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, duasında: ( Allah’ım, **دَاحِيَ** **المَدْحُوَّاتِ** ) yani yerleri yayan ve genişleten.
( ve ) **دَحَا** ( adam ) **يَدْحُو** **دَحْواً** : ( cima etti ) ; onda İbnü’l-A‘râbî’den bir lugat:
( ve ) **دَحَا** ( karın: büyüdü ve aşağıya doğru sarktı ) ; Kurâ‘dan.
( **وادْحَوَى** ) şey: ( yayıldı ) ; Yezîd b. el-Hakem es-Sekafî, kardeşini azarlayarak dedi ki:
**ويَدْحُو** seni **الدَّاحِي** her kötülüğe doğru iter
öyleyse, en şerlisi: en sersem bir **مُدْحَوِ** ile **يَدْحُو** eden
( **والأُدْحِيُّ ، كلُجِّيَ** ) , **دَحَوْت**’tan أُفْعُول’dür, ( ve kesrelenir ); Cevherî zamme ile yetindi;

( **والأُدْحِيَّةُ** **والأُدْحُوَّةُ** ) , ikisinin de zammesiyle: ( kumda devekuşunun yumurtlama yeri ) çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه**; yani onu yayar ve genişletir, sonra onun içinde yumurtlar; devekuşunun yuvası yoktur; Cevherî onu nakletti.
Ve o vâvîdir, yâîdir; ve ondan sonra gelende gelecektir; cem‘i **الأداحِيُّ**’dir. Hadiste: ( **أَداحٍيّ** içinde yumurta kabuğu gibi olmayın ) .
Ona istidrâk olunanlardandır:
**مَدْحَى** devekuşu: **مَسْعَى** gibi: onun yumurtlama yeri; Cevherî onu nakletti.
Ve **دَحا** sel, batḥâda: attı ve bıraktı.
Ve **دَحا** taşı eliyle: yani onunla attı ve itti.
Ve taşla **الدَّحْوُ**: onunla taş atışma ve yarışmadır; **المُدَاحَاةِ** gibi.
Ve **الدَّاحِي** yağmur: çakılı yerin yüzünden **يَدْحُو** eden, onu söküp çıkarandır.
Ve cevizle oynayana denir: atış yerini uzaklaştır ve onu **وادْحُه**; yani onu at.
Ve ata denir: **يَدْحُو** **دَحْواً** geçti; iki eliyle atarcasına attığında, tırnağını yerden çok kaldırmaz.
Ve **دحوةُ** b. Muâviye b. Bekr, ileride gelecek **دحْيَة**’nin kardeşidir; Cevherî onu zikretti.

#### Madde başı: دحي

: ( ى ( *!دَحَيْتُ الشَّيءَ *!أَدْحاهُ *!دَحْياً ) : أَهْمَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وقالَ اللحْيانيُّ : أَي ( بَسَطْتُه ) .
وقد ذَكَرَ الجَوهرِيُّ بعضَ اللّغاتِ التي ذكَرَها المصنِّف في هذا الترْكيبِ كما سَيَأْتي ، فمِثْل هذا لا يكُونُ مُسْتدركاً عليه ولا يُكْتَبُ بالأَحْمَر ، فتأَمَّل .
ولو قالَ : *!دَحاهُ *!دَحْياً ، كسَعَى ؛ كانَ أَنَصّ على المُرادِ وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاحِ .
( و ) دَحَيْت ( الإِبلَ ) دَحْياً : ( سُقْتُها ) سَوْقاً ؛ والَّذالُ لُغَةٌ فيه .
( *!والأُدْحِيُّ ) ، بالضَّمِّ ( ويُكْسَرُ : مَبِيضُ النَّعام ) . وهذا قد ذَكَرَه الجَوهرِيُّ ، وهي ذاتُ وَجْهَيْن ووَزْنَه أُفْعُول ،

والجَمْعُ *!أَداحِي .
( و ) *!الأُدْحِيُّ : ( مَنْزِلٌ للقَمَرِ ) بينَ النَّعائِمِ وسَعْدٍ الذَّابِحِ ، يقالُ له البَلْدَة شَبِيهٌ *!بأُدْحِيِّ النَّعامِ .
( و ) *!دُحَيٌّ ، ( كسُمَيَ : بَطْنٌ ) من العَرَبِ ؛ عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( و ) *!دَحِيٌّ ، ( كغَنِيَ : ع ) ؛ نَقَلَهما ابنُ سِيدَه .
( *!والدِّحْيَةُ ، بالكسْرِ : رئيسُ الجُنْدِ ) ومُقَدَّمُهم ، أَو الرَّئيسُ مُطْلقاً في لُغَةِ اليَمَنِ كما في الرَّوْض للسَّهيلي .
وقالَ أَبو عَمْرو : أصْلُ هذه الكَلِمَة السَّيِّدُ بالفارِسِيَّةِ ، وكأَنَّه مِن دَحاهُ يَدْحُوه إذا بَسَطَه ومَهَّدَه ، لأنَّ الرَّئيسَ له البَسْط والتَّمْهيد ، وقلبُ الواوِ فيه ياءً نظيرُ قَلْبها في فِتْيَة وصِبْيَة .
قُلْتُ : فإذاً صَوابُ ذِكْره في دَحا دَحْواً .
وفي الحدِيثِ : ( يدخلُ البيتَ المَعْمورَ كلَّ يَوْم سَبْعونَ أَلْفَ *!دِحْيَةٍ مع كلِّ دِحْيَةٍ سَبْعون ألفَ مَلَك ) ، ( و ) به سُمِّي دِحْيَةُ ( بنُ خَليفَةَ ) بنِ فرْوَةَ بنِ نضالَةَ ( الكَلْبيُّ ) الصَّحابيُّ المَشْهورُ ، وهو الذي كانَ جِبْريل ، عليه السلام ، يأْتي بصورته وكان من أجْمَل الناسِ وأَحْسَنهم صُورَةً ؛ ( ويُفْتَحُ ) .
قالَ ابنُ برِّي : أجازَ ابنُ السِّكِّيت في دِحْيَة الكَلْبي فتْحَ الَّدالِ وكَسْرَها ، وأَمَّا الأصْمَعِيّ ففتح الدَّال وأَنْكَرَ الكَسْر .
( و ) *!الدَّحْيَةُ ، ( بالفتْحِ : القِرْدَةُ الأُنْثى ) .
قالَ شيْخُنا : ولعلَّ ذكر الأُنْثى دَفْعاً لتَوَهّم أنَّ تاءَ القِرْدَة للوحْدَةِ ، فتأَمَّل .
( و ) *!دَحْيَة ( بنُ مُعاوِيَةَ بنِ بكْرِ ) بنِ هَوازِنَ أَخُو دَحْوة الماضي ، ذكرهما الجوهريّ فيه الفَتْح لا غَيْر .
( *!والمِدْحاةُ ، كمِسْحاةٍ : خَشَبَةٌ

*!يُدْحَى بها الصَّبيُّ فَتَمُرُّ على وَجْهِ الأرْضِ لا تأْتِي على شيءٍ إلاَّ اجْتَحَفَتْهُ .
( وقال شَمِرٌ : *!المِدْحاةُ لعْبةٌ يَلْعَبُ بها أَهْلُ مكَّةَ ؛ قالَ : وسَمِعْتُ الأَسدِيّ يَصِفُها ويقولُ : هي *!المَدَاحِي والمَسَاوِي ، وهي أَحْجارٌ أَمْثال القِرَصَة وقد حَفَرُوا حفيرةً بقدْرِ ذلكَ الحَجَرِ فيفتحون قليلاً ، ثم يَدْحُون بتلْكَ الأحْجارِ إلى تلكَ الحَفِيرَةِ ، فإن وَقَعَ فيها الحَجَرُ فقد قَمَر ، وإلاَّ فقد قُمِرَ .
( قالَ : وهو يَدْحُو ويَسْدُو إذا دَحاها على الأرْضِ إلى الحُفْرةِ ، والحُفْرةُ هي أُدْحِيَّة .
( وسِياقُ هذه العِبارَةِ يَقْتَضي أَنْ يُذْكَرَ في دَحا دَحْواً ، فتأَمَّل .
( *!وتَدَحَّى : تَبَسَّطَ ) . يقالُ : نامَ فلانٌ *!فتَدَحَّى أَي اضْطَجَعَ في سَعَةٍ من الأرْضِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المَدْحِيَّات : المَبْسُوطات . لُغَةٌ في المَدْحُوَّات .
قال ابنُ برِّي : ويقالُ للنَّعامَةِ بِنْتُ أُدْحِيَّة ؛ قالَ : وأَنْشَدَ أَحمدُ بنُ عبيدٍ عن الأصْمعيّ :
بَاتَا كرِجْلَيْ بِنْتِ *!أُدْحِيَّةٍ
يَرْتِجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِفأَصْبَحَا والرِّجْلُ تَعْلُوهُما
يَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْل ِوقال العِتْرِيفي : تَدَحَّتِ الإِبِلُ في الأَرْضِ : إذا تَفَحَّصَتْ في مَبارِكِها السَّهْلةِ حتى تَدَع فيها قَرامِيصَ أَمْثالَ الجِفارِ ، وإِنَّما تَفْعل ذلكَ إذا سَمِنَتْ .
وفي المِصْباح : *!الدَّحْيَة ، بالفتْحِ : المرَّةُ ؛ وبالكسْر : الهَيْئة ، وبه سمى .
وقال شيْخُنا : *!انْدَحَى البَطْنُ : اتَّسَعَ .

##### Türkçe

( ى ( **دَحَيْتُ الشَّيءَ** **أَدْحاهُ** **دَحْياً** ) : el-Cevherî onu ihmal etti.
el-Lahyânî dedi ki: yani ( **بَسَطْتُه** ) “onu yaydım/genişlettim”.
Ve el-Cevherî, musannifin bu terkîbde zikrettiği bazı lugatları, ileride geleceği üzere, zikretmiştir; bunun gibisi ona karşı müstedrek olmaz ve kırmızıyla yazılmaz; öyleyse düşün.
Ve eğer şöyle deseydi: **دَحاهُ** **دَحْياً** , **كسَعَى**; murada daha nass olurdu ve ıstılahın karıştırılmasından daha uzak olurdu.

( و ) **دَحَيْت** ( **الإِبلَ** ) **دَحْياً** : ( **سُقْتُها** ) sevk etmek; ve **الَّذالُ** onda bir lugattır.

( **والأُدْحِيُّ** ) , zamme ile (ve kesrelenir): ( **مَبِيضُ النَّعام** ) “devekuşunun yumurtlama yeri”. Ve bunu el-Cevherî zikretmiştir; ve o iki vech sahibidir ve vezni **أُفْعُول**’dür,
ve cem‘i **أَداحِي**’dir.

