# دخر (د-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek yükü ambara boşaltmak anlamında mastar olmuştur

- Harfler: د - خ - ر
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَاخِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Teslim olanlar | 2 | 2 | [16:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/16:48.md) |
| [دَاخِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Teslim olanlar | 2 | 2 | [27:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/27:87.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hemen ürktü
2. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sol
3. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
4. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sûr
5. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Körük demektir
6. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gölge demektir
7. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
8. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Şey
9. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
10. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
11. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
12. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
13. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
14. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
15. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
16. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
17. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
18. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
19. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
22. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
23. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
25. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [قمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Boyun eğmek, küçülmek, istenen buyruğu istemese de çaresizce ve hakir olarak yerine getirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların ontolojik zorunlulukla ve kibirlenenlerin ceza olarak mutlak ilahi iradeye boyun eğmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sahte büyüklük iddialarının ilahi egemenlik karşısında kaçınılmaz bir küçülme ve teslimiyete mahkûm olması |
| Kritik Hata Riski | Kökün gönüllü teslimiyet sanılması veya [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) köküyle karıştırılarak depolama ve biriktirme anlamıyla açıklanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دخ | Bir şeyin içine nüfuz etme, örtme, sinme ve duman veya karanlık gibi bir nesnenin diğerinin içine süzülerek girmesi (örnek: [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md), [دخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86.md)) | ر | Çekirdekteki içeriye doğru sinme ve nüfuz etme hareketine baş eğme, küçülerek geri çekilme ve mutlak itaat altına girerek boyun bükme anlamı eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiğin altına eğilme, boyun bükerek içeri girme ve sınırın altına çekilme hareketini temsil eder. |
| خ | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (türetme imge) | ح imgesinin hırıltılı sesle yoğunlaşmış biçimidir; kuşatılmayı, sınırlanmayı ve hareket alanının daralmasını anlatır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Başın öne eğilmesini, yüksekte olan organın alçalmasını ve otorite karşısında dikliğini yitirmesini gösterir. |
| دخر | Kapıdan baş eğerek sınır içine daralma | Kuşatıcı bir irade veya otorite karşısında başın öne düşmesi, benliğin küçülmesi ve buyruğa çaresizce boyun eğilmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin kendi iradesini tamamen kaybedip başkasının emrine hakir, küçülmüş ve çaresiz olarak boyun eğmesi; istemese de emredileni zorla yapması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kök belirgin bir biçimde alçalma, boyun eğdirilme ve kibir iddiasının kırılması anlamında kullanılmıştır. Asmaî ve İbn Düreyd rivayetlerinde düşmanın zelil ve hakir düşürülmesi bu kökle tasvir edilir; ancak müstakil bir Cahiliye beytinin lafzı doğrudan nakledilmemiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem lügatlerinde ve atasözlerinde büyüklük taslayanın sonunun zelil olması bağlamında الأول فاخر والآخر داخر sözüyle darbımesel olarak kaydedilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça دخر kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle baş eğme, alçalma, küçülme ve zelil olma semantik çekirdeğini temsil eder. Batı ve Doğu Sami dillerinde kökün fonetik varyantları genellikle içeriye girme, boyun bükme ve sinme eylemleriyle örtüşür. İbranice ve Aramice gibi dillerde bu kökün doğrudan aynı konsonant dizilişiyle yaygın bir soydaşı bulunmamakla birlikte, kökün içerdiği zillet ve alçalma nüansı, د ve خ seslerinin oluşturduğu içe sinme ve altta kalma matrisiyle bağlantılıdır. Kökün Kur'an'daki zahire veya saklama anlamındaki [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) ile birleştiği yönündeki iddialar fonetik ve semantik olarak doğrulanmamış olup, klasik Arapçada dâhir ile zâhir sesleri ve kökleri tamamen ayrı bağımsız yapılardır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Jeffery.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | د-خ-ر | Kişinin küçülerek boyun eğmesi, صاغر ve ذليل olması, istemese de emre icabet etmesi durumudur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İçe büzülme, sinme kökleri | Güney ve Batı Sami dillerinde doğrudan üç harfli soydaşı sınırlı olup içe kapanma ve alçalma eylemleriyle semantik paralellik gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik düzlemde güvenilir ve doğrudan tespit edilmiş bir dış paralellik bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دخر | Anlamlı | Küçülmek, zelil olmak | İstemediği halde başkasının buyruğuna boyun eğmek, hakir düşmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [درخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, bağımsız anlam taşımayan diziliştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [خدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Perdelenmek, uyuşmak | Çadırda örtünmek, gizlenmek; bedenin hissizleşerek hareket kabiliyetini yitirmesi. | Hedef kökle içe çekilme bağlamında ortak çekirdeği paylaşır; Kur'an'da geçmez. |
| [خرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Sessizlik, utangaçlık | İffetli ve hayalı olmak, bakire kadının sükûnet ve ağırbaşlılığı. | İçe kapanma ve küçülme yönüyle anlam bağı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [ردخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AE.md) | Anlamlı | Ezmek, kırmak | Yumuşak veya sert bir şeyi vurarak ezmek, çamurlu ve bataklık yer. | Ezilme ve altta kalma yönüyle yakınlık gösterir; Kur'an'da geçmez. |
| [رخد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%AF.md) | Anlamlı | Yumuşak olmak | Bedenin gevşek, yumuşak ve esnek olması durumu. | Dirençsizlik ve boyun eğiş haliyle ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دخر | Merkez | Küçülerek boyun eğme | İradesi tamamen kırılarak, istese de istemese de çaresizce ve hakir olarak emre uymaktır. | Kibir iddialarını tamamen yok eden aşağılayıcı itaat durumudur. |
| [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) | Komşu | Küçüklük | Fiziksel veya itibari olarak küçülmeyi ifade eder; doğrudan emre boyun eğme fiilini gerektirmez. | Değerce ve mertebece aşağıda olmayı anlatır. |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğme ve yumuşama | Direncin kırılması ve kolay yönetilebilir hale gelinmesidir; her zaman aşağılanma içermeyebilir. | İtaate hazır, munis ve uysal olma halini de kapsar. |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Bedensel eğilme | Baş ve boyun bükerek dışarıdan görünen bir teslimiyet sergilemektir. | Dış organların alçalması ve tevazu göstermesi durumudur. |
| [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) | Zıt | Büyüklük taslama | Kendini başkalarından üstün görüp övünmek, kibirlenmek ve üstünlük iddiasında bulunmaktır. | Kendini yüce görüp başkalarını aşağı sayma tutumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دخر | Çaresizce boyun eğme | Kibrin kırılarak zelil ve hakir bir şekilde emre boyun bükülmesi. | Kesin |
| Latince | Humiliari, subici | Alçalmak, boyun eğdirilmek | Dış bir baskı altında küçülmeyi karşılar; zorunlu zillet halini içerir. | Güçlü |
| İngilizce | To be abased, to be humbled reluctantly | Zelil kılınmak, mecburen boyun eğmek | Gönüllü itaati değil, mecburi ve küçültücü teslimiyeti ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Gedemütigt werden, sich beugen müssen | Alçaltılmak, zorla boyun bükmek | İrade dışı bir boyun eğişi ve aşağılanmayı verir. | Güçlü |
| Fransızca | Être humilié, se soumettre malgré soi | Aşağılanmak, istemeden boyun eğmek | Büyüklük iddiasının çöküşü sonrası kaçınılmaz teslimiyeti anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَاخِرُونَ | Kozmik ve ontolojik zorunlu teslimiyet | Evrendeki tüm varlıkların ve gölgelerinin ilahi yasalara ve iradeye karşı koymaksızın, tamamen boyun eğmiş olarak hareket etmesi bağlamında kullanılır (Nahl [16:48](https://lisan.digital/tr/ayet/16:48.md)). |
| دَاخِرُونَ | Kıyamet günü çaresizce boyun eğme | Dirilişi inkâr edenlerin ve ilahi azaptan kaçamayacaklarını anlayan suçluların mahşer günü zelil ve çaresiz olarak toplanması bağlamında kullanılır (Sâffât [37:18](https://lisan.digital/tr/ayet/37:18.md)). |
| دَاخِرِينَ | Haşr dehşetiyle başı eğik gelme | Sûr üflendiğinde göklerde ve yerde bulunan herkesin Allah'ın huzuruna büyüklük taslayamadan, tam bir alçalış ve zillet içinde gelmesi bağlamında kullanılır (Neml [27:87](https://lisan.digital/tr/ayet/27:87.md)). |
| دَاخِرِينَ | Kibrin cezası olarak cehenneme aşağılanarak giriş | Dünyada Allah'a ibadet ve dua etmekten kibre kapılarak kaçınanların cehenneme en aşağılık ve zelil bir durumda gireceklerini bildiren ceza bağlamında kullanılır (Mü'min [40:60](https://lisan.digital/tr/ayet/40:60.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cebir, tekvin ve ceza doktrini | Varlıkların iradî olmayan ontolojik secde ve teslimiyetleri ile cehennemliklerin cezaen boyun eğmeleri arasındaki fark; kibrin zıddı olarak mutlak acziyetin tespiti. | İlahi kudret karşısında hiçbir varlığın bağımsız bir direnç gösterememesi. |
| Fıkıh | Hüküm ve emir karşısında mükellefiyet | Fıkıhta kök doğrudan teknik terim değildir; ancak şeriatın bağlayıcılığı ve tekvinî boyun eğiş ile teklifî itaat arasındaki mahiyet farkı bağlamında değerlendirilir. | İlahi emrin cebren infaz edilmesi durumu. |
| Tefsir | داخر lafzının semantik tahlili | Müfessirler kelimeyi صاغرون ve أذلاء olarak tefsir etmiş; gölgelerin secdesini cisimlerin ilahi kanunlara zorunlu boyun eğişi şeklinde yorumlamışlardır. | Kibrin zıddı olan zoraki ve küçültücü itaat. |
| Hadis | Ahiret ahvali ve mütekebbirlerin akıbeti | Hadislerde dünyada büyüklük taslayanların kıyamet gününde karınca misali küçük ve zelil (dahir) olarak haşredileceği beyanlarında yer alır. | Kibrin karşılığı olan ontolojik ve ahlaki aşağılanma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet karşısında kulluk | İradesiz veya cebri teslimiyet | Sahte tanrıların ve kibirlenenlerin ilahi kudret karşısındaki nihai tükenişini gösterir | Kulun kibrini kırıp mutlak sınırını bilmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Doğa yasaları ve determinizm | Fiziksel zorunluluk | Maddenin doğa kanunlarına direnemeksizin uymasını ifade eder | Varlıkların fiziksel yasalara ontolojik boyun eğişidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve egemenlik | Mutlak mağlubiyet | İsyancı gücün siyasi egemenlik karşısında tamamen ezilerek teslim alınması | Direncin kırılarak gayriiradî boyun eğişin tescil edilmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlük verisinde bu kök için iktisadi bir işlev tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik sıfırlanma veya zorlayıcı sınır şartı | Bir sistemdeki serbest parametrelerin dış bir alan veya sınır kuvveti etkisiyle tamamen sıfıra yaklaşması ve hareket serbestisini yitirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam pasivasyon ve mecburi itaat | Bireyin veya grubun direnç gücünün dış bir otorite tarafından tamamen kırılarak aşağılanmış ve eylemsiz bir konuma itilmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir boyun eğme, rıza göstererek teslim olma veya Türkçe ses benzeşimi sebebiyle zahire (depolama/stoklama) kavramıyla karıştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | دخر kavramı gönüllü ibadeti değil; ontolojik olarak kaçınılmaz kanunlara baş eğmeyi ve kibre kapılanların azap karşısında küçülerek, zelil düşerek teslim olmak zorunda kalışını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki داخرون ifadesini müminlerin samimi teslimiyeti gibi anlamak, tekvinî zorunluluk ile teklifî itaati birbirine karıştırmak ve kibrin cezasının aşağılanma olduğu gerçeğini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninin Allah karşısındaki ontolojik acziyetini ve kibre kapılan insanın ahirette uğrayacağı mutlak aşağılanmayı açık ve somut bir kavramla kavratması bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki varlıkların ve gölgelerin Allah'a secdesini anlatan kozmolojik ayetlerde (Nahl [16:48](https://lisan.digital/tr/ayet/16:48.md)), kıyamet sahnesinde ve cehenneme giriş tasvirlerinde (Mü'min [40:60](https://lisan.digital/tr/ayet/40:60.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılmışların Allah'a karşı bağımsız bir güç sergileyebileceği vehmini ve insanın kibrinin ebediyen sürdürülebileceği yanılgısını kökten yıkar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir canlının veya kişinin direnme iradesinin kırılarak başını öne eğmesi, zelil ve çaresiz bir vaziyette emredileni istemese de yapmasıdır.
- Soyut anlam: Sahte büyüklük iddialarının ve otonom güç vehimlerinin, mutlak aşkın otorite karşısında kaçınılmaz bir biçimde küçülerek sıfırlanması ve zilletle teslim olmasıdır.
- Sistematik karşılık: Ontolojik veya cezai planda kibrin antitezi olup, tüm serbestiyetin ilahi irade tarafından iptal edildiği zorunlu boyun eğiş durumudur.
- LaTeX modeli: $$K \xrightarrow{\quad\Omega\quad} D \implies \lim_{\Omega \to \infty} K = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $K$ bireysel kibri ve büyüklük iddiasını temsil eder. $\Omega$ mutlak ve aşkın ilahi iradeyi veya kaçınılmaz tekvinî düzeni gösterir. $D$ ise boyun bükme, küçülme ve zillet halidir (دخر). Model, ilahi iradenin mutlaklığı karşısında kibrin sınır değerde sıfıra mahkûm olduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/16:48.md) — دَاخِرُونَ

