# دخخ (د-خ-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - خ - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال
خ د، د خ مستعملان خد:
المِخَدَّة: المصدغة، واشتقاقهما من الخد والصُّدْغ، وهو أي الخد من لدُن المَحجِرِ إلى اللحي من الجانبين. والخدُّ: جعلك أُخْدودا في الأرض تحفره مستطيلا، يقال: خَدَّهُ خَدّاً، قال:
ضاحي الأَخاديدِ إذا الليل ادلَهَمّ
ومِثلهُ أخاديدُ السِّياط، في الظَّهْر، وهي طرائقها.
والتَّخْديدُ: تَخْديدُ اللحم عند الهُزال. ورجلٌ مُتَخَدِّدٌ، وامرأة مُتَخَدِّدةٌ، أي: مهزول قليل اللحم.
وإذا شق الجمل بنابه شيئا قيل: خَدَّهُ. قال:
قدا بخَدَّادٍ وهَذَاً شرعبا
أي قطعاً طويلا.
دخ: الدُّخَ: الدُّخانُ. والدَخُّ مثل الدَّوْخ. ودَخْدَخْتُهُ ودوَّختُهُ، أي: ذللتُه ووطِئتُهُ، ودَخْدخْتُ البلادَ ودَوَّخْتُها، أي: وَطِئْتُها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال**
**خ د**، **د خ** kullanımdadır **خد**:
**المِخَدَّة**: şakak; ve ikisinin اشتقاق’ı **الخد** ve **الصُّدْغ**’dandır; ve o, yani **الخد**: iki yandan **المَحجِرِ**’den **اللحي**’ye kadar olandır. Ve **الخدُّ**: seni, yerde uzunlamasına kazdığın bir hendek yapmandır; denir: **خَدَّهُ** **خَدّاً**; dedi ki:
ضاحي الأَخاديدِ إذا الليل ادلَهَمّ
Ve onun benzeri: **أخاديدُ السِّياط**; sırtta; ve onlar, onun yollarıdır.
Ve **التَّخْديدُ**: zayıflık sırasında etin **تَخْديدُ**’udur. Ve **رجلٌ مُتَخَدِّدٌ** ve **امرأة مُتَخَدِّدةٌ**; yani: zayıf, eti az.
Ve deve, azı dişiyle bir şeyi yararsa denir: **خَدَّهُ**. Dedi ki:
قدا بخَدَّادٍ وهَذَاً شرعبا
yani uzun bir kesim.

**دخ**: **الدُّخَ**: duman. Ve **الدَخُّ** **الدَّوْخ** gibidir. Ve **دَخْدَخْتُهُ** ve **دوَّختُهُ**; yani: onu zelil kıldım ve çiğnedim. Ve **دَخْدخْتُ البلادَ** ve **دَوَّخْتُها**; yani: onu çiğnedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدُخُّ بالضم: لغة في الدُخانْ