( و ) **الأُدْحِيُّ** : ( **مَنْزِلٌ للقَمَرِ** ) “ayın bir menzili”; **النَّعائِمِ** ile **سَعْدٍ الذَّابِحِ** arasında; ona **البَلْدَة** denir; **بأُدْحِيِّ النَّعامِ** “devekuşunun yumurtlama yerine” benzer.

( و ) **دُحَيٌّ** , ( **كسُمَيَ** : **بَطْنٌ** ) Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den.

( و ) **دَحِيٌّ** , ( **كغَنِيَ** : **ع** ); ikisini İbn Sîde nakletti.

( **والدِّحْيَةُ** , kesre ile: **رئيسُ الجُنْدِ** ) “ordunun reisi” ve onların mukaddemi; yahut Yemen lugatında mutlak olarak reis; es-Süheylî’nin **الرَّوْض**’unda olduğu gibi.
Ebû Amr dedi ki: bu kelimenin aslı Farsçada “efendi”dir; ve sanki **دَحاهُ يَدْحُوه** “onu yaydı ve döşedi”den (gelmiş) gibidir; çünkü reise yayma ve döşeme vardır; ve ondaki vâvın yâ’ya çevrilmesi, **فِتْيَة** ve **صِبْيَة**’deki çevirmeye nazirdir.
Dedim ki: öyleyse onun zikrinin doğrusu **دَحا دَحْواً**’dadır.

Ve hadiste: ( her gün **البيتَ المَعْمورَ**’a yetmiş bin **دِحْيَةٍ** girer; her bir **دِحْيَةٍ** ile yetmiş bin melek ) ; ( و ) bununla **دِحْيَةُ** ( **بنُ خَليفَةَ** ) b. Ferve b. Nadâle ( **الكَلْبيُّ** ) meşhur sahâbî isimlendirildi; ve o, Cebrâil’in, عليه السلام, suretinde geldiği kimsedir; ve insanların en güzellerinden ve suretçe en iyilerinden idi; (ve fetha ile okunur).
İbn Berrî dedi ki: İbnü’s-Sikkît, **دِحْيَة** el-Kelbî’de **الدال**’ın fethasını ve kesresini câiz gördü; أما el-Asma‘î ise **الدال**’ı fetha ile okudu ve kesreyi inkâr etti.

( و ) **الدَّحْيَةُ** , ( fetha ile: **القِرْدَةُ الأُنْثى** ) “dişi maymun”.
Şeyhimiz dedi ki: belki dişinin zikri, **القِرْدَة**’nin tâ’sının vahdet için olduğu vehmini defetmek içindir; öyleyse düşün.

( و ) **دَحْيَة** ( **بنُ مُعاوِيَةَ بنِ بكْرِ** ) b. Hevâzin, geçmişteki **دَحْوة**’nin kardeşidir; ikisini el-Cevherî onda yalnız fetha ile zikretti.

( **والمِدْحاةُ** , **كمِسْحاةٍ** : **خَشَبَةٌ**
**يُدْحَى بها الصَّبيُّ**; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu süpürüp götürmesin.

( Ve Şemir dedi ki: **المِدْحاةُ** Mekke ehlinin oynadığı bir oyundur; dedi ki: ve el-Esedî’yi onu vasfederken işittim ve şöyle diyordu: o **المَدَاحِي والمَسَاوِي**’dir; ve o, **القِرَصَة** misali taşlardır; ve o taş miktarınca bir çukur kazmışlardır; biraz açarlar, sonra o taşlarla o çukura doğru **يَدْحُون** ederler; eğer taş onun içine düşerse “galip geldi”, yoksa “mağlup edildi”.
( Dedi ki: ve o, onu yerde çukura doğru **دَحاها** ederse **يَدْحُو** ve **يَسْدُو** eder; ve çukur, **أُدْحِيَّة**’dir.
( Ve bu ibarenin siyakı, **دَحا دَحْواً**’da zikredilmesini gerektirir; öyleyse düşün.

( **وتَدَحَّى** : **تَبَسَّطَ** ) “yayılıp genişledi”. Denir ki: falan kimse uyudu da **فتَدَحَّى**; yani yerin geniş bir yerinde yattı.

Ve ona müstedrek olunanlardandır:
**المَدْحِيَّات** : “yayılmış olanlar”. **المَدْحُوَّات**’ta bir lugattır.

İbn Berrî dedi ki: devekuşuna **بِنْتُ أُدْحِيَّة** denir; dedi ki: ve Ahmed b. Ubeyd, el-Asma‘î’den şu beyti inşâd etti:
بَاتَا كرِجْلَيْ بِنْتِ **أُدْحِيَّةٍ**
يَرْتِجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِ
فأَصْبَحَا والرِّجْلُ تَعْلُوهُما
يَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْل

Ve el-İtrîfî dedi ki: **تَدَحَّتِ الإِبِلُ في الأَرْضِ**: kolay yataklıklarında eşelenip araştırdıkları zaman; ta ki orada **قَرامِيصَ** (küçük çukurlar) **الجِفار** misali bırakıncaya kadar; ve bunu ancak semirdikleri zaman yaparlar.

Ve **المِصْباح**’ta: **الدَّحْيَة** , fetha ile: “bir kere”; kesre ile: “heyet/biçim”; ve onunla isimlendirdi.

Şeyhimiz dedi ki: **انْدَحَى البَطْنُ**: “karın genişledi”.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: دحو

دَحَا
1 دَحَا دحا , (S, Msb, K,) first pers. دَحَوْتُ, (S,) aor. يَدْحُو, (Msb, K,) inf. n. دَحْوٌ, (S, Msb, K,) He spread; spread out, or forth; expanded; or extended; (S, Msb, K;) a thing; (S;) and, when said of God, the earth; (Fr, S, Msb, K;) as also دَحَى, (Msb, K,) first pers. دَحَيْتُ, (K in art. دحى,) aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: (Msb, and K in art. دحى:) or He (God) made the earth wide, or ample; as explained by an Arab woman of the desert to Sh: (TA:) also, said of an ostrich, (S, TA,) he expanded, and made wide, (TA,) with his foot, or leg, the place where he was about to deposit his eggs: (S, * TA:) and, said of a man, he spread, &c., and made plain, even, or smooth. (TA in art. دحى.) ― -b2- Also, said of a man, (K,) aor. يَدْحُو, inf. n. دَحْوٌ, (TA,) i. q. جَامَعَ; (K;) as also دَجَا; on the authority of IAar. (TA.) [You say, دَحَاهَا He compressed her; like as you say, دَجَاهَا.] ― -b3- Also He threw, or cast, and impelled, propelled, or removed from its place, a stone, with his hand. (TA.) One says also, to him who is playing with walnuts, أَبْعِدِ المَدَىوَادْحُهُ, meaning [Make thou the distance far, and] throw it. (S, TA.) See also مِدْحَاةٌ, in two places. And of a torrent, one says, دَحَا بِالْبَطْحَاءِ It cast along [the soft earth and pebbles in its course; or drove them along]. (TA.) And of rain, one says, دَحَا الحَصَى عَنْ وَجْهِ الأَرْضِ (S, Msb) It drove the pebbles from the surface of the earth; (Msb;) or removed them. (TA.) [See also دَحَى, in the next art.] And الدَّحْوُ بِالحِجَارَةِ also signifies The vying, one with another, in throwing stones, and striving to surpass [in doing so]; as also ↓ المُدَاحَاةُ [inf. n. of دَاحَى]. (TA.) ― -b4- مَرَّ يَدْحُو, inf. n. دَحْوٌ, said of a horse, He went along throwing out his fore legs without raising his hoofs much from the ground. (S, TA.) -A2- دَحَا البَطْنُ The belly was, or became, large, and hanging down; (Kr, K;) and ↓ اندحى it (the belly) was, or became, wide, or distended: (MF:) or both signify it (the belly) became swollen, or inflated, or big, and hung down, by reason of fatness or disease; as also دَاحَ and اِنْدَاحَ. (TA in art. دوح.)

داحى
3 داحى داحى داحي , inf. n. مُدَاحَاةٌ: see 1.

تدحّى
5 تدحّى دحا تدحى تدحي He spread out, or extended, himself; syn. تَبَسَّطَ. (K in art. دحى.) You say, نَامَ فُلَانٌ فَتَدَحَّى Such a one slept, and [extended himself so that he] lay upon a wide space of ground. (TA in that art.) ― -b2- And تَدَحَّتُ الاـِبِلُ فِى الأَرْضِ The camels made hollows in the ground where they lay down, it being soft; leaving therein cavities like those of bellies: thus they do only when they are fat. (El-'Itreefee, TA in art. دحى.)

7 اـِنْدَحَوَ see 1, last sentence.

اِدْحَوَى
9 اِدْحَوَى ادحوى ادحوي [of the measure اِفْعَلَلَ for اِفْعَلَّ, like اِرْعَوَى,] It (a thing, TA) was, or became, spread, spread out or forth, expanded, or extended. (K.)

دَاحٍ
دَاحٍ داح [act. part. n. of 1]. ↓ اَللّٰهُمَّ دَاحِىَ المَدْحُوَّاتِ, in a prayer of 'Alee, means O God, the Spreader and Expander of the [seven] earths: (TA:) المَدْحُوَّاتٌ [properly] signifies the things that are spread, &c.; as also ↓ المَدْحِيَّاتٌ. (TA in art. دحى.) ― -b2- المَطَرَ الدَّاحِى The rain that removes [or drives] the pebbles from the surface of the earth. (TA.)

أُدْحِىٌّ
أُدْحِىٌّ ذ , (S, K,) [originally أُدْحُوىٌ, of the measure أُفْعُولٌ from دَحَيْتُ, but said in the S to be of that measure from دَحَوْتُ, the dial. var. دَحَيْتُ not being there mentioned,] and اـِدْحِىٌّ and ↓ أُدْحِيَّةٌ and ↓ أُدْحُوَّةٌ, (K,) The place of the laying of eggs, (S, K,) and of the hatching thereof, (S,) of the ostrich, (S, K,) in the sand; (K;) because that bird expands it, and makes it wide, with its foot, or leg; for the ostrich has no [nest such as is termed] عُشّ: (S:) pl. أَدَاحٍ (TA in the present art.) and اداحى [i. e., if not a mistranscription, أَدَاحِىٌّ, agreeably with the sing.]: (TA in art. دحى:) and ↓ مَدْحًى [likewise] signifies the place of the eggs of the ostrich. (S.) [Hence,] ↓ بِنْتُ أُدْحِيَّةٍ A female ostrich. (TA.) ― -b2- [Hence also,] الأُدْحِىٌّ and الاـِدْحِىٌّ (assumed tropical:) A certain Mansion of the Moon, (K, TA,) [namely, the Twenty-first Mansion,] between the نَعَائِم and سَعْد الذَّابِح; [more commonly] called البَلْدَةُ: likened to the ادحّى of the ostrich. (TA.)

