# دخل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دخل

دخل يدخل دخولا بالضم ومدخلا مصدر ميمي. وتدخل واندخل وادخل، كافتعل كل ذلك نقيض خرج. وفي العباب: تدخل الشيء: دخل قليلا قليلا، ومن ادخل كافتعل قوله تعالى:  أو مدخلا  أصله: متدخل، وقد جاء في الشعر اندخل، وليس بالفصيح، قال الكميت:
  لا خطوتي تتعاطى غير موضعها                      ولا يدي في حميت السكن تندخل

  ودخلت به دخولا وأدخلته إدخالا ومدخلا بضم الميم، ومنه قوله تعالى:  رب أدخلني مدخل صدق  . وفي العباب: يقال: دخلت البيت، والصحيح: فيه، أن تريد: دخلت إلى البيت، وحذفت حرف الجر، فانتصب انتصاب المفعول به، لأن الأمكنة على ضربين: مبهم ومحدود، فالمبهم الجهات الست وما جرى مجرى ذلك، نحو: أمام ووراء وأعلى وأسفل وعند ولدن ووسط بمعنى بين، وقبالة. فهذا وما أشبهه من الأمكنة يكون ظرفا، لأنه غير محدود، ألا ترى أن خلفك قد يكون قداما، فأما المحدود الذي له خلقة وشخص وأقطار تحوزه، نحو الجبل والوادي والسوق والدار والمسجد، فلا يكون ظزفا؛ لأنك لا تقول: قعدت الدار، ولا صليت المسجد، ولا نمت الجبل، ولا قمت الوادي، وما جاء من ذلك، فإنما هو بحذف حرف الجر، نحو: دخلت البيت، ونزلت الوادي، وصعدت الجبل. انتهى. وفي المحكم: داخل كل شيء: باطنه الداخل. قال سيبويه: وهو من الظروف التي لا تستعمل إلا بالحرف، يعني لا يكون إلا اسما، كأنه مختص كاليد والرجل. وداخلة الإزار: طرفه الداخل الذي يلي الجسد، ويلي الجانب الأيمن من الرجل إذا ائتزر، ومنه الحديث:  فلينزع داخلة إزاره ولينفض بها فراشه  وفي حديث العائن:  يغسل داخلة إزاره  أي موضعه من جسده، لا الإزار. وقال ابن الأنباري: قال بعضهم: داخلة الإزار: مذاكيره، كنى عنها كما يكنى عن الفرج بالسراويل، فيقال: فلان نظيف السراويل. وقال بعضهم: داخلة إزاره: الورك. وداخلة الأرض: خمرها وغامضها يقال: ما في أرضهم داخلة من خمر. ج: دواخل كما في التهذيب. ودخلة الرجل، مثلثة عن ابن سيده ودخيلته، ودخيله، ودخلله، بضم اللام وفتحها، ودخيلاؤه بالضم والمد وداخلته ودخله، كسكر، ودخاله، ككتاب. وقال الليث: هو بالضم ودخيلاه، كسميهى، ودخله بالكسر والفتح فهي أربع عشرة لغة، والمعنى: نيته ومذهبه وجميع أمره، وخلده وبطانته لأن ذلك كله يداخله، وقد يضاف كل ذلك إلى الأمر، فيقال: دخلة أمره، ومعنى الكل: عرفت جميع أمره. والدخيل والدخلل، كقنفذ ودرهم: المداخل المباطن وبينهما دخلل ودخلل: أي خاص يداخلهم، قاله اللحياني. قال ابن سيده: ولا أعرف ما هو وفي التهذيب: قال أبو عبيدة: بينهم دخلل ودخلل: أي إخاء ومودة. وداخل الحب، ودخلله، كجندب وقنفذ: صفاء داخله عن ابن سيده. والدخل، محركة: ما داخلك من فساد، في عقل أو جسم، وقد دخل، كفرح وعني، دخلا بالفتح ودخلا بالتحريك، فهو مدخول. الدخل: الغدر والمكر والداء والخديعة يقال: هذا أمر فيه دخل ودغل. وقوله تعالى:  ولا تتخذوا أيمانكم دخلا بينكم  أي مكرا وخديعة ودغلا وغشا وخيانة. الدخل: العيب الداخل في الحسب ويفتح، عن الأزهري. الدخل: الشجر الملتف كالدغل، بالغين كما سيأتي. الدخل: القوم الذين ينتسبون إلى من ليسوا منهم قال ابن سيده: وأرى الدخل هنا اسما للجمع، كالروح والخول. وداء دخيل وحب دخيل: أي داخل. ودخل أمره، كفرح دخلا: فسد داخله وقول الشاعر:
  غيبي له وشهادتـي أبـدا                      كالشمس لا دخن ولا دخل