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın yarattığı şeylerin gölgelerinin sağa sola vurarak boyun eğip Allah’a secde ettiklerini görmüyorlar mı?

### [Neml 27:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/27:87.md) — دَاخِرِينَ

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ

Meal (IK): Sur’a üfürüleceği gün; Allah’ın dilediklerinden başka göklerde olanlar da, yerde olanlar da korku içinde kalırlar. Ve hepsi boyunları bükülmüş olarak O’na gelirler.

### [Saffat 37:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/37:18.md) — دَاخِرُونَ

قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ

Meal (IK): De ki: Evet, hem de hor ve hakir olarak.

### [Mü'min 40:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/ayet/40:60.md) — دَاخِرِينَ

وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ

Meal (IK): Rabbınız: Bana dua edin ki, size icabet edeyim. Bana kulluk etmeyi büyüklüklerine yediremeyenler hor ve hakir olarak cehenneme gireceklerdir, buyurdu.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek yükü ambara boşaltmak anlamında mastar olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال والراء معهما
خ د ر، د خ ر، خ ر د، ر د خ مستعملات خدر: الخِدرُ: ستر يمد للجارية في ناحية البيت، وكذلك ينصب لها خشبات فوق قتب البعير، مستور بثوب، وهو الهودج المخدُور، والجميع: أخدار وأخادير، قال:
حتى تغامز ربات الأخادير
وخَدَّرْتُ الجارية فَتَخَدَّرَتْ، وأَخْدَرْتُ لها كأخدار الظَّبية خِشْفَها في هَبطةٍ من الأرض.
وأسَدٌ خادر مُخْدِر كثير الخُدور، خَدِرٌ في عرينه، وأخْدَرَه عرينه.
والخادِر: المتحير، وكل شيء منع بصرا فقد أخْدَرَه، والليل مُخدر، قال العجاج:
ومُخِدر الأبصار أخدريُّ
والأخدَريُّ من نعت حمار الوحش.
وليل خُداريٌّ: شديد الظلمة.
والخُداريُّ: الأسود الشعر حتى العقاب، والخُداريُّ: الشِّعْر، وكذلك الجارية الخُداريَةُ، بالهاء.
والخَدَرُ: امذلال يغشى اليد والرجل والجسد، والفعل خدرت.
والخَدَرُ من الشراب والدواء: ما يضعف صاحبه.
وقوله: "بيعفور خَدِرْ" أي كأنه ناعس من سجو طرفه وضعفه.
ويوم خَدِرٌ أي: ماطر، ويوم خَدِر: شديد الحر أيضا، قال طرفة:
ومـكـان زعـل ظـلـمـانـه		كالمخاض الجرب في اليوم الخَدِر
وخَدِرَ النهارُ: إذا لم يتحرك فيه الريح، ولا يوجد فيه روح.
دخر: الدَاخِرُ: الصاغر، دَخَرَ يَدْخَر دُخُورا أي صَغُر يَصْغُرُ صَغارا، وهو أن يفعل ما تأمره كرها على صِغَرٍ ودُخُور.
خرد: جارية خَريدةٌ أي: بِكْرٌ لم تمسس، والجميع: خَرائدُ وخُرَّدٌ. وجارية خَرودةٌ: خَفِرةٌ حَيِيَّةٌ، جاوزت الإعصار ولم تبلغ التعنيس.
ردخ: الرَّدْخ: الشَّدْخ، والرَّدْخ يقال له: الرَّدْغ.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال** و**الراء** معهما
**خ د ر**، **د خ ر**، **خ ر د**، **ر د خ** müstamel olanlardır. **خدر**: **الخِدرُ**: evin bir yanında cariye için gerilen bir örtüdür; yine ona devenin semerinin üstüne tahtalar dikilir, bir bezle örtülmüş olarak; o, **الهودج المخدُور**’dur. Hepsi: **أخدار** ve **أخادير**. Dedi ki:
حتى تغامز ربات الأخادير
Ve “cariyeyi **خَدَّرْتُ** da **فَتَخَدَّرَتْ**”; ve ona, ceylanın yavrusu için bir yer çöküntüsünde (yaptığı) **أخدار** gibi **أَخْدَرْتُ**.
Ve “**خادر** **مُخْدِر** çok **الخُدور** sahibi aslan”; ininde **خَدِرٌ**’dir; ve ini onu **أخْدَرَه**.
Ve **الخادِر**: şaşkın olandır; her şey ki görmeyi engelledi, onu **أخْدَرَه**; ve gece **مُخدر**’dir. **العجاج** dedi ki:
ومُخِدر الأبصار أخدريُّ
Ve **الأخدَريُّ**, yaban eşeğinin sıfatındandır.
Ve **خُداريٌّ** gece: karanlığı şiddetli olandır.
Ve **الخُداريُّ**: saç bakımından, kartala kadar siyah olandır; ve **الخُداريُّ**: saçtır; yine **الخُداريَةُ** cariye de böyledir, **الهاء** ile.
Ve **الخَدَرُ**: el ve ayağı ve bedeni kaplayan bir uyuşukluktur; fiil: **خدرت**.
Ve içkiden ve ilaçtan **الخَدَرُ**: sahibini zayıflatan şeydir.
Ve onun sözü: “بيعفور **خَدِرْ**” yani, göz kapağının sükûnu ve zayıflığından dolayı sanki uykulu gibidir.
Ve **خَدِرٌ** gün, yani: yağmurlu; ve **خَدِر** gün: şiddetli sıcak da. **طرفة** dedi ki:
ومـكـان زعـل ظـلـمـانـه		كالمخاض الجرب في اليوم الخَدِر
Ve **خَدِرَ** gündüz: onda rüzgâr hareket etmediği ve onda esinti bulunmadığı zaman.

**دخر**: **الدَاخِرُ**: zelil olandır. **دَخَرَ يَدْخَر دُخُورا** yani **صَغُر يَصْغُرُ صَغارا**; o da, küçüklük ve zelillik üzere, istemeyerek sana emrettiğini yapmasıdır.

