# دخن (د-خ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Duhan (dal,hı) : Dumandır

- Harfler: د - خ - ن
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِدُخَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AF%D9%8F%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | بِفُعَالٍ | Duman | 1 | 1 | [44:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/ayet/44:10.md) |
| [دُخَانٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/siga/%D8%AF%D9%8F%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8C.md) | فُعَالٌ | Duman | 1 | 1 | [41:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/ayet/41:11.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
2. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
3. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rekabe Boyun demektir
4. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hoşlanmadı
5. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
6. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
7. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
8. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
9. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
10. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دخن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%86.md), [بخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B1.md), [غبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yanma veya tutuşma sürecinde ortaya çıkan, görüşü ve berraklığı örten yoğun duman ve tütme |
| Çekirdek Özet 2 | Maddenin henüz ayrışmamış, yoğun ve gaz halindeki ilk kozmik evresi ile kıyamet azabını haber veren kuşatıcı duman |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizlik, gizli husumet, algının perdelenmesi ve arı olmayan ara durumların teşhisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yanma atığı sayarak kozmolojik başlangıçtaki biçimlenmemiş gaz kütlesi vasfını ve ahlaki-siyasi alandaki sinsi bulanıklık boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دخ | İçeri sızma, nüfuz etme, örtme ve alttan alta yayılma (karşılaştır: [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) içeri girmek, araya sızmak; [دخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1.md) küçülüp sinmek, boyun eğerek içeri çekilmek) | ن | Yayılma ve süreklilik bildiren harfin eklenmesiyle hareket, sinsi ve sürekli biçimde yükselip havayı, kokuyu ve görüşü bütünüyle kuşatan tütme ve dumana dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Geçiş, açılma, bir mahiyete giriş ve nüfuz etme eşiği |
| خ | Çit / engel (türetme imge, sürtünmeli ses) | Saydamlığı kesintiye uğratan, görüşe mani olan yoğun sürtünme ve örtücü perde |
| ن | Filiz / balık / hareket | Sürekli akış, dalga dalga yayılma, genleşme ve canlı bir biçimde dağılma |
| دخن | Yoğun bir perdelenme eşiğinden geçerek sürekli dalgalar halinde yayılan ve görüşü örten akışkan kütle | İçten içe yanan kaynağın açığa çıkardığı, engeli ve mesafeleri aşarak her tarafa nüfuz eden örtücü duman hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin harlanması veya üzerine yaş odun atılarak için için yanması sonucu çıkan koyu duman; duman kokusunun yemeğe sinerek tadını ve kokusunu bozması; duman rengindeki koyu gri ve bulanık ton |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, şarabın ve meclisin arılığını överken duman kokusu ve is sinmemiş saf hali anlatmak üzere kökü kullanır: وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ / بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ve kabile dilinde barışın ve uzlaşmanın samimi olmayıp altında gizli husumet barındırmasını nitelemek üzere "dumanlı/bulanık barış" هُدْنَةٌ على دَخَنٍ deyimi kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça دخن kökü, hem yanma ve tütme eylemini (duman) hem de dumanımsı gri renginden ötürü darı (câvers) tanesini ifade eden çok katmanlı bir Sami kök mirasına dayanır. Kökün darı anlamındaki adı, Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde düzenli fonetik denkliklerle korunmuştur. İbranicede דֹּחַן (dōḥan), Süryanicede ܕܘܚܢܐ (duḥnā) ve Akadcada duḫnu biçimleriyle darı tahılını karşılar. Duman ve tütme semantiği Arapçada birincil fiziksel hareket (yanma dumanı, gaz bulutu, bulanıklık) olarak kökleşirken, diğer dillerde renk ve tanecik benzerliği üzerinden tahıl adına doğru bir semantik özelleşme gerçekleşmiştir. Arapçada kökün hem duman hem tahıl (الدخن) hem de duman isi rengindeki canlılar (كبش أدخن) için kullanılması, kökün ana omurgasının "görüşü veya rengi bulandıran duman/is kütlesi" olduğunu doğrular. Excel notundaki yağ veya kaygan madde kaydı klasik leksikografide doğrudan bu kökte değil, [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) kökünde yer almakta olup, dumanın ardında bıraktığı isli/yağsı kalıntı ile ancak ikincil bir çağrışım kurabilir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yanmadan yükselen gaz kütlesi, duman kokusunun ete/yemeğe sinmesi, bulanık gri renk | Kök Arapça içinde somut duman kaynağından ahlaki bulanıklık ve gizli öfke mecazlarına doğru genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dōḥan, Süryanice duḥnā, Akadca duḫnu | Tahıl adı (darı) ortak Sami mirasında sabit olup duman rengi ve tohum benzerliği ile bu kökle fonetik ve morfolojik olarak örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış güvenilir bir kökteş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دخن | Anlamlı | Duman, tütme, bulanıklık | Ateşten çıkan duman, duman isi, darı tanesi, ahlaki bulanıklık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%AE.md) | Anlamlı | Boyun eğme, baş eğme | Kişinin zilletle veya çaresizlikle başını aşağı eğmesi, alçalması | Kur'an'da geçmez; alçalma ve içe bükülme yönü |
| [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | Gizli dost, arkadaş, sırdaş | Nikahsız ve gizli tutulan dostluk bağı; kişinin sırrına ortak olan yakın | Kur'an'da geçer; örtülü ve sinsi ilişki bağı |
| خند | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyon |
| [ندخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AE.md) | Anlamlı | Arsızlık, pervasızlık | Kötü söze ve çirkinliğe aldırmayan, pervasız kimse | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| نخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel permütasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دخن | Merkez | Duman, gaz bulutu, bulanıklık | Yanma sonucu çıkan, hem görüşü örten hem koku ve is bırakan yoğun gaz | Fiziksel duman ve ontolojik gaz halini birlikte içerir |
| [عثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%86.md) | Komşu | Tütme, alevsiz duman çıkarma | Alev almadan, için için tüten dumanın yükselmesi | Özellikle tütme eyleminin hareketine ve kokusuna odaklanır |
| [بخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | Buharlaşma, gaz salma | Isınan sıvının yükselen buharı veya kokunun yayılması | Yanma ve is içermez; su buharı veya hoş koku tütmesidir |
| [غبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Toz bulutu, bulanıklık | Yerden kalkan toz ve toprağın havayı kaplaması | Gaz veya yanma ürünü değil, katı partiküllerin havaya kalkmasıdır |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Zıt | Duruluk, saflık, berraklık | Hiçbir tortu, duman, keder ve bulanıklık taşımayan arılık | Görüşü ve mahiyeti örten dumanın tam karşıtı arı hal |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دخن | Duman, tütme, bulanıklaşma | Yanma sonucu yükselen gaz, görüşü örten is ve bulanıklık hali | Kesin |
| Latince | Fumus, Caligo | Duman, koyu sis, karanlık pus | Fumus doğrudan dumanı karşılarken caligo görüşü engelleyen pus ve zihinsel bulanıklığı verir | Güçlü |
| İngilizce | Smoke, Fume, Primordial gas | Duman, yoğun gaz, ilksel gaz | Smoke yanma dumanını, primordial gas ise göklerin yaratılışındaki gaz evresini açıklar | Güçlü |
| Almanca | Rauch, Qualm | Duman, yoğun boğucu duman | Qualm özellikle görüşü kapatan, boğucu ve bulanık duman etkisini tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Fumée, Vapeur sombre | Duman, koyu buhar | Yanma kaynaklı gaz kütlesini ve havayı kaplayan örtücü dumanı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دخان (Fussilet [41:11](https://lisan.digital/tr/ayet/41:11.md)) | Kozmik ilksel gaz ve madde evresi | Evrenin yaratılış sürecinde göklerin henüz katılaşmamış, ayrışmamış sıcak gaz ve bulutsu hali |
| دخان (Duhân [44:10](https://lisan.digital/tr/ayet/44:10.md)) | Kuşatıcı azap dumanı ve kıyamet alameti | Gökyüzünü kaplayarak insanları çaresiz bırakan, boğucu, açlık ve helak habercisi apaçık duman |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Evrenin yaratılışı ve hudûs meselesi | Göğün yaratılmadan önceki gaz kütlesinin (duhân) ezeli bir madde mi yoksa yaratılmış bir cevher mi olduğu | Maddenin ilk var edilişindeki şekilsiz gaz hali |
| Fıkıh | Necaset ve istihale bahsi | Dumanın ve isin necis maddelerden kaynaklanması durumunda temizleyici istihale geçirip geçirmediği | Maddenin yanarak havaya karışan uçucu formu |
| Tefsir | Duhân suresi bağlamı ve kıyamet alametleri | Duhân ayetinin Mekke dönemindeki kuraklık ve açlık sonucu oluşan serap benzeri duman mı yoksa ahir zamandaki gerçek duman mı olduğu | Somut azap perdesi ile fiziksel kıyamet işareti |
| Hadis | Fiten ve melâhim rivayetleri | Toplumsal barışın arı olmayıp fitne ve sinsi husumet tortuları taşıması (هدنة على دخن) | Ahlaki ve siyasi samimiyetsizlik, içten içe kaynayan tehlike |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve son buluş dengesi | Ontolojik başlangıç ve eskatolojik uyarı | Sınır tayini | Varlığın başlangıcındaki ham madde ile hesap günündeki hesaplaşma baskısını gösterir | Güçlü |
| İlmi | Astrofizik ve kozmoloji | İlksel nebula / kozmik gaz bulutu | Faz geçişi | Yıldızların ve gök cisimlerinin yoğunlaşmadan önceki gaz ve toz evresini tanımlar | Güçlü |
| Siyasi | Anlaşmalar ve kriz yönetimi | Bulanık ve kırılgan mutabakat | Erteleme | İçten içe husumet ve güvensizlik barındıran, sağlam ilkelere dayanmayan geçici ateşkes | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı | Spekülatif pus ve enformasyon kirliliği | Belirsizlik üretme | Gerçek arz-talep verilerinin gizlendiği, aldatıcı ve puslu piyasa ortamı | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve faz dönüşümü (Kozmik gaz dinamiği) | Katı veya sıvı yapının termal ayrışma ile düzensiz, her yönü kaplayan ve ışık geçirgenliğini azaltan gaz fazına evrilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve gizli çatışma hali | Açık savaşın olmadığı fakat tarafların kin ve şüpheyi içlerinde biriktirerek iletişimi zehirlediği örtülü gerilim ortamı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir odun veya ocak dumanı seviyesine indirgeyerek ayetlerdeki kozmolojik ve eskatolojik derinliği göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, göklerin inşa sürecindeki ham gaz kütlesinden kıyamet sürecindeki boğucu kozmik kuşatmaya kadar varlığın dönüşüm evrelerini tanımlar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fussilet [41:11](https://lisan.digital/tr/ayet/41:11.md) ayetindeki dumanı mecaz sayıp modern astronominin açıkladığı erken evren gaz yoğunlaşmasını kaçırmak veya Duhân suresindeki uyarıyı anlamsızlaştırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem evrenin ilk oluşum evresini hem de ahir zamandaki büyük kozmik ve siyasi kırılmaları tek bir fiziksel metafor üzerinden açıklama kudretini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılış ayetlerinde (Fussilet [41:11](https://lisan.digital/tr/ayet/41:11.md)) ve kıyamet öncesi şiddetli sarsıntı ve azap tehdidi içeren ayetlerde (Duhân [44:10](https://lisan.digital/tr/ayet/44:10.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın yoktan var ediliş sonrasındaki biçimlenme aşamalarını inkâr eden yaklaşımları ve eskatolojik tasvirleri sadece sembolik kuruntulardan ibaret gören bakışları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Isı ve yanma neticesinde yükselen, görüşü perdeleyen, kokusu ve isi sinen yoğun gaz kütlesi.
- Soyut anlam: Arılığın ve şeffaflığın kaybolduğu, içten içe süren husumet, belirsizlik ve henüz biçim almamış hamlık durumu.
- Sistematik karşılık: Maddenin ayrışmamış kozmik başlangıç hali ile ahlaki-siyasi yapılardaki sinsi çözülüş evresi.
- LaTeX modeli: $$\Phi(t) = \int_{0}^{t} \big( \alpha \cdot \nabla \rho(s) - \beta \cdot C(s) \big) \, ds \quad \implies \quad \lim_{t \to \tau} T(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi(t)$ zaman içinde biriken duman ve bulanıklık yoğunluğunu; $\rho$ ortamdaki gaz ve partikül yoğunluğunu; $\nabla \rho$ bu yoğunluğun dalga dalga yayılım gradyanını; $C$ ortamın arılık ve şeffaflık katsayısını; $\alpha$ tütme ve yanma kaynaklı üretim katsayısını; $\beta$ durulma ve filtreleme direncini simgeler. Duman yoğunlaştıkça ($t \to \tau$), saydamlık ve görüş mesafesi ($T$) sıfıra yaklaşarak mutlak perdelenme gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AE%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Fussilet 41:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/ayet/41:11.md) — دُخَانٌ

ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ

Meal (IK): Sonra göğe yöneldi ki; o, duman halindeydi. Ona ve yere dedi ki: İsteyerek veya istemeyerek ikiniz de gelin. İkisi de dediler ki: İsteyerek geldik.

### [Duhan 44:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/ayet/44:10.md) — بِدُخَانٍ

فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Öyleyse sen gözle. Göğün açıkça bir duman çıkaracağı gün;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Duhan (dal,hı) : Dumandır.
Yağ, kaygan madde demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال والنون معهما
خ د ن، د خ ن، د ن خ مستعملات خدن: خِدْنُ الجارية: محدثها، وكانوا لا يمتنعون من خِدْنُ يُحَدِّثُها فهدمه الإسلام، قال: "ولا مُتَّخِذَاتِ أخدان" .
والخِدانُ والخَدينُ: مُخادِنُكَ يكون معك في ظاهر أمرك وباطنه.
دخن: دَخَنَ الدُّخَانُ دُخْونا: سطع.
والداخِنةُ: كوى فيها إرْدَبَاتٌ تُتَّخَدُ على المقالي والأتونات، قال:
كمثل الدَّواخِن فوق الإرينا
ودَخَنَ الغبار أي سطع، قال:
أَهْوَجُ مِحضيرٌ إذا النَّقْعُ دَخَنْ
والدُّخْنَةُ: بخور يُدَّخَنُ به.
والدُّخْنُ: الجاورس، والحبة منه دُخْنة.
والدُّخْنَةُ من لون الأَدْخَنِ، وهو كدرة في سوادٍ كالدُّخان.
وشاة دَخْناءُ، وكبش أَدْخَنُ، قال:
مرت كظهر الصرصران الأَدْخَنِ
ومرت أي مستوٍ، والصرصران: سمك بحري.
وفي الحديث: "هدنة على دَخَنٍ" أي صلح واستقرار على أمورٍ مكروهةٍ. وليلة دَخْنانةٌ: كأنما يغشاها دُخان من شدة حرها وغمها.
ويوم دَخْنانٌ سخنانٌ.
والدُّخانُ يقال له الدَّخُّ.
وطعام دَخِنٌ: فاسد.
ندخ: رجل مُنَذَّخٌ أي: لا يبالي منا قال وما قيل له من الفحش.
دنخ: التَّدْنيخ: خضوع وذلة وتنكيس الرأس، ويقال: لما رآني دَنَّخَ.
والتَّدنيخ في البِطْيخة والقرعة أن يكون قد انهزم بعضها.
وخرجَ بعضها. ورجل مُدَنَّخ الرأس إذا كان يه ارتفاع وانخفاض في رأسه. ودَنْخَتْ ذفراه أي أشرفت قمحدوته عليها، ودَخَلَتِ الذفرى خلف الخششاوين فهو مُدَنَّحٌ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الدال** ve**النون** onlarla birlikte

خ د ن، د خ ن، د ن خ kullanımdadır: **خدن**: **خِدْنُ** cariye: onun konuştuğu (kimse)dir; ve onlar, onunla konuşan bir **خِدْنُ**’dan çekinmezlerdi; sonra İslâm onu yıktı; dedi ki: "ولا مُتَّخِذَاتِ **أخدان**" .
Ve **الخِدانُ** ve**الخَدينُ**: senin **مُخادِنُكَ**; zahir işinde ve batınında seninle birlikte olur.