  يجوز أن يريد: ولا دخل: أي ولا فاسد، فخفف، لأن الضرب من هذه القصيدة فعلن بسكون العين، ويجوز أن يريد: ولا ذو دخل، فأقام المضاف إليه مقام المضاف. وهو دخيل فيهم: أي من غيرهم ويدخل فيهم هكذا في النسخ، وفي المحكم: فتدخل فيهم، والأنثى: دخيل أيضا. والدخيل: كل كلمة أدخلت في كلام العرب وليست منه أكثر منها ابن دريد في الجمهرة. الدخيل: الحرف الذي بين حرف الروي وألف التأسيس كالصاد من قوله:
  كليني لهم يا أميمة ناصب سمي به لأنه كأنه، دخيل في القافية، ألا تراه يجيء مختلفا بعد الحرف الذي لا يجوز اختلافه، أعني ألف التأسيس. الدخيل: الفرس الذي يخص بالعلف وهذا غلط، فإن الذي صرح به الأئمة أنه الدخيلي، وهو قول أبي نصر، وبه فسر قول الشاعر، وهو الراعي:
  كأن مناط الودع حيث عقدنه                      لبان دخيلي أسيل المقـلـد وهناك قول آخر لابن الأعرابي، سيأتي قريبا، فتأمل ذلك. الدخيل: فرس الكلج الضبي نقله الصاغاني. المدخل كمكرم: اللئيم الدعي في النسب، لأنه أدخل في القوم. وهم في بني فلان دخل، محركة: إذا كانوا ينتسبون معهم وليسوا منهم وهذا قد تقدم، فهو تكرار. والدخل بالفتح: الداء والعيب والريبة قالت عثمة بنت مطرود:
  ترى الفتيان كالنخل                      وما يدريك بالدخل يضرب في ذي منظر لا خير عنده، وله قصة ساقها الصاغاني في العباب، عن المفضل تركتها لطولها. ويحرك عن الأزهري. الدخل: ما دخل عليك من ضيعتك زاد الأزهري: من المنالة. الدخل كسكر: الرجل الغليظ الجسم المتداخله دخل بعضه في بعض. الدخل: ما دخل وفي المحكم: ما داخل العصب من الخصائل وقيل في قول الراعي:
  ينماز عنه دخل عن دخل دخل: لحم دوخل بعضه في بعض. ويقال: لحمه مثل الدخل. وفي التهذيب: دخل اللحم: ما عاذ بالعظم، وهو أطيب اللحم. الدخل: ما دخل من الكلإ في أصول أغصان الشجر كما في المحكم، وأنشد الصاغاني لمزاحم العقيلي:
  أطاع له بالأخرمين وكتمة                      نصي وأحوى دخل وجميم وفي التهذيب: الدخل من الكلإ: ما دخل في أغصان الشجر، ومنعه التفافه عن أن يرعى، وهو العوذ. الدخل: ما دخل بين الظهران والبطنان من الريش وهو أجوده لأنه لا تصيبه الشمس. الدخل: طائر صغير أغبر يسقط على رؤوس الشجر والنخل، فيدخل بينها، واحدتها: دخلة. وفي التهذيب: طير صغار أمثال العصافير، تأوي الغيران والشجر الملتف. وقال أبو حاتم، في كتاب الطير: الدخلة: طائرة تكون في الغيران، وتدخل البيوت، وتتصيدها الصبيان، فإذا كان الشتاء انتشرت وخرجت، بعضهن كدراء ودهساء وزرقاء، وفي بعضهن رقش بسواد وحمرة، كل ذلك يكون، وبالبياض، وهي بعظم القنبرة، والقنبرة أعظم رأسا منها، لا قصيرة الذنابي ولا طويلتها، قصيرة الرجلين، نحو رجل القنبرة. والجماع: الدخل، قال أبو النجم يصف راعى إبل حافيا:
  كالصقر يجفو عن طراد الدخل