**خرد**: **خَريدةٌ** cariye, yani: dokunulmamış bakiredir; hepsi: **خَرائدُ** ve **خُرَّدٌ**. Ve **خَرودةٌ** cariye: hayâlı, utangaçtır; **الإعصار**’ı geçmiştir ve **التعنيس**’e ulaşmamıştır.

**ردخ**: **الرَّدْخ**: **الشَّدْخ**’tır; ve **الرَّدْخ**’a **الرَّدْغ** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدُخور: الصَغارُ والذَلُّ. يقال: دَخَرَ الرجلُ بالفتح فهو داخِرٌ. وأَدْخَرَهُ غيرُه.

##### Türkçe

**الدُخور**: küçüklük ve zillet. Denilir ki: adam **دَخَرَ** (fetha ile); o hâlde o **داخِرٌ**dur. Ve onu başkası **أَدْخَرَهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ د ر
خدر ، خرد ، دخر ، رخد ، ردخ : مستعملة .
خدر : قال الليث : الخِدْرُ : سِتْرٌ للجارية _ في
ناحية البيت ، وكذلك يُنْصَبُ لها خَشَبَاتٌ
_ فوق قَتَبِ البعير _ مَسْتُورةٌ بثوب ، فهو
الْهَوْدجُ الْمُخَدَّرُ .
ويُجْمَعُ عَلَى الأخْدَار والأخادير والْخُدُورِ .
وأنشد :
حَتّى تَغامزَ رَبَّاتُ الأخادِيرِ
والجاريةُ مَخْدُورةٌ . . وقد خُدِرَتْ في
خِدْرَهَا ، وتَخَدَّرَتْ كذلك .
وأَخْدَرَتِ الجارية إِخْدَاراً ، كما تُخْدِرُ
الظبية خِشْفَها في هَبِطَةٍ من الأرض .
وخَدَرَ الأسدُ في عَرينه _ إذا لم يكَدْ
يخْرُج _ فهو خادرٌ مُخْدِرٌ كثيرُ الْخُدُور ،
وأَخْدَرَهُ عَرِينُهُ .
وكلُّ شيء مَنَعَ بصَراً عن شيء فقد
أخْدَرهُ .
والليلُ مُخْدِرٌ .
وقال الْعَجَّاجُ :
وَمُخْدِرُ الأخْدَارِ أَخْدَرِيُّ
يصف الليل .
والأخْدَرِيُّ : مِنْ نَعْتِ حِمَار الوَحْش .
قلت : كأنه نُسب إلى فَحْلٍ اسْمُه :
) ( أَخْدَرُ ) ( .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : الْخُدْرَةُ :
الظُّلْمَةُ الشديدة .
والْخُدْرَةُ : اسمُ أَتاَنٍ كانت قديمةً فيَجوز
أن يكون ) ( الأخْدَرِيُّ ) ( منسوباً إليها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ إذا تخلَّفَ
الوَحْشِيُّ عن القطِيع _ قيل : خَذَلَ وخَدَرَ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الخُدْرِيُّ : الحِمارُ
الأسود .
وأخبرني الإياديُّ _ عن شَمِرٍ _ : يقال
للأسَد : خَدَرَ ، وأَخْدَرَ _ أي : أقامَ .
وأَسَدٌ خَادِرٌ : مُقِيمٌ في عَرِينِهِ .
ومُخْدَرٌ أيضاً .
قال : وأما الْخَدِرُ _ من الظِّباءِ _ فالْفاَترُ
العِظَامِ .
قال طَرَفَةُ :
آخِرَ اللَّيْلِ بِيَعْفُورٍ خَدِرْ
قال : ويقال : أَخْدَرَه الليل _ إذا حبَسَه .
قال : والْخَدُورُ من الإبل : التي تكون في
آخر الإبل .
الحرّانيُّ _ عن ابن السكيت _ : قال :
الْخَدَرُ : الغيْمُ والمَطَرُ وأنشد :
لاَ يُوقِدُونَ النَّارَ إلاَّ بِسَحَرْ
ثُمَّتَ لاَ تُوقَدُ إلاَّ بِالْبَعَرْ
وَيَسْتُرُونَ النَّارَ مِنْ غَيْرِ خَدَرْ
يقول : يَسْتُرُونَ النار مخافَةَ الأضياف من
غيْرِ غَيْم ولا مطر .
وأنشدني عُمَارَةُ لنفسه :
فِيهِنَّ جَائِلَة الْوِشَاحِ كَأَنَّهَا
شَمْسُ النَّهَارِ أَكَلَّهَا الإخْدَارُ
) ( أَكَلَّهَا ) ( : أَبْرَزَهَا ، وأصلُه من ) ( الانْكِلاَلِ ) ( ،
وهو التَّبَسُّمُ .
وقال آخرُ _ يصف ناقة :
ومَرَّتْ عَلَى ذَاتِ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً
وَقَدْ رَفَعَتْ أذْيَالَ كُلِّ خَدُورِ
الْخَدُورُ : التي تخلَّفَتْ عن الإبل فلما
نَظَرَتْ إلى التي تَسِيرُ سارَتْ معها . ومِثْلُهُ :
واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُهَا الْخَدُورَا
وقال آخر :
إذْ حَثَّ كُلُّ بَازِلٍ ذَقُونِ
حَتَّى رَفَعْنَ سِيرَةَ اللجُونِ
وقال الليث : يومٌ خَدِرٌ : شديدُ الحَرِّ .
وأنشد :
وَمَكانٍ زَعِلٍ ظِلْمَانُهُ
كالْمَخَاضِ الجُرْبِ في الْيَوْمِ الْخَدِرْ
ويقال : خَدِرَ النَّهارُ _ إذا لم يتَحَرَّك فيه
رِيحٌ ، ولا يُوجَدُ فيه رَوْح .
قُلْتُ أراد ب ) ( الْيَوْمِ الْخَدِرِ ) ( اليومَ الْمَطِيرَ . .
ذَا الغَيم _ كما قال ابنُ السِّكِّيت .
وإنما خَصَّ ) ( اليومَ المطيرَ ) ( لِلمَخَاضِ
الْجُرْبِ ، لأنها إذا جَرِبَتْ آذَاهَا النَّدَى
والبَرْدُ فلم تَقِرَّ في مكان ، ولم تَسْكُنْ .
وذلك أَنَّ الإبلَ إذا جَرِبَتْ تَوَسَّفَتْ عنها
أَوْبَارُهَا ، فالْبَرْدُ إليها أَسْرَعُ .
وقال الليث : الْخَدَرُ امْذِلاَلٌ يَغْشَى الرِّجْلَ
والْيَدَ والْجَسَدَ .
وقد خَدِرَتْ الرِّجْلُ تَخْدَرُ .
والْخَدَرُ _ من الشَّرَاب والدَّواء _ فُتُورٌ
يَعْتَرِي الشَّارِبَ وضَعْفٌ .
قال : والْخُدَارِيُّ : الأسودُ الشَّعر ونَحْوُه
حتَّى العُقَابُ الْخُدَارِيَّةُ ، والجارِيَةُ الْخُدَارِيَّةُ
الشَّعْر .
أبو عُبَيْدٍ : لَيْلٌ خُدَارِيٌّ : مُظْلِم
وقال الأصمعيُّ : الْخَدَرُ : الظُّلْمَةُ ، ومنه
قِيلَ لِلْعُقَاب : خُدَارِيَّةٌ _ لِشِدَّة سوادِها .
وقال العَجَّاج :
وخَدَرَ اللَّيْلِ فَيجْتَابُ الْخَدرْ
وقال ابنُ الأعرابيِّ : أصلُ ) ( الخُدَاريِّ ) ( : أَنَّ
الليلَ يَخْدِرُ الناسَ _ أي : يَلْبَسُهم . ومنه
قيل للأَسَد : خَادِرٌ .
وقال الأصمعي : معناه : أَنَّهُ اتَّخَذَ الأجَمَةَ
خِدْراً . . وقال ذُو الرُّمّة :
وَلَمْ يَلْفِظِ الْغَرْثَى الخُدَارِيَّةَ الْوَكْرُ
قال شمِرٌ : يعني أَنَّ الوَكْرَ لم يَلْفِظِ
العُقَابَ .
جَعَل خُرُوجَهَا من الوَكْرِ : لَفْظَاً . . مثلُ
خُرُوج الكَلاَمِ من الْفَم .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الخَدْرَةُ :
ثِقَلُ الرِّجْل ، وامتِنَاعُهَا من المشي .
وقال الأصمعيُّ : يقول عامل الصَّدقاتِ :
ليس لي حَشَفَةٌ ولا خَدِرَةٌ ، فالْحَشَفَةُ :
اليابِسَةُ . . والْخَدِرَةُ : التي تَقَعُ من النَّخْلِ
_ قبل أن تنْضِجَ .
رخد : أهمله الليث :
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ الرِّخْوَدُّ :
اللَّيِّنُ الْعِظَام .
وقال أبو الهيثم : الرِّخْوَدُّ : الرَّخْوُ . .
زِيدَتْ فيه الدالُ ، وشُدِّدت _ كما قيل :
) ( فَعْمٌ وَفَعْمَلٌ ) ( .
قلت : وجاريةٌ رِخْوَدَّةٌ : نَاعمةٌ . وجمْعُها :
رَخَاوِيدُ .
وقال أَبُو صَخْرٍ الْهُذَلِيُّ :
عَرْفْتُ مِنْ هِنْدَ أَطْلاَلاً بِذِي الْبِيدِ
قَفْراً وَجَارَاتِهَا الْبِيضِ الرَّخَاوِيد
ردخ : قال الليث : الرَّدْخُ : الشَّدْخُ . . والرَّدَخ :
الرّدْغُ . . _ عُمَانِيَّةٌ .
خرد : قال الليث : جاريةٌ خَرِيدَةٌ : بِكْرٌ لم
تُمْسَسْ قَطُّ ، والجَميعُ : الخَرائدُ والخُرُدُ .
قال : وجاريةٌ خَرُودٌ : خَفِرَةٌ حَييّةٌ ، قد
جاوزتِ الإعْصارَ ، ولم تُعَنِّسْ .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : الخَرِيدَةُ : الحَيِيَّةُ .
قال : وسمعتُ أعرابيّاً من _ كلْبٍ _ يقول :
الْخَرِيدَةُ : الدُّرَّةُ التي لم تثْقب .
وهي من النساء : البِكْرُ .
وقال ثعلبُ _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
الخَرِيدَةُ : الحَيِيَّةُ ، وقد أَخْرَدتْ إخْرَاداً .
عمرو _ عن أبيه _ الخارِدُ : الساكت من
حَيَاء ، لا مِنْ ذُلٍّ . . والمُخْرِدُ : الساكتُ
من ذُلٍّ . . لا منْ حياءٍ .
وقال ابن الأعرابي : خَرِدَ _ إذا ذلّ وخَرِدَ _
إذا استحيا .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : الخَرِيدَةُ منَ
النساء : الحيِيَّةُ الخَفِرَةُ .
دخر قالَ الله جلّ وعزّ : ( وهم داخرون (
[ النّحل : 48 ] .
قال الزَّجَّاجُ : مَعْنَى ) داخرون ( : صاَغِرون .
قال : ومَعْنى الآية : ( أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَاخَلَقَ
اللهُ مِن شَيءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلاَلُهُ عِنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ
سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ ( [ النّحل : 48 ] :
أنَّ كلَّ ما خَلَقه الله _ من جسم وعظمٍ
ولحمٍ ونجمٍ وشجرٍ _ : خاضِعٌ ساجدٌ لله .
قال : والْكافِر _ وإن كفر بقلبه ولسانه
فَنَفْسُ جِسْمِهِ ، وعظمِه ولحمِه ، وجميعُ
الشجر والحيواناتِ خاضعةٌ لله ، ساجدةٌ .
ورُويَ عن ابن عباس رضي الله عنه أنه قال :
الكافرُ يَسْجُدُ لغيرِ الله ، وظِلُّه يَسْجُدُ لله .
قال الزَّجَّاجُ : وتأويلُ الظِّلِّ : الجِسْمُ الذي
عنه الظِّلُّ .
وتقول : دَخَرَ يَدْخَر دُخُوراً _ أي : صَغُرَ
يَصْغرُ صَغاراً .
وهو الذي يَفْعَلُ ما تأمُرُه به _ شاءَ أوْ أبى _
صاغِراً قَميئاً .