أُدْحُوَّةٌ
أُدْحُوَّةٌ ذ and أُدْحِيَّةٌ: see the next preceding paragraph, in three places: ― -b2- and for the latter, see also مِدْحَاةٌ, below.

مَدْحًى
مَدْحًى مدح مدحى مدحي : see أُدْحِىٌّ.

مِدْحَاةٌ
مِدْحَاةٌ مدح مدحاه مدحاة مدحى A wooden thing with which a child is driven along (يُدْحَى), and which, passing over the ground, sweeps away everything against which it comes. (K, TA.) ― -b2- Accord. to Sh, A certain thing with which the people of Mekkeh play: he says, I heard El-Asadee describe it thus: المَدَاحِىّ and المَسَادِىّ signify stones like the [small round cake of bread called] قُرْصَة, according to the size of which a hole is dug, and widened a little: then they throw those stones (بِهَا ↓ يَدْحُونَ) to that hole; and if the stone fall therein, the person wins; but if not, he is overcome: you say of him, ↓ يَدْحُو and يَسْدُو when he throws the stones (اـِذَا دَحَاهَا) over the ground to the hole: and the hole is called ↓ أُدْحِيَّةٌ. (TA.) [Accord. to Freytag, on the authority of the Deewán El-Hudhaleeyeen, A round thing made of lead, by the throwing of which persons contend together.]

المَدْحُوَّاتُ
المَدْحُوَّاتُ المدحوات and المَدْحِيَّاتُ: see دَاحٍ.

##### Türkçe

دَحَا
1 **دَحَا** دحا , (S, Msb, K,) birinci şahıs **دَحَوْتُ**, (S,) muzâri‘ **يَدْحُو**, (Msb, K,) mastar ismi **دَحْوٌ**, (S, Msb, K,) O yaydı; yaydı, yahut ileriye doğru; genişletti; yahut uzattı; (S, Msb, K;) bir şeyi; (S;) ve, Allah hakkında söylendiğinde, yeri; (Fr, S, Msb, K;) bunun gibi **دَحَى** da, (Msb, K,) birinci şahıs **دَحَيْتُ**, (K, md. **دحى**’da,) muzâri‘ **يَدْحَى**, mastar ismi **دَحْىٌ**: (Msb, ve K md. **دحى**’da:) yahut O (Allah) yeri geniş, yahut bol yaptı; Sh’ye çölde yaşayan bir Arap kadın tarafından açıklandığı üzere: (TA:) ayrıca, devekuşu hakkında söylendiğinde, (S, TA,) o genişletti ve geniş yaptı, (TA,) ayağıyla yahut bacağıyla, yumurtalarını bırakmak üzere olduğu yeri: (S, * TA:) ve, bir adam hakkında söylendiğinde, o yaydı, vb., ve düz yaptı, düzgün, yahut pürüzsüz yaptı. (TA md. **دحى**’da.) ― -b2- Ayrıca, bir adam hakkında söylendiğinde, (K,) muzâri‘ **يَدْحُو**, mastar ismi **دَحْوٌ**, (TA,) **جَامَعَ** ile aynı (i. q.); (K;) bunun gibi **دَجَا** da; IAar’ın rivayetine göre. (TA.) [**دَحَاهَا** dersin: Onu sıktı; tıpkı **دَجَاهَا** dediğin gibi.] ― -b3- Ayrıca O, eliyle bir taşı attı, yahut fırlattı, ve itti, sevk etti, yahut yerinden uzaklaştırdı. (TA.) Cevizle oynayana da şöyle denir: **أَبْعِدِ المَدَىوَادْحُهُ**, yani [mesafeyi uzak kıl ve] onu at. (S, TA.) İki yerde **مِدْحَاةٌ**’ya da bak. Ve sel hakkında şöyle denir: **دَحَا بِالْبَطْحَاءِ** O, [yolunda yumuşak toprağı ve çakılları] sürükleyip götürdü [yahut onları sürüp götürdü]. (TA.) Ve yağmur hakkında şöyle denir: **دَحَا الحَصَى عَنْ وَجْهِ الأَرْضِ** (S, Msb) O, çakılları yerin yüzünden sürdü; (Msb;) yahut onları uzaklaştırdı. (TA.) [Sonraki maddede **دَحَى**’ya da bak.] Ve **الدَّحْوُ بِالحِجَارَةِ** ayrıca, taş atmada birbirine karşı yarışmayı ve [bunu yapmada] üstün gelmeye çalışmayı ifade eder; bunun gibi ↓ **المُدَاحَاةُ** da [**دَاحَى**’nın mastarı]. (TA.) ― -b4- **مَرَّ يَدْحُو**, mastar ismi **دَحْوٌ**, bir at hakkında söylendiğinde: O, ön ayaklarını ileri atarak, toynaklarını yerden pek kaldırmadan yürüdü. (S, TA.) -A2- **دَحَا البَطْنُ** Karın büyük oldu yahut büyüdü ve sarktı; (Kr, K;) ve ↓ **اندحى** o (karın) geniş oldu yahut genişledi: (MF:) yahut ikisi de, şişmanlık yahut hastalık sebebiyle, o (karın) şişti, yahut şişkin oldu, yahut büyük oldu ve sarktı anlamına gelir; bunun gibi **دَاحَ** ve **اِنْدَاحَ** da. (TA md. **دوح**’da.)

داحى
3 **داحى** داحى داحي , mastar ismi **مُدَاحَاةٌ**: 1’e bak.

تدحّى
5 **تدحّى** دحا تدحى تدحي O, kendini yaydı yahut uzattı; eş anlamlısı **تَبَسَّطَ**. (K md. **دحى**’da.) Şöyle dersin: **نَامَ فُلَانٌ فَتَدَحَّى** Falan kimse uyudu ve [kendini uzatıp] yerin geniş bir kısmı üzerine yattı. (TA aynı maddede.) ― -b2- Ve **تَدَحَّتُ الاـِبِلُ فِى الأَرْضِ** Develer, yattıkları yerde, yer yumuşak olduğundan, yerde çukurlar yaptılar; orada karınlarınkine benzer oyuklar bırakarak: bunu ancak semiz olduklarında yaparlar. (El-‘Itreefee, TA md. **دحى**’da.)

7 **اـِنْدَحَوَ**: 1’in son cümlesine bak.

اِدْحَوَى
9 **اِدْحَوَى** ادحوى ادحوي [**اِرْعَوَى** gibi, **اِفْعَلَّ** yerine **اِفْعَلَلَ** vezninde,] O (bir şey, TA) yayılmış oldu yahut yayıldı, yayılmış yahut ileriye doğru yayılmış oldu, genişlemiş oldu yahut uzamış oldu. (K.)

دَاحٍ
**دَاحٍ** داح [1’in ism-i fâili]. ↓ **اَللّٰهُمَّ دَاحِىَ المَدْحُوَّاتِ**, ‘Alee’nin bir duasında, şu demektir: Ey Allah, [yedi] yerlerin Yayıcısı ve Genişleticisi: (TA:) **المَدْحُوَّاتٌ** [aslında] yayılmış olan şeyler, vb. demektir; bunun gibi ↓ **المَدْحِيَّاتٌ** da. (TA md. **دحى**’da.) ― -b2- **المَطَرَ الدَّاحِى** Yerin yüzünden çakılları uzaklaştıran [yahut süren] yağmur. (TA.)

أُدْحِىٌّ
**أُدْحِىٌّ** ذ , (S, K,) [aslında **أُدْحُوىٌ**, **دَحَيْتُ**’tan **أُفْعُولٌ** vezninde; fakat S’de, **دَحَوْتُ**’tan o vezinde olduğu söylenmiştir; lehçe varyantı **دَحَيْتُ** orada zikredilmemiştir,] ve **اـِدْحِىٌّ** ve ↓ **أُدْحِيَّةٌ** ve ↓ **أُدْحُوَّةٌ**, (K,) devekuşunun, (S, K,) kumdaki, (K;) yumurta bırakma yeri, (S, K,) ve onların çatlama yeri; (S,) çünkü o kuş onu ayağıyla yahut bacağıyla genişletir ve geniş yapar; zira devekuşunun **عُشّ** diye adlandırılan [türden bir] yuvası yoktur: (S:) çoğulu **أَدَاحٍ** (TA bu maddede) ve اداحى [yani, eğer bir yazım hatası değilse, tekile uygun olarak **أَدَاحِىٌّ**]: (TA md. **دحى**’da:) ve ↓ **مَدْحًى** da [aynı şekilde] devekuşunun yumurtalarının yeri anlamına gelir. (S.) [Bundan dolayı,] ↓ **بِنْتُ أُدْحِيَّةٍ** Dişi devekuşu. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **الأُدْحِىٌّ** ve **الاـِدْحِىٌّ** (mecazî kabul edilerek:) Ayın belli bir menzili, (K, TA,) [yani Yirmi birinci menzil,] **نَعَائِم** ile **سَعْد الذَّابِح** arasında; [daha yaygın olarak] **البَلْدَةُ** diye adlandırılır: devekuşunun ادحّى’sına benzetilmiştir. (TA.)

أُدْحُوَّةٌ
**أُدْحُوَّةٌ** ذ ve **أُدْحِيَّةٌ**: üç yerde, bir önceki paragrafa bak: ― -b2- ve ikincisi için, aşağıda **مِدْحَاةٌ**’ya da bak.

مَدْحًى
**مَدْحًى** مدح مدحى مدحي : **أُدْحِىٌّ**’ye bak.

مِدْحَاةٌ
**مِدْحَاةٌ** مدح مدحاه مدحاة مدحى Yerden geçerken karşılaştığı her şeyi süpürüp atan ve bir çocuğun onunla sürüldüğü (يُدْحَى) tahta bir şey. (K, TA.) ― -b2- Sh’ye göre, Mekke halkının onunla oynadığı belli bir şey: o şöyle der: El-Asadee’yi onu şöyle tasvir ederken işittim: **المَدَاحِىّ** ve **المَسَادِىّ**, büyüklüğüne göre bir çukur kazılan ve biraz genişletilen, [**قُرْصَة** denilen küçük yuvarlak ekmek] gibi taşlar demektir: sonra o taşları (بِهَا ↓ **يَدْحُونَ**) o çukura atarlar; taş onun içine düşerse kişi kazanır; ama değilse yenilir: taşları (اـِذَا **دَحَاهَا**) yer üzerinden çukura attığında onun hakkında ↓ **يَدْحُو** ve **يَسْدُو** dersin: ve çukura ↓ **أُدْحِيَّةٌ** denir. (TA.) [Freytag’a göre, El-Hudhaleeyeen Dîvânı’na dayanarak: kurşundan yapılmış yuvarlak bir şey; onu atmakla kişiler birlikte yarışırlar.]