  كالدخلل، كجندب وقنفذ. قال ابن سيده: وهو طائر متدخل أصغر من العصفور، يكون بالحجاز. ج: دخاخيل ثبتت فيه الياء على غير قياس، قاله ابن سيده. ووقع في التهذيب: دخاليل. دخل: ع قرب المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، قاله نصر بين ظلم وملحتين. الدخال ككتاب في الورد: أن تدخل بعيرا قد شرب بين بعيرين لم يشربا، ليشرب ما عساه لم يكن شرب. وقيل: هو أن تحملها على الحوض بمرة عراكا، قال أمية الهذلي:
  وتلقى البلاعيم فـي جـرده                      وتوفي الدفوف بشرب دخال وقال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  فأوردها العراك ولم يذدهـا                      ولم يشفق على نغص الدخال وفي التهذيب: وإذا وردت الإبل أرسالا فشرب منها رسل، ثم ورد رسل آخر الحوض، فأدخل بعير قد شرب بين بعيرين لم يشربا، فذلك الدخال، وإنما يفعل ذلك، في قلة الماء، قاله الأصمعي. وقال الليث: الدخال في ورد الإبل: إذا سقيت قطيعا قطيعا، حتى إذا ما شربت جميعا حملت على الحوض ثانية لتستوفي شربها. والقول ما قاله الأصمعي. الدخال: ذوائب الفرس لتداخلها ويضم كما في المحكم. الدخال من المفاصل: دخول بعضها في بعض قال العجاج:
  وطرفة شدت دخالا مدرجا كالدخيل كذا في النسخ. وفي المحكم: تداخل المفاصل ودخالها، ولم يذكر الدخيل، فتأمل. والدخلة، بالكسر: تخليط ألوان في لون كذا نص المحكم، ونص التهذيب: الدخلة في اللون: تخليط من ألوان في لون. قلت: وهكذا هو في العين. قال ابن دريد: هو حسن الدخلة والمدخل: أي حسن المذهب في أموره وهو مجاز. قال ابن السكيت: الدوخلة بالتشديد وتخفف: سفيفة تنسج من خوص يوضع فيها التمر. ونص ابن السكيت: يجعل فيه الرطب، والجمع: الدواخيل، قال عدي ابن زيد:
  بيت جلوف بارد ظـلـه                      فيه ظباء ودواخيل خوص الدخول كقبول: ع في ديار بني أبي بكر بن كلاب، يذكر مع حومل، قال امرؤ القيس:
  بسقط اللوى بين الدخول فحومل والداخل: لقب زهير بن حرام الشاعر الهذلي أخي بني سهم بن معاوية بن تميم. وابنه عمرو بن الداخل، شاعر أيضا. والدخيلي، كأميري: الظبي الربيب وكذلك الأهيلي، عن ابن الأعرابي، وأنشد قول الراعي الذي قدمناه سابقا، فقال: الدخيلي: الظبي الربيب، يعلق في عنقه الودع، فشبهه الودع في الرحل بالودع في عنق الظبي. يقول: جعلن الودع مقدم الرحل. وهناك قول ىخر لأبي نصر، تقدم ذكره، وقد غلط المصنف فيه. دخلة كحمزة: ة كثيرة التمر قال نصر: أظنها بالبحرين. قال أبو عمرو: الدخلة: معسلة النحل الوحشية. وهضب مداخل وفي العباب: هضب المداخل: مشرف على الريان شرقيه. قال ابن عباد: الدخلل، كزبرج: ما دخل من اللحم بين اللحم. وفي بعض النسخ: ما دخل من الشحم، ونص المحيط ما قدمناه. والدخيلياء بالضم ممدودا: لعبة لهم أي للعرب، كما في العباب. والمتدخل في الأمور: من يتكلف الدخول فيها وهو القياس في باب التفعل. الدخلة كقبرة: كل لحمة مجتمعة نقله الصاغاني. ونخلة مدخولة: عفنة الجوف، قد أصابها دخل. والمدخول: المهزول والداخل في جوفه الهزال، يقال: بعير مدخول، وفيه دخل بين من الهزال. المدخول: من في عقله دخل أو في حسبه. وقد دخل، كعنى وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه:

