# دخض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دخض

خ ض د
خضد ، دخض
استعمل من وجوهه : خضد ، دخض
خضد : قال الليث : الْخَضْدُ : نَزْعُ الشَّوك عن
الشجر ، وقال الله جلّ وعزّ : ( في سدر مخضود ( [ الواقعة : 28 ] وهو الذي
خُضِدَ شَوْكُهُ ، فلا شوكَ فيه .
قال : وإذا كسرتَ عوداً فلم تُبِنْه قلتَ :
خَضَدْتُه فانْخَضَدَ .
وقال الزَّجَّاج _ في قوله _ عزّ وجلَّ : ( في سدر مخضود ( : قد نزع شوكُه ونحْوَ
ذلك قال الفراء .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : انْخَضَدَ العُودُ
انْخِضَاداً ، وانْعَطَّ انْعطاطاً _ إذا تثنىّ من
غير كسر يَبِينُ .
وقال غَيْرُه : الْخَضَدُ : ما خُضِدَ من الشجر
ونُحِّيَ عنه .
وقال الليث : الفَحْل يَخْضِدُ عُنق البعير _ إذا
قاتله ، وقال رُؤْبَةُ :
وَلَفْتَ كَسَّارٍ لَهُنَّ خَضَّادْ
قال : والْخَضَادُ _ بفتح الخاء _ من شجر
الْجَنْبَة ، وهو مثل النَّصِيِّ ، ولِوَرَقِهِ حُروفٌ
كحروف الْحلْفاء ، يُجَزُّ باليد كما تجز
الحلْفاء .
وخَضَدَ الإنسانُ يَخْضِدُ خَضْداً _ إذا أكل
شيئاً رَطْباً نحو القِثَّاء والْجَزَرَ وما أشبههما .
وقال غَيْره : الْخَضْدُ : شِدَّة الأكل ورجلٌ
مِخْضَدٌ .
وفي الْخَبَرِ : أنَّ مُعاوية رأى رَجُلاً يُجيد
الأكل ، فقال : إنه لمِخْضَدٌ .
وقال امْرُؤُ القَيْسِ :
وَيَخْضِدُ في الآرِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
به عُرَّةٌ أَوْ طَائِفٌ غَيْرُ مُعْقِبِ
ويقال : انْخَضَدَتِ الثِّمَارُ الرَّطْبة _ إذا
حُمِلت من موضع إلى موضع ، فتَشَّدَّخت .
ومنه قول الأحْنَفِ بن قَيْس _ حين ذَكَر
الكوفةَ وثمارَ أهلها فقال : ) ( تَأْتِيهم ثِمَارُهُمْ
لَمْ تُخْضَدْ ) ( ، أراد أَنَّها تأتيهم بِطَرَاءَتِها ، لم
يُصِبْها ذُبُول ولا انْعِصَارٌ ، لأنها تُحمل في
الأنهار الجارية فَتؤَدِّيها إليهم .
وقال شَمِر : الْخَضَادُ : وَجَعٌ يصيب
الإنسانَ في أعضائه ، لا يبلغ أن يكون
كسراً وهو الْخَضَدُ .
وقال الكُمَيْتُ :
حَتَّى غَدَا وَرُضَابُ المَاء يَتْبَعُه
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فِيهِ وَلاَ خَضَدٌ
دخض : قال الليث : الدَّخْضُ : سُلاَحُ السِّباعِ ،
وأَكثر ما يُوصف به الأسد .
يقال : دَخَضَ دَخْضاً .

### Türkçe

خ ض د
**خضد** , **دخض**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **خضد** , **دخض**

**خضد** : Leys dedi: **الْخَضْدُ**: ağaçtan dikeni söküp çıkarmaktır; Allah (celîl ve azîz) dedi: ( **في سدر مخضود** ( [ الواقعة : 28 ] ve o, dikeni **خُضِدَ** olan, artık onda diken bulunmayandır.

Dedi: Bir dalı kırdığında da onu ayırıp koparmadıysan şöyle dersin: **خَضَدْتُه** da o da **انْخَضَدَ**.

Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında: ( **في سدر مخضود** (: dikeni sökülüp çıkarılmıştır; buna benzerini Ferrâ da söyledi.

Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: **انْخَضَدَ** dal, **انْخِضَاداً**; ve **انْعَطَّ** , **انْعطاطاً** — açıkça görünen bir kırılma olmaksızın bükülüp iki kat olduğunda.

Başkası dedi: **الْخَضَدُ**: ağaçtan **خُضِدَ** edilip ondan uzaklaştırılan şeydir.

Leys dedi: Erkek deve, devenin boynunu **يَخْضِدُ** — onunla dövüştüğünde. Rü’be dedi:
وَلَفْتَ كَسَّارٍ لَهُنَّ خَضَّادْ

Dedi: **الْخَضَادُ** — **الخاء**’ın fethiyle — **الْجَنْبَة** ağacındandır; o, **النَّصِيِّ** gibidir; yaprağının, **الْحلْفاء**’nın harfleri gibi harfleri vardır; **الْحلْفاء**’yı biçtiğin gibi elle biçilir.

İnsan **خَضَدَ** , **يَخْضِدُ** , **خَضْداً** — **القِثَّاء** ve **الْجَزَرَ** ve benzerleri gibi yaş bir şey yediğinde.

Başkası dedi: **الْخَضْدُ**: yemenin şiddetidir; ve adam **مِخْضَدٌ**’dur.

Haber’de: Muâviye, yemeyi iyi yapan bir adam gördü; dedi ki: O, elbette **لَمِخْضَدٌ**’dur.

İmru’ul-Kays dedi:
وَيَخْضِدُ في الآرِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
به عُرَّةٌ أَوْ طَائِفٌ غَيْرُ مُعْقِبِ

Ve denilir: **انْخَضَدَتِ** yaş meyveler — bir yerden bir yere taşındığında, böylece ezilip parçalandığında.

Bundan, Ahnef b. Kays’ın sözü — Kûfe’yi ve halkının meyvelerini zikrettiği vakit —: ) ( **تَأْتِيهم ثِمَارُهُمْ لَمْ تُخْضَدْ** ) (; onların kendilerine tazeliğiyle geldiğini, ona ne solmanın ne de buruşup sıkışmanın isabet ettiğini kastetti; çünkü akan nehirlerde taşınır da onları kendilerine ulaştırır.

Şemir dedi: **الْخَضَادُ**: insana uzuvlarında isabet eden bir ağrıdır; kırık olacak dereceye varmaz; o, **الْخَضَدُ**’dur.

Kumeyt dedi:
حَتَّى غَدَا وَرُضَابُ المَاء يَتْبَعُه
طَيَّانَ لا سَأَمٌ فِيهِ وَلاَ خَضَدٌ

**دخض** : Leys dedi: **الدَّخْضُ**: yırtıcı hayvanların silahıdır; en çok da onunla aslan vasfedilir.

Denilir: **دَخَضَ** , **دَخْضاً**.