##### Türkçe

خ د ر
**خدر** ، **خرد** ، **دخر** ، **رخد** ، **ردخ** : kullanımdadır.

**خدر** : **الليث** dedi: **الخِدْرُ**: evin bir tarafında, cariye için bir örtüdür; yine onun için, devenin **قَتَب**’inin üstüne, bir elbiseyle örtülü **خَشَبَاتٌ** dikilir; o da **الْهَوْدجُ الْمُخَدَّرُ**’dur.
Ve **الأخْدَار** ve **الأخادير** ve **الْخُدُورِ** üzerine cem‘ olunur.
Ve şu beyit okunmuştur:
حَتّى تَغامزَ رَبَّاتُ الأخادِيرِ

Ve cariye **مَخْدُورةٌ**’dur… ve **خُدِرَتْ** kendi **خِدْر**’inde; ve aynı şekilde **تَخَدَّرَتْ**.
Ve cariye **أَخْدَرَتِ** **إِخْدَاراً**; tıpkı ceylanın, yavrusunu yerin bir çukurunda **تُخْدِرُ** etmesi gibi.
Ve aslan, ininde **خَدَرَ** eder—eğer neredeyse çıkmazsa—o halde o, **خادرٌ مُخْدِرٌ**’dir, **الْخُدُور**’u çoktur; ve onun ini onu **أَخْدَرَهُ**.
Ve her şey, bir şeyi bir şeyden görmeyi engellediyse, onu **أخْدَرهُ** etmiştir.
Ve gece **مُخْدِرٌ**’dir.
Ve **الْعَجَّاجُ** dedi:
وَمُخْدِرُ الأخْدَارِ أَخْدَرِيُّ
geceyi vasfeder.
Ve **الأخْدَرِيُّ**: yaban eşeğinin sıfatındandır.
Dedim: sanki adı **أَخْدَرُ** olan bir aygıra nisbet edilmiştir.
**ثعلب**—**ابن الأعرابي**’den—: **الْخُدْرَةُ**: şiddetli karanlıktır.
Ve **الْخُدْرَةُ**: eskiden olan bir dişi eşeğin adıdır; şu halde **الأخْدَرِيُّ** ona nisbet edilmiş olabilir.
**أبو عبيد**—**الأصمعي**’den—: yabanî, sürüden geri kalırsa, “**خَذَلَ** ve **خَدَرَ**” denir.
Ve **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: **الخُدْرِيُّ**: siyah eşektir.
Ve bana **الإياديُّ**—**شَمِرٍ**’den— haber verdi: aslana **خَدَرَ** ve **أَخْدَرَ** denir; yani: ikamet etti.
Ve **أَسَدٌ خَادِرٌ**: ininde ikamet edendir.
Ve **مُخْدَرٌ** da.
Dedi: **الْخَدِرُ** ise—ceylanlardan—kemikleri gevşek olandır.
**طَرَفَةُ** dedi:
آخِرَ اللَّيْلِ بِيَعْفُورٍ خَدِرْ
Dedi: **أَخْدَرَه** gece—onu alıkoyduğunda— denir.
Dedi: develerden **الْخَدُورُ**: develerin sonunda olanlardır.
**الحرّانيُّ**—**ابن السكيت**’ten—: dedi: **الْخَدَرُ**: bulut ve yağmurdur; ve şu beyit okunmuştur:
لاَ يُوقِدُونَ النَّارَ إلاَّ بِسَحَرْ
ثُمَّتَ لاَ تُوقَدُ إلاَّ بِالْبَعَرْ
وَيَسْتُرُونَ النَّارَ مِنْ غَيْرِ خَدَرْ
der ki: bulut ve yağmur olmaksızın, misafirlerden korkarak ateşi örterler.
Ve **عُمَارَةُ** bana kendi şiirini okudu:
فِيهِنَّ جَائِلَة الْوِشَاحِ كَأَنَّهَا
شَمْسُ النَّهَارِ أَكَلَّهَا الإخْدَارُ
**أَكَلَّهَا**: onu ortaya çıkardı; aslı **الانْكِلاَلِ**’dendir; o da tebessümdür.
Ve bir başkası—bir dişi deveyi vasfederek— dedi:
ومَرَّتْ عَلَى ذَاتِ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً
وَقَدْ رَفَعَتْ أذْيَالَ كُلِّ خَدُورِ
**الْخَدُورُ**: develerden geri kalan; sonra yürüyene baktığında onunla birlikte yürüyendir. Ve bunun benzeri:
واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُهَا الْخَدُورَا
Ve bir başkası dedi:
إذْ حَثَّ كُلُّ بَازِلٍ ذَقُونِ
حَتَّى رَفَعْنَ سِيرَةَ اللجُونِ
Ve **الليث** dedi: **يومٌ خَدِرٌ**: sıcağı şiddetli gündür.
Ve şu beyit okunmuştur:
وَمَكانٍ زَعِلٍ ظِلْمَانُهُ
كالْمَخَاضِ الجُرْبِ في الْيَوْمِ الْخَدِرْ
Ve “**خَدِرَ** gündüz”—onda rüzgâr hareket etmediğinde ve onda serinlik bulunmadığında— denir.
Dedim: **الْيَوْمِ الْخَدِرِ** ile yağmurlu günü kastetti… bulutlu olanı; **ابنُ السِّكِّيت**’in dediği gibi.
Ve **اليومَ المطيرَ**’i, **الْمَخَاضِ الْجُرْبِ** için özellikle zikretti; çünkü uyuz olduklarında çiy ve soğuk onlara eziyet eder; bir yerde durmazlar ve sakinleşmezler.
Ve bu, develer uyuz olduğunda, yünleri onlardan döküldüğü içindir; böylece soğuk onlara daha çabuk ulaşır.
Ve **الليث** dedi: **الْخَدَرُ**: ayağı, eli ve bedeni kaplayan bir gevşekliktir.
Ve ayak **خَدِرَتْ**; **تَخْدَرُ**.
Ve **الْخَدَرُ**—içkiden ve ilaçtan—içene arız olan bir gevşeklik ve zayıflıktır.
Dedi: ve **الْخُدَارِيُّ**: saçın siyahı ve benzeri; hatta **العُقَابُ الْخُدَارِيَّةُ** ve **الجارِيَةُ الْخُدَارِيَّةُ الشَّعْر**.
**أبو عُبَيْدٍ**: **لَيْلٌ خُدَارِيٌّ**: karanlık.
Ve **الأصمعيُّ** dedi: **الْخَدَرُ**: karanlıktır; bundan dolayı kartala **خُدَارِيَّةٌ** denmiştir—siyahlığının şiddetinden ötürü.
Ve **العَجَّاج** dedi:
وخَدَرَ اللَّيْلِ فَيجْتَابُ الْخَدرْ
Ve **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: **الخُدَاريِّ**’nin aslı: gecenin insanları **يَخْدِرُ** etmesidir; yani: onları bürür. Bundan dolayı aslana **خَادِرٌ** denmiştir.
Ve **الأصمعي** dedi: manası: onun, sık ağaçlığı bir **خِدْر** edinmiş olmasıdır… Ve **ذُو الرُّمّة** dedi:
وَلَمْ يَلْفِظِ الْغَرْثَى الخُدَارِيَّةَ الْوَكْرُ
**شمِرٌ** dedi: yani yuva kartalı dışarı atmadı.
Onun yuvadan çıkışını “**لَفْظَاً**” kıldı… sözün ağızdan çıkışı gibi.
**ثعلب**—**ابن الأعرابيِّ**’den— dedi: **الخَدْرَةُ**: ayağın ağırlığı ve yürümekten imtina etmesidir.
Ve **الأصمعيُّ** dedi: sadaka memuru der ki: “Benim ne **حَشَفَةٌ**’m var ne **خَدِرَةٌ**’m”; **الْحَشَفَةُ**: kurumuş olan… **الْخَدِرَةُ**: olgunlaşmadan önce hurma ağacından düşen şeydir.

