# دخس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دخس

الدَّخَسُ: داءٌ يأْخذ في قوائم الدابة، وهو وَرَمٌ يكون في أُطْرَةِ حافر الدابة، وقد دَخِسَ، فهو دَخِسٌ. وفرس دَخِسٌ: به عيبٌ. والدَّخِيسٌ: اللحم الصُّلْبُ المُكْتَنِزُ. والدَّخِيسُ: باطن الكف. والدَّخِيسُ من الحافر: ما بين اللحم والعَصَب، وقيل: هو عظم الحَوْشَبِ، وهو مَوْصِل الوَظِيفِ في رُسْغِ الدابة. ابن شميل: الدَّخِيسُ عظم في جوف الحافر كأَنه ظِهارَة له، والحَوْشَبُ عُظَيْم الرسغ. والدَّخْسُ والدَّخِيس: الإِنسان التارُّ المكتنز غيرَ جدّ جسيمٍ. وامرأَة مُدْخِسَةٌ: سمينة كأَنها دَخْسٌ. وكل ذي سِمَنٍ دَخِيسٌ. قال: ودَخِيسُ اللحم مُكْتَنِزه؛ وأَنشد:
مَقْذُوفَةٍ بِدَّخِيسِ النَّحْضِ بازِلُها،
له صَريفٌ صَريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
والدَّخِيسُ: اللحم المكتنز. ودَخَسُ اللحم: اكتنازه. والدَّخَسُ: امتلاء العظم من السمن. ودَخَسُ العظمِ: امتلاؤه. والدَّخْسُ: الكثير اللحم الممتلئ العظم، والجمع أَدْخاسٌ؛ وجمل مُداخِسٌ كذلك. وفي التهذيب: جمل مُدْخِسٌ، والجمع مُدْخِسات. والدَّخِيسُ من الناس: العَدَدُ الكثير المجتمع؛ قال العجاجُ:
وقد تَرَى بالدار يوماً أَنَسا،
جَمَّ الدَّخِيسِ بالثُّغُور أَحْوَسا
والدَّخِيسُ: العدد الجَمُّ. وعددٌ دَخِيسٌ ودِخاسٌ: كثير، وكذلك نَعَم دِخاسٌ. ودِرْعٌ دِخاسٌ: متقاربة الحَلَقِ. وبيتٌ دِخاسٌ: ملآنُ، وقد قيل بالحاء.
والدَّخْسُ: انْدِساسُ الشيء تحت الأَرض، والدَّواخِسُ والدُّخَّسُ: الأَثافي، من ذلك. ويقال: دَخَسَ فيه أَي دخل فيه؛ وقال الطِّرِمَّاحُ: فكُنْ دُخَساً في البحرِ أَو جُزْ وَراءَهُ
إِلى الهِنْدِ، إِن لم تَلْقَ قَحْطانَ بالهِنْدِ
(* قوله «فكن دخساً إلخ» أَي مثل هذه الدابة في الدخول في البحر. ولو أَخر هذا البيت بعد قوله: والدخس مثال الصرد إلخ كما فعل شارح القاموس حيث استشهد به على هذه الدابة لكان أَولى.)
الليث: الدَّخْسُ انْدساسُ شيء تحت التراب كما تُدْخَسُ الأُثْفِيَّة في الرماد، وكذلك يقال للأَثافيّ دَواخِسُ؛ قال العجاج:
دَواخِساً في الأَرضِ إِلا شَعَفا
والدَّخْسُ: الفَتِيُّ من الدَّبَبَةِ. والدَّخْسُ: ضرب من السمك. وكَلأٌ دَيْخَسٌ: كَثُرَ والتفَّ؛ قال:
يَرْعى حَلِيّاً ونَصِيّاً دَيْخَسا
قال أَبو حنيفة: وقد يكون الدَّيْخَس في اليبيس. والدَّخِيسُ من أَنْقاء الرمل: الكثير. والدُّخَسُ، مثال الصُّرَدِ: دابة في البحر تنجي الغريق تمكنه من ظهرها ليستعين على السباحة وتسمى الدُّلْفِينَ. وفي حديث سلخ الشاة: فَدَخَسَ بيده حتى توارت إِلى الإِبط، ويروى بالخاء، وهو مذكور في موضعه.