**دخن**: **دَخَنَ** **الدُّخَانُ** **دُخْونا**: yükseldi.
Ve **الداخِنةُ**: içinde **إرْدَبَاتٌ** bulunan bir dağlama (alet)i; tavalar ve fırınlar üzerine alınmak üzere **تُتَّخَدُ**; dedi ki:
كمثل **الدَّواخِن** فوق الإرينا
Ve **دَخَنَ** toz, yani yükseldi; dedi ki:
أَهْوَجُ مِحضيرٌ إذا النَّقْعُ دَخَنْ
Ve **الدُّخْنَةُ**: onunla tütsü yapılan bir buhur.
Ve **الدُّخْنُ**: darı; ondan bir tane **دُخْنة**’dir.
Ve **الدُّخْنَةُ**, **الأَدْخَنِ** rengindendir; o, siyahlık içinde bir bulanıklıktır, duman gibi.
Ve bir koyun **دَخْناءُ**, ve bir koç **أَدْخَنُ**; dedi ki:
مرت كظهر الصرصران الأَدْخَنِ
Ve **مرت** yani düz; ve **الصرصران**: deniz balığıdır.
Ve hadiste: "هدنة على **دَخَنٍ**" yani hoşlanılmayan işler üzerine bir sulh ve istikrar. Ve bir gece **دَخْنانةٌ**: sanki şiddetli sıcağı ve boğuculuğundan dolayı onu bir duman bürür.
Ve bir gün **دَخْنانٌ** **سخنانٌ**.
Ve **الدُّخانُ**’a **الدَّخُّ** denir.
Ve bir yiyecek **دَخِنٌ**: bozuk.

**ندخ**: bir adam **مُنَذَّخٌ** yani: bizden (gelen) şeye aldırmaz; ve ona çirkin sözden ne denildiyse (aldırmaz).

**دنخ**: **التَّدْنيخ**: boyun eğme ve zillet ve başı aşağı eğme; ve denir: beni görünce **دَنَّخَ**.
Ve **التَّدنيخ** karpuzda ve kabakta, bir kısmının yenilmiş olmasıdır.
Ve bir kısmı çıktı. Ve başı **مُدَنَّخ** bir adam: başında yükselme ve alçalma olduğunda. Ve onun iki şakağı **دَنْخَتْ** yani onun tepe çıkıntısı onların üzerine yükseldi; ve şakak, iki kulak arkasının gerisine girdi; o hâlde o **مُدَنَّحٌ**’dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دُخان النار معروف، والجمع دَواخِنٌ. والدَخَنُ أيضاً: الدُخانُ. قال الأعشى:
تُباري الزِجاجَ مَغاويرُهـا		شَماطيطَ في رَهَجٍ كالدَجَن
ومنه: هُدنةٌ على دَخَنٍ أي سكونٌ لعلّةٍ لا لصلحٍ. والدَخَنُ أيضاً: الكُدورَةُ إلى السواد، قال المعطَّل الهذَليّ يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يليق ضَريبَةًفي مَتْنِهِ دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحْلَسُ
ودَخَنَتِ النار تَدْخُنُ وتَدْخِنُ: ارتفع دُخانها. وادَّخَنَتْ مثله على افتعَلَتْ. ودَخِنَت النارُ بالكسر، إذا ألقيت عليها حطباً وأفسدتَها حتَّى يهيج لذلك دُخانٌ. ودَخِنَ الطبيخ أيضاً، إذا تَدَخَنتِ القِدر. ورجلٌ دَخِنُ الخُلُقِ. والدُخْنَةُ كالذَريرة تُدَخّنُ بها البيوت. والدُخْنَةُ من الألوان كالكُدرة في سوادٍ. وكبشٌ أَدْخَنُ، وشاةٌ دَخْناءُ بيِّنة الدَخَنِ. وليلةٌ دَخْنانَةٌ.

##### Türkçe

Ateşin **دُخان**’ı bilinir; çoğulu **دَواخِنٌ**’dir. **الدَخَنُ** da: **الدُخانُ**’dır. el-A‘şâ dedi ki:
مَغاويرُهـا camla yarışır		شَماطيطَ bir **رَهَجٍ** içinde, **الدَجَن** gibi
Bundan: **هُدنةٌ على دَخَنٍ**; yani bir sulh için değil, bir illet sebebiyle bir sükûnettir. **الدَخَنُ** da: siyahlığa doğru bulanıklıktır; el-Mu‘attal el-Huzelî bir kılıcı vasfederek dedi ki:
Yumuşak, keskin bir kılıç; bir darbeyi yapışıp kalmaz; sırtında **دَخَنٌ** ve **أَثْرٌ أَحْلَسُ** vardır
**دَخَنَتِ** ateş **تَدْخُنُ** ve **تَدْخِنُ**: dumanı yükseldi. **ادَّخَنَتْ** de bunun gibidir; **افتعَلَتْ** vezni üzerinedir. Ateş **دَخِنَت** (kesre ile), üzerine odun attığın ve onu bozduğun zaman; ta ki bunun sebebiyle bir duman coşsun. Pişmiş yemek de **دَخِنَ**; tencere **تَدَخَنتِ** olduğu zaman. Ve bir adam: **دَخِنُ الخُلُقِ**. **الدُخْنَةُ** ise, evlerin onunla tütsülendiği, **الذَريرة** gibi (bir şey)dir. **الدُخْنَةُ** renklerdendir; bir siyahlık içinde bulanıklık gibi. Ve bir koç: **أَدْخَنُ**; bir koyun: **دَخْناءُ**; **الدَخَنِ**’i apaçık olan. Ve bir gece: **دَخْنانَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ د ن
خدن ، دخن ، دنخ : مستعملة .
خدن : قال اللَّيثُ : الْخِدْنُ والْخَدِينُ : الذِي
يُخَادِنُكَ . . يكون معك في كلِّ أمرٍ ظاهر
وباطن .
وخِدْنُ الجارية : مُحَدِّثُها .
قال : وكانوا في الجاهليَّة لا يمتنعون من
خِدْنٍ يُحَدِّث الجاريةَ ، فجاء الإسلامُ
بهَدْمِهِ .
قال الله جلّ وعزّ : ( محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان ( [ النِّساء : 25 ] .
يعني أَنْ يتَّخِذْن أَصْدِقاءَ .
دخن : قال أبو عبيد : دَخَنَتِ النَّارُ تَدْخِنُ _ إذا
ارتفع دُخانُها ، ودَخِنَتْ تَدْخَنُ _ إذا ألقَيْتَ
عليها حَطَباً فأفسدْتَها حتَّى يَهيجَ لذلك
دُخان يشتَدُّ .
وكذلك : دَخِنَ الطَّعامُ . . يَدْخَنُ .
وقال الليث : دَخَنَ النَّارُ والدُّخَانُ دُخُوناً _
إذا سَطَعَ .
قال : والدَّاخِنَةُ : كُوًى فيها إِرْدَبَّاتٌ تُتَّخَذُ
على الْمَقَاليِ والأَتُونَاتِ .
وأنشد :
كمثْل الدَّوَاخِنِ فَوْقَ الإرِينَا
ويقال : دَخَنَ الْغُبَارُ _ أي : ارْتَفَعَ وسَطَعَ .
ومنه قولُه :
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ عَلَى أكْسائِهَا
أَهْوَجُ مِحْضيرٌ إِذَا النَّقْعُ دَخَنْ
أي : سطع .
قال : والدُّخْنَةُ بَخُورٌ يَدَخَّنُ به الثُّوْبُ أو
البيتُ .
والدُخْنُ : الْجَاوَرْسُ _ والحبَّةُ منه دُخْنةٌ .
والدُّخْنَةُ منْ لَوْنِ الأَدْخَنِ ، وهو كُدْرَةٌ في
سَوَادٍ _ كالدُّخَانِ .
شاةٌ دَخْنَاءُ ، وكَبْشٌ أَدْخَنٌ
)
وقال رؤبة :
مَرْتٌ كظَهْرِ الصَّرْصَرَانِ الأَدْخَنِ )
قال : الصَّرْصَرانُ سمكٌ بحريٌّ . وليلةٌ
دَخْنَانَةٌ ، كأنما تغَشَّاها دُخَانٌ من شِدَّة
حرِّها .
ويومٌ دَخْناَنٌ سَخْنَانٌ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين ذَكَرَ الفتَنَ فقيل
له : أبَعْدَ ذلك خَيرٌ ؟ فقال : ) ( هُدْنَةٌ عَلَى
دَخَنٍ ، وَجَمَاعَةٌ عَلَى أَقْذَاءٍ ) ( .
قال أبو عبيد : في قوله : ) ( هُدْنَةٌ عَلَى
دَخَنٍ ) ( _ تفسيرُه في الحديث : لا تَرْجِعُ
قُلُوبُ قَوْمٍ على ما كَانتْ عليه .
قال : وأصل الدَّخَنِ : أن يكونَ في لون
الدَّابَّةِ أو الثُّوب : كُدْرةٌ إلى سوادٍ .
وقال الْمُعَطَّلُ الْهُذَلِيُّ يصف سيفاً :
لَيْنٌ حُسَامٌ لا يَلِيقُ ضَريبةً
في مَتْنِهِ دَخَنٌ وَإِثْرٌ أحْلَسُ
قوله ) ( دَخَنٌ ) ( : يعني كُدُورَةً إلى السواد ،
ولا أحْسِبُهُ أخذ إلا من الدُّخَان .
وهذا شبِيهٌ بلون الحَديد .
قال : فَوَجْهُه ، أَنه يقول : تكون القُلوبُ
هكذا ، لا يصفو بعضُها إلى بعض
ولا يَنْصَعُ حُبُّها كما كانت ، وإِنْ لم تَكُنْ
فيهم فِتْنَةٌ .
وجمع الدُّخَانِ : دَوَاخِنُ ، عَلَى غير قياس .
وقيل : ) ( الدَّخَنُ ) ( : فِرِنْدُ السَّيفِ في قول
الْهُذَلِيِّ .
وقال شمر : يقال للرجل _ إذ كان خبيث
الخُلُقِ _ : إنَّهُ لَدَخِنُ الْخُلُقِ ، وقد دَخِنَ
خُلُقُهُ دَخَناً _ إذا خَبُثَ وفَسَدَ .
وقال قَعْنَبٌ :
وَقَدْ عَلمْتُ عَلَى أَنِّي أَعَاشِرُهُمْ
لاَ نَفْتَأُ الدَّهْرَ إلاَّ بَيْنَنَا دَخَنُ
ودخِنَ الطَّعامُ واللَّحْمُ _ إذا شُوِيَ فأصابه
الدخَانُ حتى غَلَبَ عَلَى طعمه .
وشرابٌ دَخِنٌ : متغيِّرَ الرائحة .
وقال لَبِيدٌ :
وَفِتْيَانِ صِدْقٍ قَدْ غَدوْتُ عَلَيهِمُو
بِلاَ دَخِنٍ وَلاَ رَجيعٍ مُجنِّبِ
ويروى مُجَنَّبِ .
فالمجَنَّبُ : الذي جَنَبَهُ الناس _ والمجَنِّبُ :
الذي بَات في البَاطِيَةِ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يوم تأتي السماء بدخان مبين ( [ الدّخان : 10 ] _ أي : بِجَدْبٍ
بيِّن .
يقال : إن الجائعَ كان يرى بينه وبين
السماء دُخَاناً من شِدَّة الجُوع .
ويقال : بل قيل للجوع : دُخانٌ ، لِيُبس
الأرض في الْجَدْب وارتفاعِ الغُبار . . فَشَبَّهَ
غُبْرَتَها بالدُّخانِ .
ومنه قيل لِسَنَةِ الْمجَاعةِ : غَبْرَاءُ _ وجُوعٌ
أَغْبَرُ .
وربما وضعت العَرَبُ الدُّخانَ موضع الشَّرِّ
إذا علا ، فيقولون : كان بيننا أمرٌ ارتفع له
دُخَانٌ .
وقد قيل إن الدُّخَانَ قد مضى .
ومِثْلُ دُخانٍ ، ودَوَاخِنَ : عُثَانٌ ، وعواثنُ .
والعَرَبُ تَقُول لغَنيٍّ وَباهِلَةَ : بنو دُخَانٍ .
قال الطِّرمَّاحُ :
يَا عَجَباً ليَشْكُرَ إِذْ أَعَدَّتْ
لِتَنْصرَهُمْ رُوَاةَ بَنِي دُخَانِ
دنخ : قال الليث : التَّدْنيخُ : خضوعٌ ، وذِلَّةٌ
وتنكيس للرأس .
يقال : لمَّا رآني دَنَّخَ .
قال : والتَّدْنِيخُ في الْبِطِّيخَةِ : أن ينهزم
بعضُها ويَخْرَجَ بَعْضُها .
ورجلٌ مُدَنِّخُ الرأْس _ إذا كان فيه ارتفاعٌ
وانخفاضٌ .
ويقال : دَنَّخَتْ ذِفْرَاهُ _ إذا أَشْرَفَتْ
قَمَحْدُوَتُهُ عليها ، ودخلتِ الذِّفْرَى خَلْفَ
الْخُشَشَاوَيْنِ .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : دَنَّخَ الرجل
_ إذا طأْطَأَ ظَهْرَه .
وقال اللحياني : يقال للرَّجُل _ إذا لم يبرحْ
بَيْتَه : قد دنَّخَ الرَّجُل في بيته .

##### Türkçe

خ د ن
**خدن** , **دخن** , **دنخ** : kullanımdadır.

**خدن** : el-Leys dedi: **الْخِدْنُ** ve **الْخَدِينُ** : sana dostluk eden kimsedir… seninle her işte, açıkta ve gizlide, birlikte olur.
Ve cariyenin **خِدْنُ**’u: onunla konuşanıdır.
Dedi: Câhiliye’de cariyeyle konuşan bir **خِدْن**’den çekinmezlerdi; sonra İslâm onu yıkmakla geldi.
Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان** ) [en-Nisâ: 25].
Yani: dostlar edinmeleri.