**رخد** : **الليث** onu ihmal etti:
**أبو عبيد**—**أبي عمرو**’dan—: **الرِّخْوَدُّ**: kemikleri yumuşak olandır.
Ve **أبو الهيثم** dedi: **الرِّخْوَدُّ**: **الرَّخْوُ**’dur… içine **الدال** artırılmış ve şeddelenmiştir; tıpkı “**فَعْمٌ وَفَعْمَلٌ**” denildiği gibi.
Dedim: ve **جاريةٌ رِخْوَدَّةٌ**: yumuşak (nazik)tir. Cem‘i: **رَخَاوِيدُ**.
Ve **أَبُو صَخْرٍ الْهُذَلِيُّ** dedi:
عَرْفْتُ مِنْ هِنْدَ أَطْلاَلاً بِذِي الْبِيدِ
قَفْراً وَجَارَاتِهَا الْبِيضِ الرَّخَاوِيد

**ردخ** : **الليث** dedi: **الرَّدْخُ**: **الشَّدْخُ**’tur… ve **الرَّدَخ**: **الرّدْغُ**’dur… Umânîcedir.

**خرد** : **الليث** dedi: **جاريةٌ خَرِيدَةٌ**: hiç dokunulmamış bakiredir; hepsi: **الخَرائدُ** ve **الخُرُدُ**.
Dedi: ve **جاريةٌ خَرُودٌ**: çekingen, hayâlıdır; **الإعْصار**’ı aşmıştır ve evde kalmış değildir.
Ve **اللِّحْيَانِيُّ** dedi: **الخَرِيدَةُ**: hayâlıdır.
Dedi: **كلْبٍ**’den bir bedevîyi işittim, derdi ki: **الْخَرِيدَةُ**: delinmemiş inci tanesidir.
Ve kadınlardan o: bakiredir.
Ve **ثعلبُ**—**ابن الأعرابيِّ**’den—: **الخَرِيدَةُ**: hayâlıdır; ve **أَخْرَدتْ** **إخْرَاداً** etmiştir.
**عمرو**—babasından—: **الخارِدُ**: zillet sebebiyle değil, hayâ sebebiyle susan kimsedir… ve **المُخْرِدُ**: hayâdan değil, zillet sebebiyle susandır.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **خَرِدَ**—zillete düştüğünde—; ve **خَرِدَ**—utandığında—.
**أبو عبيد**—**أبي زيد**’den—: kadınlardan **الخَرِيدَةُ**: hayâlı, çekingen olandır.

**دخر** Allah—aziz ve celîl— dedi: **( وهم داخرون (** [**النّحل : 48**].
**الزَّجَّاجُ** dedi: **داخرون**’un manası: küçük düşmüşlerdir.
Dedi: âyetin manası: **( أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَاخَلَقَ اللهُ مِن شَيءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلاَلُهُ عِنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (** [**النّحل : 48**]: Allah’ın yarattığı her şey—cisim, kemik, et, yıldız ve ağaçtan—Allah’a boyun eğen, secde eden (hâldedir).
Dedi: kâfir—kalbi ve diliyle inkâr etse de—kendi cisminin, kemiğinin ve etinin bizzatı, ve bütün ağaçlar ve hayvanlar Allah’a boyun eğicidir, secde edicidir.
Ve **ابن عباس** رضي الله عنه’dan rivayet olundu ki dedi: kâfir Allah’tan başkasına secde eder; gölgesi ise Allah’a secde eder.
**الزَّجَّاجُ** dedi: gölgenin te’vili: kendisinden gölge olan cisimdir.
Ve dersin ki: **دَخَرَ يَدْخَر دُخُوراً**; yani: **صَغُرَ يَصْغرُ صَغاراً**.
Ve o, ona emrettiğin şeyi—ister istesin ister istemesin—küçülmüş, zelil olarak yapan kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والخاء وما يثلثهما)
(دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:‏
* ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *‏
وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).‏
(دخس) الدال والخاء والسين أصلٌ واحد، يدلُّ على اكتنازٍ واندساسٍ في ترابٍ أو غيره. فالدَّخْسُ أن يندسَّ الشَّيءُ في التراب. ولذلك سَمَّى الرّاجزُ(3) الأثافيَّ دُخَّساً. فهذا هو الأصل، ثم سُمِّي كلُّ شيءٍ تجمَّعَ إلى شيءٍ وداخَلَه، بذلك. والدَّخيس: الحَوْشَب، وهو ما بين الوَظيف والعصَب. والدَّخِيس من الناس: العددُ الجَمُّ. والدَّخَس(4): داءٌ في قوائم الدّابة. والدَّخِيس: اللحم المكَتَنِز. وكلُّ ذي سِمَنٍ دَخيسٌ. ويقال الدَّخيس: لحمُ باطن الكفّ. والدَّخيس من أَنْقَاء الرّملِ: الكثير. وكَلأٌ دَيْخَسٌ(5)، أي كثير. وأنشد:‏
* يَرْعَى حَلِيّاً ونَصِيّاً دَيْخَسَا(6) *‏
(دخش) الدال والخاء والشين ليس بشيءٍ. وزعم ابنُ دريد(7) أنّ الدَّخش فِعْلٌ مُماتٌ، يقال دَخِشَ دَخَشاً، إذا امتلأ لحماً. ومنه اشتقاق دَخْشَم.‏
(دخص) الدال والخاء والصاد كالذي قبله. وذكر ابن دُريد(8) أنّ الدَّخُوص: الجاريةُ السَّمينة.‏
(دخل) الدال والخاء واللام أصلٌ مطرد منقاس، وهو الوُلوج. يقال دخل يدخُل دخولاً. والدُِّخْلَةُ: باطنُ أمرِ الرّجُل. تقول: أنا عالمٌ بدخْلَته. والدَّخَل: العَيب في الحَسب، وكأنَّه قد دخل عليه شيءٌ عابَه. والدَّخَل كالدَّغَل، وهو من الباب؛ لأنَّ الدّغَل هذا قياسُه أيضاً. ويقال إِنَّ المدخُول: المهزُول؛ وهو الصَّحيح، لأنّ لحمهُ كأنّه قد دُخِلَ. ودَخِيلُك: الذي يُداخِلُك في أُمورك. والدِّخال في الوِرد: أنْ تشربَ الإبل ثم تردَّ إلى الحوض ليشرب منها ما عساه لم يكن شَرِبَ. قال الهُذَليّ(9):‏
* وتُوفِي الدُّفوفَ بشُربٍ دِخَالِ(10) *‏
ويقال إنّ كلَّ لحمةٍ مجتمعة دُخَّلةٌ، وبذلك سُمِّي هذا الطائر دُخَّلاً. ويقال دُخِل فلانٌ، وهو مدخولٌ، إذا كان في عقله دَخَلٌ. وبنو فلانٍ في بني فلان دَخِيلٌ(11)، إذا انتسبوا معهم. ونَخْلَة مدخولةٌ: عَفِنة الجوف. والدُّخْلَلُ: الذي يُداخِلُك في أمورك. والدُّخَّل من ريش الطائر: ما بين الظُّهْرَانِ والبُطْنان، وهو أجْوَدُ الرِّيش. وداخِلَة الإِزار: طَرَفه الذي يلي الجسَد. والدُّخَّل من الكلأ: ما دخَل منه في أُصول الشجر. قال:‏
* تَبَاشِير أَحْوَى دُخَّلٍ وجميمِ(12) *‏
(دخن) الدال والخاء والنون أصلٌ واحد، وهو الذي يكون عن الوَقُود، ثمَّ يشبَّه به كلُّ شيء يُشْبِههُ مِن عداوةٍ ونظيرها. فالدُّخَانُ معروفٌ، وجمعه دوَاخن على غير قياس. ويقال دَخَنَتِ النّار تدخُن، إذا ارتفع دُخانها، ودخِنَتْ تَدْخَنُ، إذا ألقيْتَ عليها حطباً فأفسَدْتَها حتى يهيجَ لذلك دُخانٌ وكذلك دَخِن الطَّعامُ يَدْخَن(13). ويقال: دَخَن الغُبار: ارتفَعَ. فأمّا الحديث: "هُدْنَةٌ على دَخَنٍ"، فهو استقرارٌ على أمورٍ مكروهة. والدُّخْنَةُ من الألوان: كُدرةٌ في سوادٍ. شاةٌ دَخْناءُ، وكبشٌ أدْخَنُ، وليلةٌ دَخْنانةٌ. ورجلٌ دَخِنُ الخُلُق. وأبناء دُخانٍ: غنيٌّ وباهلة. والدُّخْنَة: بَخُورٌ يدخَّن به البيت.‏
---------------------------------------------------------------
(1) نسب في المجمل إلى أبي دواد، والصواب نسبته إلى عدي بن زيد، من قصيدة له في الأغاني (2: 23-34). وصدره كما في الأغاني والمعرب للجواليقي 141:‏
* تلوح المشرفية في ذراه *‏
(2) في المجمل: "أي ثوب مصون في تخت". والأدق ما في المعرب واللسان: "أي يمسكه التخت".‏
(3) هو العجاج. وفي ديوانه 31:‏  * فأطرقت إلا ثلاثاً دخسا *‏
(4) في الأصل: "الدخساء"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) في الأصل: "دخيس" صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) أنشده في اللسان (دخس). وفي المجمل: "ترعى".‏
(7) الجمهرة (2: 200).‏
(8) ليس في الجمهرة في مظنه، وليس في فهارسها.‏
(9) هو أمية بن أبي عائد الهذلي. وقصيدة البيت في شرح السكري 180 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 89.‏
(10) صدره كما في المراجع المتقدمة واللسان (دخل):‏  * وتلقى البلاعيم في برده *‏
(11) في الأصل: "دخل"، تحريف.‏
(12) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (دخل).‏
(13) في الأصل: "حتى يدخن"، صوابه من المجمل.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الخاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**دخر**) **الدال** ve **الخاء** ve **الراء** bir asıldır; zillete delâlet eder. Denir ki: adam **دَخَرَ**; o **داخِر**dir; zelil olduğu zaman. Ve başkası onu **أَدْخَرَه**: onu zelil kıldı. Amma **الدَّخْدَار** ise, korunan kıymetli elbisedir. Dedi ki:‏
* Ve **دَخْدارٍ** **قَشِيبِ**’in yüzünü parlatır(1) *‏
Ve bu, ilk kelimeden hiçbir şeyde değildir; çünkü bu, muarrabdır; dediler ki: aslı **تَخْت دار**’dır; yani **تَخْت** içinde korunmuş(2).‏