المَدْحُوَّاتُ
**المَدْحُوَّاتُ** المدحوات ve **المَدْحِيَّاتُ**: **دَاحٍ**’a bak.

#### Madde başı: دحى

دَحَى
1 دَحَى دحى دحي , first pers. دَحَيْتُ, aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: see 1 in art. دحو. ― -b2- دَحَيْتُ الاـِبِلَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I drove the camels; (K;) as also ذَحَيْتُهَا. (TA.)

[ 4 أَدْحَىَ mentioned by Freytag as on the authority of the K is a mistake for 5.]

5 تَدَحَّىَ (mentioned in this art. in the K and TA): see art. دحو.

7 اـِنْدَحَىَ (mentioned in this art. by MF): see art. دحو.

دَحَيْتُهُ
دَحَيْتُهُ دحيته دحيتة A single act of دَحْىٌ, i. e. spreading, &c. (Msb.) -A2- A she-ape, or she-monkey. (K.)

دِحْيَةٌ
دِحْيَةٌ دحيه دحية A mode, or manner, of دَحْىٌ, i. e. spreading, &c. (Msb.) -A2- A headman, or chief, (R, K, TA,) in an absolute sense, in the dial. of ElYemen, (R, TA,) and particularly, of an army, or a military force. (K, TA.) AA says that it originally signifies “ a lord, ” or “ chief, ” in Pers.; but seems to be from دَحَاهُ, aor. يَدْحُوهُ, meaning “ he spread it, and made it plain or even; ” because it is for the headman or chief to do this; the و being changed into ى as it is in صِبْيَةٌ and فِتْيَةٌ; and if so, it belongs to art. دحو. (TA.) [Accord. to Golius, the pl. is دِحَآءٌ; but I think that it is more probably دِحًى.] It is said in a trad. that what is called البَيْتُ المَعْمُورُ [q. v. in art. عمر] is entered every day by seventy thousand companies of angels, every one of these companies having with it a دِحْيَة and consisting of seventy thousand angels. (TA.)

أُدْحِىٌّ
أُدْحِىٌّ ذ and اـِدْحِىٌّ: see art. دحو.

أُدْحِيَّةٌ
أُدْحِيَّةٌ ذ : see أُدْحِىٌّ, in art. دحو, in two places.

مِدْحَاةٌ
مِدْحَاةٌ مدح مدحاه مدحاة مدحى (mentioned in this art. in the K): see art. دحو.

المَدْحِيَّاتٌ
المَدْحِيَّاتٌ المدحيات : see دَاحٍ, in art. دحو.

##### Türkçe

**دَحَى**
1 **دَحَى** دحى دحي , birinci şahıs **دَحَيْتُ**, muzâri‘ **يَدْحَى**, mastar ismi **دَحْىٌ**: **دحو** maddesinde 1’e bak. ― -b2- **دَحَيْتُ الاـِبِلَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) develeri sürdüm; (K;) ve ayrıca **ذَحَيْتُهَا**. (TA.)

[ 4 Freytag tarafından K’nin otoritesine dayanarak zikredilen **أَدْحَىَ**, 5’in yerine bir hatadır.]

5 **تَدَحَّىَ** (K ve TA’da bu maddede zikredilmiştir): **دحو** maddesine bak.

7 **اـِنْدَحَىَ** (MF tarafından bu maddede zikredilmiştir): **دحو** maddesine bak.

**دَحَيْتُهُ**
**دَحَيْتُهُ** دحيته دحيتة **دَحْىٌ**’nın, yani yaymanın vb.’nin tek bir fiili. (Msb.) -A2- Dişi maymun. (K.)

**دِحْيَةٌ**
**دِحْيَةٌ** دحيه دحية **دَحْىٌ**’nın, yani yaymanın vb.’nin bir tarzı veya şekli. (Msb.) -A2- Mutlak anlamda, Yemen lehçesinde, (R, TA,) ve özellikle bir ordunun veya askerî bir kuvvetin (K, TA) reisi veya başı. (R, K, TA.) AA der ki: aslında Farsçada “bir efendi” veya “reis” anlamına gelir; fakat **دَحَاهُ**, muzâri‘i **يَدْحُوهُ**, “onu yaydı ve onu düz veya eşit yaptı” anlamındandır gibi görünür; çünkü bunu yapmak reis veya baş için olur; ve **صِبْيَةٌ** ve **فِتْيَةٌ**’de olduğu gibi **و**’nun **ى**’ya çevrilmesiyle; ve eğer böyle ise, **دحو** maddesine aittir. (TA.) [Golius’a göre çoğulu **دِحَآءٌ**’dur; fakat ben onun daha muhtemelen **دِحًى** olduğunu düşünüyorum.] Bir rivayette denilmiştir ki **البَيْتُ المَعْمُورُ** diye adlandırılan şeye [bk. **عمر** maddesinde] her gün yetmiş bin melek bölüğü girer; bu bölüklerin her birinin yanında bir **دِحْيَة** bulunur ve yetmiş bin melekten oluşur. (TA.)

**أُدْحِىٌّ**
**أُدْحِىٌّ** ذ ve **اـِدْحِىٌّ**: **دحو** maddesine bak.

**أُدْحِيَّةٌ**
**أُدْحِيَّةٌ** ذ : **دحو** maddesinde iki yerde **أُدْحِىٌّ**’ye bak.

**مِدْحَاةٌ**
**مِدْحَاةٌ** مدح مدحاه مدحاة مدحى (K’de bu maddede zikredilmiştir): **دحو** maddesine bak.

**المَدْحِيَّاتٌ**
**المَدْحِيَّاتٌ** المدحيات : **دحو** maddesinde **دَاحٍ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَحَا
دَحَا U ( n. ac. دَحْو [ 1 ] ) دَحَى A ( n. ac. دَحْي [ 1 ] )
a.  Spread out; stretched, expanded.

b.  Threw; dispersed.

دِحْيَة
دِحْيَة
a.  Headman, chief; general.

##### Türkçe

**دَحَا**
**دَحَا** U (mast. **دَحْو** [1]) **دَحَى** A (mast. **دَحْي** [1])
a. Yaydı; serdi, genişletti.

b. Attı; dağıttı.