**دخن** : Ebû Ubeyd dedi: **دَخَنَتِ النَّارُ تَدْخِنُ** — dumanı yükseldiği zaman; ve **دَخِنَتْ تَدْخَنُ** — üzerine odun attığın zaman, onu bozarsın; bunun sebebiyle şiddetlenen bir duman kabarır.
Aynı şekilde: **دَخِنَ الطَّعامُ**… **يَدْخَنُ**.
Ve el-Leys dedi: **دَخَنَ النَّارُ** ve **الدُّخَانُ دُخُوناً** — parladığı/yükseldiği zaman.
Dedi: **الدَّاخِنَةُ**: içinde **إِرْدَبَّاتٌ** bulunan deliklerdir; **الْمَقَاليِ** ve **الأَتُونَاتِ** üzerinde yapılır.
Ve şu beyti okudu:
كمثْل الدَّوَاخِنِ فَوْقَ الإرِينَا

Ve denir: **دَخَنَ الْغُبَارُ** — yani: yükseldi ve parladı.
Ve ondan onun sözü:
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ عَلَى أكْسائِهَا
أَهْوَجُ مِحْضيرٌ إِذَا النَّقْعُ دَخَنْ
yani: parladı.

Dedi: **الدُّخْنَةُ**: elbise veya ev onunla tütsülensin diye kullanılan bir buhurdur.
Ve **الدُخْنُ**: **الْجَاوَرْسُ**’tur; ondan bir tanecik **دُخْنةٌ**’dir.
Ve **الدُّخْنَةُ** **الأَدْخَنِ** rengindendir; o, siyahlık içinde bir bulanıklıktır — duman gibi.
**شاةٌ دَخْنَاءُ** ve **كَبْشٌ أَدْخَنٌ**.

Ve Rü’be dedi:
مَرْتٌ كظَهْرِ الصَّرْصَرَانِ الأَدْخَنِ
Dedi: **الصَّرْصَرانُ** deniz balığıdır. Ve **ليلةٌ دَخْنَانَةٌ**: sanki şiddetli sıcağından bir duman onu bürümüş gibidir.
Ve **يومٌ دَخْناَنٌ سَخْنَانٌ**.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) fitneleri zikrettiği hadiste; ona: “Bundan sonra hayır var mı?” denildi; o da dedi ki: ( ( **هُدْنَةٌ عَلَى دَخَنٍ ، وَجَمَاعَةٌ عَلَى أَقْذَاءٍ** ) ).
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: ( ( **هُدْنَةٌ عَلَى دَخَنٍ** ) ) hakkında — onun tefsiri hadistedir: bir kavmin kalpleri, üzerinde bulundukları hâle geri dönmez.
Dedi: **الدَّخَنِ**’in aslı: binek hayvanının veya elbisenin renginde siyahlığa doğru bir bulanıklık olmasıdır.

Ve el-Mu‘attal el-Huzelî bir kılıcı vasfederek dedi:
لَيْنٌ حُسَامٌ لا يَلِيقُ ضَريبةً
في مَتْنِهِ دَخَنٌ وَإِثْرٌ أحْلَسُ
Onun sözü ( ( **دَخَنٌ** ) ): yani siyahlığa doğru bir bulanıklık; ve ben onun ancak dumandan aldığını sanmıyorum.
Bu demirin rengine benzer.
Dedi: O hâlde onun yönü şudur: kalpler böyle olur; bir kısmı diğerine karşı saflaşmaz ve sevgisi eskisi gibi parlamaz; onlarda bir fitne olmasa bile.

**الدُّخَانِ**’ın çoğulu: **دَوَاخِنُ**’dir; kıyasa göre değildir.
Ve denildi: ( ( **الدَّخَنُ** ) ): el-Huzelî’nin sözünde kılıcın **فِرِنْدُ**’udur.

Şemir dedi: adama — kötü huylu olduğu zaman — denir ki: o, **لَدَخِنُ الْخُلُقِ**’tur; ve **دَخِنَ خُلُقُهُ دَخَناً** — kötüleştiği ve bozulduğu zaman.

Ve Ka‘neb dedi:
وَقَدْ عَلمْتُ عَلَى أَنِّي أَعَاشِرُهُمْ
لاَ نَفْتَأُ الدَّهْرَ إلاَّ بَيْنَنَا دَخَنُ

Ve **دخِنَ الطَّعامُ** ve **اللَّحْمُ** — pişirilip de ona duman isabet ettiği, ta ki tadına galip geldiği zaman.
Ve **شرابٌ دَخِنٌ**: kokusu değişmiş.

Ve Lebîd dedi:
وَفِتْيَانِ صِدْقٍ قَدْ غَدوْتُ عَلَيهِمُو
بِلاَ دَخِنٍ وَلاَ رَجيعٍ مُجنِّبِ
Ve **مُجَنَّبِ** diye de rivayet edilir.
Şu hâlde **المجَنَّبُ**: insanlardan uzak duran kimsedir; **المجَنِّبُ**: **البَاطِيَةِ**’de gecelemiş kimsedir.

Allah, azîz ve celîl, sözü: ( **يوم تأتي السماء بدخان مبين** ) [ed-Duhân: 10] — yani: apaçık bir kıtlık ile.
Denir: aç olan, şiddetli açlıktan, kendisiyle gök arasında bir **دُخَاناً** görürdü.
Ve denir: bilakis açlığa **دُخانٌ** denildi; kıtlıkta yerin kuruluğu ve tozun yükselmesi sebebiyle… onun tozluluğunu dumana benzetti.
Ve ondan, kıtlık yılına **غَبْرَاءُ** denildi; ve açlık: **أَغْبَرُ**.

Ve bazen Araplar, yükseldiği zaman, **الدُّخانَ**’ı şerrin yerine koyarlar; derler ki: aramızda, onun için dumanı yükselen bir iş oldu.
Ve denilmiştir ki: **الدُّخَانَ** geçmiş gitmiştir.

Ve **دُخانٍ** ve **دَوَاخِنَ** gibi: **عُثَانٌ** ve **عواثنُ**.
Ve Araplar, Ganî ve Bâhile’ye: **بنو دُخَانٍ** der.
Et-Tırimmâh dedi:
يَا عَجَباً ليَشْكُرَ إِذْ أَعَدَّتْ
لِتَنْصرَهُمْ رُوَاةَ بَنِي دُخَانِ

**دنخ** : el-Leys dedi: **التَّدْنيخُ**: boyun eğiş, zillet ve başı eğmedir.
Denir: beni görünce **دَنَّخَ**.
Dedi: **التَّدْنِيخُ** karpuzda: bir kısmının çökmesi ve bir kısmının dışarı çıkmasıdır.
Ve **رجلٌ مُدَنِّخُ الرأْس** — onda yükselme ve alçalma olduğu zaman.
Ve denir: **دَنَّخَتْ ذِفْرَاهُ** — **قَمَحْدُوَتُهُ** onun üzerine çıktığı zaman; ve **الذِّفْرَى** **الْخُشَشَاوَيْنِ**’in arkasına girdiği zaman.

Ebû Ubeyd — el-Asma‘î’den —: **دَنَّخَ الرجل** — sırtını eğdiği zaman.
Ve el-Lihyânî dedi: adama — evinden ayrılmadığı zaman — denir: adam evinde **دنَّخَ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والخاء وما يثلثهما)
(دخر) الدال والخاء والراء أصلٌ يدلُّ على الذُّل. يقال دَخَرَ الرّجُلُ، وهو داخِر، إذا ذَلَّ. وأَدْخَرَه غيرُه: أَذَلَّه. فأما الدَّخْدَار فالثَّوب الكريمُ يُصانُ. قال:‏
* ويَجْلُو صَفْحَ دَخْدارٍ قَشِيبِ(1) *‏
وليس هذا من الكلمة الأولى في شيءٍ؛ لأنَّ هذه مُعرّبة، قالوا: أصلها تَخْت دار، أي مَصُونٌ في تَخْت(2).‏
(دخس) الدال والخاء والسين أصلٌ واحد، يدلُّ على اكتنازٍ واندساسٍ في ترابٍ أو غيره. فالدَّخْسُ أن يندسَّ الشَّيءُ في التراب. ولذلك سَمَّى الرّاجزُ(3) الأثافيَّ دُخَّساً. فهذا هو الأصل، ثم سُمِّي كلُّ شيءٍ تجمَّعَ إلى شيءٍ وداخَلَه، بذلك. والدَّخيس: الحَوْشَب، وهو ما بين الوَظيف والعصَب. والدَّخِيس من الناس: العددُ الجَمُّ. والدَّخَس(4): داءٌ في قوائم الدّابة. والدَّخِيس: اللحم المكَتَنِز. وكلُّ ذي سِمَنٍ دَخيسٌ. ويقال الدَّخيس: لحمُ باطن الكفّ. والدَّخيس من أَنْقَاء الرّملِ: الكثير. وكَلأٌ دَيْخَسٌ(5)، أي كثير. وأنشد:‏
* يَرْعَى حَلِيّاً ونَصِيّاً دَيْخَسَا(6) *‏
(دخش) الدال والخاء والشين ليس بشيءٍ. وزعم ابنُ دريد(7) أنّ الدَّخش فِعْلٌ مُماتٌ، يقال دَخِشَ دَخَشاً، إذا امتلأ لحماً. ومنه اشتقاق دَخْشَم.‏
(دخص) الدال والخاء والصاد كالذي قبله. وذكر ابن دُريد(8) أنّ الدَّخُوص: الجاريةُ السَّمينة.‏
(دخل) الدال والخاء واللام أصلٌ مطرد منقاس، وهو الوُلوج. يقال دخل يدخُل دخولاً. والدُِّخْلَةُ: باطنُ أمرِ الرّجُل. تقول: أنا عالمٌ بدخْلَته. والدَّخَل: العَيب في الحَسب، وكأنَّه قد دخل عليه شيءٌ عابَه. والدَّخَل كالدَّغَل، وهو من الباب؛ لأنَّ الدّغَل هذا قياسُه أيضاً. ويقال إِنَّ المدخُول: المهزُول؛ وهو الصَّحيح، لأنّ لحمهُ كأنّه قد دُخِلَ. ودَخِيلُك: الذي يُداخِلُك في أُمورك. والدِّخال في الوِرد: أنْ تشربَ الإبل ثم تردَّ إلى الحوض ليشرب منها ما عساه لم يكن شَرِبَ. قال الهُذَليّ(9):‏
* وتُوفِي الدُّفوفَ بشُربٍ دِخَالِ(10) *‏
ويقال إنّ كلَّ لحمةٍ مجتمعة دُخَّلةٌ، وبذلك سُمِّي هذا الطائر دُخَّلاً. ويقال دُخِل فلانٌ، وهو مدخولٌ، إذا كان في عقله دَخَلٌ. وبنو فلانٍ في بني فلان دَخِيلٌ(11)، إذا انتسبوا معهم. ونَخْلَة مدخولةٌ: عَفِنة الجوف. والدُّخْلَلُ: الذي يُداخِلُك في أمورك. والدُّخَّل من ريش الطائر: ما بين الظُّهْرَانِ والبُطْنان، وهو أجْوَدُ الرِّيش. وداخِلَة الإِزار: طَرَفه الذي يلي الجسَد. والدُّخَّل من الكلأ: ما دخَل منه في أُصول الشجر. قال:‏
* تَبَاشِير أَحْوَى دُخَّلٍ وجميمِ(12) *‏
(دخن) الدال والخاء والنون أصلٌ واحد، وهو الذي يكون عن الوَقُود، ثمَّ يشبَّه به كلُّ شيء يُشْبِههُ مِن عداوةٍ ونظيرها. فالدُّخَانُ معروفٌ، وجمعه دوَاخن على غير قياس. ويقال دَخَنَتِ النّار تدخُن، إذا ارتفع دُخانها، ودخِنَتْ تَدْخَنُ، إذا ألقيْتَ عليها حطباً فأفسَدْتَها حتى يهيجَ لذلك دُخانٌ وكذلك دَخِن الطَّعامُ يَدْخَن(13). ويقال: دَخَن الغُبار: ارتفَعَ. فأمّا الحديث: "هُدْنَةٌ على دَخَنٍ"، فهو استقرارٌ على أمورٍ مكروهة. والدُّخْنَةُ من الألوان: كُدرةٌ في سوادٍ. شاةٌ دَخْناءُ، وكبشٌ أدْخَنُ، وليلةٌ دَخْنانةٌ. ورجلٌ دَخِنُ الخُلُق. وأبناء دُخانٍ: غنيٌّ وباهلة. والدُّخْنَة: بَخُورٌ يدخَّن به البيت.‏
---------------------------------------------------------------
(1) نسب في المجمل إلى أبي دواد، والصواب نسبته إلى عدي بن زيد، من قصيدة له في الأغاني (2: 23-34). وصدره كما في الأغاني والمعرب للجواليقي 141:‏
* تلوح المشرفية في ذراه *‏
(2) في المجمل: "أي ثوب مصون في تخت". والأدق ما في المعرب واللسان: "أي يمسكه التخت".‏
(3) هو العجاج. وفي ديوانه 31:‏  * فأطرقت إلا ثلاثاً دخسا *‏
(4) في الأصل: "الدخساء"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(5) في الأصل: "دخيس" صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) أنشده في اللسان (دخس). وفي المجمل: "ترعى".‏
(7) الجمهرة (2: 200).‏
(8) ليس في الجمهرة في مظنه، وليس في فهارسها.‏
(9) هو أمية بن أبي عائد الهذلي. وقصيدة البيت في شرح السكري 180 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 89.‏
(10) صدره كما في المراجع المتقدمة واللسان (دخل):‏  * وتلقى البلاعيم في برده *‏
(11) في الأصل: "دخل"، تحريف.‏
(12) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (دخل).‏
(13) في الأصل: "حتى يدخن"، صوابه من المجمل.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**الخاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**دخر**) **الدال** ve**الخاء** ve**الراء** bir asıldır; zillete delâlet eder. Denir: adam **دَخَرَ** eder, o **داخِر**dir; zelil olduğu zaman. Ve başkası onu **أَدْخَرَه**: onu zelil kıldı. Amma **الدَّخْدَار** ise korunup saklanan değerli elbisedir. Dedi ki:
* Ve **دَخْدارٍ** yeni (elbise) bir yüzünü parlatır(1) *
Ve bu, birinci kelimeden hiçbir şeyde değildir; çünkü bu, Arapçalaştırılmıştır; dediler ki: aslı **تَخْت دار**’dır; yani **تَخْت** içinde korunmuş(2).

(**دخس**) **الدال** ve**الخاء** ve**السين** bir tek asıldır; toprakta veya başkasında biriktirmeye ve gizlice sokulmaya delâlet eder. O hâlde **الدَّخْسُ**: şeyin toprağa gizlice sokulmasıdır. Bunun için recez söyleyen(3) **الأثافيَّ**’yi **دُخَّساً** diye adlandırdı. İşte bu asıldır; sonra her şey ki bir şeye toplanıp ona karıştı, bununla adlandırıldı. Ve **الدَّخيس**: **الحَوْشَب**’dır; o da **الوَظيف** ile **العصَب** arasındadır. Ve insanlardan **الدَّخِيس**: çokluk, kalabalık sayıdır. Ve **الدَّخَس**(4): binek hayvanının ayaklarında bir hastalıktır. Ve **الدَّخِيس**: birikmiş ettir. Ve her yağlı olan **دَخيسٌ**dur. Ve denir **الدَّخيس**: avuç içinin iç tarafının eti. Ve kumun **أَنْقَاء**’sından **الدَّخيس**: çok olandır. Ve **كَلأٌ دَيْخَسٌ**(5), yani çok. Ve şu beyit okundu:
* **دَيْخَسَا** süs otu ve **نَصِيّاً** otunu otlar(6) *

(**دخش**) **الدال** ve**الخاء** ve**الشين** bir şey değildir. İbn Düreyd(7) zannetti ki **الدَّخش** ölü bir fiildir; denir: **دَخِشَ** **دَخَشاً**, etle dolduğu zaman. Ondan **دَخْشَم**’ın türetimi.