(**دخس**) **الدال** ve **الخاء** ve **السين** bir tek asıldır; toprakta veya başkasında biriktirmeye ve gizlice sokulmaya delâlet eder. Artık **الدَّخْسُ**, şeyin toprağa gizlice sokulmasıdır. Bunun için râciz(3) **الأثافيَّ**’yi **دُخَّساً** diye adlandırdı. İşte bu asıldır; sonra her şey ki bir şeye toplandı ve ona karışıp içine girdi, bununla adlandırıldı. Ve **الدَّخيس**: **الحَوْشَب**’dır; o da **الوَظيف** ile **العصَب** arasındadır. Ve insanlardan **الدَّخِيس**: çok sayı(dır). Ve **الدَّخَس**(4): binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır. Ve **الدَّخِيس**: birikmiş ettir. Ve her semizlik sahibi **دَخيس**tir. Ve denir ki **الدَّخيس**: avuç içinin iç tarafının etidir. Ve kumun **أَنْقَاء**’sından **الدَّخيس**: çok olandır. Ve **دَيْخَسٌ** ot(5), yani çok. Ve inşad etti:‏
* **حَلِيّاً** ve **نَصِيّاً** **دَيْخَسَا** otlatır(6) *‏

(**دخش**) **الدال** ve **الخاء** ve **الشين** bir şey değildir. İbn Düreyd(7) zannetti ki **الدَّخش** ölmüş bir fiildir; denir ki **دَخِشَ** **دَخَشاً**, etle dolduğu zaman. Ondan **دَخْشَم**’ın اشتقاقı.

(**دخص**) **الدال** ve **الخاء** ve **الصاد** bir önceki gibidir. İbn Düreyd(8) zikretti ki **الدَّخُوص**: semiz câriyedir.‏

(**دخل**) **الدال** ve **الخاء** ve **اللام** muttarid, kıyaslı bir asıldır; o da girmedir. Denir ki **دخل** **يدخُل** **دخولاً**. Ve **الدُِّخْلَةُ**: adamın işinin iç yüzüdür. Dersin ki: ben onun **دخْلَته**’sini bilirim. Ve **الدَّخَل**: soydaki ayıptır; sanki ona onu ayıplayan bir şey girmiştir. Ve **الدَّخَل** **الدَّغَل** gibidir; ve o, babdandır; çünkü bu **الدّغَل**’ın kıyası da böyledir. Ve denir ki **المدخُول**: zayıflatılmıştır; ve o doğrudur; çünkü eti sanki içine girilmiş gibidir. Ve **دَخِيلُك**: işlerinde sana karışıp içine girendir. Ve **الدِّخال** virdde: develerin içmesi, sonra havuza geri dönüp onlardan, içmemiş olması umulanın içmesidir. Hüzeli(9) dedi ki:‏
* **الدُّفوفَ**’u **دِخَالِ** içişiyle tamamlar(10) *‏
Ve denir ki her toplanmış et parçası **دُخَّلةٌ**’dir; bununla bu kuş **دُخَّلاً** diye adlandırıldı. Ve denir ki falan **دُخِل**; o **مدخولٌ**dur; aklında **دَخَلٌ** olduğu zaman. Ve falanın oğulları falanın oğulları içinde **دَخِيلٌ**(11)’dir; onlarla birlikte neseb iddia ettikleri zaman. Ve **نَخْلَة** **مدخولةٌ**: içi çürümüş. Ve **الدُّخْلَلُ**: işlerinde sana karışıp içine girendir. Ve kuş tüyünden **الدُّخَّل**: **الظُّهْرَانِ** ile **البُطْنان** arasındakidir; ve o, tüyün en iyisidir. Ve **داخِلَة الإِزار**: bedenin yanına gelen ucu. Ve ottan **الدُّخَّل**: ondan ağaçların köklerine girmiş olan şeydir. Dedi ki:‏
* **أَحْوَى** **دُخَّلٍ** ve **جميمِ**’in ilk belirtileri(12) *‏

(**دخن**) **الدال** ve **الخاء** ve **النون** bir tek asıldır; o, yakıttan olan şeydir; sonra ona benzeyen her şey, düşmanlık ve benzeri bakımından ona benzetilir. Artık **الدُّخَانُ** mâlûmdur; cem‘i **دوَاخن**’dir, kıyas dışı olarak. Ve denir ki ateş **دَخَنَتِ** **تدخُن**; dumanı yükseldiği zaman; ve **دخِنَتْ** **تَدْخَنُ**; üzerine odun attığın ve onu bozduğun zaman, ta ki bunun için bir duman coşsun; ve aynı şekilde yemek **دَخِن** **يَدْخَن**(13). Ve denir ki **دَخَن** toz: yükseldi. Amma hadis: “**هُدْنَةٌ على دَخَنٍ**”, hoş görülmeyen işler üzerinde bir istikrardır. Ve renklerden **الدُّخْنَةُ**: siyahlık içinde bir bulanıklıktır. **شاةٌ دَخْناءُ**, ve **كبشٌ أدْخَنُ**, ve **ليلةٌ دَخْنانةٌ**. Ve bir adam **دَخِنُ الخُلُق**. Ve **أبناء دُخانٍ**: **غنيٌّ** ve **باهلة**. Ve **الدُّخْنَة**: evin onunla tütsülendiği bir buhurdur.‏

---------------------------------------------------------------
(1) **المجمل**’de Ebû Duvâd’a nisbet edildi; doğrusu onu Adî b. Zeyd’e nisbet etmektir; **الأغاني**’de (2: 23-34) ona ait bir kasidedendir. Sadrı, **الأغاني**’de ve Cevâlikî’nin **المعرب**’ında 141’de olduğu üzere:‏
* **تلوح المشرفية في ذراه** *‏
(2) **المجمل**’de: “yani **تخت** içinde korunmuş elbise”. Daha dakiki, **المعرب** ve **اللسان**’daki: “yani **التخت** onu tutar”.‏
(3) O, **العجاج**’dır. Dîvânında 31’de:‏  * **فأطرقت إلا ثلاثاً دخسا** *‏
(4) Asılda: “**الدخساء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(5) Asılda: “**دخيس**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(6) Onu **اللسان**’da (**دخس**) inşad etti. **المجمل**’de: “**ترعى**”.‏
(7) **الجمهرة** (2: 200).‏
(8) **الجمهرة**’de zannedilen yerinde yoktur; fihristlerinde de yoktur.‏
(9) O, Hüzeli **أمية بن أبي عائد**’dir. Beytin kasidesi **شرح السكري** 180’de ve **الهذليين**’in Şınkîtî nüshası 89’dadır.‏
(10) Sadrı, ileri geçen kaynaklarda ve **اللسان** (**دخل**)’de olduğu üzere:‏  * **وتلقى البلاعيم في برده** *‏
(11) Asılda: “**دخل**”; tahriftir.‏
(12) Bu aczi **المجمل** ve **اللسان** (**دخل**)’de inşad etti.‏
(13) Asılda: “**حتى يدخن**”; doğrusu **المجمل**’dendir.‏
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وهم داخرون﴾ [النحل/48]، أي: أذلاء، يقال: أدخرته فدخر، أي: أذللته فذل، وعلى ذلك قوله: ﴿إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم داخرين﴾ [غافر/60]، وقوله: يدخر أصله: يذتخر، وليس من هذا الباب.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم **داخرون**﴾ [النحل/48]، yani: zeliller; denir ki: **أدخرته** ف**دخر**، yani: onu zelil kıldım da zelil oldu; ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم **داخرين**﴾ [غافر/60]، ve O’nun sözü: **يدخر** aslı: **يذتخر**’dır; ve bu bapdan değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د خ ر
دخر فلان دخوراً ودخر دخراً‏:‏ ذل‏.‏
ومر صاغراً داخراً‏.‏
وأدخره الله‏.‏
وتقول‏:‏ الأول فاخر والآخر داخر‏.‏

##### Türkçe

د خ ر
Falanca **دخوراً** olarak **دخر** etti ve **دخراً** olarak **دخر** etti: zelil oldu.
Ve küçük düşmüş olarak, **داخراً** olarak geçti.
Ve Allah onu **أدخره** etti.
Ve dersin ki: birincisi **فاخر** ve ötekisi **داخر**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَخَرَ الرجلُ، بالفتح، يَدْخَرُ دُخُوراً، فهو دَاخِرٌ، ودَخِرَ دَخَراً: ذَلَّ وصَغُرَ يَصْغُرُ صَغَاراً، وهو الذي يفعل ما يؤمر به، شاء أَو أَبى صاغِراً قَمِيئاً. والدَّخَرُ: التحير. والدُّخُورُ: الصَّغَارُ والذل، وأَدْخَرَهُ غيره. قال الله تعالى: وهم داخرون؛ قال الزجاج: أَي صاغرون، قال: ومعنى الآية: أَو لم يروا إِلى ما خلق الله من شيء يَتَفيَّأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سُجَّداً لله وهم داخرون؛ إِن كل ما خلقه الله من جسم وعظم ولحم وشجر ونجم خاضع ساجد لله، قال: والكافر وإِن كفر بقلبه ولسانه فنفس جسمه وعظمه ولحمه وجميع الشجر والحيوانات خاضعة لله ساجدة. وروي عن ابن عباس أَنه قال: الكافر يسجد لغير الله وظله يسجد لله. قال الزجاج: وتأُويلُ الظل الجِسْمُ الذي عنه الظل. وفي قوله تعالى: سيدخلون جهنم داخرين؛ قال في الحديث: الداخر الذليل المُهان.