  الدخل بالضم، والدخن: الجاورس. وفلان حسن المدخل والمخرج: أي حسن الطريقة محمودها. والدخيل: فرس بين فرسين في الرهان، كما في العباب. والدخيل: الضيف، لدخوله على المضيف، كما في المحكم، ومنه قول العامة: أنا دخيل فلان. وقال ابن الأعرابي: الدخلل والدخال والداخل: كله دخال الأذن، قال الأزهري: وهو الهرنصان. وقال السكري في شرح قول الراعي السابق: دخيلي: خيل كان يقال لها: بنات دخيل. وبعضهم يرويه: دخولي، أي: من ظبي من الدخول. وتداخل الأمور ودخالها: تشابهها والتباسها، ودخول بعضها في بعض. وإذا ائتكل الطعام سمي مدخولا ومسروفا. وناقة مداخلة الخلق: إذا تلاحكت واكتنزت واشتد أسرها. وقول ابن الرقاع:
  فرمى به أدبارهن غلامنا                      لما استتب به ولم يستدخل يقول: لم يدخل الخمر فيختل الصيد، ولكنه جاهرها. والدخللون: الأخلاء والأصفياء، ومنه قول امرئ القيس:
  ضيعه الدخللون إذ غدروا هم الخاصة هنا، وأيضا: الحشوة الذين يدخلون في قوم وليسوا منهم، فهو من الأضداد، قاله الأزهري. ودخل التمر تدخيلا: جعله في الدوخلة. وتداخلنى منه شيء. وذات الدخول، كصبور: هضبة في ديارسليم. ومحلة الداخل بالغربية من مصر، وقد ذكرت في ح - ل - ل  . والمدخول: الدخل. والمداخل: هو الدخلل في الأمور. والدخال، كشداد: الكثير الدخول. والداخل: لقب عبد الرحمن بن معاوية بن هشام، لأنه دخل الأندلس، وتملك ولده بها. وأبو يعقوب يوسف بن أحمد بن الدخيل، كأمير، محدث. ودخيل بن إياس بن نوح بن مجاعة بن مرارة الحنفي، من أتباع التابعين، ثقة بن أهل اليمامة. ودخيل بن أبي الخليل صالح بن أبي مريم، يروي عن يحيى بن معين، ويقال فيه: دخيل كزبير، كما في العباب. قلت: وهو تابعي ضبعي من أهل البصرة، روى عن أبي هريرة، وعنه مطر الوراق، ذكره ابن حبان. ففي كلام الصاغاني نظر ظاهر. ودخل بامرأته: كناية عن الجماع، وغلب استعماله في الوطء الحلال، والمرأة مدخول بها. قلت: ومنه الدخلة: لليلة الزفاف.

### Türkçe

**دخل** **يدخل** **دخولا** (ضم ile) ve **مدخلا**: mîmî mastar. Ve **تدخل** ve **اندخل** ve **ادخل**; **كافتعل** vezninde; bütün bunlar **خرج**’ün zıddıdır. **العباب**’da: **تدخل الشيء**: az az girdi; ve **ادخل**’den, **كافتعل** vezninde, Yüce Allah’ın sözü: **أو مدخلا**; aslı: **متدخل**’dir. Şiirde **اندخل** gelmiştir; fasih değildir. **الكميت** dedi:
  Adımım kendi yerinden başkasına uzanmaz,                      ne de elim meskenin hararetinde içeri girer