(**دخص**) **الدال** ve**الخاء** ve**الصاد** bir önceki gibidir. İbn Düreyd(8) zikretti ki **الدَّخُوص**: şişman cariyedir.

(**دخل**) **الدال** ve**الخاء** ve**اللام** ölçülen, düzenli bir asıldır; o da girmedir. Denir: **دخل** **يدخُل** **دخولاً**. Ve **الدُِّخْلَةُ**: adamın işinin iç yüzüdür. Dersin: ben onun **دخْلَته**sini bilirim. Ve **الدَّخَل**: soydaki ayıptır; sanki ona onu ayıplayan bir şey girmiştir. Ve **الدَّخَل** **الدَّغَل** gibidir; o da babdandır; çünkü bu **الدّغَل**’ın da kıyası böyledir. Ve denir: **المدخُول**: zayıf düşmüş olandır; ve o doğrudur; çünkü eti sanki içine girilmiş gibidir. Ve **دَخِيلُك**: işlerinde sana karışan kimsedir. Ve **الدِّخال** virdde: develerin içmesi, sonra havuza geri dönüp belki içmemiş olanın ondan içmesidir. Hüzeli(9) dedi ki:
* **دِخَالِ** içişiyle **الدُّفوفَ**’u tamamlar(10) *
Ve denir: her toplanmış et parçası **دُخَّلةٌ**’dir; bununla bu kuş **دُخَّلاً** diye adlandırıldı. Ve denir: falan **دُخِل** oldu, o **مدخولٌ**dur; aklında **دَخَلٌ** olduğu zaman. Ve falanın oğulları falanın oğulları içinde **دَخِيلٌ**dür(11); onlarla birlikte nesep iddia ettikleri zaman. Ve **نَخْلَة** **مدخولةٌ**: içi çürümüş. Ve **الدُّخْلَلُ**: işlerinde sana karışan kimsedir. Ve kuşun tüyünden **الدُّخَّل**: **الظُّهْرَانِ** ile **البُطْنان** arasıdır; o, tüyün en iyisidir. Ve **داخِلَة الإِزار**: bedenin yanına gelen ucu. Ve ottan **الدُّخَّل**: ondan ağaç köklerine girmiş olan şeydir. Dedi ki:
* **دُخَّلٍ** ve **جَميمِ** esmerin ilk belirtileri(12) *

(**دخن**) **الدال** ve**الخاء** ve**النون** bir tek asıldır; o da yakıttan olan şeydir; sonra düşmanlık ve benzeri gibi ona benzeyen her şey onunla benzetilir. O hâlde **الدُّخَانُ** bilinir; çoğulu **دوَاخن** kıyas dışı olarak. Ve denir: ateş **دَخَنَتِ** **تدخُن**; dumanı yükseldiği zaman. Ve **دخِنَتْ** **تَدْخَنُ**; üzerine odun attığın zaman, onu bozup bunun için bir duman kabarsın diye; ve yine yemek **دَخِن** olur **يَدْخَن**(13). Ve denir: toz **دَخَن**: yükseldi. Amma hadis: “**هُدْنَةٌ على دَخَنٍ**”, hoş görülmeyen işler üzerinde bir istikrardır. Ve renklerden **الدُّخْنَةُ**: siyahlık içinde bir bulanıklıktır. **شاةٌ دَخْناءُ**, ve **كبشٌ أدْخَنُ**, ve **ليلةٌ دَخْنانةٌ**. Ve **رجلٌ دَخِنُ الخُلُق**. Ve **أبناء دُخانٍ**: **غنيٌّ** ve **باهلة**. Ve **الدُّخْنَة**: evin onunla tütsülendiği bir buhurdur.

---------------------------------------------------------------
(1) **المجمل**’de Ebû Duvâd’a nispet edildi; doğrusu onu **عدي بن زيد**’e nispet etmektir; **الأغاني**’de (2: 23-34) ona ait bir kasidedendir. Sadrı, **الأغاني** ve **المعرّب**’de (el-Cevâlikî) 141’de olduğu üzere:
* **تلوح المشرفية في ذراه** *

(2) **المجمل**’de: “yani **تخت** içinde korunmuş elbise”. Daha dakiki, **المعرّب** ve **اللسان**’daki: “yani **التخت** onu tutar”.

(3) O, **العجاج**’dır. Divanında 31’de:  * **فأطرقت إلا ثلاثاً دخسا** *

(4) Asılda: “**الدخساء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

(5) Asılda: “**دخيس**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

(6) **اللسان**’da (**دخس**) içinde onu rivayet etti. **المجمل**’de: “**ترعى**”.

(7) **الجمهرة** (2: 200).

(8) **الجمهرة**’de zannedilen yerinde yoktur; fihristlerinde de yoktur.

(9) O, **أمية بن أبي عائد الهذلي**’dir. Beytin kasidesi **شرح السكري** 180’de ve Şenkîtî nüshası **الهذليين** 89’dadır.

(10) Sadrı, ileri geçen kaynaklarda ve **اللسان** (**دخل**)’de olduğu üzere:  * **وتلقى البلاعيم في برده** *

(11) Asılda: “**دخل**”; tahriftir.

(12) Bu aczi **المجمل** ve **اللسان** (**دخل**)’de rivayet etti.

(13) Asılda: “**حتى يدخن**”; doğrusu **المجمل**’dendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدخان كالعثان (قال ابن منظور: العثان والعثن: الدخان، والجمع: عواثن على غير قياس، وكذلك جمع الدخان دواخن، والدواخن والعواثن لا يعرف لهما نظير. اللسان (عثن) ) : المستصحب للهيب، قال: ﴿ثم استوى إلى السماء وهي دخان﴾ [فصلت/11]، أي: هي مثل الدخان، إشارة إلى أنه لا تماسك لها، ودخنت النار تدخن: كثر دخانها (انظر: الأفعال 3/290)، والدخنة منه، لكن تعورف فيما يتبخر به من الطيب. ودخن الطبيخ: أفسده الدخان (انظر: الأفعال 3/330). وتصور من الدخان اللون، فقيل: شاة دخناء، وذات دخنة، وليلة دخنانة، وتصور منه التأذي به، فقيل: هو دخن الخلق، وروي: (هدنة على دخن) (الحديث عن حذيفة وفيه: قلت: يا رسول الله، أيكون بعد هذا الخير شر كما كان قبله شر؟ قال: نعم، قلت: فما العصمة يا رسول الله؟ قال: السيف، قلت: وهل بعد السيف بقية؟ قال: (نعم، تكون إمارة على أقذاء، وهدنة على دخن... ) إلى آخر الحديث، أخرجه أبو داود برقم (4244) في كتاب الفتن؛ وأحمد في المسند 5/386؛ والحاكم 4/423 وصححه ووافقه الذهبي؛ وانظر: شرح السنة 15/9 - 10) أي: على فساد دخلة.

##### Türkçe

- **الدخان** **كالعثان** (İbn Manzûr dedi: **العثان** ve **العثن**: **الدخان**’dır; cem‘i: القياس dışı olarak **عواثن**’dir; bunun gibi **الدخان**’ın cem‘i **دواخن**’dir; **الدواخن** ve **العواثن** için bir benzer bilinmez. el-Lisân (**عثن**)) : alevi beraberinde taşıyan (şey); dedi ki: ﴿ثم استوى إلى السماء وهي دخان﴾ [Fussılet/11], yani: o **الدخان** gibidir; ona (göğe) bir tutunma/sağlamlık olmadığına işarettir. Ve ateş **دخنت** **تدخن**: dumanı çoğaldı (bkz.: el-Ef‘âl 3/290); ve ondan **الدخنة** (vardır); fakat güzel kokudan buharlaştırılan şey hakkında örfleşmiştir. Ve yemek **دخن**: onu duman bozdu (bkz.: el-Ef‘âl 3/330). Ve **الدخان**’dan renk tasavvur edildi; bu yüzden: **شاة دخناء** (dendi), ve **ذات دخنة** (dendi), ve **ليلة دخنانة** (dendi). Ve ondan (dumandan) onunla eziyet görme tasavvur edildi; bu yüzden: o, **دخن الخلق**’tur (dendi). Ve rivayet olundu: (**هدنة على دخن**) (hadis Huzeyfe’dendir; onda: dedim: ey Allah’ın Resûlü, bu hayırdan sonra, daha önce ondan önce şer olduğu gibi, şer olacak mı? dedi: evet. dedim: ey Allah’ın Resûlü, korunma nedir? dedi: kılıç. dedim: kılıçtan sonra bir kalıntı var mı? dedi: (evet, bir emirlik olacak; pislikler/çapaklar üzerinde, ve **هدنة على دخن**... ) hadisin sonuna kadar; Ebû Dâvûd onu Fitneler kitabında (4244) numarayla çıkardı; Ahmed el-Müsned’de 5/386; Hâkim 4/423 ve onu sahih saydı, Zehebî de ona muvafakat etti; bkz.: Şerhu’s-Sünne 15/9-10) yani: içe işleyen bir bozukluk üzere.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د خ ن
سطـع الدخـان والدواخـن‏.‏
ودخـن الدخـان‏:‏ ارتفـع‏.‏
ودخنت النار‏:‏ سطع دخانها تدخن ودخنت تدخن‏:‏ فسدت لكثرة دخانها‏.‏
ودخن الطبيخ دخناً‏:‏ غلب الدخـان علـى طعمـه‏.‏
ودخن ثيابه‏:‏ من الدخان والدخنة وهي بخور‏.‏
وتدخّن الرجل وادّخن منهما‏.‏
وهذا حطب ومـن المجـاز‏:‏ ‏"‏ هدنـة علـى دخـن ‏"‏‏.‏
استعيـر مـن دخن النار والطبيخ‏.‏
وهو دخن الخلق‏:‏ فاسده‏.‏
ودخن الغبار‏:‏ سطع‏.‏
قال‏:‏ واستلحم الوحش على أكسائها أهـوج محضيـر إذا النقع دخن وفي متن السيف دخن وهو ما يتراءى في متنه من شدّة الصفاء من سواد‏.‏
وليلة سخنانة دخنانة‏:‏ حارة رمدة كأنما يغشاها دخان‏.‏