**دِحْيَة**
**دِحْيَة**
a. Reis, şef; kumandan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دحو
دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)
دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) + كائن + شيئاً أو سطحاً: يمده ويبسطه ويمهده للمشي والسير والسكن: يمده ويبسطه ويفرده: مثل حركة مد البساط وتهيئته للجلوس
﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾: مد سهولها وبسطها وفردها وجعلها ممهدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ والشئز"، وهي:
قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ، صَحَفَ - يَصْحُفُ، طَحَا - يَطْحُو (طَحَى - يَطْحَى)، دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)، سَطَحَ - يَسْطَحُ، سَهُلَ - يَسْهُلُ
دحا - دحاها
 	﴿والأرض بعد ذلك دحاها (30)أخرج منها ماءها ومرعاها(31)﴾ النازعات
 	﴿والأرض وما طحاها (6)﴾ الشمس
مختار الصحاح
● [دحا] د ح ا: دَحَا الشيء بسطه وبابه عدا ومنه قوله تعالى ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾ ودحا المطر الحصى عن وجه الأرض و دِحْيَةُ الكلبي بالكسر هو الذي كان جبريل عليه السلام يأتي النبي صلى الله عليه وسلم في صورته وكان من أجمل الناس و مَدْحَى النعامة موضع بيضها و أُدْحِيُّهَا موضعها الذي تفرخ فيه
معجم الفرائد القرآنية:
"دَحَاهَا"في قوله تعالى"وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا"(30) النازعات.
دحا الشيء: أي بسطه ومدّه ومهّده .و إذا كانت الأرض دائماً مبسوطة وممدودة فهذا يعني أنها بيضوية .
الراغب
دحا
- قال تعالى: }والأرض بعد ذلك دحاها﴿[النازعات/30]، أي: أزالها عن مقرها، كقوله:﴾يوم ترجف الأرض والجبال{ [المزمل/14]، وهو من قولهم: دحا المطر الحصى عن وجه الأرض، أي: جرفها، ومر الفرس يدحوا دحوا: إذا جر يده على وجه الأرض، فيدحو ترابها، ومنه: أدحي النعام، وهو أفعول من دحوت، ودحية (هو دحية بن خليفة الكلبي، وانظر: ترجمته في الإصابة 1/473) : اسم رجل.
ملخص اللسان
1.     الدَّحْوُ: البَسْطُ. دَحَا الأَرضَ يَدْحُوها دَحْواً: بَسَطَها. - ودَحَيْتُ الشيءَ أَدْحاهُ دَحْياً: بَسَطْته، لغة في دَحَوْتُه
2. دَحَا الأَرضَ أَوْسَعَها؛
3.    يقال: دَحَا يَدْحُو ويَدْحَى أَي بَسَطَ   ووسع.
4.     والأُدْحِيُّ والإدْحِيُّ والأُدْحِيَّة والإدْحِيَّة والأُدْحُوّة:  مَبِيض النعام في الرمل، وزنه أُفْعُول من ذلك، لأَن النعامة تَدْحُوه   برِجْلها ثم تَبِيض فيه وليس للنعام عُشٌّ
5.     يقال هو يَدْحُو بالحَجَرِ بيَدِه أي يَرْمِي به ويدفعه، قال:   والدَّاحِي الذي يَدْحُو الحَجَر بيدهِ، وقد دَحَا به يَدْحُو دَحْواً   ودَحَى يَدْحَى دَحْياً. - والدَّحْوُ: هو رَمْيُ اللاَّعِب بالحَجَر والجَوْزِ وغيرهِ.
6.     ودَحا المَطَرُ الحَصَى عن وجه الأَرض دَحْواً:   نَزَعه
7.     ثم يَدْحُون بتلك الأَحْجار إلى تلك الحُفْرة، فإن وقع فيها الحجر فقد   قَمَر، وإلاَّ فقد قُمِرَ،
8.     ودَحا الفرسُ يَدْحُو دَحْواً: رَمَى بيديه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن   الأَرض كثيراً.
9.     ونام فلان فَتَدَحَّى أَي اضْطَجَع في سَعةَ من الأَرض.
10.                        ودَحَا المرأَةَ يَدْحُوها: نَكَحَها.
11.                       والدَّحْوُ: اسْتِرْسال البَطْنِ   إلى أَسْفَلَ وعِظَمُه؛
لسان العرب
● -    دحا: الدَّحْوُ: البَسْطُ. دَحَا الأَرضَ يَدْحُوها دَحْواً: بَسَطَها.   وقال الفراء في قوله عز وجل: والأَرض بعد ذلك دَحاها، قال: بَسَطَها؛ قال   شمر: وأَنشدتني أَعرابية:   الحمدُ لله الذي أَطاقَا،   بَنَى السماءَ فَوْقَنا طِباقَا،   ثم دَحا الأَرضَ فما أَضاقا   قال شمر: وفسرته فقالت دَحَا الأَرضَ أَوْسَعَها؛ وأَنشد ابن بري لزيد   بن عمرو بن نُفَيْل:   دَحَاها، فلما رآها اسْتَوَتْ   على الماء، أَرْسَى عليها الجِبالا   ودَحَيْتُ الشيءَ أَدْحاهُ دَحْياً: بَسَطْته، لغة في دَحَوْتُه؛ حكاها   اللحياني. وفي حديث عليّ وصلاتهِ، رضي الله عنه: اللهم دَاحِيَ   المَدْحُوَّاتِ، يعني باسِطَ الأَرَضِينَ ومُوَسِّعَها، ويروى؛ دَاحِيَ   المَدْحِيَّاتِ. والدَّحْوُ: البَسْطُ. يقال: دَحَا يَدْحُو ويَدْحَى أَي بَسَطَ   ووسع. والأُدْحِيُّ والإدْحِيُّ والأُدْحِيَّة والإدْحِيَّة والأُدْحُوّة:   مَبِيض النعام في الرمل، وزنه أُفْعُول من ذلك، لأَن النعامة تَدْحُوه   برِجْلها ثم تَبِيض فيه وليس للنعام عُشٌّ. ومَدْحَى النعام: موضع بيضها،   وأُدْحِيُّها: موضعها الذي تُفَرِّخ فيه. قال ابن بري: ويقال للنعامة   بِنْتُ أُدْحِيَّةٍ؛ قال: وأَنشد أَحمد بن عبيد عن الأَصمعي:   بَاتَا كَرِجْلَيْ بِنْتِ أُدْحِيَّةٍ،   يَرْتَجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِ   فأَصْبَحا، والرِّجْلُ تَعْلُوهُما،   تَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْلِ   يعني رِجْلَيْ نَعامة، لأَنه إذا انكسرت إحداهما بطلت الأُخرى، ويرتجلان   يَطْبُخان، يَفْتَعِلان من المِرْجَل، والنَّعْل الأَرض الصُّلبة،   وقوله: والرجْلُ تعلوهما أَي ماتا من البرد والجرادُ يعلوهما، وتَزْلَعُ تزلق،   والقَحْلُ اليابس لأَنهما قد ماتا.   وفي الحديث: لا تكونوا كقَيْضِ بَيْضٍ في أَداحِيَّ؛ هي جمع   الأُدْحِيِّ، وهو الموضع الذي تبيض فيه النعامة وتُفْرِخ. وفي حديث ابن عمر: فدَحَا   السَّيْلُ فيه بالبَطْحاءِ أَي رَمَى وأَلْقَى. والأُدْحِيُّ: من منازل   القمر شبيه بأُدْحِيِّ النَّعام، وقال في موضع آخر: الأُدْحِيُّ منزلٌ بين   النَّعائِمِ وسَعْدٍ الذَّابِحِ يقال له البَلْدَة. وسئل ابن المسيب عن   الدَّحْوِ بالحجارة فقال: لا بأْس به، أَي المُراماة بها والمسابقة. ابن   الأَعرابي: يقال هو يَدْحُو بالحَجَرِ بيَدِه أي يَرْمِي به ويدفعه، قال:   والدَّاحِي الذي يَدْحُو الحَجَر بيدهِ، وقد دَحَا به يَدْحُو دَحْواً   ودَحَى يَدْحَى دَحْياً. ودَحا المَطَرُ الحَصَى عن وجه الأَرض دَحْواً:   نَزَعه. والمطر الداحي يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأَرض: يَنْزِعُه؛ قال   أَوس بن حَجَر:   يَنْزِعُ جلْدَ الحَصَى أَجَشُّ مُبْتَرِكٌ،   كأَنَّه فاحِصٌ أوْ لاعِبٌ داحِي   وهذا البيت نسبه الأَزهري لعبيد وقال: إنه يصف غيثاً. ويقال للاَّعِب   بالجَوْز: أَبْعِدِ المَرْمَى وادْحُه أي ارْمِهِ؛ وأَنشد ابن بري:   فَيَدْحُو بِكَ الدَّاحِي إلى كُلِّ سَوْءَةٍ،   فَيَا شَرَّ مَنْ يَدحو بأَطْيَش مُدْحَوِي   وفي حديث أَبي رافع: كنت أُلاعِبُ الحَسَن والحسين، رضوان الله عليهما،   بالمَدَاحِي؛ هي أَحجار أَمثال القِرَصَة، كانوا يحفِرون حُفْرة   ويَدْحُون فيها بتلك الأَحْجار، فإن وقع الحجر فيها غَلَب صاحِبُها، وإن لم يَقَع   غُلِبَ. والدَّحْوُ: هو رَمْيُ اللاَّعِب بالحَجَر والجَوْزِ وغيرهِ.   والمِدْحاة: خَشَبة يَدْحَى بها الصبِيُّ فتمر على وجه الأَرض لا تأْتي   على شيء إلا اجْتَحَفَتْه. شمر: المِدْحاة لعبة يلعب بها أَهل مكة، قال:   وسمعت الأَسَدِيَّ يصفها ويقول: هي المَداحِي والمَسَادِي، وهي أَحجار   أَمثال القِرَصة وقد حَفَروا حُفْرة بقدر ذلك الحَجَر فيَتَنَحَّون قليلاً،   ثم يَدْحُون بتلك الأَحْجار إلى تلك الحُفْرة، فإن وقع فيها الحجر فقد   قَمَر، وإلاَّ فقد قُمِرَ، قال: وهو يَدْحُو ويَسْدُو إذا دَحاها على   الأَرض إلى الحُفْرة، والحُفْرة هي أُدْحِيَّة، وهي افْعُولة من دَحَوْت.   ودَحا الفرسُ يَدْحُو دَحْواً: رَمَى بيديه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن   الأَرض كثيراً. ويقال للفَرَس: مَرَّ يَدْحُو دَحْواً.   العِتْرِيفي: تَدَحَّتِ الإبِلُ إذا تَفَحَّصَت في مَبارِكِها   السَّهْلةِ حتى تدع فيها قَرامِيصَ أَمْثالَ الجِفارِ، وإنما تفعل ذلك إذا سمنت.   ونام فلان فَتَدَحَّى أَي اضْطَجَع في سَعةَ من الأَرض.   ودَحَا المرأَةَ يَدْحُوها: نَكَحَها. والدَّحْوُ: اسْتِرْسال البَطْنِ   إلى أَسْفَلَ وعِظَمُه؛ عن كُراع. ودِحَيْةَ الكَلْبِيُّ؛ حكاه ابن   السكيت بالكسر، وحكاه غيره بالفتح، قال أَبو عمرو: وأَصل هذه الكلمة السيّد   بالفارسية. قال الجوهري: دِحْيَة، بالكسر، هو دَحْيَةُ بنُ خَليفة   الكَلْبِيُّ الذي كان جبريلُ، عليه السلام، يأْتي في صورته وكان من أَجمل الناس   وأَحسنهم صورة. قال ابن بري: أَجاز ابن السكيت في دِحَيْة الكَلْبِيّ فتح   الدال وكسرها، وأَما الأَصمعي ففتح الدال لا غير. وفي الحديث: كان جبريل،   عليه السلام، يأْتيه في صورة دِحيْة. والدِّحْية: رئيسُ الجُنْدِ   ومُقَدَّمُهم، وكأَنه من دَحاه يَدْحُوه إذا بَسَطه ومَهَّده لأَن الرئيس له   البَسْط والتَّمْهيد، وقلبُ الواو فيه ياءً نظير قَلْبِها في فِتية   وصِبْية، وأَنكر الأَصمعي فيه الكَسر. وفي الحديث: يدخل البيتَ المعمورَ كلَّ   يوم سبعون أَلفَ دِحْيَةٍ مع كل دِحْيةٍ سبعون أَلفَ مَلَكٍ؛ قال:   والدِّحْية رئيس الجُنْدِ، وبه سُمِّيَ دِحْيةُ الكَلْبِيّ. ابن الأَعرابي:   الدِّحْية رئيس القوم وسيِّدهم، بكسر الدال، وأَمّا دَحية بالفَتْح ودِحْية   فهما ابْنا معاوية بنِ بكرِ بنِ هَوازِن. وبنو دُحَيٍّ بطن. والدَّحِيُّ:   موضع.
مقاييس اللغة:
(دحو)  الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد.
يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ.
القاموس المحيط:
و دَحَا اللّهُ الأرضَ يَدْحوها ويَدْحاها دَحْواً بَسَطَها، و الرَّجُلُ جامَعَ، و البَطْنُ عَظُمَ، واسْتَرْسَلَ إلى أسْفَلَ. وادْحَوَى انْبَسَطَ. والْأُدْحِيُّ كلُجِّيٍّ ويُكْسَرُ، والْأُدْحِيَّةُ والْأُدْحُوَّةُ مَبِيضُ النَّعامِ في الرَّمْلِ.
- ي دَحَيْتُ الشيءَ أدْحاهُ دَحْياً بَسَطْتُه، و الإِبِلَ سُقْتُها. والْأُدْحِيُّ، ويُكْسَرُ مَبِيضُ النَّعامِ، ومَنْزِلٌ للقَمَرِ. وكسُمَيٍّ بَطْنٌ، وكغَنِيٍّ ع. والدِّحْيَةُ، بالكَسْرِ رَئيسُ الجُنْدِ، وابنُ خَليفَةَ الكَلْبِيُّ، ويُفْتَحُ، وبالفتح القِرْدَةُ الْأُنْثَى، وابنُ مُعاوِيَةَ بنِ بَكْرٍ. والمِدْحاةُ، كمِسْحاةٍ خَشَبَةٌ يدْحَى بها الصَّبِيُّ، فَتَمُرُّ على الأرضِ، لا تَأْتِي على شيءٍ إلاَّ اجْتَحَفَتْه. وتَدَحَّى تَبَسَّطَ.
تاج العروس:
( دحا الله الارض يدحوها ويدحاها دحوا بسطها ) قال شيخنا فيه تخليط بالاصطلاح ولو قال دحا كدعا وسعى لكان أنص على المراد وأبعد عن تخليط الاصطلاح قال الجوهرى قال الله تعالى والارض بعد ذلك دحاها أي بسطها * قلت وهو تفسير الفراء قال شمر وأنشدتني أعرابية الحمد لله الذى أطاقا * بنى السماء فوقنا طبافا * ثم دحا الارض فما أطاقا قال شمر وفسرته فقالت دحا الارض أو سعها وأنشد ابن برى لزيد بن عمرو بن نفيل
دحاها فلما رآها اسوت * على الماء أرسى عليها الجبالا * قلت وسياق المصنف في ذكر المصدر يقتضى انه ليدحو ويدحى وليس كذلك بل مصدر يدحى دحيا وهى لغة في يدحود حوا حكاها اللحيانى وسياتى ذلك للمصنف في الذى يليه فلو اقتصر على اللغة الاولى كان حسنا وفى صلاة على رضى الله تعالى عنه اللهم داحى المدحوات يعنى باسط الارضين وموسعها ( و ) دحا ( الرجل ) يدحود حوا ( جامع ) والجيم لغة فيه عن ابن الاعرابي ( و ) دحا ( البطن عظم واسترسل الى أسفل ) عن كراع ( وادحوى ) الشئ ( انبسط ) قال يزيد بن الحكم الثقفى يعاتب أخاه ويدحو بك الداحى الى كل سوءة * فياشر من يدحو باطيش مدحو ( والادحى كلجى ) افعول من دحوت ( ويكسر ) واقتصر الجوهرى على الضم ( والادحية والادحوة ) بضمهما ( مبيض النعام في الرمل ) لانه يدحوه برجله أي يبسطه ويوسعه ثم يبيض فيه وليس للنعام عش نقله الجوهرى وهى واوية يائية وسياتى في الذى يليه والجمع الاداحى وفى الحديث لا تكونوا كقيض بيض في اداح * ومما يستدرك عليه مدحى النعام كمسعى مبيضه نقله الجوهرى ودحا السيل بالبطحاء رمى والقى ودحا الحجر بيده أي رمى به ودفعه والدحو بالحجارة المراماة بها والمسابقة كالمداحاة والمطر الداحى الذى يدحوا الحصى عن وجه الارض ينزعه ويقال للاعب بالجوز أبعد المرمى وادحه أي ارمه ويقال للفرس مريد حود حوا إذا رمى بيديه رميا لا يرفع سنبكه عن الارض كثيرا ودحوة بن معاوية بن بكر أخو دحية الآتى ذكره الجوهرى
ى ( دحيت الشئ أدحاه دحيا ) أهمله الجوهرى وقال اللحيانى أي ( بسطته ) وقد ذكر الجوهرى بعض اللغات التى ذكرها المصنف في هذا التركيب كما سيأتي فمثل هذا لا يكون مستدركا عليه ولا يكتب بالاحمر فتأمل ولو قال دحاه دحيا كسعى كان أنص على المراد
وأبعد عن تخليط الاصطلاح ( و ) دحيت ( الابل ) دحيا ( سقتها ) سوقا والذال لغة فيه ( والادحى ) بالضم ( ويكسر مبيض النعام ) وهذا قد ذكره الجوهرى وهى ذات وجهين ووزنه أفعول والجمع أداحى ( و ) الادحى ( منزل للقمر ) بين النعائم وسعد الذابح يقال له البلدة شبيه بادحى النعام ( و ) دحى ( كسمى بطن ) من العرب عن ابن دريد ( و ) دحى ( كغنى ع ) نقلهما ابن سيده ( والدحية بالكسر رئيس الجند ) ومقدمهم أو الرئيس مطلقا في لغة اليمن كما في الروض للسهيلي وقال أبو عمر وأصل هذه الكلمة السيد بالفارسية وكانه من دحاه يدحوه إذا بسطه ومهده لان الرئيس له البسط والتمهيد وقلب الواو فيه ياء نظير قلبها في فتية وصبية * قلت فإذا صواب ذكره في دحا دحوا وفى الحديث يدخل البيت المعمور كل يوم سبعون ألف دحية مع كل دحية سبعون ألف ملك ( و ) به سمى دحية ( بن خليفة ) بن فروة بن نضالة الكلبى ) الصحابي المشهور وهو الذى كان جبريل عليه السلام ياتي بصورته وكان من أجمل الناس وأحسنهم صورة ( ويفتح ) قال ابن برى أجاز ابن السكيت في دحية الكلبى فتح الدال وكسرها وأما الاصمعي ففتح الدال وأنكر الكسر ( و ) الدحية ( بالفتح القردة الانثى ) قال شيخنا ولعل ذكر الانثى دفعا لتوهم ان تاء القردة للوحدة فتأمل ( و ) دحية ( بن معاوية بن بكر ) بن هو ازن أخود حوة الماضي ذكرهما الجوهرى فيه الفتح لا غير ( والمدحاة كمسحاة خشبة يدحى بها الصبى فتمر على وجه الارض لا تأتى على شئ الا اجتحفته ) وقال شمر المدحاة لعبة يلعب بها أهل مكة قال وسمعت الاسدي يصفها يقول هي المداحى والمساوي وهى أحجار أمثال القرصة وقد حفروا حفيرة بقدر ذلك الحجر فيفتحون قليلا ثم يدحون بتلك الاحجار الى تلك الحفيرة فان وقع فيها الحجر فقد فمر والا فقد قمر قال وهو يدحو ويسد وإذا دحاها على الارض الى الحفرة والحفرة هي أدحية وسياق هذه العبارة يقتضى أن يذكر في دحا دحوا فتأمل ( وتدحى تبسط ) يقال نام فلان فتدحى أي اضطجع في سعة من الارض * ومما يستدرك عليه المدحيات المبسوطات لغة المدحوات قال ابن برى ويقال للنعامة بنت أدحية قال وأنشد أحمد بن عبيد عن الاصمعي باتا كرجلي بنت أدحية * برتجلان الرجل بالنعل فاصبحا والرجل تعلوهما * يزلع عن رجلهما القحل وقال العتر يفى تدحت الابل في الارض إذا تفحصت في مباركها السهلة حتى تدع فيها قراميص أمثال الجفار وانما تفعل ذلك إذا سمنت وفى المصباح الدحية بالفتح المرة وبالكسر الهيئة وبه سمى وقال شيخنا اندحى البطن اتسع