Ve onunla **دخلت به دخولا**; ve onu **أدخلته إدخالا** ve **مدخلا** (mîm’in dammesiyle). Ondan Yüce Allah’ın sözü: **رب أدخلني مدخل صدق**. **العباب**’da: denir ki: “**دخلت البيت**”; doğrusu: “onda”dır; şu manayı kastetmen hâlinde: “eve girdim”; ve cer harfini hazfettin; böylece mef‘ûl bih nasbı ile mansub oldu; çünkü mekânlar iki kısımdır: müphem ve mahdud. Müphem olan, altı cihet ve onun yürüdüğü şeylerdir; mesela: **أمام** ve **وراء** ve **أعلى** ve **أسفل** ve **عند** ve **لدن** ve **وسط** “arasında” manasında, ve **قبالة**. İşte bu ve benzerleri mekânlardan zarf olur; çünkü mahdud değildir. Görmez misin ki “arkanda” bazen “önünde” olabilir. Amma kendisine bir yaratılış, bir şahıs ve onu kuşatan çaplar bulunan mahdud olana gelince; mesela dağ, vadi, çarşı, ev, mescid; zarf olmaz; çünkü “evde oturdum” demezsin, “mescidde namaz kıldım” demezsin, “dağda uyudum” demezsin, “vadide durdum” demezsin. Bundan gelen şey ise ancak cer harfinin hazfi iledir; mesela: “**دخلت البيت**”, “vadiye indim”, “dağa çıktım”. Bitti. **المحكم**’de: her şeyin **داخل**’i: onun içteki bâtınıdır. **سيبويه** dedi: O, ancak harfle kullanılan zarflardandır; yani ancak isim olur; sanki el ve ayak gibi tahsis edilmiş gibidir. Ve **داخلة الإزار**: onun iç tarafı, bedene bitişik olan; ve izar kuşanan erkeğin sağ yanına bitişik olan. Ondan hadis: **فلينزع داخلة إزاره ولينفض بها فراشه**. Ve **العائن** hadîsinde: **يغسل داخلة إزاره**; yani bedeninden olan yeri; izarın kendisi değil. **ابن الأنباري** dedi: Bazıları dedi ki: **داخلة الإزار**: onun erkeklik uzuvlarıdır; ondan kinaye etti; nitekim ferçten şalvar ile kinaye edilir; “falanca şalvarı temizdir” denir. Bazıları dedi ki: **داخلة إزاره**: kalçadır. Ve **داخلة الأرض**: onun örtüsü ve gizlisi; denir ki: “Onların toprağında örtüden bir **داخلة** yoktur.” Çoğulu: **دواخل**; **التهذيب**’de olduğu gibi. Ve erkeğin **دخلة**’si; **ابن سيده**’den üç türlü; ve **دخيلته**’si, ve **دخيله**’si, ve **دخلله**’si; lâmın dammesi ve fethasıyla; ve **دخيلاؤه** (damme ve med ile); ve **داخلته**’si ve **دخله**’si, **سكر** gibi; ve **دخاله**’si, **كتاب** gibi. **الليث** dedi: O damme iledir; ve **دخيلاه**’ı, **سميهى** gibi; ve **دخله**’si kesre ve fetha ile; böylece on dört lugattır. Mana: onun niyeti ve mezhebi ve bütün işi; ve içi ve sırdaşı; çünkü bunların hepsi ona içten karışır. Ve bunların hepsi işe izafe edilebilir; “işinin **دخلة**’si” denir. Hepsinin manası: “Onun bütün işini bildim.” Ve **الدخيل** ve **الدخلل**, **قنفذ** ve **درهم** gibi: iç girişler, iç bâtınlar; ve ikisinin arasında **دخلل** ve **دخلل**: yani onlara içten karışan bir has; **اللحياني** söyledi. **ابن سيده** dedi: Onun ne olduğunu bilmiyorum. **التهذيب**’de: **أبو عبيدة** dedi: “Aralarında **دخلل** ve **دخلل** vardır”: yani kardeşlik ve sevgi. Ve sevginin **داخل**’i, ve **دخلله**’si, **جندب** ve **قنفذ** gibi: içinin saflığı; **ابن سيده**’den. Ve **الدخل** (harekeli): akılda veya bedende, içinde olan bozulma; ve **دخل** etti, **فرح** ve **عني** gibi; **دخلا** (fetha ile) ve **دخلا** (hareke ile); o hâlde o **مدخول**’dür. **الدخل**: hainlik ve hile ve hastalık ve aldatma; denir ki: “Bu, içinde **دخل** ve **دغل** olan bir iştir.” Yüce Allah’ın sözü: **ولا تتخذوا أيمانكم دخلا بينكم**; yani hile ve aldatma ve **دغل** ve aldatıcı karışıklık ve hıyanet. **الدخل**: soya içten giren ayıp; ve fethalanır; **الأزهري**’den. **الدخل**: birbirine dolanmış ağaç; **الدغل** gibi; ğayn ile; ileride geleceği üzere. **الدخل**: kendilerinden olmayan birine nisbetlenen kavim; **ابن سيده** dedi: Buradaki **الدخل**’i, **الروح** ve **الخول** gibi, cem‘ için bir isim görüyorum. Ve **داء دخيل** ve **حب دخيل**: yani içeri girmiş. Ve onun işi **دخل** etti, **فرح** gibi, **دخلا**: içi bozuldu. Şairin sözü:
  Benim gaybım ona ve şehadetim ebedîdir,                      güneş gibi; ne **دخن** var ne **دخل**

Şu caizdir ki murad etsin: “ve **دخل** yok”: yani “bozuk yok”; böylece hafifletti; çünkü bu kasidenin vezni, aynın sükûnu ile **فعلن**’dir. Ve caizdir ki murad etsin: “ve **ذو دخل** yok”; böylece muzafun ileyhi, muzaf makamına ikame etti. Ve o onların içinde **دخيل**’dir: yani onlardan değildir. Ve “onların içine girer” böylece nüshalarda; **المحكم**’de: “**فتدخل** onların içine”; dişisi: **دخيل** de. Ve **الدخيل**: Arapların sözüne sokulmuş, ondan olmayan her kelime; **ابن دريد** onu **الجمهرة**’de çokça zikretti. **الدخيل**: kafiye harfi ile **ألف التأسيس** arasındaki harf; mesela şu sözdeki **الصاد**:
  **كليني لهم يا أميمة ناصب**