##### Türkçe

د خ ن
**الدخان** ve **الدواخن** parladı/yükseldi.
Ve **دخن الدخان**: yükseldi.
Ve **دخنت النار**: dumanı parladı/yükseldi; **تدخن** olarak duman çıkarır; ve **دخنت تدخن**: dumanının çokluğundan dolayı bozuldu.
Ve **دخن الطبيخ دخناً**: duman, tadına galip geldi.
Ve **دخن ثيابه**: dumandan ve **الدخنة**’den; o da buhurdur.
Ve adam **تدخّن** etti ve ikisinden **ادّخن** etti.
Ve bu odun; ve mecazdan: “**هدنة على دخن**”.
Ateşin ve yemeğin **دخن**’inden ödünç alınmıştır.
Ve o, huyun **دخن**’idir: onun bozuğu.
Ve **دخن الغبار**: parladı/yükseldi.
Dedi: “Ve vahşi, örtülerinin üzerine etlendi; ahmak, hızlı; **النقع** **دخن** ettiğinde; ve kılıcın sırtında **دخن** vardır; o, şiddetli saflıktan dolayı sırtında siyahlıktan görünen şeydir.”
Ve **ليلة سخنانة دخنانة**: sıcak, kül renkli; sanki onu duman bürür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدُّخْن: الجَاوَرْس، وفي المحكم: حَبُّ الجاوَرْس، واحدته دُخْنَة. والدُّخَان: العُثانُ، دخان النار معروف، وجمعه أَدْخِنة ودَواخِن ودَواخِينُ، ومثل دُخَان ودواخِن عُثان وعواثِن، ودَواخِن على غيرقياس؛ قال الشاعر:
كأَنَّ الغُبارَ، الذي غادَرَتْ
ضُحَيَّا، دَواخِنُ من تَنْضُبِ
ودخن الدُّخانُ دُخوناً إذا سطَع. ودَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن (*
قوله «تدخن وتدخن» ضبط في الأَصل والصحاح من حد ضرب ونصر، وفي القاموس دخنت النار كمنع ونصر). دُخاناً ودُخُوناً: ارتفع دُخانها، وادَّخَنت مثله على افْتَعلت. ودَخِنَت تَدْخَن دَخَناً: أُلقِي عليها حطب فأُفْسِدت حتى هاج لذلك دُخان شديد، وكذلك دَخِن الطعامُ واللحم وغيره دَخَناً، فهو دَخِن إذا أَصابه الدخان في حال شَيّه أَو طبخه حتى تَغْلبَ رائحتُه على طعمه، ودَخِن الطبيخ إذا تَدخّنت القدر. وشراب دَخِن: متغير الرائحة؛ قال لبيد:
وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ
بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ.
فالمُجَنَّب: الذي جَنَّبَه الناس. والمُجَنَّب: الذي بات في الباطية. والدَّخَن أَيضاً: الدُّخان؛ قال الأَعشى:
تُبارِي الزِّجاجَ، مغاويرها
شَماطِيط في رهَج كالدَّخَن.
وليلة دَخْنانة: كأَنما تَغَشّاها دُخان من شدّة حَرّها. ويوم دَخْنان: سَخْنان. وقوله عز وجل: يوم تأْتي السماء بدُخان مبين؛ أَي بِجَدْب بَيّن. يقال: إن الجائعَ كان يَرَى بينه وبين السماء دخاناً من شدّة الجوع، ويقال: بل قيل للجوع دُخان ليُبْس الأَرض في الجَدْب وارتفاع الغُبار، فشبه غُبْرتها بالدخان؛ ومنه قيل لسنة المَجاعة: غَبْراء، وجوع أَغْبَر. وربما وضعت العرب الدُّخان موضع الشرّ إذا علا فيقولون: كان بيننا أَمر ارْتفَعَ له دخان، وقد قيل: إن الدخان قد مضى. والدُّخْنة: كالذَّريرة يُدخَّن بها البيوتُ. وفي المحكم: الدُّخنة بَخُور يُدَخَّن به الثيابُ أَو البيت، وقد تَدَخَّن بها ودَخَّن غيرَه؛ قال:
آلَيْت لا أَدْفِن قَتْلاكُمُ،
فَدَخِّنوا المَرْءَ وسِرْباله.
والدَّواخِن: الكُوَى التي تتخذ على الأَتُّونات والمَقالِي. التهذيب: الداخِنة كُوىً
فيها إِرْدَبَّات تتخذ على المقالي والأَتُّونات؛ وأَنشد
(* قوله
«وأَنشد إلخ» الذي في التكملة: وأَنشد لكعب بن زهير:
يثرن الغبار على وجهه كلون الدواخن).
كمِثْل الدَّواخِن فَوْقَ الإِرينا
ودَخَن الغُبارُ دُخوناً: سطع وارتفع؛ ومنه قول الشاعر:
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِها
أَهْوجُ مِحضيرٌ، إذا النَّقْعُ دَخَنْ.
أَي سطع. والدَّخَن: الكُدُورة إلى السواد. والدُّخْنة من لون الأَدْخَن: كُدْرة في سواد كالدُّخان دَخِن دَخَناً، وهو أَدْخَن. وكبش أَدْخَن وشاة دَخْناء بينة الدَّخَن؛ قال رؤبة:
مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ.
قال: صَرْصَران سمك بحريّ. وليلة دَخْنانة: شديدة الحرّ والغمّ. ويوم دَخْنانٌ: سَخْنانٌ. والدَّخَن: الحِقْد. وفي الحديث: أَنه ذكر فتْنَةً فقال: دَخَنُها من تَحْت قَدَمَيْ رجل من أَهل بيتي؛ يعني ظهورها وإثارتها، شبهها بالدخان المرتفع. والدَّخَن، بالتحريك: مصدر دَخِنَت النار تَدْخَن إذا أُلْقِي عليها حطب رَطْب وكثُر دخانها. وفي حديث الفتنة: هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على أَقْذاء؛ قال أَبو عبيد: قوله هُدْنة على دَخَن تفسيره في الحديث لا ترجع قلوبُ قوم على ما كانت عليه أَي لا يَصْفو بعضُها لبعض ولا ينْصَعُ حُبّها كالكدورة التي في لون الدابَّة، وقيل: هُدْنة على دَخَن أَي سكون لِعلَّة لا للصلح؛ قال ابن الأَثير: شبهها بدخان الحَطب الرَّطْب لما بينهم من الفساد الباطن تحت الصَّلاح الظاهر، وأَصل الدَّخَن أَن يكون في لَوْن الدابة أَو الثوب كُدْرة إلى سواد؛ قال المعطَّل الهذلي يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يُلِيقُ ضَرِيبةً،
في مَتْنه دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحلَسُ.
قوله: دَخَن يعني كُدورة إلى السواد؛ قال: ولا أَحسبه إلا من الدُّخان، وهذا شبيه بلون الحديد، قال: فوجْهه أَنه يقول تكون القلوب هكذا لا يَصْفو بعضُها لبعض ولا يَنْصَع حُبها كما كانت، وإن لم تكن فيهم فتنة، وقيل: الدَّخَن فِرِنْدُ السيف في قول الهذلي. وقال شمر: يقال للرجُل إذا كان خبيث الخُلُق إنه لدَخِن الخُلُق؛ وقال قَعْنَب:
وقد عَلِمْتُ على أَنِي أُعاشِرُهم،
لا نَفْتأُ الدَّهْرَ إلاَّ بيننا دَخَنُ.
ودَخِن خُلُقُه دَخَناً، فهو دَخِن وداخِن: ساءَ وفسَد وخَبُث. ورجل دَخِن الحسَبَ والدِّين والعقل: متغيرهُنَّ. والدُّخْنَان: ضرْب من العصافير. وأَبو دُخْنة: طائر يُشْبِه لونه لونَ القُبّرة. وابنا دُخانٍ: غَنِيّ وباهِلةُ؛ وأَنشد ابن بري للأَخطل:
تَعُوذُ نساؤُهُمْ بابْنَيْ دُخانٍ،
ولولا ذاك أُبْنَ مع الرِّفاقِ.
قال: يريد غنيّاً وباهلةَ؛ قال: وقال الفرزدق يهجو الأَصمَّ الباهلي: أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ،
وكانا في الغَنيمةِ كالرِّكاب. التهذيب: والعرب تقول لغَنيّ وباهلة بنو دُخان؛ قال الطرمَّاح:
يا عَجَباً ليَشْكُرَ إذا أَعدَّت،
لتنصُرَهم، رُواةَ بَني دُخانِ.
وقيل: سموا به لأَنهم دَخَّنوا على قوم في غار فقتلُوهم، وحكى ابن بري أَنهم إنما سُمُّوا بذلك لأَنه غَزاهم ملِك من اليمن، فدخل هو وأَصحابُه في كهف، فنَذِرت بهم غنيّ وباهلةُ فأَخذوا بابَ الكهف ودخَّنوا عليهم حتى ماتوا، قال: ويقال ابنا دخان جبَلا غنيّ وباهلة. ابن بري: أَبو دخنة طائر يُشْبه لونه لونَ القُبّرة.

##### Türkçe

**الدُّخْن**: **الجاوَرْس** (darı); ve **المحكم**’de: **حَبُّ الجاوَرْس** (darı tanesi); onun bir tanesi **دُخْنَة**’dir. **الدُّخَان**: **العُثانُ**; ateşin dumanı bilinir; onun çoğulu **أَدْخِنة** ve **دَواخِن** ve **دَواخِينُ**’dur; ve **دُخَان** ve **دَواخِن** misali **عُثان** ve **عواثِن**’dir; ve **دَواخِن** القياس dışı üzerinedir; şair dedi ki:
كأَنَّ الغُبارَ، الذي غادَرَتْ
ضُحَيَّا، دَواخِنُ من تَنْضُبِ

Ve **دخن الدُّخانُ دُخوناً**: parladığı zaman. Ve **دَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن**
(* onun sözü “**تدخن وتدخن**” asılda ve **الصحاح**’ta **ضرب** ve **نصر** haddinden ضبط edilmiştir; ve **القاموس**’ta: **دخنت النار كمنع ونصر**). **دُخاناً** ve **دُخُوناً**: onun dumanı yükseldi; ve **ادَّخَنت** bunun misli, **افْتَعلت** üzere. Ve **دَخِنَت تَدْخَن دَخَناً**: üzerine odun atıldı da bozuldu; ta ki bunun için şiddetli bir duman kabardı; ve yine **دَخِن الطعامُ واللحم وغيره دَخَناً**: o, şişirilmesi yahut pişirilmesi hâlinde duman ona isabet edince, kokusu tadına galip gelince **دَخِن**’dir. Ve **دَخِن الطبيخ**: tencere dumanlandığı zaman. Ve **شراب دَخِن**: kokusu değişmiş; **لبيد** dedi ki:
وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ
بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ.

Böylece **المُجَنَّب**: insanların onu uzaklaştırdığı kimsedir. Ve **المُجَنَّب**: leğende/gecedeleyen kimsedir. Ve **الدَّخَن** dahi: **الدُّخان**; **الأَعشى** dedi ki:
تُبارِي الزِّجاجَ، مغاويرها
شَماطِيط في رهَج كالدَّخَن.

Ve **ليلة دَخْنانة**: sanki şiddetli hararetinden onu bir duman bürümüş gibidir. Ve **يوم دَخْنان**: **سَخْنان** (sıcak). Ve O’nun عز وجل sözü: **يوم تأْتي السماء بدُخان مبين**; yani açık bir kıtlık ile. Denilir: aç olan, şiddetli açlıktan, kendisi ile gök arasında bir duman görürdü; ve denilir: bilakis, kıtlıkta yerin kuruluğu ve tozun yükselmesi için açlığa **دُخان** denildi; böylece onun tozluluğu dumanla benzetildi; bundan dolayı kıtlık yılına **غَبْراء** denildi; ve **جوع أَغْبَر**.

Ve belki Araplar **الدُّخان**’ı şerrin yerine koyarlar, yükseldiği zaman derler ki: aramızda, onun için duman yükselen bir iş oldu; ve denilmiştir: duman gerçekten geçti. Ve **الدُّخْنة**: **الذَّريرة** gibi, onunla evler tütsülenir. Ve **المحكم**’de: **الدُّخنة** elbiselerin yahut evin onunla tütsülendiği bir buhurdur; onunla **تَدَخَّن** etti ve başkasını **دَخَّن** etti; dedi ki:
آلَيْت لا أَدْفِن قَتْلاكُمُ،
فَدَخِّنوا المَرْءَ وسِرْباله.

Ve **الدَّواخِن**: **الأَتُّونات** ve **المَقالِي** üzerinde yapılan **الكُوَى**’dır. **التهذيب**: **الداخِنة** **كُوىً**dır; içinde **إِرْدَبَّات** vardır; **المقالي** ve **الأَتُّونات** üzerinde yapılır; ve inşad etti
(* onun sözü “**وأَنشد إلخ**” ki **التكملة**’de olan: Ka‘b b. Zuhayr için inşad etti:
يثرن الغبار على وجهه كلون الدواخن).
كمِثْل الدَّواخِن فَوْقَ الإِرينا

Ve **دَخَن الغُبارُ دُخوناً**: parladı ve yükseldi; bundan şairin sözü:
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِها
أَهْوجُ مِحضيرٌ، إذا النَّقْعُ دَخَنْ.

Yani: parladı. Ve **الدَّخَن**: siyahlığa doğru bulanıklık. Ve **الدُّخْنة** **الأَدْخَن** rengindendir: duman gibi bir siyahlık içinde bir bulanıklık; **دَخِن دَخَناً**; ve o **أَدْخَن**’dir. Ve **كبش أَدْخَن** ve **شاة دَخْناء**: **الدَّخَن**’i açıkça belli; **رؤبة** dedi ki:
مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ.

Dedi ki: **صَرْصَران** denizî bir balıktır. Ve **ليلة دَخْنانة**: şiddetli sıcak ve gamlı. Ve **يوم دَخْنانٌ**: **سَخْنانٌ**. Ve **الدَّخَن**: kin. Ve hadiste: bir fitneyi zikretti de dedi ki: **دَخَنُها من تَحْت قَدَمَيْ رجل من أَهل بيتي**; yani onun ortaya çıkışı ve kışkırtılması; onu yükselen dumana benzetti. Ve **الدَّخَن** (harekeli): **دَخِنَت النار تَدْخَن**’ın masdarıdır; üzerine yaş odun atıldığı zaman ve dumanı çoğaldığı zaman. Ve fitne hadîsinde: **هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على أَقْذاء**; **أَبو عبيد** dedi ki: onun sözü **هُدْنة على دَخَن**’ın tefsiri hadiste: bir kavmin kalpleri, üzerinde bulundukları hâle dönmez; yani bir kısmı bir kısmına saflaşmaz ve sevgisi, binek hayvanının rengindeki bulanıklık gibi parlamaz; ve denildi: **هُدْنة على دَخَن** yani sulh için değil, bir illet için sükûn; **ابن الأَثير** dedi ki: onları, aralarındaki bâtın fesadın zâhir salâhın altında bulunması sebebiyle, yaş odunun dumanına benzetti; ve **الدَّخَن**’ın aslı, binek hayvanının yahut elbisenin renginde siyahlığa doğru bir bulanıklık olmasıdır; **المعطَّل الهذلي** bir kılıcı vasfederek dedi ki:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يُلِيقُ ضَرِيبةً،
في مَتْنه دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحلَسُ.

Onun sözü: **دَخَن** yani siyahlığa doğru bulanıklık; dedi ki: ben onu ancak **الدُّخان**’dan sanırım; ve bu demirin rengine benzer; dedi ki: böylece onun vechi, kalplerin böyle olmasıdır: bir kısmı bir kısmına saflaşmaz ve sevgisi, olduğu gibi parlamaz; içlerinde fitne olmasa bile; ve denildi: **الدَّخَن** Huzelî’nin sözünde kılıcın **فِرِنْدُ**’udur. Ve **شمر** dedi ki: adam için, kötü huylu olduğu zaman, “o elbette **دَخِن الخُلُق**’tur” denilir; ve **قَعْنَب** dedi ki:
وقد عَلِمْتُ على أَنِي أُعاشِرُهم،
لا نَفْتأُ الدَّهْرَ إلاَّ بيننا دَخَنُ.

Ve **دَخِن خُلُقُه دَخَناً**: o **دَخِن** ve **داخِن**’dir: kötü oldu, bozuldu ve habis oldu. Ve adam **دَخِن الحسَبَ والدِّين والعقل**: onların değişmişi. Ve **الدُّخْنَان**: serçelerden bir tür. Ve **أَبو دُخْنة**: rengi, **القُبّرة**’nin rengine benzeyen bir kuş. Ve **ابنا دُخانٍ**: **غَنِيّ** ve **باهِلةُ**; ve **ابن بري** **الأَخطل** için inşad etti:
تَعُوذُ نساؤُهُمْ بابْنَيْ دُخانٍ،
ولولا ذاك أُبْنَ مع الرِّفاقِ.

Dedi ki: **غنيّاً** ve **باهلةَ**’yi kasteder; dedi ki: ve **الفرزدق** **الأَصمَّ الباهلي**’yi hicvederek dedi ki:
أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ،
وكانا في الغَنيمةِ كالرِّكاب.

**التهذيب**: Araplar **غَنيّ** ve **باهلة** için **بنو دُخان** derler; **الطرمَّاح** dedi ki:
يا عَجَباً ليَشْكُرَ إذا أَعدَّت،
لتنصُرَهم، رُواةَ بَني دُخانِ.