##### Türkçe

**دَخَرَ** adam, fetha ile, **يَدْخَرُ** **دُخُوراً**, o hâlde o **دَاخِرٌ**’dir; ve **دَخِرَ** **دَخَراً**: zelil oldu ve küçüldü; **يَصْغُرُ** **صَغَاراً**; ve o, kendisine emredileni yapan kimsedir; ister istesin ister istemesin, küçük düşmüş, aşağı kimse olarak. Ve **الدَّخَرُ**: şaşkınlık. Ve **الدُّخُورُ**: küçüklük (aşağılık) ve zillet; ve başkası onu **أَدْخَرَهُ**. Allah Teâlâ dedi ki: **وهم داخرون**; **الزجاج** dedi ki: yani küçük düşmüşler; dedi ki: âyetin mânâsı: “Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı ki, gölgeleri sağdan ve sollardan Allah’a secde eder hâlde meyledip döner, ve onlar **داخرون** iken”; şüphesiz Allah’ın yarattığı her şeyden, cisim, kemik, et, ağaç ve yıldız, Allah’a boyun eğen, secde edendir; dedi ki: kâfir, kalbi ve diliyle inkâr etse de, kendi cisminin, kemiğinin, etinin ve bütün ağaçların ve hayvanların tamamı Allah’a boyun eğicidir, secde edicidir. İbn Abbas’tan rivayet olundu ki, o dedi: kâfir Allah’tan başkasına secde eder, gölgesi ise Allah’a secde eder. **الزجاج** dedi ki: gölgenin te’vili, gölgenin kendisinden olduğu cisimdir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **سيدخلون جهنم داخرين**; hadiste dedi ki: **الداخر** zelil, horlanmış olandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دخر الرجل كمنع وفرح دخورا، بالضم، مصدر الأول على غير قياس، ودخرا، محركة مصدر الثاني على القياس: صغر وذل. والداخر: الذليل المهان، كما جاء في الحديث. والدخر: التحير. والدخور: الصغار والذل. وأدخره غيره. وفي الكتاب العزيز  وهم داخرون  قال الزجاج: أي صاغرون. ومن سجعات الأساس: الأول فاخر، والآخر داخر.

##### Türkçe

**دخر** adam, **كمنع** ve **وفرح** (bablarında) **دخورا** (ötreli) olarak; birincinin mastarı kıyasa aykırı olarak, ve **دخرا** (harekeli) ikinciyin mastarı kıyasa uygun olarak: küçüldü ve zelil oldu. Ve **الداخر**: zelil, horlanmış olandır; hadiste geldiği gibi. Ve **الدخر**: şaşkınlıktır. Ve **الدخور**: küçüklük ve zillettir. Ve başkası onu **أدخره** etti. Ve Kitab-ı Aziz’de: **وهم داخرون**; ez-Zeccâc dedi ki: yani küçük düşmüşler. Ve **الأساس**’ın secilerinden: birincisi **فاخر**; öteki **داخر**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَخَرَ
1 دَخَرَ دخر , (S, A, Msb, K,) aor. دَخَرَ ; (Msb, K;) and دَخِرَ, aor. دَخَرَ ; (K;) inf. n. of the former, دُخُورٌ, (S, A, Msb, K,) and (of the latter, TA) دَخَرٌ; (K, TA; in the CK دُخْرٌ;) He was, or became, object, mean, contemptible, or despicable. (S, A, Msb, K.)

ادخرهُ
4 ادخرهُ أدخره ادخره ادخرة ٱدخر ٱدخره He (God, A, or a man, Msb) rendered him abject, mean, contemptible, or despicable. (S, A, Msb, K.)

ادّخر
8 ادّخر أدخر ادخر ٱدخر : see art. ذخر.

دَاخِرٌ
دَاخِرٌ داخر , applied to a man, Abject, mean, contemptible, or despicable. (S, TA.)

مُدَّخِرٌ
مُدَّخِرٌ مدخر : see art. ذخر.

##### Türkçe

دَخَرَ
1 **دَخَرَ** دخر, (S, A, Msb, K,) muzârîsi **دَخَرَ**; (Msb, K;) ve **دَخِرَ**, muzârîsi **دَخَرَ**; (K;) birincisinin mastar ismi **دُخُورٌ**, (S, A, Msb, K,) ve (ikincisinin, TA) **دَخَرٌ**; (K, TA; CK’de **دُخْرٌ**;) O, aşağı (zelil), bayağı, hakir görülen veya hor görülen oldu yahut oldu. (S, A, Msb, K.)

**ادخرهُ**
4 **ادخرهُ** أدخره ادخره ادخرة ٱدخر ٱدخره O (Allah, A, yahut bir adam, Msb) onu aşağı (zelil), bayağı, hakir görülen veya hor görülen kıldı. (S, A, Msb, K.)

**ادّخر**
8 **ادّخر** أدخر ادخر ٱدخر : **ذخر** maddesine bak.

**دَاخِرٌ**
**دَاخِرٌ** داخر, bir adama uygulanır: Aşağı (zelil), bayağı, hakir görülen veya hor görülen. (S, TA.)

**مُدَّخِرٌ**
**مُدَّخِرٌ** مدخر : **ذخر** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَخَِرَ
دَخَِرَ A ( n. ac. دَخَر 4 ,  دُخُوْر 27 ),
a.  Was or became abject, mean, contemptible.

أَدْخَرَ
أَدْخَرَ IV ,
a.  Rendered abject, mean.

##### Türkçe

**دَخَِرَ**
**دَخَِرَ** A (n. ac. **دَخَر** 4, **دُخُوْر** 27),
a. Aşağılık, alçak, hakir idi veya oldu.

**أَدْخَرَ**
**أَدْخَرَ** IV,
a. Aşağılık, alçak kıldı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دخر
دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ) - دَاخِر - داخِرُوْن
دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ) + كائن + لـِ كائن: ينفذ ويفعل ما يؤمر بأقصى درجات الخضوع والاستسلام والانقياد والذل والصغار
دَاخِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " د َخَرَ - يَدْخَرُ "
دَاخِرُوْن: جمع " دَاخِر"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخضوع والإذعان والطاعة مرغماَ، قهراً ولو لم يقتنع"، وهي:
سَخَرَ - يَسْخَرُ، عَنَا - يَعْنُوْ، خَضَعَ - يَخْضَعُ، دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)، طَاعَ - يَطُوْعُ، ذَعِنَ - يَذْعَنُ
يفرق لفظاً:
دَخَرَ - يَدْخَرُ (دَخِرَ - يَدْخَرُ)+ كائن + لـِ كائن: ينفذ ويفعل ما يؤمر بأقصى درجات الخضوع والاستسلام والانقياد والذل والصغار
ذَخَرَ - يَذْخَرُ - ادَّخَرَ - يَدَّخِرُ كائن + شيئاً + في مكان: يودعه فيه بكميات كبيرة حتى يتواجد الشيء فيه بشكل دائم بوفرة وكثرة: أصلها "اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ
دَاخِرُونَ
 	﴿أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنْ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (48)﴾ النحل
 	﴿ويوم ينفخ في الصور ففزع من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله وكل أتوه داخرين (87)﴾ النمل ﴿أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون(16)أوآباؤنا الأولون(17) قل نعم وأنتم داخرون (18)﴾ الصافات
 	﴿وقال ربكم ادعوني أستجب لكم إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم داخرين (60)﴾ غافر
جاء في التفسير : داخرون:  أي صاغرون ، أو: أي رغماً عنكم ولو كنتم كارهون، أو خاشعون صاغرون
الراغب
دخر
- قال تعالى: }وهم داخرون﴿[النحل/48]، أي: أذلاء، يقال: أدخرته فدخر، أي: أذللته فذل، وعلى ذلك قوله:﴾إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم داخرين{ [غافر/60]، وقوله: يدخر أصله: يذتخر، وليس من هذا الباب.
ملخص اللسان
1. دَخَرَ الرجلُ، بالفتح، يَدْخَرُ دُخُوراً، فهو دَاخِرٌ، ودَخِرَ  دَخَراً: ذَلَّ وصَغُرَ يَصْغُرُ صَغَاراً، وهو الذي يفعل ما يؤمر به، شاء  أَو أَبى صاغِراً قَمِيئاً.
2.     والدَّخَرُ: التحير.
3.     والدُّخُورُ:  الصَّغَارُ والذل، وأَدْخَرَهُ غيره.
4.     ومعنى الآية: أَو لم يروا إِلى ما خلق الله من شيء  يَتَفيَّأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سُجَّداً لله وهم داخرون؛ إِن كل ما خلقه  الله من جسم وعظم ولحم وشجر ونجم خاضع ساجد لله، قال: والكافر وإِن كفر  بقلبه ولسانه فنفس جسمه وعظمه ولحمه وجميع الشجر والحيوانات خاضعة لله  ساجدة.
5.    قال في الحديث: الداخر الذليل المُهان.
لسان العرب
● - دخر: دَخَرَ الرجلُ، بالفتح، يَدْخَرُ دُخُوراً، فهو دَاخِرٌ، ودَخِرَ  دَخَراً: ذَلَّ وصَغُرَ يَصْغُرُ صَغَاراً، وهو الذي يفعل ما يؤمر به، شاء  أَو أَبى صاغِراً قَمِيئاً. والدَّخَرُ: التحير. والدُّخُورُ:  الصَّغَارُ والذل، وأَدْخَرَهُ غيره. قال الله تعالى: وهم داخرون؛ قال الزجاج: أَي  صاغرون، قال: ومعنى الآية: أَو لم يروا إِلى ما خلق الله من شيء  يَتَفيَّأُ ظلاله عن اليمين والشمائل سُجَّداً لله وهم داخرون؛ إِن كل ما خلقه  الله من جسم وعظم ولحم وشجر ونجم خاضع ساجد لله، قال: والكافر وإِن كفر  بقلبه ولسانه فنفس جسمه وعظمه ولحمه وجميع الشجر والحيوانات خاضعة لله  ساجدة. وروي عن ابن عباس أَنه قال: الكافر يسجد لغير الله وظله يسجد لله. قال  الزجاج: وتأُويلُ الظل الجِسْمُ الذي عنه الظل. وفي قوله تعالى: سيدخلون  جهنم داخرين؛ قال في الحديث: الداخر الذليل المُهان.
مقاييس اللغة:
(دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:‏
* ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *‏
وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).‏
القاموس المحيط:
دَخَرَ، كمنع وفَرِحَ، دُخُوراً ودَخَراً صَغُرَ وذَلَّ، وأدْخَرَهُ.
تاج العروس:
دَخَرَ الرّجلُ كمَنَع وفَرِحَ دُخُوراً بالضَّمّ مصدر الأَوّل على غَيْرِ قِيَاس ودَخَراً محرّكةً مَصْدر الثّاني على القِيَاس : صَغُر وذَلَّ . والدّاخِر : الذَّلِيل المُهَان كما جاءَ في الحَدِيث . والدَّخَر : التَّحيُّر . والدُّخُورُ : الصَّغَارُ والذّل . وأَدْخَرَه غَيرهُ . وفي الكتاب العزيز " وَهُمْ داخِرُون " قال الزَّجَّاجُ : أَي صاغِرون . ومن سجَعات الأَساس : الأَوّل فاخِر والآخَرُ داخِرٌ