### Türkçe

**الدَّخَسُ**: Dört ayaklı hayvanın ayaklarında ortaya çıkan bir hastalıktır; o, dört ayaklı hayvanın tırnağının çerçevesinde bulunan bir şişliktir; **دَخِسَ** olmuştur; o hâlde o **دَخِسٌ**’tir. Ve **فرس دَخِسٌ**: onda bir kusur vardır.
Ve **الدَّخِيسٌ**: katı, sıkılaşmış sert ettir. Ve **الدَّخِيسُ**: avucun içidir.
Ve tırnaktan **الدَّخِيسُ**: et ile sinir arasındaki şeydir; ve denildi ki: o, **الحَوْشَبِ** kemiğidir; o, dört ayaklı hayvanın bileğinde **الوَظِيفِ**’in birleşme yeridir. İbn Şümeyl: **الدَّخِيسُ** tırnağın içinde bir kemiktir; sanki onun için bir arkalık gibidir; ve **الحَوْشَبُ** bileğin küçük bir kemiğidir.
Ve **الدَّخْسُ** ve **الدَّخِيس**: çok iri cüsseli olmaksızın sıkı, dolgun, şişman insandır. Ve **امرأَة مُدْخِسَةٌ**: sanki bir **دَخْسٌ** imiş gibi şişmandır. Ve her yağlı olan **دَخِيسٌ**’tir. Dedi ki: ve etin **دَخِيسُ**’i onun sıkılaşmışı(dır); ve inşad etti:
مَقْذُوفَةٍ بِدَّخِيسِ النَّحْضِ بازِلُها،
له صَريفٌ صَريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ

Ve **الدَّخِيسُ**: sıkılaşmış ettir. Ve **دَخَسُ اللحم**: onun sıkılaşmasıdır. Ve **الدَّخَسُ**: kemiğin yağdan dolmasıdır. Ve **دَخَسُ العظمِ**: onun dolmasıdır. Ve **الدَّخْسُ**: çok etli, kemiği dolu olan(dır); çoğulu **أَدْخاسٌ**’tır; ve **جمل مُداخِسٌ** de böyledir. Ve Tehzîb’de: **جمل مُدْخِسٌ**; çoğulu **مُدْخِسات**.
Ve insanlardan **الدَّخِيسُ**: bir araya toplanmış çok sayı(dır); el-Acçâc dedi ki:
وقد تَرَى بالدار يوماً أَنَسا،
جَمَّ الدَّخِيسِ بالثُّغُور أَحْوَسا

Ve **الدَّخِيسُ**: çok sayı(dır). Ve **عددٌ دَخِيسٌ** ve **دِخاسٌ**: çok(tur); ve aynı şekilde **نَعَم دِخاسٌ**. Ve **دِرْعٌ دِخاسٌ**: halkaları birbirine yakın(dır). Ve **بيتٌ دِخاسٌ**: dolu(dur); ve **بالحاء** ile (okunduğu) da söylenmiştir.

Ve **الدَّخْسُ**: bir şeyin yerin altına sokulmasıdır; ve **الدَّواخِسُ** ve **الدُّخَّسُ**: ocak taşlarıdır; bundan (dolayı). Ve denilir: **دَخَسَ فيه** yani onun içine girdi; ve et-Tırimmâh dedi ki:
فكُنْ دُخَساً في البحرِ أَو جُزْ وَراءَهُ
إِلى الهِنْدِ، إِن لم تَلْقَ قَحْطانَ بالهِنْدِ

(* “فكن دخساً إلخ” sözü: yani denize girişte bu dört ayaklı hayvan gibi ol. Ve bu beyti, “والدخس مثال الصرد إلخ” sözünden sonra, Kāmûs şârihinin yaptığı gibi, bu dört ayaklı hayvan üzerine onunla istişhâd ederek geciktirseydi daha uygun olurdu.)

el-Leys: **الدَّخْسُ** bir şeyin toprağın altına sokulmasıdır; tıpkı **الأُثْفِيَّة**’nin külde sokulması gibi; ve aynı şekilde ocak taşlarına **دَواخِسُ** denilir; el-Acçâc dedi ki:
دَواخِساً في الأَرضِ إِلا شَعَفا

Ve **الدَّخْسُ**: **الدَّبَبَة**’den genç olan(dır). Ve **الدَّخْسُ**: balıktan bir türdür.
Ve **كَلأٌ دَيْخَسٌ**: çoğaldı ve birbirine dolaştı; dedi ki:
يَرْعى حَلِيّاً ونَصِيّاً دَيْخَسا

Ebû Hanîfe dedi ki: ve **الدَّيْخَس** kuru olanda da olabilir. Ve kum tepeciklerinden **الدَّخِيسُ**: çok olan(dır).
Ve **الدُّخَسُ** — **الصُّرَدِ** vezninde —: denizde bir dört ayaklı hayvandır; boğulanı kurtarır; onu, yüzmede yardım alsın diye sırtına binmeye imkân verir; ve **الدُّلْفِينَ** diye adlandırılır.
Ve koyunun derisini yüzme hadîsinde: “**فَدَخَسَ بيده** حتى توارت إِلى الإِبط” yani eliyle soktu, ta ki koltuk altına kadar kayboldu; ve **بالخاء** ile de rivayet olunur; ve o, yerinde zikredilmiştir.