##### Türkçe

**الدُخُّ** (ötre ile): **الدُخانْ** hakkında bir lugattır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّخُّ والدُّخُّ والطَّسْلُ والنُّحاسُ: الدُّخانُ، وحكاه ابن دريد بالضم فقط؛ وقال الشاعر:
لا خيرَ في الشَّيْخِ إِذا ما اجْلَخَّا،
وسالَ غَرْبُ عينِه فاطْلَخَّا،
والتْوَتِ الرِّجْلُ فصارتْ فَخَّا،
وصارَ وَصْلُ الغانِياتِ أَخّا،
عند سعُارِ النارِ يَغْشَى الدُّخَّا
أَراد الدُّخَانَ. وفي الحديث: قال لابن صَيَّادٍ ما خَبَأْتُ لك؟ قال: هو الدُّخُّ؛ الدَّخُّ، بفتح الدال وضمها: الدُّخَانُ؛ قال الشاعر: عند رِوَاق البيتِ يَغْشَى الدُّخَّا
وفسر في الحديث أَنه أَراد بذلك: يوم تأْتي السماء بدُخانٍ مبين. وقيل: إِن الدجال يقتله عيسى
بن مريم بجبل الدُّخَانِ فيحتمل أَن يكون أَراده تعريضاً بقتله، لأَن ابن صَيَّادٍ كان يظن أَنه الدجال.
والدَّخَخُ: سواد وكُدْرة.
والدَّخْدَخةُ: مثل التَّدْوِيخ؛ ودَخْدَخَهُم: دَوَّخهم. والدَّخْدَخة: تَقاربُ الخَطوِ في عَجَلةٍ.
وفي النوادر: مَرَّ فلان مُدَخْدِخاً ومُزَخْزِخاً إِذا مر مسرعاً. وتَدَخْدَخَ الليلُ إِذا اختلط ظَلامه. وتَدَخْدَخَتْ. والدُّخْدُخُ: دُوَيْبَّةٌ؛ قال المُؤَرِّج: الدَّخْداخ دويبة صفراء كثيرة الأَرجل؛ قال الفَقْعَسِيّ:
ضَحِكَتْ ثم أَغْرَبَتْ أَن رأَتني،
لاقْتِطاعِي قَوائمَ الدَّخْداخِ
ورجل دُخْدُخٌ ودُخادِخٌ: قصير. وتَدَخْدَخَ الرجلُ: انقبض، لغة مرغوبٌ عنها. ودُخْدُخْ ودُخْدُوخْ: كلمة يُسَكَّتُ بها الإِنسانُ ويُقْدَعُ، ومعناه قد أَقررت فاسكت.
ودَخْدَخْنا القومَ: ذللناهم ووَطِئناهم؛ قال الشاعر:
ودَخْدَخَ العَدُوَّ حتى اخَرَمّسَا
وكذلك دُخْنا البلادَ. والدَّخْدَخةُ: الإِعْياءُ. ودَخْدَخ البعيرُ إِذا رُكِبَ حتى أَعيا وذَلَّ؛ قال الراجز:
والعَوْدُ يشكو ظَهْرَه قد دَخْدَخا

##### Türkçe

**الدَّخُّ** ve **الدُّخُّ** ve **الطَّسْلُ** ve **النُّحاسُ**: **الدُّخانُ**; ve bunu İbn Düreyd yalnızca zamme ile hikâye etti; ve şair dedi ki:
Hayır yoktur ihtiyarda, ne vakit ki **اجْلَخَّا**,
ve gözünün pınarı aktı da **فاطْلَخَّا**,
ve bacak burkuldu da **فَخَّا** oldu,
ve cilveli kadınların kavuşması **أَخّا** oldu,
ateşin alevlenmesi yanında **الدُّخَّا**’yı kaplar
**الدُّخَانَ**’ı kastetti. Ve hadiste: İbn **صَيَّادٍ**’a dedi: “Senin için ne gizledim?” Dedi ki:
O **الدُّخُّ**; **الدَّخُّ**, **الدال**’ın fethası ve zammı ile: **الدُّخَانُ**; şair dedi ki:
Evin revakı yanında **الدُّخَّا**’yı kaplar
Ve hadiste, bununla kastettiği şöyle tefsir edildi: “Gök, apaçık bir duman ile geldiği gün.” Ve denildi ki:
Şüphesiz Deccal’i Îsâ
b. Meryem **الدُّخَانِ** dağı yanında öldürür; böylece onu, öldürülmesine üstü kapalı bir işaret olarak kastetmiş olması muhtemeldir; çünkü
İbn **صَيَّادٍ** onun Deccal olduğunu zannediyordu.

**والدَّخَخُ**: siyahlık ve bulanıklık.

**والدَّخْدَخةُ**: **التَّدْوِيخ** gibidir; ve **دَخْدَخَهُم**: onları **دَوَّخهم**. Ve **الدَّخْدَخة**: acele içinde adımın yaklaşmasıdır.

Ve **النوادر**’de: “Falan **مُدَخْدِخاً** ve **مُزَخْزِخاً** geçti” denir; hızlı geçtiği zaman.