Böyle adlandırıldı; çünkü o sanki kafiyede **دخيل**’dir. Görmez misin ki, ihtilafı caiz olmayan harften sonra farklı gelir; yani **ألف التأسيس**. **الدخيل**: yemle hususî kılınan at; bu yanlıştır; çünkü imamların açıkça söylediği, onun **الدخيلي** olduğudur; bu **أبو نصر**’un sözüdür; ve şairin sözü bununla tefsir edilmiştir; o da **الراعي**’dir:
  Sanki deniz kabuğunun bağlandığı yerdeki askı,                      gerdanlığı düzgün boyunlu bir **لبان دخيلي**’dir

Ve **ابن الأعرابي**’nin başka bir sözü vardır; yakında gelecektir; bunu düşün. **الدخيل**: **الكلج الضبي**’nin atı; **الصاغاني** nakletti. **المدخل** **مكرم** gibi: nesepte aşağılık, soysuz; çünkü kavmin içine sokulmuştur. Ve “Falancanın oğullarında onlar **دخل**’dir” (harekeli): onlarla birlikte nisbetlenirler de onlardan değillerse; bu geçmişti; o hâlde tekrardır. Ve **الدخل** (fetha ile): hastalık ve ayıp ve şüphe. **عثمة بنت مطرود** dedi:
  Delikanlıları hurma ağacı gibi görürsün,                      ama sana **الدخل**’i ne bildirir?

Görünüş sahibi olup yanında hayır olmayan kimse hakkında darb-ı meseldir; ve onun bir kıssası vardır; **الصاغاني** onu **العباب**’da **المفضل**’den rivayetle sevk etti; uzunluğundan dolayı onu bıraktım. Ve **الأزهري**’den harekelenir. **الدخل**: ziyanından sana giren şey; **الأزهري** artırdı: kazançtan. **الدخل** **سكر** gibi: bedeni kalın adam; içinde **دخل** bulunan; onun bir kısmı bir kısmının içine girmiş. **الدخل**: giren şey. **المحكم**’de: sinirin içindeki liflerden içeri giren şey. Ve **الراعي**’nin sözü hakkında denildi:
  Ondan bir **دخل** ayrılır; bir **دخل**’den bir **دخل**

**دخل**: bir kısmı bir kısmının içine girmiş et. Ve denir ki: “Onun eti **الدخل** gibidir.” **التهذيب**’de: etin **دخل**’i: kemiğe sığınan şeydir; o, etin en lezzetlisidir. **الدخل**: **المحكم**’de olduğu gibi, ağacın dallarının köklerine giren ottan olan şey. **الصاغاني** **مزاحم العقيلي**’den şu beyti şahit getirdi:
  Ona iki burun ve **كتمة** ile itaat etti;                      **نصي** ve **أحوى** **دخل** ve **جميم**

**التهذيب**’de: ottan **الدخل**: ağacın dallarına giren şeydir; onun dolaşıklığı, otlanmasını engeller; o **العوذ**’dur. **الدخل**: tüyden, sırtların ve karınların arasına giren şeydir; o en iyisidir; çünkü güneş ona değmez. **الدخل**: küçük, toz renkli bir kuştur; ağaçların ve hurmaların tepelerine düşer; onların arasına girer. Tekili: **دخلة**. **التهذيب**’de: serçe gibi küçük kuşlar; mağaralara ve birbirine dolanmış ağaçlara sığınırlar. **أبو حاتم**, kuşlar kitabında dedi: **الدخلة**: mağaralarda olan bir kuştur; evlere girer; çocuklar onu avlar; kış olunca yayılır ve çıkar; bazısı kül rengi, bazısı koyu, bazısı mavi; bunların hepsi olur; ve beyazlıkla da. O, **القنبرة** büyüklüğündedir; **القنبرة** başça ondan daha büyüktür; ne kısa kuyruklu ne de uzun kuyruklu; kısa bacaklı; **القنبرة**’nin bacağı gibi. Cem‘i: **الدخل**. **أبو النجم**, yalınayak deve çobanını vasfederek dedi:
  **الدخل**’i kovalamaktan uzak duran bir doğan gibi