Ve denildi: onları bununla adlandırdılar; çünkü bir mağarada bir kavmin üzerine tütsü yaptılar da onları öldürdüler. Ve **ابن بري** hikâye etti: onlar ancak bununla adlandırıldılar; çünkü Yemen’den bir melik onlara gazâ etti; o ve ashabı bir mağaraya girdi; böylece **غنيّ** ve **باهلةُ** onlarla ilgili adakta bulundu; mağaranın kapısını aldılar ve üzerlerine tütsü yaptılar, ta ki öldüler; dedi ki: ve **ابنا دخان** denilir: **غنيّ** ve **باهلة**’nin iki dağı. **ابن بري**: **أَبو دخنة** rengi **القُبّرة**’nin rengine benzeyen bir kuştur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د خ ن * * دُخَانُ * النار معروف وجمعه * دَوَاخِنُ * كعُثان وعواثن على غير قياس و * دَخَنَتِ * النار ارتفع دخانها وبابه قطع وخضع و * ادَّخَنَتْ * مثله و * دَخِنَتِ * النار إذا فسدت بإلقاء الحطب عليها حتى هاج دخانها و * دَخِنَ * الطبيخ إذا تدخنت القدر وبابهما طرِب و * الدُّخْنُ * الجاورس و * الدُّخْنَةُ * كالذريرة تُدخَّن بها البيوت

##### Türkçe

* **د خ ن** * * **دُخَانُ** * ateşin dumanı mâlûmdur; çoğulu **دَوَاخِنُ**’dur; **عُثان** ve **عواثن** gibi, القياس dışı olarak. Ve ateş **دَخَنَتِ**: dumanı yükseldi; bâbı **قطع** ve **خضع**’dır. Ve **ادَّخَنَتْ**: onun gibidir. Ve ateş **دَخِنَتِ**: üzerine odun atmakla bozulduğunda; ta ki dumanı coştu. Ve **دَخِنَ** pişmiş yemek: tencere dumanlandığında; ikisinin de bâbı **طرِب**’dir. Ve **الدُّخْنُ**: darı (câورس). Ve **الدُّخْنَةُ**: zerîre gibi; onunla evler tütsülenir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

) ( الدُّخْنُ بالضمِّ ) : الجَاوَرْسُ ، كما في الصِّحاحِ .
وفي المُحْكَم : ( حَبُّ الجَاوَرْس ، أَو حَبٌّ أَصْغَرُ منه أَمْلَسُ جِدًّا بارِدٌ يابِسٌ حابِسٌ للطَّبْعِ ) ، كما ذَكَرَه الأَطبَّاءُ .
( والدُّخانُ ، كغُرابٍ وجَبَلٍ ) ، كِلاهُما عن الجَوْهرِيّ ؛ وأَنْشَدَ للأَعْشى :
تُبارِي الزِّجاجَ مَغاوِيرُهاشَماطِيط في رهَجٍ كالدَّخَنْ ( و ) فيه لُغةٌ ثالِثَةٌ : الدُّخَّانُ مِثْل ( رُمَّان ) وهو المَشْهورُ على الأَلْسِنَةِ : ( العُثانُ ) وهو مَعْروفٌ ، ( ج أَدْخِنَةٌ ودَواخِنُ ودَواخِينُ ) ، ومِثْل دُخَان ودَواخِن عُثَان وعَواثِن على غَيْرِ قِياسٍ ؛ كما في الصِّحاحِ ؛ قالَ الشاعِرُ :
كأَنَّ الغُبارَ الذي غادَرَتْضُحَيَّا دَواخِنُ مِنُ تَنْضُبِ ( وابْنا دُخانٍ : غَنِيٌّ وباهِلَةُ ) ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
قيلَ : سُمُّوا به لأَنَّهم دَخَّنوا على قوْمٍ في غارٍ فقَتَلُوهم .
وحكى ابنُ بَرِّي أَنَّهم إنَّما سُمُّوا بذلِكَ لأَنَّه غَزَاهُم مَلِكٌ مِنَ اليمنِ ، فدخَلَ هو وأَصْحابُه في كَهْفٍ ، فنَذِرَت بهم غَنِيُّ وباهِلَةُ فأَخَذُوا بابَ الكهْفِ ودَخَّنوا عليهم حتى ماتُوا ؛ وأَنْشَدَ للأَخْطَلِ :
تَعُوذُ نساؤُهُمْ يا بْنَيْ دُخَانٍ ولولا ذاكَ أُبْنَ مع الرِّفاق

ِقالَ : يُريدُ غنِيًّا وباهِلَةَ ؛ ( قالَ ) وقالَ الفَرَزْقُ يهْجُو الأَصمَّ الباهِلِيّ :
أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ ( و ) مِن المجازِ : ( هُدْنَةٌ على دَخَنٍ ، محرّكةً ) ، قالَ الجَوْهرِيُّ : ( أَي سكونٌ لِعِلَّةٍ لا لِصُلْحٍ ) .
قالَ ابنُ الأَثيرِ : شبَّهها بدُخَانِ الحَطَبِ الرَّطْب لمَا بَيْنهم مِنَ الفَسادِ الباطِنِ تحْتَ الصَّلاحِ الظاهِرِ ؛ وقد جاءَ هذا في الحدِيثِ ، وقالَ أبو عُبَيْدٍ في تفْسِيرِه ؛ أَي لا ترجعُ قلوبُ قوْمٍ على ما كانتْ عليه ، أَي لا يَصْفُو بعضُها لِبَعْضٍ ولا ينْصَعُ حُبّها كالكُدُورَةِ التي في لوْنِ الدَّابَّةِ .
قلْتُ : أَخَذَه مِنَ الدَّخَن الذي هو الكدرُ إلى سوادٍ يكونُ في لوْنِ الدَّابَّةِ أَو الثَّوْبِ .
( ودَخِنَ الطَّعامُ ، كفَرِحَ ) ، وكَذلِكَ اللَّحمُ : ( أَصابَهُ دُخانٌ ) في حَالِ شَيِّه أَو طَبْخهِ ( فأَخَذَ رِيحَهُ ) حتى غَلَبَ على طَعْمِه .
( و ) مِنَ المجازِ : دَخِنَ ( خُلُقُه ) : إذا ( ساءَ ) وفَسدَ ( وَخَبُثَ ) . ورجُلٌ دَخِنُ الخُلُقِ ؛ كما في الصِّحاحِ ، وهو قوْلُ شَمِر .
( والدَّواخِنُ : كُوًى تُتَّخَذُ على المَقالِي والأَتُّوناتِ ) ، الواحِدَةُ دَاخِنَةٌ ؛ وأَنْشَدَ الأَزْهرِيُّ :
كمِثْلِ الدَّواخِنِ فَوْقَ الإِرِينا قلْتُ : العامَّةُ تسَمِّيها المَدَاخِنِ .
( والدُّخْنَةُ ) في الأَلوانِ ، بالضمِّ : ( كُدْرَةٌ في سَوادٍ ) ، وهو الشَّبِيهُ بلوْنِ الحدِيدِ .
( دَخِنَ ، كفَرِحَ ، فهو أَدْخَنُ ، وهي دَخْناءُ ) ؛ يقالُ : كَبْشٌ أَدْخَنُ وشاةٌ دَخْناءُ بَيِّنةُ الدَّخَنِ ، كما في الصِّحاحِ ؛ وقالَ رُؤْبَة :
مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ

( و ) الدُّخْنَةُ : شبْهُ ( ذَريرَةٍ تُدَخَّنُ بها البُيوتُ ) ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . وفي المُحْكَم : الثِّيابُ أَو البَيْتُ .
( ويومٌ دَخنانٌ ، ك ) سَحْبانٍ : ( سَخْنانٌ ) .
ولَيْلَةٌ دَخْنانَةٌ : شدِيدَةُ الحرِّ والغَيْمِ كأنَّما يَغْشاها دُخانٌ ؛ وهو مجازٌ .
( و ) مِن المجازِ : ( الدَّخَنُ ، محرَّكةً : الحِقْدُ ) ؛ قالَ قَعْنَب :
وقد عَلِمْتُ على أَني أُعاشِرُهملا نَفْتَأُ الدَّهْرَ إِلاَّ بَيْنَنا دَخَنُ ( و ) الدَّخَنُ أَيْضاً : ( سُوءُ الخُلُقِ ) وخُبثُه . يقالُ : إنَّه لدَخِنُ الخُلُقِ : أَي خَبِيثهُ ؛ عن شَمِرٍ وهو مجازٌ .
( و ) الدَّخَنُ : ( فِرِنْدُ السَّيْفِ ) ، وبه فُسِّر قوْلُ المعطَّلِ الهُذَليَّ يَصِفُ سَيْفاً :
لَيْنٌ حُسامٌ لا يِليِقُ ضَريبةًفي مَتْنِه دَخَنٌ وَأَثْرٌ أحلَسُوفي الأَساسِ : الدَّخَنُ في السَّيْفِ : يَتَراءَى في متْنهِ مِن شدَّةِ الصَّفاءِ مِن سَوادٍ ؛ وهو مجازٌ .
( و ) مِنَ المجازِ : الدَّخَنُ : ( تَغَيُّرُ الدِّيْنِ و العَقْلِ والحَسَبِ ) ، اسْتُعِير مِن دَخنِ النارِ والطّبيخِ .
( والدَّخْناءُ أَو والدُّخْنانُ ، بالضَّمِّ : عُصْفُورٌ ) ، أَي ضَرْبٌ منه .
( وأَبو دُخْنَةَ ، بالضَّمِّ : طائِرٌ ) يُشْبِه لَوْنه لَوْنَ القُبَّرة ؛ عن ابنِ بَرِّي . وفي بعضِ الأصُولِ : لَوْن الغبرةِ .
( و ) المِدْخَنَةُ ، ( كمِكْنَسَةٍ : المِجْمَرَةُ ) ، والجمْعُ المدَاخِنُ .
( ودَخَنَتِ النَّارُ ، كمَنَعَ ونَصَرَ دَخْناً ودُخُوناً ، وأَدْخَنَتْ ) كأَكْرَمَتْ ، ( ودَخَّنَتْ ) بالتَّشْديدِ وهذه عن

الزَّمَخْشرِيِّ رَحِمَه الّلهُ تعالَى ، ( وادَّخَنَتْ ) على افْتَعَلَتْ : ( ارْتَفَعَ دُخانُها ) ، ولم يَذْكُرِ الجَوْهرِيُّ أَدْخَنَتْ ودَخَّنَتْ .
( و ) دَخِنَتْ ، ( كفَرِحَتْ : أُلْقِيَ عليها حَطَبٌ فأُفْسِدَتْ لِيَهِيجَ لها دُخانٌ ) شَدِيدٌ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( و ) مِنَ المجازِ : دخنَ ( النَّبْتُ ؛ و ) كذا ( الدَّابَّةُ ) : إِذا ( صارتْ أَلْوانُهما كُدْرَةً في سَوادٍ ) كأَنَّه علاهُما الدُّخانُ ، والاسمُ الدَّخَنُ ، محرَّكةً ، به فسَّرَ الجَوْهرِيُّ قوْلَ المعطَّلِ الهُذَلي : السَّابق ؛ ( كدَخُنَ ، ككَرُمَ ، دُخْنَةً ، بالضَّمِّ .
( ودُخَيْنٌ ، كزُبَيْرٍ : ابنُ عامِرٍ ) الحجريُّ ( تابِعِيٌّ ) عن عقبَةَ بنِ عامِرٍ ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنه ، وعنه كعبُ بنُ عَلْقَمَةَ وابنُ الغمِّ الأفْريقيُّ ، ثِقَةٌ قُتِلَ سَنَة مائةٍ ، كذا في الكاشِفِ .
وزادَ ابنُ حَبَّانٍ : هو منْ أَهْلِ مِصْرَ ، ورَوَى عنه بكْرُ بنُ سوادَةَ .
وقالَ الحافِظُ : وابْنُه عامِرُ بنُ دُخَيْن رَوَى عن أَبيهِ .
( وادَّخَنَ الزِّرْعُ ) ، على افْتَعَلَ : ( اشْتَدَّ حَبُّه ) ، وذلِكَ إذا عَلَتْه كدْرَةٌ قَلِيلَةٌ .
( و ) مِن المجازِ : ( دَخَنَ الغُبارُ دُخُوناً ) : أَي ( سَطَعَ ) وارْتَفَعَ ؛ ومنه قوْلُ الشاعِرِ :
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِهاأَهْوجُ مِحْضِيرٌ إذا النَّقْعُ دَخَنْ وممَّا يُسْتدركُ عليه :
دَخِنَ الطَّبيخُ ، كفَرِحَ : إذا تَدَخَّنَتِ القِدْرُ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
وشَرابٌ دَخِنٌ ، ككَتِفٍ : مُتَغَيِّرُ الرَّائِحَةِ ؛ قالَ لبيدٌ :
وفِتْيانِ صِدْقٍ قد غَدَوتُ عليهِمُبلا دَخِن ولا رَجِيعٍ مُجَنَّبِوالمُجَنَّبُ : الذي باتَ في الباطِيَة .
والدُّخانُ : الجَدْبُ والجُوعُ ، وبه فَسِّرَ قوْلُه تعالَى : { يَوْم تأْتي السَّماءُ

بدُخانٍ مُبِينٍ } أَي بجَدْبٍ بَيِّن . يقالُ : إِنَّ الجائِعَ كانَ يَرَى بَيْنه وبَيْن السَّماءِ دُخاناً مِن شدَّةِ الجُوعِ .
وقيلَ : بل قيلَ للجُوعِ دُخانٌ ليُبْسِ الأرْضِ في الجدْبِ وارْتِفاعِ الأَرْض ، فشبّهَ غُبْرتها بالدّخانِ ؛ ومنه قيلَ لسَنَةِ المجاعَةِ : غَبْراءُ ، وجُوع أَغْبَرُ . ورُبَّما وَضَعتِ العَرَبُ الدُّخانَ مَوْضِع الشَّرِّ إذا عَلا فيقولُونَ : كانَ بَيْننا أَمْرٌ ارْتَفَع له دُخانٌ .
وتَدَخَّنَ الرَّجلُ بالدُّخْنةِ وادَّخَنَ على افْتَعَلَ ودَخَّنَ بها غيرَهُ ؛ قالَ :
آلَيْتُ لا أَدْفِن قَتْلاكُمُفَدَخِّنوا المَرْءَ وسِرْبالهودَخَنُ الفتْنَةِ ، محرَّكةً : ظُهُورُها وإِثارَتُها .
وخُلُقٌ دَاخِنٌ : فاسِدٌ .
وحَطَبٌ دَاخِنٌ : يأْتي بالدُّخان .
وأَبو الحَسَنِ عليُّ بِنُ عُمَرَ بنِ أَحمدَ بنِ جَعْفَرِ بنِ حمْدَان بنِ دُخَان البَغْدادِيُّ ، كغُرَابٍ : محدِّثٌ رَوَى عنه عبْدُ العَزيزِ الأزجيُّ ، وماتَ سَنَة 306 .
وأَبو البَرَكَات ليثُ بنُ أَحْمدَ البَغْدادِيُّ المَعْروفُ بابنِ الدُّخْني ، بالضمِّ : محدِّثٌ ، ذَكَرَه المنذرِيّ في التكْمِلَةِ وضَبَطَه وقالَ : ظُنَّ أَنَّه مَنْسوبٌ إلى الدّخنِ الحَبَّةِ المَعْرُوفَة .
ووادِي الدّخان : بَيْن كفافةَ والوجهِ .

: ( ذَخِينُو ، بفتْحٍ فكسْرٍ : قرْيةٌ بسَمَرْقَنْد ، منها عبْدُ الوَهابِ بنُ الأَشْعَث الذَّخِينويُّ الحنَفيُّ عن الحَسَنِ بنِ عَرَفَة .