Ve **تَدَخْدَخَ** gece: karanlığı karıştığı zaman. Ve **تَدَخْدَخَتْ**. Ve **الدُّخْدُخُ**: bir küçük canlıdır; **المُؤَرِّج** dedi: **الدَّخْداخ** çok ayaklı sarı bir küçük canlıdır; **الفَقْعَسِيّ** dedi ki:
Güldü, sonra beni gördüğünde uzaklaştı,
**الدَّخْداخِ**’ın bacaklarını koparmamdan dolayı

Ve bir adam **دُخْدُخٌ** ve **دُخادِخٌ**: kısa. Ve **تَدَخْدَخَ** adam: büzüldü; rağbet edilmeyen bir lugattır. Ve **دُخْدُخْ** ve **دُخْدُوخْ**: insanın susturulduğu ve azarlanıp menedildiği bir kelimedir; manası: “İkrar ettin, öyleyse sus.”

Ve **دَخْدَخْنا** kavmi: onları zelil kıldık ve onları çiğnedik; şair dedi ki:
Ve düşmanı **دَخْدَخَ** etti, ta ki **اخَرَمّسَا**
Ve bunun gibi: “Ülkeleri **دُخْنا**.” Ve **الدَّخْدَخةُ**: bitkinliktir. Ve deve **دَخْدَخ** eder: binildiği zaman, ta ki bitkin düşüp zelil oluncaya kadar; **الراجز** dedi ki:
Ve yaşlı deve sırtından şikâyet eder; gerçekten **دَخْدَخا** etti

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د خ خ * * الدُّخُّ * بالضم لغة في الدخان

##### Türkçe

* د خ خ * * **الدُّخُّ** * (ضمme ile) **الدخان** hakkında bir lugattır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدخ، بالفتح ويضم، وعليه اقتصر ابن دريد، وقال: هو الدخان قال الشاعر:
  لاخير في الشيخ إذا ما اجلجا                      وسال غرب عينه فاطلخـا
  والتوت الرجل فصارت فخا                      وصار وصل الغانيات أخـا
  عند سعار النار يغشى الدخا وفي الحديث  قال لابن صياد: ما خبأت لك? قال: هو الدخ  وفسر في الحديث أنه أراد بذلك  يوم تأتي السماء بدخان مبين  وقيل: إن الدجال يقتله عيسى ابن مريم بجبل الدخان، فيحتمل أن يكون أراده، تعريضا بقتله، لأن ابن صياد كان يظن أنه الدجال. ودخدخ القوم ذلل ووطئ بلادهم، قال الشاعر:
  ودخدخ العدو حتى اخرمسا

  وكذلك داخهم. والدخدخة مثل التدويخ، دخدخهم: دوخهم. ودخدخ: كف. و دخدخ: قارب الخطو في عجلة. و دخدخ البعير، إذا ركب حتى أعيا وذل، قال الراجز: والعود يشكو ظهره قد دخدخا. ودخدخ: أسرع. وفي النوادر: مر فلان مدخدخا، إذا مر مسرعا. وعن المؤرج: الدخداخ، بالفتح، دويبة صفراء كثيرة الأرجل. قال الفقعسي:
  ضحكت ثم أغربت أن رأتني                      لاقتطاعي قوائم الدخـداخ والدخداخ: أخو بشار بن برد. والدخداخ والد خداش، تلميذ للإمام مالك رضي الله عنه. والدخخ، محركة: سواد وكدورة، وفي بعض النسخ وكدرة. ورجل دخدخ ودخادخ، بضمهما، أي قصير. وتدخدخ الرجل: انقبض. لغة مرغوب عنها. كذا في اللسان. ودخدخ، بالضم مبنيا على السكون، ودخدوخ، بزيادة الواو: كلمة يسكت به الإنسان ويقذع، ومعناه قد أقررت فاسكت. ودخدخ عنى الدخان: كفه. ومما يستدرك عليه: تدخدخ الليل، إذا اختلط ظلامه. والدخدخ، بالضم: دويبة. وعن الخطابي: الدخ: نبت يكون بين البساتين، وبه فسر حديث ابن صياد. وفسره الحاكم بالجماع، وأنه كالزخ، بالزاي، ووهموه وبالغوا في تغليطه، وقالوا: هو تخليط فاحش يغيظ العالم والمؤمن. وأنكر أبو الفضل العراقي الدخ بمعنى الجماع، وقال: إنه لم يرد في كلام أهل اللغة. وأشار إليه الحافظ السخاوي في شرح الألفية. قاله شيخنا.