**كالدخلل** gibi, **كجندب** ve **قنفذ** gibi. İbn Sîde dedi: O, serçeden küçük, Hicaz’da bulunan, iç içe giren bir kuştur. Çoğulu: **دخاخيل**; onda **الياء** kıyasa aykırı olarak sabit kılınmıştır; bunu İbn Sîde söylemiştir. **التهذيب**’de: **دخاليل** vaki olmuştur. **دخل**: Medine yakınında bir yer; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun; bunu Nasr, **ظلم** ile **ملحتين** arasında (diye) söyledi. **الدخال** (kitap vezninde) deve suya varışında: iki deve arasında, içmiş bir deveyi, içmemiş iki devenin arasına sokmandır; (böylece) içmemiş olabileceği şeyi içsin diye. Ve denildi: O, onları bir defada boğuşarak havuza sürmendir. Ümeyye el-Hüzelî dedi:
  Ve **البلاعيم**’i onun **جرده**’sinde buluşturursun,
                      ve **الدفوف**’u **دخال** içişiyle tamamlarsın.
Lebîd (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  Onları boğuşarak suya vardırdı; onu engellemedi,
                      ve **الدخال**’ın boğazda kalmasına acımadı.
**التهذيب**’de: Develer bölük bölük suya vardığında, onlardan bir bölük içer; sonra havuzun sonuna başka bir bölük varır; içmiş bir deveyi, içmemiş iki devenin arasına sokarsın; işte bu **الدخال**’dır. Bu ancak su azlığında yapılır; bunu Asma‘î söyledi. Leys dedi: Develerin suya varışında **الدخال**: sürü sürü suladığında; nihayet hepsi içtiğinde, içişini tamamlasın diye ikinci defa havuza sürmendir. Söz, Asma‘î’nin söylediğidir. **الدخال**: atın yeleleri; birbirine girmelerinden dolayı; ve **المحكم**’de olduğu gibi zamme ile de okunur. **الدخال** eklemlerden: bazısının bazısına girmesidir. ‘Accâc dedi:
  Ve bir **طرفة**yi, merdiven gibi **دخالا** sıkıca bağladı.
**كالدخيل**; nüshalarda böyledir. **المحكم**’de: eklemlerin birbirine girmesi ve onların **دخال**’ı; **الدخيل**’i zikretmedi; öyleyse düşün. **الدخلة** (kesre ile): bir renkte renklerin karıştırılmasıdır; **المحكم**’ün nassı böyledir. **التهذيب**’in nassı: renkte **الدخلة**: renklerden bir renge karıştırmadır. Dedim: **العين**’de de böyledir. İbn Düreyd dedi: O, **الدخلة** ve **المدخل**’i güzeldir; yani işlerinde gidişi güzeldir; bu mecazdır. İbn Sikkît dedi: **الدوخلة** (şeddeli; hafifletilerek de): hurma konulan, hurma yaprağından örülen bir sepetçiktir. İbn Sikkît’in nassı: içine **الرطب** konur; çoğulu: **الدواخيل**. ‘Adî b. Zeyd dedi:
  Gölgesi serin, içi boş bir ev;
                      içinde ceylanlar ve hurma yaprağından **دواخيل** var.
**الدخول** (kabul vezninde): Benî Ebî Bekr b. Kilâb diyarında bir yer; **حومل** ile birlikte anılır. İmru’ul-Kays dedi:
  **سقط اللوى**’da, **الدخول** ile **حومل** arasında.
**الداخل**: Hüzelî şair Züheyr b. Harâm’ın lakabıdır; Muâviye b. Temîm b. Sehm oğullarının kardeşidir. Onun oğlu **عمرو بن الداخل**; o da şairdir. **الدخيلي** (emîrî gibi): evde büyütülen ceylandır; **الأهيلي** de böyledir; İbnü’l-A‘râbî’den. Daha önce takdim ettiğimiz Râ‘î’nin sözünü şahit getirdi; dedi ki: **الدخيلي**: evde büyütülen ceyandır; boynuna **الودع** asılır; böylece, semerdeki **الودع**’ı, ceylanın boynundaki **الودع**’a benzetti. Der ki: **الودع**’ı semerin önüne koydular. Ebû Nasr’ın başka bir sözü daha vardır; zikri geçti; musannif onda hata etmiştir. **دخلة** (Hamza gibi): hurması çok olan bir yer; Nasr dedi: onu Bahreyn’de sanıyorum. Ebû ‘Amr dedi: **الدخلة**: yabanî arının bal peteğidir. Ve **هضب مداخل**. **العباب**’da: **هضب المداخل**: **الريان**’a nazır, onun doğusundadır. İbn ‘Abbâd dedi: **الدخلل** (zebrəc gibi): etten, etin arasına giren şeydir. Bazı nüshalarda: yağdan giren şey. **المحيط**’ün nassı, takdim ettiğimizdir. **الدخيلياء** (zamme ile, medli): onların, yani Arapların bir oyunudur; **العباب**’da olduğu gibi. İşlerde **المتدخل**: onlara girmeyi külfetle yapan kimsedir; bu, **التفعل** babında kıyastır. **الدخلة** (kubbera gibi): her toplanmış et parçası; Sâğânî nakletti. **نخلة مدخولة**: içi çürük; ona **دخل** isabet etmiştir. **المدخول**: zayıflatılmış; zayıflık onun içine girmiştir; denir ki: **بعير مدخول**; onda zayıflıktan açık bir **دخل** vardır. **المدخول**: aklında **دخل** olan yahut soyunda (hasebinde) olan. Ve **دخل** (anâ gibi); ve geçti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الدخل** (zamme ile) ve **الدخن**: **الجاورس**. Ve falan **حسن المدخل والمخرج**: yani yolu güzeldir, övülendir. **الدخيل**: yarışta iki at arasında bulunan at; **العباب**’da olduğu gibi. **الدخيل**: misafir; ev sahibinin yanına girmesinden dolayı; **المحكم**’de olduğu gibi. Ondandır avamın sözü: ben falanın **دخيل**’iyim. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدخلل** ve **الدخال** ve **الداخل**: hepsi kulağın **دخال**’ıdır. Ezherî dedi: o, **الهرنصان**’dır. Sükkerî, daha önceki Râ‘î beytinin şerhinde dedi: **دخيلي**: “**بنات دخيل**” denilen atlardı. Bazıları onu **دخولي** diye rivayet eder; yani **الدخول**’dan bir ceylandan. İşlerin **تداخل**’i ve onların **دخال**’ı: birbirine benzemeleri ve karışmaları; ve bazısının bazısına girmesi. Yiyecek **ائتكل** olduğunda ona **مدخولا** ve **مسروفا** denir. **ناقة مداخلة الخلق**: birbirine geçmiş, dolgunlaşmış ve bağı sıkılaşmış olduğunda. İbnü’r-Riqâ‘ın sözü:
  Onda karar kıldıktan ve **يستدخل** etmedikten sonra,
                      oğlanımız onu onların arkalarına attı.
Der ki: av bozulup şaşsın diye şarap içip içine sokmadı; fakat onu açıkça içti. **الدخللون**: dostlar ve halislerdir. Ondandır İmru’ul-Kays’ın sözü:
  Onu **الدخللون** zayi etti; hıyanet ettiklerinde.
Burada “özel kimseler”dir. Ayrıca: bir kavme giren, onlardan olmayan iç dolgu kimselerdir; bu, zıt anlamlılardandır; Ezherî söyledi. Hurmayı **تدخيلا** ile **دخل** etti: onu **الدوخلة**’ye koydu. Ondan bana bir şey **تداخلنى**. **ذات الدخول** (sabûr gibi): **ديارسليم**’de bir tepedir. Mısır’ın garbiyesinde **محلة الداخل**; **ح - ل - ل**’de zikredilmiştir. **المدخول**: **الدخل**. **المداخل**: işlerde **الدخلل**’dir. **الدخال** (şeddâd gibi): çok giren. **الداخل**: ‘Abdurrahmân b. Muâviye b. Hişâm’ın lakabıdır; çünkü Endülüs’e girdi ve orada onun evladı mülk sahibi oldu. Ebû Ya‘kûb Yûsuf b. Ahmed b. **الدخيل** (emîr gibi): muhaddis. **دخيل** b. İyâs b. Nûh b. Mucâ‘a b. Merâre el-Hanefî: tâbiînin tâbiîlerine mensuptur; Yemâme ehli arasında sika. **دخيل** b. Ebî’l-Halîl Sâlih b. Ebî Meryem: Yahyâ b. Ma‘în’den rivayet eder; ve onda “**دخيل** (zubeyr gibi)” denir; **العباب**’da olduğu gibi. Dedim: O, Basra ehlinden, Dab‘î bir tâbiîdir; Ebû Hureyre’den rivayet etti; ondan da Matar el-Verrâk (rivayet etti); İbn Hibbân onu zikretti. O hâlde Sâğânî’nin sözünde açık bir nazar vardır. Kadınıyla **دخل** etti: cimaa kinayedir; helâl cinsel birleşmede kullanımı galip gelmiştir; kadın **مدخول بها**’dır. Dedim: Ondandır **الدخلة**: zifaf gecesi içindir.