##### Türkçe

دحو
**دَحَا - يَدْحُو** (**دَحَى - يَدْحَى**)
**دَحَا - يَدْحُو** (**دَحَى - يَدْحَى**) + varlık + bir şeyi veya bir yüzeyi: onu uzatır ve yayar ve yürümek, gitmek ve oturmak için düzler: onu uzatır ve yayar ve serer: yaygıyı uzatma hareketi ve onu oturmaya hazırlama gibi.
﴿Ve yer, bundan sonra onu **دحاها**﴾: onun düzlüklerini uzattı ve yaydı ve serdi ve onu düzlenmiş kıldı.
Ve lafız, “şeyin düz ve seviyeli kısmını beyan etme, pürüzlü ve çıkıntılı ve **الشئز**’in zıddı” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ**، **صَحَفَ - يَصْحُفُ**، **طَحَا - يَطْحُو** (**طَحَى - يَطْحَى**)، **دَحَا - يَدْحُو** (**دَحَى - يَدْحَى**)، **سَطَحَ - يَسْطَحُ**، **سَهُلَ - يَسْهُلُ**
**دحا - دحاها**
﴿Ve yer, bundan sonra onu **دحاها** (30) ondan suyunu ve otlağını çıkardı (31)﴾ **النازعات**
﴿Ve yer ve onu **طحاها** (6)﴾ **الشمس**

مختار الصحاح
● [**دحا**] د ح ا: **دَحَا** şeyi: onu yaydı; ve onun باب’ı **عدا**’dır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve yer, bundan sonra onu **دحاها**﴾. Ve yağmur, çakılı yerin yüzünden **دحا** etti: ve **دِحْيَةُ الكلبي** (kesre ile), Cebrâil’in, عليه السلام, Peygamber’e صلى الله عليه وسلم onun suretinde geldiği kimsedir; ve o, insanların en güzellerindendi. Ve **مَدْحَى النعامة**: onun yumurtasının yeri. Ve **أُدْحِيُّهَا**: onun, içinde yavru çıkardığı yeri.

معجم الفرائد القرآنية:
“**دَحَاهَا**” Yüce Allah’ın sözü “**وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا**”(30) **النازعات**’ta.
**دحا** şeyi: yani onu yaydı ve uzattı ve düzledi. Ve eğer yer daima yayılmış ve uzatılmış ise, bu onun yumurtamsı olduğu anlamına gelir.

الراغب
**دحا**
- Yüce Allah dedi: }Ve yer, bundan sonra onu **دحاها**﴿[**النازعات**/30]؛ yani: onu karar yerinden giderdi; şu sözü gibi:﴾O gün yer ve dağlar sarsılır{ [**المزمل**/14]؛ ve bu, onların sözünden: yağmur, çakılı yerin yüzünden **دحا** etti, yani: onu sürükledi. Ve at, **يدحوا** **دحوا** olarak geçti: eğer elini yerin yüzüne sürerse; böylece onun toprağını **يدحو** eder. Ve ondan: **أدحي النعام**; ve o, **دحوت**’tan **أفعول**’dür. Ve **دحية** (o, **دحية بن خليفة الكلبي**’dir; ve bak: onun tercümesi **الإصابة** 1/473’te): bir adamın adıdır.

ملخص اللسان
1. **الدَّحْوُ**: yaymadır. **دَحَا** yeri **يَدْحُوها** **دَحْواً**: onu yaydı. - Ve **دَحَيْتُ** şeyi **أَدْحاهُ** **دَحْياً**: onu yaydım; **دَحَوْتُه**’de bir dildir.
2. **دَحَا** yeri: onu genişletti;
3. Denir: **دَحَا يَدْحُو** ve **يَدْحَى**; yani: yaydı ve genişletti.
4. Ve **الأُدْحِيُّ** ve **الإدْحِيُّ** ve **الأُدْحِيَّة** ve **الإدْحِيَّة** ve **الأُدْحُوّة**: kumda devekuşunun yumurtlama yeridir; vezni, bundan **أُفْعُول**’dür; çünkü devekuşu onu ayağıyla **تَدْحُوه** eder, sonra onda yumurtlar; ve devekuşunun yuvası yoktur.
5. Denir: o, eliyle taşla **يَدْحُو** eder; yani: onunla atar ve iter. Dedi ki: ve **الدَّاحِي**: eliyle taşı **يَدْحُو** eden kimsedir. Ve onunla **دَحَا** etti: **يَدْحُو** **دَحْواً**; ve **دَحَى يَدْحَى** **دَحْياً**. - Ve **الدَّحْوُ**: oyuncunun taşla, cevizle ve başkasıyla atmasıdır.
6. Ve yağmur, çakılı yerin yüzünden **دَحا** etti **دَحْواً**: onu söktü.
7. Sonra o taşlarla o çukura **يَدْحُون** ederler; eğer taş onun içine düşerse, gerçekten **قَمَر** etmiştir; yoksa gerçekten **قُمِرَ** edilmiştir.
8. At, **يَدْحُو** eder **دَحْواً**: tırnağını yerden çok kaldırmadan, iki eliyle atarcasına attı.
9. Falan uyudu da **فَتَدَحَّى** etti; yani: yerin bir genişliğinde yan yattı.
10. **دَحَا** kadını **يَدْحُوها**: onunla cinsel ilişkiye girdi.
11. **الدَّحْوُ**: karnın aşağıya doğru sarkması ve büyüklüğüdür.