##### Türkçe

( **الدُّخْنُ** zamme ile ): **الجَاوَرْسُ**’tur; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
**المُحْكَم**’de: ( **حَبُّ الجَاوَرْس** yahut ondan daha küçük, pek pürüzsüz, çok soğuk, kuru, tabiatı tutucu ) diye; tabiplerin zikrettiği üzere.
( **والدُّخانُ** , **غُرابٍ** ve **جَبَلٍ** gibi ), ikisi de el-Cevherî’den; ve el-A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:
تُبارِي الزِّجاجَ مَغاوِيرُهاشَماطِيط في رهَجٍ كالدَّخَنْ
( ve ) onda üçüncü bir lügat vardır: **الدُّخَّانُ** ( **رُمَّان** gibi ) ve diller üzerinde meşhur olan odur: ( **العُثانُ** ) ve o mâruftur, (çoğulu **أَدْخِنَةٌ** ve **دَواخِنُ** ve **دَواخِينُ** ); ve **دُخَان** ve **دَواخِن** gibi, **عُثَان** ve **عَواثِن** (kıyasa aykırı olarak); **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; şair dedi ki:
كأَنَّ الغُبارَ الذي غادَرَتْضُحَيَّا دَواخِنُ مِنُ تَنْضُبِ
( ve **ابْنا دُخانٍ**: **غَنِيٌّ** ve **باهِلَةُ** ) ; el-Cevherî onu nakletti.
Denildi ki: Onlar bununla adlandırıldılar; çünkü bir mağarada bir kavim üzerine **دَخَّنوا** ettiler de onları öldürdüler.
İbn Berrî, onların ancak bununla adlandırıldıklarını hikâye etti; çünkü Yemen’den bir kral onlara gazâ etti, o ve ashabı bir mağaraya girdi; **غَنِيُّ** ve **باهِلَةُ** onları fark etti; mağaranın kapısını tuttular ve üzerlerine **دَخَّنوا** ettiler, ta ki öldüler; ve el-Ahtal’a ait olarak inşâd etti:
تَعُوذُ نساؤُهُمْ يا بْنَيْ دُخَانٍ ولولا ذاكَ أُبْنَ مع الرِّفاق

Dedi ki: **غَنِيًّا** ve **باهِلَةَ**’yi kastediyor; ( dedi ) ve el-Ferezdak, el-Asamm el-Bâhilî’yi hicvederek dedi:
أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ ( ve ) mecazdandır: ( **هُدْنَةٌ على دَخَنٍ** , harekeli ), el-Cevherî dedi ki: ( yani sulh için değil, bir illet için sükûndur ).
İbnü’l-Esîr dedi ki: Aralarında, zahirî salahın altında bulunan bâtın fesat sebebiyle onu yaş odun dumanına benzetti; bu hadiste gelmiştir; Ebû Ubeyd onun tefsirinde dedi ki: yani bir kavmin kalpleri, üzerinde bulundukları hâle geri dönmez; yani bir kısmı diğerine saflaşmaz ve sevgisi, binek rengindeki bulanıklık gibi, parlamaz.
Dedim: Onu, binek yahut elbise renginde bulunan siyahlığa meyleden bulanıklık olan **الدَّخَن**’den aldı.
( ve **دَخِنَ الطَّعامُ** , **فَرِحَ** gibi ), ve aynı şekilde et: ( ona, kızartılması yahut pişirilmesi hâlinde **دُخانٌ** isabet etti ( de kokusunu aldı ) ) ta ki tadına galip geldi.
( ve ) mecazdandır: **دَخِنَ** ( **خُلُقُه** ): ( kötü oldu ) ve bozuldu ( ve çirkinleşti ) ise. Ve **دَخِنُ الخُلُقِ** bir adam; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; bu Şemir’in sözüdür.
( **والدَّواخِنُ**: ( kızartma yerleri ve fırınlar üzerinde edinilen delikler ) ), teki **دَاخِنَةٌ**’dir; el-Ezherî inşâd etti:
كمِثْلِ الدَّواخِنِ فَوْقَ الإِرِينا
Dedim: avam ona **المَدَاخِنِ** der.
( **الدُّخْنَةُ** ) renklerde, zamme ile: ( siyahlık içinde bir bulanıklık ), ve o demir rengine benzeyendir.
( **دَخِنَ** , **فَرِحَ** gibi, o hâlde o **أَدْخَنُ**’dır, o (dişil) **دَخْناءُ**’dır ); denir ki: **كَبْشٌ أَدْخَنُ** ve **شاةٌ دَخْناءُ**; **الدَّخَنِ**’i açıkça belli; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; ve Ru’be dedi ki:
مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ

( ve ) **الدُّخْنَةُ**: ( evlerin onunla tütsülendiği bir **ذَريرَةٍ** benzeri ); el-Cevherî onu nakletti. **المُحْكَم**’de: elbiseler yahut ev.
( ve **يومٌ دَخنانٌ** , **سَحْبانٍ** gibi ): ( **سَخْنانٌ** ).
Ve **لَيْلَةٌ دَخْنانَةٌ**: şiddetli sıcak ve bulutlu; sanki onu bir **دُخانٌ** kaplıyor; ve bu mecazdır.
( ve ) mecazdandır: ( **الدَّخَنُ** , harekeli: kin ); Ka‘neb dedi ki:
وقد عَلِمْتُ على أَني أُعاشِرُهملا نَفْتَأُ الدَّهْرَ إِلاَّ بَيْنَنا دَخَنُ
( ve ) **الدَّخَنُ** ayrıca: ( kötü ahlâk ) ve onun çirkinliği. Denir ki: O, **دَخِنُ الخُلُقِ**’tur: yani onun çirkini; Şemir’den; ve bu mecazdır.
( ve ) **الدَّخَنُ**: ( kılıcın **فِرِنْدُ**’u ), ve onunla, el-Mu‘attal el-Hüzelî’nin bir kılıcı vasfederek söylediği söz tefsir edildi:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يِليِقُ ضَريبةًفي مَتْنِه دَخَنٌ وَأَثْرٌ أحلَسُ
**الأَساسِ**’ta: kılıçta **الدَّخَنُ**: metninde, aşırı saflıktan, bir siyahlık olarak görünür; ve bu mecazdır.
( ve ) mecazdandır: **الدَّخَنُ**: ( dinin, aklın ve hasebin değişmesi ); ateşin ve pişiğin **دَخن**’inden ödünç alınmıştır.
( **الدَّخْناءُ** yahut **الدُّخْنانُ** , zamme ile: bir serçe ), yani ondan bir tür.
( **وأَبو دُخْنَةَ** , zamme ile: bir kuş ) rengi, **القُبَّرة** rengini andırır; İbn Berrî’den. Bazı asıllarda: toz rengi.
( ve ) **المِدْخَنَةُ** , ( **مِكْنَسَةٍ** gibi: **المِجْمَرَةُ** ), çoğulu **المدَاخِنُ**.
( ve **دَخَنَتِ النَّارُ** , **مَنَعَ** ve **نَصَرَ** gibi, **دَخْناً** ve **دُخُوناً**; ve **أَدْخَنَتْ** ) **أَكْرَمَتْ** gibi, ( ve **دَخَّنَتْ** ) şeddeli; bu, Zemahşerî’den—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—; ( ve **ادَّخَنَتْ** ) **افْتَعَلَتْ** üzere: ( dumanı yükseldi ); el-Cevherî **أَدْخَنَتْ** ve **دَخَّنَتْ**’i zikretmedi.
( ve ) **دَخِنَتْ** , ( **فَرِحَتْ** gibi: üzerine odun atıldı da bozuldu; ona şiddetli bir duman coşsun diye ); el-Cevherî onu nakletti.
( ve ) mecazdandır: **دخنَ** ( **النَّبْتُ**; ve ) aynı şekilde ( **الدَّابَّةُ** ): ( ikisinin renkleri, siyahlık içinde bir bulanıklık oldu ) ise; sanki üzerlerine duman çıkmış gibi; isim **الدَّخَنُ**’dür, harekeli; el-Cevherî bununla, el-Mu‘attal el-Hüzelî’nin önce geçen sözünü tefsir etti; ( **كدَخُنَ** , **ككَرُمَ** gibi, **دُخْنَةً** , zamme ile.
( **ودُخَيْنٌ** , **زُبَيْرٍ** gibi: **ابنُ عامِرٍ** ) el-Hacerî ( tâbiî ) Ukbe b. Âmir’den—Allah Teâlâ ondan razı olsun—; ondan Ka‘b b. ‘Alkame ve İbnü’l-Gumm el-İfrîkî rivayet etti; sika; yüz senesinde öldürüldü; **الكاشِفِ**’te böyle.
İbn Hibbân artırdı: O, Mısır ehlindendir; ondan Bekr b. Sevâde rivayet etti.
Hâfız dedi ki: ve onun oğlu **عامِرُ بنُ دُخَيْن** babasından rivayet etti.
( **وادَّخَنَ الزِّرْعُ** ), **افْتَعَلَ** üzere: ( tanesi şiddetlendi ), ve bu, üzerine az bir bulanıklık çıktığı zaman olur.
( ve ) mecazdandır: ( **دَخَنَ الغُبارُ دُخُوناً** ): yani ( parladı ) ve yükseldi; ondan şairin sözü:
اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِهاأَهْوجُ مِحْضِيرٌ إذا النَّقْعُ دَخَنْ
Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
**دَخِنَ الطَّبيخُ** , **فَرِحَ** gibi: tencere **تَدَخَّنَتِ** ise; el-Cevherî onu nakletti.
Ve **شَرابٌ دَخِنٌ** , **كَتِفٍ** gibi: kokusu değişmiş; Lebîd dedi ki:
وفِتْيانِ صِدْقٍ قد غَدَوتُ عليهِمُبلا دَخِن ولا رَجِيعٍ مُجَنَّبِ
Ve **المُجَنَّبُ**: **الباطِيَة**’de geceleyen kimsedir.
Ve **الدُّخانُ**: kıtlık ve açlıktır; ve onunla, O’nun—Teâlâ’nın—sözü tefsir edildi: { يَوْم تأْتي السَّماءُ

**بدُخانٍ مُبِينٍ** } yani açık bir kıtlık ile. Denilir: Şüphesiz aç olan, şiddetli açlıktan dolayı kendisi ile gök arasında bir **دُخاناً** görürdü.

Ve denildi: Bilakis, kıtlıkta yerin kuruması ve yerin yükselmesi sebebiyle açlığa **دُخانٌ** denildi; böylece onun tozunu **الدّخانِ**a benzetti; bundan dolayı kıtlık yılına: **غَبْراءُ** ve tozlu bir açlık: **جُوع أَغْبَرُ** denildi. Ve belki Araplar, yükseldiği zaman **الدُّخانَ**ı şerrin yerine koyarlar da şöyle derler: Aramızda, onun için **دُخانٌ** yükselen bir iş oldu.

Ve adam **الدُّخْنةِ** ile **تَدَخَّنَ** etti; ve **ادَّخَنَ** (اِفْتَعَلَ vezni üzere) ve onunla başkasını **دَخَّنَ** etti; dedi ki:
“Yemin ettim ki öldürülmüşlerinizi gömmeyeceğim;
o hâlde adamı ve zırhını **فَدَخِّنوا** edin.”

**ودَخَنُ الفتْنَةِ** (harekeli): onun ortaya çıkması ve kışkırtılmasıdır.

**وخُلُقٌ دَاخِنٌ**: bozuk.

**وحَطَبٌ دَاخِنٌ**: duman getirir.

Ve Ebü’l-Hasen Ali b. Ömer b. Ahmed b. Ca‘fer b. Hamdân b. **دُخَان** el-Bağdâdî, **كغُرَابٍ**: bir muhaddistir; ondan Abdülazîz el-Ezci rivayet etti; ve 306 yılında öldü.

Ve Ebü’l-Berekât Leys b. Ahmed el-Bağdâdî, İbn **الدُّخْني** diye bilinen, (ضمّ ile): bir muhaddistir; Münzirî onu **التكْمِلَةِ**’de zikretti ve ضبط etti ve dedi ki: Onun, bilinen tane olan **الدّخنِ**e nispetli olduğu zannedildi.

Ve **ووادِي الدّخان**: Kefâfe ile el-Vecih arasındadır.

: (**ذَخِينُو**، فتح ile sonra كسر ile: Semerkand’da bir köydür; ondan Abdülvehhâb b. el-Eş‘as el-**ذَّخِينويُّ** el-Hanefî, el-Hasen b. Arefe’den.)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَخَنَتِ النَّارُ
1 دَخَنَتِ النَّارُ دخنت النار , aor. دَخَنَ and دَخُنَ , (S, K,) inf. n. دَخْنٌ and دُخُونٌ, (K,) The دُخَان of the fire rose; [i. e. the fire smoked, or sent up smoke;] as also ↓ اِدَّخَنَت, (S, K,) of the measure اِفْتَعَلَت; (S;) and ↓ أَدْخَنَت, and ↓ دَخَّنَت; (K;) the last with teshdeed, mentioned by Z. (TA.) ― -b2- And دَخَنَ الدُّخَانُ, (JK,) and الغُبَارُ (K) and النَّقْعُ, (TA,) inf. n. دُخُونٌ, (K) The smoke, (JK,) and (tropical:) the dust, (K, TA,) rose; or spread, or diffused itself. (JK, K, TA.) ― -b3- And دَخِنَتِ النَّارُ, (JK, S, Msb, K,) with kesr to the خ, (S, Msb, K,) aor. دَخَنَ , (JK, Msb, K,) inf. n. دَخَنٌ, (Msb,) The smoke (دُخَان) of the fire (JK, S, Msb, K) became vehement, (JK,) or became excited, or raised, (S, Msb, K,) in consequence of its having firewood, (JK, S, Msb, K,) in a fresh, or green, state, (JK,) thrown upon it, (JK, S, Msb, K,) and being thus marred. (S, Msb, K.) ― -b4- دَخِنَ, aor. دَخَنَ , said of food, (JK, K,) and of flesh-meat, (TA,) inf. n. دَخَنٌ, (JK,) means It was, or became, infected with smoke (دُخَان), (K, TA,) while being roasted or cooked, (TA,) and acquired its odour, (K, TA,) so that this predominated over its flavour: (TA:) [in this sense] it is said of cooked food when the cooking-pot is infected with smoke (↓ اـِذَا تَدَخَّنَتِ القِدْرُ). (S, TA.) ― -b5- [Hence, as is indicated in the TA, it is said of wine, or beverage, as meaning (assumed tropical:) It became altered for the worse in odour. (See دَخِنٌ.) ― -b6- Hence also,] (assumed tropical:) It was, or became, of a dusky, or dingy, colour, inclining to black, (K, TA,) like the colour of iron: (TA:) you say دَخِنَ النَّبْتُ, and دَخِنَتِ الدَّابَّةُ, (tropical:) The plant, and the beast, became of that colour; (K, TA;) as though overspread with smoke (دُخَان); (TA;) as also دَخُنَ, aor. دَخُنَ , inf. n. دُخْنَةٌ. (K.) ― -b7- [Hence also,] دَخِنَ خُلُقُهُ (tropical:) His nature, or disposition, was, or became, bad, corrupt, or wicked. (K, TA. [See also دَخَنٌ, below.])

2 دَخَّنَ see 1, first sentence. -A2- دخّنهُ [He smoked it, or made it smoky]; namely, flesh-meat. (S in art. شيط.) And دخّنهُ بِالدُّخْنَةِ [He fumigated it, or him, with what is termed دُخْنَة, q. v.]; namely, a house, or tent, or chamber, (JK, S, M, Mgh, Msb, K,) and a garment, (M,) and another man. (TA.) And دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ فِى غَارٍ فَقَتَلُوهُمْ [They smoked a party of men in a cave and so killed them]. (TA.)

4 أَدْخَنَ see 1, first sentence. ― -b2- أَدْخَنَ الزَّرْعُ; (JK, CK, and so in my MS. copy of the K;) or ↓ اِدَّخَنَ, (so in the K accord. to the TA,) of the measure اِفْتَعَلَ; (TA;) (assumed tropical:) The seed-produce became hard in the grain, (JK, K, TA,) and full therein; (JK;) being overspread with a slight duskiness, or dinginess. (TA.)

تدخّن
5 تدخّن أدخن داخ دخن تدخن تدخنن i. q. تَبَخَّرَ [He fumigated himself]: (TA in art. بخر:) from الدُّخْنَةُ. (Mgh.) You say, of a man, تدخّن بِالدُّخْنَةِ [He fumigated himself with what is termed دُخْنَة q. v.]; as also ↓ اِدَّخَنَ, of the measure اِفْتَعَلَ. (TA.) ― -b2- See also 1.