##### Türkçe

دخر
**دَخَرَ** - **يَدْخَرُ** (**دَخِرَ** - **يَدْخَرُ**) - **دَاخِر** - **داخِرُوْن**
**دَخَرَ** - **يَدْخَرُ** (**دَخِرَ** - **يَدْخَرُ**) + bir varlık + bir varlığa için: boyun eğme, teslim olma, itaat, zillet ve küçüklüğün en uç dereceleriyle emrolunduğunu yerine getirir ve yapar
**دَاخِر**: "**دَخَرَ** - **يَدْخَرُ**"dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe
**دَاخِرُوْن**: "**دَاخِر**"in çoğulu
Ve lafız, “boyun eğme ve itaat etmeye zorlanma, kahren ve ikna olmamış olsa bile” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَخَرَ** - **يَسْخَرُ**، **عَنَا** - **يَعْنُوْ**، **خَضَعَ** - **يَخْضَعُ**، **دَخَرَ** - **يَدْخَرُ** (**دَخِرَ** - **يَدْخَرُ**)، **طَاعَ** - **يَطُوْعُ**، **ذَعِنَ** - **يَذْعَنُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**دَخَرَ** - **يَدْخَرُ** (**دَخِرَ** - **يَدْخَرُ**)+ bir varlık + bir varlığa için: boyun eğme, teslim olma, itaat, zillet ve küçüklüğün en uç dereceleriyle emrolunduğunu yerine getirir ve yapar
**ذَخَرَ** - **يَذْخَرُ** - **ادَّخَرَ** - **يَدَّخِرُ** bir varlık + bir şeyi + bir yerde: onu oraya büyük miktarlarla bırakır; ta ki şey orada daimî olarak bolluk ve çoklukla bulunsun: aslı "**اذْتَخَر - يَذْتَخِرُ**"

**دَاخِرُونَ**
 	﴿أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنْ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ **دَاخِرُونَ** (48)﴾ النحل
 	﴿ويوم ينفخ في الصور ففزع من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله وكل أتوه **داخرين** (87)﴾ النمل ﴿أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون(16)أوآباؤنا الأولون(17) قل نعم وأنتم **داخرون** (18)﴾ الصافات
 	﴿وقال ربكم ادعوني أستجب لكم إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم **داخرين** (60)﴾ غافر

Tefsirde geldi: **داخرون**: yani küçük düşmüşler; yahut: yani size rağmen, siz kerih görseniz bile; yahut huşû içinde küçük düşmüşler

الراغب
دخر
- Yüce Allah dedi: }**وهم داخرون**﴿[النحل/48]، yani: zeliller; denir: **أدخرته فدخر**، yani: onu zelil kıldım da zelil oldu. Ve bunun üzerine O’nun sözü:﴾إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم **داخرين**{ [غافر/60]، ve O’nun sözü: **يدخر** aslı: **يذتخر**’dır; ve bu bapdan değildir.

ملخص اللسان
1. **دَخَرَ** adam, fetih ile, **يَدْخَرُ** **دُخُوراً**; o hâlde o **دَاخِرٌ**’dir. Ve **دَخِرَ** **دَخَراً**: zelil oldu ve küçüldü; küçülür **يَصْغُرُ** **صَغَاراً**; ve o, emrolunduğunu yapan kimsedir; ister yahut istemez, küçük düşmüş, aşağılık.
2. Ve **الدَّخَرُ**: şaşkınlık.
3. Ve **الدُّخُورُ**: küçüklük ve zillet; ve onu başkası **أَدْخَرَهُ**.
4. Âyetin manası: “Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı; gölgeleri sağdan ve sollardan Allah’a secde eder hâlde meyleder, ve onlar **داخرون** iken”; şüphesiz Allah’ın yarattığı her cisim, kemik, et, ağaç ve yıldız boyun eğmiş, Allah’a secde edicidir. Dedi: ve kâfir, kalbi ve diliyle inkâr etse de, bizzat cisminin, kemiğinin, etinin ve bütün ağaçların ve hayvanların hepsi Allah’a boyun eğmiş, secde edicidir.
5. Hadiste dedi: **الداخر** zelil, horlanmış olandır.

لسان العرب
● - دخر: **دَخَرَ** adam, fetih ile, **يَدْخَرُ** **دُخُوراً**; o hâlde o **دَاخِرٌ**’dir. Ve **دَخِرَ** **دَخَراً**: zelil oldu ve küçüldü; küçülür **يَصْغُرُ** **صَغَاراً**; ve o, emrolunduğunu yapan kimsedir; ister yahut istemez, küçük düşmüş, aşağılık. Ve **الدَّخَرُ**: şaşkınlık. Ve **الدُّخُورُ**: küçüklük ve zillet; ve onu başkası **أَدْخَرَهُ**. Yüce Allah dedi: **وهم داخرون**; ez-Zeccâc dedi: yani küçük düşmüşler. Dedi: âyetin manası: “Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı; gölgeleri sağdan ve sollardan Allah’a secde eder hâlde meyleder, ve onlar **داخرون** iken”; şüphesiz Allah’ın yarattığı her cisim, kemik, et, ağaç ve yıldız boyun eğmiş, secde edicidir. Dedi: ve kâfir, kalbi ve diliyle inkâr etse de, bizzat cisminin, kemiğinin, etinin ve bütün ağaçların ve hayvanların hepsi Allah’a boyun eğmiş, secde edicidir. İbn Abbas’tan rivayet olundu ki dedi: kâfir Allah’tan başkasına secde eder, gölgesi ise Allah’a secde eder. ez-Zeccâc dedi: gölgenin te’vili, gölgenin kendisinden olduğu cisimdir. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında: **سيدخلون جهنم داخرين**; hadiste dedi: **الداخر** zelil, horlanmış olandır.

مقاييس اللغة:
(**دخر**) **الدال** ve **الخاء** ve **الراء** bir asıldır; zillete delâlet eder. Denir: **دَخَرَ** adam, o **داخِر** iken, zelil olduğu zaman. Ve onu başkası **أَدْخَرَه**: onu zelil kıldı. Amma **الدَّخْدَار** ise, korunan değerli elbisedir. Dedi:
* ويَجْلُو صَفْحَ **دَخْدارٍ** قَشِيبِ(1) *
Ve bu, birinci kelimeden hiçbir şeyde değildir; çünkü bu, muarrabdır. Dediler: aslı **تَخْت دار**’dır; yani **مَصُونٌ** “**تَخْت** içinde korunmuş”(2).

القاموس المحيط:
**دَخَرَ**، **كمنع وفَرِحَ**، **دُخُوراً** ve **دَخَراً**: küçüldü ve zelil oldu; ve onu **أدْخَرَهُ**.

تاج العروس:
**دَخَرَ** adam **كمَنَع وفَرِحَ**; **دُخُوراً** damme ile, birincinin masdarı kıyasa aykırı olarak; ve **دَخَراً** harekeli olarak, ikincinin masdarı kıyasa göre: küçüldü ve zelil oldu. Ve **الدّاخِر**: zelil, horlanmış; hadiste geldiği gibi. Ve **الدَّخَر**: şaşkınlık. Ve **الدُّخُورُ**: küçüklük ve zillet. Ve onu başkası **أَدْخَرَه**. Ve Kitab-ı Aziz’de "**وَهُمْ داخِرُون**": ez-Zeccâc dedi: yani küçük düşmüşler. Ve **الأَساس**’ın secilerinden: birincisi **فاخِر** ve öteki **داخِر**.