لسان العرب
● - **دحا**: **الدَّحْوُ**: yaymadır. **دَحَا** yeri **يَدْحُوها** **دَحْواً**: onu yaydı. Ve **الفراء**, عز وجل’nin sözü hakkında: “Ve yer, bundan sonra onu **دَحاها**” dedi: onu yaydı. **شمر** dedi: ve bana bir bedevî kadın okuttu:
الحمدُ لله الذي أَطاقَا،
بَنَى السماءَ فَوْقَنا طِباقَا،
ثم دَحا الأَرضَ فما أَضاقا
**شمر** dedi: ve onu açıkladım; o da dedi ki: yeri **دَحَا** etti: onu genişletti. Ve **ابن بري**, **زيد بن عمرو بن نُفَيْل**’e ait olarak okuttu:
دَحَاها، فلما رآها اسْتَوَتْ
على الماء، أَرْسَى عليها الجِبالا
Ve **دَحَيْتُ** şeyi **أَدْحاهُ** **دَحْياً**: onu yaydım; **دَحَوْتُه**’de bir dildir; onu **اللحياني** nakletti. Ve **عليّ**’nin, رضي الله عنه, hadisi ve namazında: “Allah’ım, **دَاحِيَ المَدْحُوَّاتِ**”; yani: yerleri yayan ve genişleten; ve rivayet olunur: **دَاحِيَ المَدْحِيَّاتِ**. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır. Denir: **دَحَا يَدْحُو** ve **يَدْحَى**; yani: yaydı ve genişletti. Ve **الأُدْحِيُّ** ve **الإدْحِيُّ** ve **الأُدْحِيَّة** ve **الإدْحِيَّة** ve **الأُدْحُوّة**: kumda devekuşunun yumurtlama yeridir; vezni, bundan **أُفْعُول**’dür; çünkü devekuşu onu ayağıyla **تَدْحُوه** eder, sonra onda yumurtlar; ve devekuşunun yuvası yoktur. Ve **مَدْحَى النعام**: onun yumurtasının yeri; ve **أُدْحِيُّها**: onun, içinde yavru çıkardığı yeri. **ابن بري** dedi: ve devekuşuna **بِنْتُ أُدْحِيَّةٍ** denir. Dedi ki: ve **أَحمد بن عبيد**, **الأَصمعي**’den olarak okuttu:
بَاتَا كَرِجْلَيْ بِنْتِ أُدْحِيَّةٍ،
يَرْتَجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِ
فأَصْبَحا، والرِّجْلُ تَعْلُوهُما،
تَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْلِ
Yani: bir devekuşunun iki ayağı; çünkü ikisinden biri kırılırsa öteki boşa çıkar. Ve **يرتجلان**: pişirirler; **المِرْجَل**’den **يَفْتَعِلان**’dır. Ve **النَّعْل**: sert yerdir. Ve onun sözü: “ve **الرِّجْلُ** ikisinin üstüne çıkar” yani: soğuktan öldüler ve çekirge ikisinin üstüne çıkar. Ve **تَزْلَعُ**: kayar. Ve **القَحْلُ**: kurudur; çünkü ikisi ölmüştür. Ve hadiste: “**أَداحِيَّ** içinde yumurta kabuğu gibi olmayın”; o, **الأُدْحِيِّ**’nin cem‘idir; ve o, devekuşunun yumurtlayıp yavru çıkardığı yerdir. Ve **ابن عمر** hadisi: “sel, onda **بالبَطْحاءِ** ile **فدَحَا** etti”; yani: attı ve bıraktı. Ve **الأُدْحِيُّ**: ayın menzillerindendir; devekuşunun **أُدْحِيِّ**’sine benzer. Ve başka bir yerde dedi: **الأُدْحِيُّ**: **النَّعائِمِ** ile **سَعْدٍ الذَّابِحِ** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denir. Ve **ابن المسيب**’e taşlarla **الدَّحْوِ** hakkında soruldu; dedi: onda bir sakınca yoktur; yani: onlarla karşılıklı atışma ve yarışma. **ابن الأَعرابي**: denir: o, eliyle taşla **يَدْحُو** eder; yani: onunla atar ve iter. Dedi ki: ve **الدَّاحِي**: eliyle taşı **يَدْحُو** eden kimsedir. Ve onunla **دَحَا** etti: **يَدْحُو** **دَحْواً**; ve **دَحَى يَدْحَى** **دَحْياً**. Ve yağmur, çakılı yerin yüzünden **دَحا** etti **دَحْواً**: onu söktü. Ve **المطر الداحي**: çakılı yerin yüzünden **يَدْحَى** eder: onu söker. **أَوس بن حَجَر** dedi:
يَنْزِعُ جلْدَ الحَصَى أَجَشُّ مُبْتَرِكٌ،
كأَنَّه فاحِصٌ أوْ لاعِبٌ داحِي
Ve bu beyti **الأَزهري**, **عبيد**’e nispet etti ve dedi ki: o, bir yağmuru tasvir eder. Ve cevizle oynayana denir: “atış yerini uzaklaştır ve onu **ادْحُه** et”; yani: onu at. Ve **ابن بري** okuttu:
فَيَدْحُو بِكَ الدَّاحِي إلى كُلِّ سَوْءَةٍ،
فَيَا شَرَّ مَنْ يَدحو بأَطْيَش مُدْحَوِي
Ve **أَبي رافع** hadisi: “Ben, Hasan ve Hüseyin’le, رضوان الله عليهما, **بالمَدَاحِي** ile oynardım”; o, **القِرَصَة** gibi taşlardır; bir çukur kazarlardı ve o taşlarla onun içine **يَدْحُون** ederlerdi; eğer taş onun içine düşerse, sahibi galip gelirdi; ve eğer düşmezse, mağlup olurdu. Ve **الدَّحْوُ**: oyuncunun taşla, cevizle ve başkasıyla atmasıdır. Ve **المِدْحاة**: çocukla **يَدْحَى** edilen bir tahta parçasıdır; yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeye uğramaz ki onu **اجْتَحَفَتْه** etmesin. **شمر**: **المِدْحاة** Mekke halkının oynadığı bir oyundur. Dedi: ve **الأَسَدِيَّ**’yi onu tasvir ederken işittim; derdi ki: o, **المَداحِي** ve **المَسَادِي**’dir; ve o, **القِرَصة** gibi taşlardır. Ve o taş kadar bir çukur kazmışlardır; biraz uzaklaşırlar; sonra o taşlarla o çukura **يَدْحُون** ederler; eğer taş onun içine düşerse, gerçekten **قَمَر** etmiştir; yoksa gerçekten **قُمِرَ** edilmiştir. Dedi: ve o, onu yer üzerinde çukura doğru **دَحا** ettiğinde **يَدْحُو** ve **يَسْدُو** eder. Ve çukur, **أُدْحِيَّة**’dir; ve o, **دَحَوْت**’tan **افْعُولة**’dir. Ve at, **يَدْحُو** eder **دَحْواً**: tırnağını yerden çok kaldırmadan, iki eliyle atarcasına attı. Ve ata denir: **مَرَّ يَدْحُو دَحْواً** olarak geçti. **العِتْرِيفي**: develer, eğer semizlerse, kolay yatak yerlerinde eşelenip orada **الجِفار** gibi **قَرامِيصَ** bırakıncaya kadar **تَدَحَّتِ** ederler. Ve falan uyudu da **فَتَدَحَّى** etti; yani: yerin bir genişliğinde yan yattı. Ve **دَحَا** kadını **يَدْحُوها**: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve **الدَّحْوُ**: karnın aşağıya doğru sarkması ve büyüklüğüdür; **كُراع**’dan. Ve **دِحَيْةَ الكَلْبِيُّ**; onu **ابن السكيت** kesre ile nakletti; başkası onu fetha ile nakletti. **أَبو عمرو** dedi: bu kelimenin aslı Farsçada “efendi”dir. **الجوهري** dedi: **دِحْيَة** (kesre ile), o, **دَحْيَةُ بنُ خَليفة الكَلْبِيُّ**’dir; Cebrâil’in, عليه السلام, onun suretinde geldiği; ve o, insanların en güzellerinden ve suretçe en iyilerindendi. **ابن بري** dedi: **ابن السكيت**, **دِحَيْة الكَلْبِيّ**’de **الدال**’ın fethasını ve kesresini caiz gördü; **الأَصمعي** ise **الدال**’ı fetha etti, başka değil. Ve hadiste: Cebrâil, عليه السلام, ona **دِحيْة** suretinde gelirdi. Ve **الدِّحْية**: ordunun reisi ve önderidir; sanki onu, **دحاه يَدْحُوه**’dan almıştır; eğer onu yaydı ve düzledi ise; çünkü reise yayma ve düzleme aittir. Ve içindeki **الواو**’nun **ياء**’a çevrilmesi, onun **فِتية** ve **صِبْية**’de çevrilmesine benzer. Ve **الأَصمعي** onda kesreyi inkâr etti. Ve hadiste: “**البيت المعمور**’a her gün yetmiş bin **دِحْيَة** girer; her **دِحْيَة** ile yetmiş bin melek”; dedi ki: ve **الدِّحْية** ordunun reisidir; ve onunla **دِحْيةُ الكَلْبِيّ** adlandırıldı. **ابن الأَعرابي**: **الدِّحْية** kavmin reisi ve efendisidir; **الدال**’ın kesresiyle. Ama fetha ile **دَحية** ve kesre ile **دِحْية**, ikisi de **معاوية بنِ بكرِ بنِ هَوازِن**’in iki oğludur. Ve **بنو دُحَيٍّ** bir batındır. Ve **الدَّحِيُّ**: bir yerdir.

مقاييس اللغة:
(**دحو**) **الدال** ve **الحاء** ve **الواو**, tek bir asıldır; yayma ve düzlemeye delalet eder.
Denir: Allah yeri **دحا** etti, onu **يدحُوها** **دَحْواً**; eğer onu yaydı ise. Ve denir: yağmur, çakılı yerin yüzünden **دحا** etti. Bu, şundandır: eğer böyle olursa, yeri düzlemiş olur. Ve ata, eğer iki eliyle atarcasına atarsa, tırnağını yerden çok kaldırmazsa: **مرّ يدحُو دَحْواً** olarak geçti, denir. Ve babdandır: devekuşunun **أُدْحِيُّ**’si: içinde yavru çıkardığı yer; **دحوت**’tan **أُفْعول**’dür; çünkü onu ayağıyla **يَدْحُوه** eder, sonra onda yumurtlar. Ve devekuşunun yuvası yoktur.