##### Türkçe

**الدخ**: fetha ile (okunur) ve damme ile de (okunur); İbn Düreyd bununla yetinmiştir; ve dedi ki: o **الدخان**’dır. Şair dedi ki:
  Hayır yoktur ihtiyarda, ne zaman ki **اجلجا** (oldu)                      ve gözünün çukuru aktı da **فاطلخـا** (oldu)
  ve adam büküldü de **فخا** (oldu)                      ve cilveli kadınların vuslatı **أخـا** (oldu)
  ateşin alevlenmesi yanında **الدخا**’yı örter. Ve hadiste: İbn Ṣayyâd’a dedi ki: “Senin için ne gizledim?” Dedi ki: “O, **الدخ**.” Ve hadiste tefsir edildi ki bununla muradı: “Gün gelir, gök apaçık bir dumanla gelir” (âyeti) idi. Ve denildi ki: Deccâl’i Îsâ b. Meryem **جبل الدخان**’da öldürür; o hâlde onu murad etmiş olması muhtemeldir; öldürülmesine ta‘rîz olarak; çünkü İbn Ṣayyâd onun Deccâl olduğunu zannediyordu. Ve **دخدخ** kavim: zelîl kıldı ve onların beldelerini çiğnedi. Şair dedi ki:
  Ve düşmanı **دخدخ** etti, tâ ki **اخرمسا** oldu

  Ve yine **داخلهم** (de böyledir). Ve **الدخدخة** **التدويخ** gibidir; **دخدخهم**: onları **دوخهم** (etti). Ve **دخدخ**: vazgeçti. Ve **دخدخ**: acele içinde adımı yaklaştırdı (kısa adımlarla yürüdü). Ve **دخدخ البعير**: binek yapıldı da tâ ki yoruldu ve zelîl oldu; râciz dedi ki: “Ve yaşlı (deve) sırtından şikâyet eder; gerçekten **دخدخا** oldu.” Ve **دخدخ**: hızlandı. Ve **النوادر**’de: “Falan **مدخدخا** geçti”; hızlı geçtiği zaman. Ve el-Muerric’ten: **الدخداخ**, fetha ile: çok ayaklı, sarı bir küçük hayvancık. el-Faḳ‘asî dedi ki:
  Güldü, sonra uzaklaştı; beni gördüğünde                      **الدخـداخ**’ın bacaklarını koparmamdan dolayı
Ve **الدخداخ**: Beşşâr b. Burd’un kardeşidir. Ve **الدخداخ**: İmam Mâlik (Allah ondan razı olsun)’a talebe olan **ولد خداش**’tır. Ve **الدخخ**, harekeli: siyahlık ve bulanıklık; bazı nüshalarda “bulanıklık” (vardır). Ve adam **دخدخ** ve **دخادخ**, ikisi de damme ile; yani kısa. Ve **تدخدخ الرجل**: büzüldü. Terk edilmesi istenen bir dildir. **اللسان**’da böyledir. Ve **دخدخ**, damme ile sükûn üzere bina edilmiş; ve **دخدوخ**, vâv ziyadesiyle: insanın susturulduğu ve ağır söz söylendiği bir kelimedir; mânası: “Gerçekten ikrar ettin; öyleyse sus.” Ve **دخدخ** hakkında **الدخان**: onu kesti (engelledi). Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **تدخدخ الليل**, karanlığı karıştığı zaman. Ve **الدخدخ**, damme ile: bir küçük hayvancık. Ve el-Ḫaṭṭâbî’den: **الدخ**: bahçelerin arasında bulunan bir nebattır; ve İbn Ṣayyâd hadisi bununla tefsir edilmiştir. Ve el-Ḥâkim onu cinsel birleşme ile tefsir etti; ve onun **الزخ** gibi olduğunu (söyledi), **بالزاي**; ve onu vehme nisbet ettiler ve onu yanlışlamada aşırı gittiler; ve dediler ki: o, âlimi ve mümini öfkelendiren fahiş bir karıştırmadır. Ve Ebü’l-Faḍl el-ʿIrâḳî, **الدخ**’u cinsel birleşme mânasında inkâr etti; ve dedi ki: o, lugat ehlinin كلامında vârid olmamıştır. Ve el-Ḥâfiẓ es-Seḫâvî, el-Elfiyye şerhinde ona işaret etti. Bunu şeyhimiz söyledi.
