# دخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دخخ

الدخ، بالفتح ويضم، وعليه اقتصر ابن دريد، وقال: هو الدخان قال الشاعر:
  لاخير في الشيخ إذا ما اجلجا                      وسال غرب عينه فاطلخـا
  والتوت الرجل فصارت فخا                      وصار وصل الغانيات أخـا
  عند سعار النار يغشى الدخا وفي الحديث  قال لابن صياد: ما خبأت لك? قال: هو الدخ  وفسر في الحديث أنه أراد بذلك  يوم تأتي السماء بدخان مبين  وقيل: إن الدجال يقتله عيسى ابن مريم بجبل الدخان، فيحتمل أن يكون أراده، تعريضا بقتله، لأن ابن صياد كان يظن أنه الدجال. ودخدخ القوم ذلل ووطئ بلادهم، قال الشاعر:
  ودخدخ العدو حتى اخرمسا

  وكذلك داخهم. والدخدخة مثل التدويخ، دخدخهم: دوخهم. ودخدخ: كف. و دخدخ: قارب الخطو في عجلة. و دخدخ البعير، إذا ركب حتى أعيا وذل، قال الراجز: والعود يشكو ظهره قد دخدخا. ودخدخ: أسرع. وفي النوادر: مر فلان مدخدخا، إذا مر مسرعا. وعن المؤرج: الدخداخ، بالفتح، دويبة صفراء كثيرة الأرجل. قال الفقعسي:
  ضحكت ثم أغربت أن رأتني                      لاقتطاعي قوائم الدخـداخ والدخداخ: أخو بشار بن برد. والدخداخ والد خداش، تلميذ للإمام مالك رضي الله عنه. والدخخ، محركة: سواد وكدورة، وفي بعض النسخ وكدرة. ورجل دخدخ ودخادخ، بضمهما، أي قصير. وتدخدخ الرجل: انقبض. لغة مرغوب عنها. كذا في اللسان. ودخدخ، بالضم مبنيا على السكون، ودخدوخ، بزيادة الواو: كلمة يسكت به الإنسان ويقذع، ومعناه قد أقررت فاسكت. ودخدخ عنى الدخان: كفه. ومما يستدرك عليه: تدخدخ الليل، إذا اختلط ظلامه. والدخدخ، بالضم: دويبة. وعن الخطابي: الدخ: نبت يكون بين البساتين، وبه فسر حديث ابن صياد. وفسره الحاكم بالجماع، وأنه كالزخ، بالزاي، ووهموه وبالغوا في تغليطه، وقالوا: هو تخليط فاحش يغيظ العالم والمؤمن. وأنكر أبو الفضل العراقي الدخ بمعنى الجماع، وقال: إنه لم يرد في كلام أهل اللغة. وأشار إليه الحافظ السخاوي في شرح الألفية. قاله شيخنا.

### Türkçe

**الدخ**: fetha ile (okunur) ve damme ile de (okunur); İbn Düreyd bununla yetinmiştir; ve dedi ki: o **الدخان**’dır. Şair dedi ki:
  Hayır yoktur ihtiyarda, ne zaman ki **اجلجا** (oldu)                      ve gözünün çukuru aktı da **فاطلخـا** (oldu)
  ve adam büküldü de **فخا** (oldu)                      ve cilveli kadınların vuslatı **أخـا** (oldu)
  ateşin alevlenmesi yanında **الدخا**’yı örter. Ve hadiste: İbn Ṣayyâd’a dedi ki: “Senin için ne gizledim?” Dedi ki: “O, **الدخ**.” Ve hadiste tefsir edildi ki bununla muradı: “Gün gelir, gök apaçık bir dumanla gelir” (âyeti) idi. Ve denildi ki: Deccâl’i Îsâ b. Meryem **جبل الدخان**’da öldürür; o hâlde onu murad etmiş olması muhtemeldir; öldürülmesine ta‘rîz olarak; çünkü İbn Ṣayyâd onun Deccâl olduğunu zannediyordu. Ve **دخدخ** kavim: zelîl kıldı ve onların beldelerini çiğnedi. Şair dedi ki:
  Ve düşmanı **دخدخ** etti, tâ ki **اخرمسا** oldu

  Ve yine **داخلهم** (de böyledir). Ve **الدخدخة** **التدويخ** gibidir; **دخدخهم**: onları **دوخهم** (etti). Ve **دخدخ**: vazgeçti. Ve **دخدخ**: acele içinde adımı yaklaştırdı (kısa adımlarla yürüdü). Ve **دخدخ البعير**: binek yapıldı da tâ ki yoruldu ve zelîl oldu; râciz dedi ki: “Ve yaşlı (deve) sırtından şikâyet eder; gerçekten **دخدخا** oldu.” Ve **دخدخ**: hızlandı. Ve **النوادر**’de: “Falan **مدخدخا** geçti”; hızlı geçtiği zaman. Ve el-Muerric’ten: **الدخداخ**, fetha ile: çok ayaklı, sarı bir küçük hayvancık. el-Faḳ‘asî dedi ki:
  Güldü, sonra uzaklaştı; beni gördüğünde                      **الدخـداخ**’ın bacaklarını koparmamdan dolayı
Ve **الدخداخ**: Beşşâr b. Burd’un kardeşidir. Ve **الدخداخ**: İmam Mâlik (Allah ondan razı olsun)’a talebe olan **ولد خداش**’tır. Ve **الدخخ**, harekeli: siyahlık ve bulanıklık; bazı nüshalarda “bulanıklık” (vardır). Ve adam **دخدخ** ve **دخادخ**, ikisi de damme ile; yani kısa. Ve **تدخدخ الرجل**: büzüldü. Terk edilmesi istenen bir dildir. **اللسان**’da böyledir. Ve **دخدخ**, damme ile sükûn üzere bina edilmiş; ve **دخدوخ**, vâv ziyadesiyle: insanın susturulduğu ve ağır söz söylendiği bir kelimedir; mânası: “Gerçekten ikrar ettin; öyleyse sus.” Ve **دخدخ** hakkında **الدخان**: onu kesti (engelledi). Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **تدخدخ الليل**, karanlığı karıştığı zaman. Ve **الدخدخ**, damme ile: bir küçük hayvancık. Ve el-Ḫaṭṭâbî’den: **الدخ**: bahçelerin arasında bulunan bir nebattır; ve İbn Ṣayyâd hadisi bununla tefsir edilmiştir. Ve el-Ḥâkim onu cinsel birleşme ile tefsir etti; ve onun **الزخ** gibi olduğunu (söyledi), **بالزاي**; ve onu vehme nisbet ettiler ve onu yanlışlamada aşırı gittiler; ve dediler ki: o, âlimi ve mümini öfkelendiren fahiş bir karıştırmadır. Ve Ebü’l-Faḍl el-ʿIrâḳî, **الدخ**’u cinsel birleşme mânasında inkâr etti; ve dedi ki: o, lugat ehlinin كلامında vârid olmamıştır. Ve el-Ḥâfiẓ es-Seḫâvî, el-Elfiyye şerhinde ona işaret etti. Bunu şeyhimiz söyledi.