القاموس المحيط:
Ve Allah yeri **دَحَا** etti; onu **يَدْحوها** ve **يَدْحاها** **دَحْواً**: onu yaydı. Ve adam: cinsel ilişkiye girdi. Ve karın: büyüdü ve aşağıya doğru sarktı. Ve **ادْحَوَى**: yayıldı. Ve **الْأُدْحِيُّ** ( **لُجِّيٍّ** gibi) ve kesrelenir; ve **الْأُدْحِيَّةُ** ve **الْأُدْحُوَّةُ**: kumda devekuşunun yumurtlama yeridir.
- Ve **دَحَيْتُ** şeyi **أدْحاهُ** **دَحْياً**: onu yaydım. Ve develeri: onları sürdüm. Ve **الْأُدْحِيُّ**, ve kesrelenir: devekuşunun yumurtlama yeridir; ve ay için bir menzildir. Ve **كسُمَيٍّ** gibi: bir batındır. Ve **كغَنِيٍّ** gibi: bir yer. Ve **الدِّحْيَةُ** (kesre ile): ordunun reisi; ve **ابنُ خَليفَةَ الكَلْبِيُّ**; ve fetha edilir. Ve fetha ile: dişi maymun. Ve **ابنُ مُعاوِيَةَ بنِ بَكْرٍ**. Ve **المِدْحاةُ** ( **كمِسْحاةٍ** gibi): çocukla **يدْحَى** edilen bir tahta parçasıdır; böylece yer üzerinde geçer; hiçbir şeye uğramaz ki onu **اجْتَحَفَتْه** etmesin. Ve **تَدَحَّى**: yayıldı.

تاج العروس:
(Allah yeri **دحا** etti; onu **يدحوها** ve **يدحاها** **دحوا**: onu yaydı.) Şeyhimiz dedi: bunda ıstılahta karışıklık vardır; eğer “**دحا** ( **دعا** ve **سعى** gibi)” deseydi, murada daha açık ve ıstılah karışıklığından daha uzak olurdu. **الجوهري** dedi: Yüce Allah dedi: “Ve yer, bundan sonra onu **دحاها**”; yani: onu yaydı. *Dedim: ve bu, **الفراء**’nın tefsiridir. **شمر** dedi: ve bana bir bedevî kadın okuttu:
الحمد لله الذى أطاقا *
بنى السماء فوقنا طبافا *
ثم دحا الارض فما أطاقا
**شمر** dedi: ve onu açıkladım; o da dedi ki: yeri **دحا** etti: onu genişletti. Ve **ابن برى**, **زيد بن عمرو بن نفيل**’e ait olarak okuttu:
دحاها فلما رآها اسوت *
على الماء أرسى عليها الجبالا
*Dedim: ve musannifin masdarı zikretmedeki sevki, onun **ليدحو** ve **يدحى** için olduğunu gerektirir; ve öyle değildir; bilakis **يدحى**’nın masdarı **دحيا**’dır; ve o, **يدحو**’da **دحوا**’da bir dildir; onu **اللحيانى** nakletti; ve bu, musannif için ondan sonrakinde gelecektir. Eğer birinci dile iktisar etseydi güzel olurdu. Ve Ali’nin, رضي الله تعالى عنه, duasında: “Allah’ım, **داحى المدحوات**”; yani: yerleri yayan ve genişleten. (Ve) **دحا** (adam) **يدحو** **دحوا**: cinsel ilişkiye girdi; ve **الجيم** onda bir dildir; **ابن الاعرابي**’den. (Ve) **دحا** (karın): büyüdü ve aşağıya doğru sarktı; **كراع**’dan. (Ve **ادحوى**) şey: yayıldı. **يزيد بن الحكم الثقفى**, kardeşini azarlayarak dedi:
ويدحو بك الداحى الى كل سوءة *
فياشر من يدحو باطيش مدحو
(Ve **الادحى** **كلجى** gibi): **دحوت**’tan **افعول**’dür. (Ve kesrelenir.) **الجوهري** zamm ile iktisar etti. (Ve **الادحية** ve **الادحوة**) ikisi de zamm ile: kumda devekuşunun yumurtlama yeridir; çünkü onu ayağıyla **يدحوه** eder; yani: onu yayar ve genişletir; sonra onda yumurtlar; ve devekuşunun yuvası yoktur; onu **الجوهري** nakletti. Ve o, **واوية** **يائية**’dir; ve bu, musannif için ondan sonrakinde gelecektir. Ve cem‘i: **الاداحى**. Ve hadiste: “**اداح** içinde yumurta kabuğu gibi olmayın.” Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **مدحى النعام** ( **كمسعى** gibi): onun yumurtlama yeri; onu **الجوهري** nakletti. Ve sel, **بالبطحاء** ile **دحا** etti: attı ve bıraktı. Ve taşı eliyle **دحا** etti; yani: onunla attı ve itti. Ve taşlarla **الدحو**: onlarla karşılıklı atışma ve yarışmadır; **كالمداحاة** gibi. Ve **المطر الداحى**: çakılı yerin yüzünden **يدحوا** eden; onu söker. Ve cevizle oynayana denir: “atış yerini uzaklaştır ve onu **ادحه** et”; yani: onu at. Ve ata denir: **مر يدحو دحوا**; eğer iki eliyle atarcasına atarsa, tırnağını yerden çok kaldırmazsa. Ve **دحوة بن معاوية بن بكر**: geçmişte zikredilen **دحية**’nin kardeşidir; ikisini **الجوهري** zikretti.
ى ( **دحيت الشئ أدحاه دحيا** ): **الجوهري** onu ihmal etti. Ve **اللحيانى** dedi: yani (onu yaydım). Ve **الجوهري**, musannifin bu terkibde zikrettiği dillerin bir kısmını zikretti; nitekim gelecektir. Böyle bir şey, onun üzerine istidrâk olmaz ve kırmızıyla yazılmaz; düşün. Ve eğer “**دحاه دحيا** ( **كسعى** gibi)” deseydi, murada daha açık ve ıstılah karışıklığından daha uzak olurdu. (Ve) **دحيت** (develeri) **دحيا**: onları sürdüm, sürüş olarak; ve **الذال** onda bir dildir. (Ve **الادحى**) zamm ile (ve kesrelenir): devekuşunun yumurtlama yeridir. Ve bu, **الجوهري** tarafından zikredilmiştir; ve o, iki veçhlidir; ve vezni **أفعول**’dür; ve cem‘i **أداحى**’dır. (Ve) **الادحى**: ay için bir menzildir; **النعائم** ile **سعد الذابح** arasında; ona **البلدة** denir; devekuşunun **ادحى**’sine benzer. (Ve) **دحى** ( **كسمى** gibi): Araplardan bir batındır; **ابن دريد**’den. (Ve) **دحى** ( **كغنى** gibi): bir yer; ikisini **ابن سيده** nakletti. (Ve **الدحية** kesre ile): ordunun reisi ve önderidir; yahut Yemen dilinde mutlak reis; **السهيلي**’nin **الروض**’unda olduğu gibi. Ve **أبو عمر** dedi: bu kelimenin aslı Farsçada “efendi”dir. Ve sanki onu, **دحاه يدحوه**’dan almıştır; eğer onu yaydı ve düzlediyse; çünkü reise yayma ve düzleme aittir. Ve içindeki **الواو**’nun **ياء**’a çevrilmesi, onun **فتية** ve **صبية**’de çevrilmesine benzer. *Dedim: o halde onun zikrinin doğrusu, **دحا دحوا**’dadır. Ve hadiste: “**البيت المعمور**’a her gün yetmiş bin **دحية** girer; her **دحية** ile yetmiş bin melek.” (Ve) onunla **دحية** ( **بن خليفة** بن فروة بن نضالة **الكلبى** ) adlandırıldı: meşhur sahabî; ve o, Cebrâil’in, عليه السلام, onun suretinde geldiği kimsedir; ve o, insanların en güzellerinden ve suretçe en iyilerindendi. (Ve fetha edilir.) **ابن برى** dedi: **ابن السكيت**, **دحية الكلبى**’de **الدال**’ın fethasını ve kesresini caiz gördü; **الاصمعي** ise **الدال**’ı fetha etti ve kesreyi inkâr etti. (Ve) **الدحية** (fetha ile): dişi maymun. Şeyhimiz dedi: belki dişiyi zikretmesi, **القردة**’nin **تاء**’sının birlik için olduğu vehmini gidermek içindir; düşün. (Ve) **دحية** ( **بن معاوية بن بكر** ) بن هوازن: geçmişte zikredilen **دحوة**’nin kardeşidir; ikisini **الجوهري** zikretti; onda yalnız fetha vardır. (Ve **المدحاة** **كمسحاة** gibi): çocukla **يدحى** edilen bir tahta parçasıdır; yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeye uğramaz ki onu **اجتحفته** etmesin. Ve **شمر** dedi: **المدحاة** Mekke halkının oynadığı bir oyundur. Dedi: ve **الاسدي**’yi onu tasvir ederken işittim; derdi ki: o, **المداحى** ve **المساوي**’dir; ve o, **القرصة** gibi taşlardır. Ve o taş kadar bir çukur kazmışlardır; biraz uzaklaşırlar; sonra o taşlarla o çukura **يدحون** ederler; eğer taş onun içine düşerse, gerçekten **فمر** etmiştir; yoksa gerçekten **قمر** edilmiştir. Dedi: ve o, onu yer üzerinde çukura doğru **دحا** ettiğinde **يدحو** ve **يسد** eder. Ve çukur, **أدحية**’dir. Ve bu ibarenin sevki, onun **دحا دحوا**’da zikredilmesini gerektirir; düşün. (Ve **تدحى**): yayıldı. Denir: falan uyudu da **فتدحى** etti; yani: yerin bir genişliğinde yan yattı. *Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **المدحيات**: yayılmışlar; **المدحوات**’ın dili olarak. **ابن برى** dedi: ve devekuşuna **بنت أدحية** denir. Dedi ki: ve **أحمد بن عبيد**, **الاصمعي**’den olarak okuttu:
باتا كرجلي بنت أدحية *
برتجلان الرجل بالنعل
فاصبحا والرجل تعلوهما *
يزلع عن رجلهما القحل
Ve **العتر يفى** dedi: develer, eğer semizlerse, kolay yatak yerlerinde eşelenip orada **الجفار** gibi **قراميص** bırakıncaya kadar yerde **تدحت** ederler. Ve **المصباح**’ta: **الدحية** fetha ile: bir kere; kesre ile: heyet; ve onunla adlandırıldı. Ve şeyhimiz dedi: **اندحى البطن**: genişledi.