8 اـِدْتَخَنَ see 1: ― -b2- and 5: ― -b3- and 4.

دُخْنٌ
دُخْنٌ داخ دخن دخنن A well-known kind of grain; (Msb;) i. q. جَاوَرْسٌ; (S;) [i. e.] the grain of the جاورس: (JK, M, K:) or a certain grain smaller than that, very smooth, cold, dry, and constipating: (M, K:) [a species of millet; the holcus saccharatus of Linn.; holcus dochna of Forskål; sorghum saccharatum of Delile: and the holcus spicatus of Linn.: and the panicum miliaceum of Linn.: (Delile's “ Flor. Aegypt. Illustr., ” no. 164: no. 57: and no. 79:)] n. un. with ة; signifying a single grain thereof. (Msb.)

دَخَنٌ
دَخَنٌ داخ دخن دخنن inf. n. of دَخِنَ [q. v.]. (JK, Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) The appearance, or appearing, of conflict and faction, sedition, discord, or the like. (TA.) ― -b3- Hence also, i. e. from دَخَنُ النَّارِ and الطَّبِيخِ, (TA,) (tropical:) A state of alteration for the worse, of intellect, and of religion, and of the grounds of pretension to respect or honour. (K, TA.) ― -b4- Also i. q. دُخَانٌ. (S, K.) See this word in two places. ― -b5- [Hence,] (assumed tropical:) A duskiness, or dinginess, inclining to blackness; (S TA;) as also ↓ دُخْنَةٌ; (JK, S, K;) [like the colour of smoke, (see 1, last signification but one,) or] like the colour of iron: (TA:) it is in a sheep, (S,) or a horse and similar beasts, or in a garment, (TA,) and in a sword: (S, A, TA:) in this last it means (tropical:) a blackness that appears in the broad side, by reason of its great brightness: (A, TA:) or the diversified wavy marks, streaks, or grain, (syn. فِرِنْد,) of a sword. (K.) ― -b6- Also (tropical:) Rancour, malevolence, malice, or spite. (JK, K, TA.) ― -b7- And (tropical:) Badness, corruptness, or wickedness, of nature or disposition. (K, TA.)

دَخِنٌ
دَخِنٌ داخ دخن دخنن [applied to food, and to flesh-meat, Infected with smoke: see دَخِنَ. ― -b2- And hence,] applied to wine, or beverage, (assumed tropical:) Altered for the worse in odour. (TA.) ― -b3- And رَجُلٌ دَخِنُ الخُلُقِ (Sh, JK, S) (tropical:) A man bad, corrupt, or wicked, in respect of nature, or disposition. (Sh, JK, TA.) [See also دَاخِنٌ.]

دُخْنَةٌ
دُخْنَةٌ داخ دخن دخنه دخننه دخنة i. q. ذَرِيَرةٌ [which generally means Particles of calamus aromaticus], (K,) or the like thereof, (S,) [i. e.] incense, or a substance for fumigation, (بَخُورٌ, JK, Mgh, Msb,) [of any kind, and particularly] like ذريزة, (Mgh, Msb,) with which houses, or tents, or chambers, (S Mgh, Msb, K,) or a house, or tent, or chamber, (JK, M,) and clothes, (M,) are fumigated. (JK, S M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also دَخَنٌ. ― -b2- [Hence, app.,] أَبُو دُخْنَةِ or ابو دُخْنَةَ A certain bird, (IB, K, TA,) the colour of which is like that of the قُبَّرَةٌ [or lark]: so says IB: or, as in some MSS., like the colour termed الغُبْرَة [i. e. dust-colour]. (TA.)

دُخْنَآءٌ
دُخْنَآءٌ دخنآء A species of عُصْفُور [or sparrow]; as also ↓ دُخْنَانٌ. (K, * TA.)

يَوْمٌ دَخْنَانٌ
يَوْمٌ دَخْنَانٌ يوم دخنان (tropical:) A hot, or an intensely hot, day: (JK, K, TA:) and لَيْلَةٌ دَخْنَانَةٌ (tropical:) a night intensely hot, (JK, TA,) in which the heat is such as takes away the breath; (TA;) as though it were overspread by smoke: (JK, TA:) or a dusky, or dingy, night, inclining to blackness. (S.)

دُخْنَانٌ
دُخْنَانٌ دخنان : see دُخْنَآءٌ.

دُخَانٌ
دُخَانٌ دخان (S, Msb, K) and ↓ دُخَّانٌ, (K,) which latter is the form [now] commonly used, (TA,) and ↓ دَخَنٌ, (S, K,) i. q. عُثَانٌ [a less usual term, meaning Smoke]: (K: [in the S it is said merely that the دُخَان of fire is well known:]) pl. (of the first, S, Msb) دَوَاخِنُ, (S, Msb, K,) like as عَوَاثِنُ is pl. of عُثَانٌ, (S, Msb,) the only other instance of the kind, (Msb,) deviating from rule, (S,) and دَوَاخِينُ, [also irreg., and both pls. of mult.,] and أَدْخِنَةٌ [a pl. of pauc.]. (K.) [Hence, the tribes of] Ghanee and Báhileh (غَنِىّ and بَاهِلَة) were called اِبْنَا دُخَانٍ [The two sons of smoke] (S, K, TA) because they smoked a party of men (دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ) in a cave and so killed them. (TA.) Hence also, (S,) ↓ هُدْنَةٌ عَلَى دَخَنٍ (tropical:) A calm [or truce] for a cause other than recon- ciliation: (S, K, TA: [in the CK, لَغَلَبَةٍ is erroneously put for لِعِلَّةٍ:]) or (assumed tropical:) [as a cloak] upon [i. e. concealing] inward corruptness; from دَخِنَتِ النَّارُ explained above; [see 1;] (Msb;) [for] IAth says that it likens inward corruptness beneath outward rectitude to the smoke [or smoking] of fresh, or moist, firewood: (TA:) or (assumed tropical:) upon latent rancour or malevolence: (S and TA in art. هدن:) but A'Obeyd, in explaining a trad. in which it occurs, takes it from دَخَنٌ as signifying “ a duskiness, or dinginess, inclining to blackness,” in the colour of a beast or of a garment; for he says that it means [a case in which] the mutual love of two parties will not become pure, like the duskiness, or dinginess, that is in the colour of a beast. (TA.) ― -b2- دُخَانٌ is also used by the Arabs for (assumed tropical:) Evil, or mischief, when it arises; as in the saying, كَانَ بَيْنَنَا أَمْرٌ ارْتَفَعَ لَهُ دُخَانٌ [There was between us an affair that had evil, or mischief, arising in consequence of it]. (TA.) ― -b3- It also means (assumed tropical:) Dearth, drought, sterility, or unfruitfulness; and hunger: and so it has been said to mean in the Kur xliv. 9: for it is said that the hungry [once] saw smoke (دُخَان) between him and the sky: or hunger is thus called because of the dryness of the earth in drought, and the rising of the dust, which is likened to دُخَان [properly so termed]. (TA.) ― -b4- [In the present day, it is also applied, but generally pronounced ↓ دُخَّان, to Tobacco; nicotiana tabacum of Linn.]

دُخَّانٌ
دُخَّانٌ دخان : see the next preceding paragraph, first and last sentences.

دَاخِنٌ
دَاخِنٌ داخن Firewood producing دُخَان [or smoke]. (TA.) ― -b2- [Hence,] خُلُقٌ دَاخِنٌ (assumed tropical:) A bad, corrupt, or wicked, nature or disposition. (TA.) [See also دَخِنٌ.]

دَاخِنَةٌ
دَاخِنَةٌ داخنه داخنة [A chimney;] a hole, or perforation, [or hollow channel,] in which are pipes of baked clay (اـِرْدَبَّات) [for the passage of smoke]: (JK:) its pl. is دَوَاخِنُ, (TA,) signifying holes, or apertures, [or hollow channels, for the passage of smoke,] made over frying-pans and the fire-places of baths &c.; (K, TA;) called by the vulgar مَدَاخِنُ [pl. of ↓ مَدْخَنَةٌ]. (TA.)

أَدْخَنُ
أَدْخَنُ ذ , applied to a ram [&c.], (JK, S,) Of a dusky, or dingy, colour, inclining to blackness: (JK, S, K:) fem. دَخْنَآءُ. (S, K.)

مَدْخَنٌ
[ مَدْخَنٌ مدخن A place of smoke.]

مَدْخَنَةٌ
مَدْخَنَةٌ مدخن مدخنه مدخنة : see دَاخِنَةٌ.

مِدْخَنَةٌ
مِدْخَنَةٌ مدخن مدخنه مدخنة A vessel for fumigation; i. q. مِجْمَرَةٌ: (K:) or differing from the مِجْمَرَة, [app. in being made only of baked clay,] and not disapproved; whereas the مجمرة is disapproved, because generally of silver: (Mgh in art جمر:) pl. مَدَاخِنُ. (TA.)

##### Türkçe

**دَخَنَتِ النَّارُ**
1 **دَخَنَتِ النَّارُ** دخنت النار, muzâri‘ı **دَخَنَ** ve **دَخُنَ**, (S, K,) mastarı **دَخْنٌ** ve **دُخُونٌ**, (K,) Ateşin **دُخَان**’ı yükseldi; [yani ateş duman çıkardı, yahut duman saldı;] bunun gibi ↓ **اِدَّخَنَت**, (S, K,) **اِفْتَعَلَت** vezninde; (S;) ve ↓ **أَدْخَنَت**, ve ↓ **دَخَّنَت**; (K;) sonuncusu şeddeli olup Z tarafından zikredilmiştir. (TA.) ― -b2- Ve **دَخَنَ الدُّخَانُ**, (JK,) ve **الغُبَارُ** (K) ve **النَّقْعُ**, (TA,) mastarı **دُخُونٌ**, (K) Duman, (JK,) ve (mecazen:) toz, (K, TA,) yükseldi; yahut yayıldı, yahut kendini dağıttı. (JK, K, TA.) ― -b3- Ve **دَخِنَتِ النَّارُ**, (JK, S, Msb, K,) **خ** üzerine kesre ile, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **دَخَنَ**, (JK, Msb, K,) mastarı **دَخَنٌ**, (Msb,) Ateşin dumanı (**دُخَان**) (JK, S, Msb, K) şiddetlendi, (JK,) yahut kabardı, yahut yükseldi, (S, Msb, K,) üzerine taze yahut yeşil halde odun, (JK, S, Msb, K,) atılması, (JK,) ve böylece bozulması sebebiyle. (S, Msb, K.) ― -b4- **دَخِنَ**, muzâri‘ı **دَخَنَ**, yiyecek hakkında, (JK, K,) ve et hakkında, (TA,) mastarı **دَخَنٌ**, (JK,) şu demektir: Kızartılırken yahut pişirilirken, (TA,) duman (**دُخَان**) ile bulaştı, (K, TA,) ve onun kokusunu aldı, (K, TA,) öyle ki bu, tadına galip geldi: (TA:) [bu mânada] pişmiş yemek hakkında, tencere dumanla bulaştığı zaman (↓ **اـِذَا تَدَخَّنَتِ القِدْرُ**) denir. (S, TA.) ― -b5- [Bundan dolayı, TA’da işaret edildiği üzere, şarap yahut içecek hakkında, (farazî mecazen:) Kokuda daha kötüye değişti mânasında söylenir. (**دَخِنٌ**’e bak.) ― -b6- Bundan dolayı ayrıca,] (farazî mecazen:) Demir rengi gibi: (TA:) siyaha meyleden donuk yahut kirli bir renkte oldu yahut oldu, (K, TA,) dersin: **دَخِنَ النَّبْتُ**, ve **دَخِنَتِ الدَّابَّةُ**, (mecazen:) bitki ve hayvan o renge döndü; (K, TA;) sanki duman (**دُخَان**) ile kaplanmış gibi; (TA;) bunun gibi **دَخُنَ**, muzâri‘ı **دَخُنَ**, mastarı **دُخْنَةٌ**. (K.) ― -b7- [Bundan dolayı ayrıca,] **دَخِنَ خُلُقُهُ** (mecazen:) Onun tabiatı yahut huyu kötü, bozuk yahut fâsık oldu yahut oldu. (K, TA. [Aşağıda **دَخَنٌ**’e de bak.])

2 **دَخَّنَ**: 1’in ilk cümlesine bak. -A2- **دخّنهُ** [Onu dumanlandırdı, yahut dumanlı yaptı]; yani et. (S, md. شيط.) Ve **دخّنهُ بِالدُّخْنَةِ** [Onu, yahut onu, **دُخْنَة** denilen şeyle tütsüledi; bk.]; yani bir ev, yahut çadır, yahut oda, (JK, S, M, Mgh, Msb, K,) ve bir elbise, (M,) ve başka bir adam. (TA.) Ve **دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ فِى غَارٍ فَقَتَلُوهُمْ** [Bir mağarada bir topluluğu dumanla boğdular da onları öldürdüler]. (TA.)

4 **أَدْخَنَ**: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **أَدْخَنَ الزَّرْعُ**; (JK, CK, ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında da böyle;) yahut ↓ **اِدَّخَنَ**, (TA’ya göre K’da böyle,) **اِفْتَعَلَ** vezninde; (TA;) (farazî mecazen:) ekin, tanesinde sertleşti, (JK, K, TA,) ve onun içinde dolgunlaştı; (JK;) hafif bir donukluk yahut kirlilikle kaplanmış olarak. (TA.)

**تدخّن**
5 **تدخّن** أدخن داخ دخن تدخن تدخنن, **تَبَخَّرَ** ile aynı mânadadır [Kendini tütsüledi]: (TA, md. بخر:) **الدُّخْنَةُ**’den. (Mgh.) Bir adam hakkında dersin: **تدخّن بِالدُّخْنَةِ** [**دُخْنَة** denilen şeyle kendini tütsüledi; bk.]; bunun gibi ↓ **اِدَّخَنَ**, **اِفْتَعَلَ** vezninde. (TA.) ― -b2- 1’e de bak.

8 **اـِدْتَخَنَ**: 1’e bak: ― -b2- ve 5’e: ― -b3- ve 4’e.

**دُخْنٌ**
**دُخْنٌ** داخ دخن دخنن: Taneli mahsulden meşhur bir tür; (Msb;) **جَاوَرْسٌ** ile aynı mânada; (S;) [yani] **جاورس**’un tanesi: (JK, M, K:) yahut ondan daha küçük, çok pürüzsüz, soğuk, kuru ve kabız edici bir tane: (M, K:) [darı türü;] tekili ة ile; ondan bir tek taneyi ifade eder. (Msb.)

**دَخَنٌ**
**دَخَنٌ** داخ دخن دخنن: **دَخِنَ**’in mastarıdır [bk.]. (JK, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (farazî mecazen:) çatışma ve hizipleşmenin, fitnenin, ayrılığın yahut benzerinin görünmesi yahut görünüşü. (TA.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, yani **دَخَنُ النَّارِ** ve **الطَّبِيخِ**’ten, (TA,) (mecazen:) aklın, dinin ve saygı yahut şeref iddiasının dayanaklarının daha kötüye değişmesi hâli. (K, TA.) ― -b4- Ayrıca **دُخَانٌ** ile aynı mânadadır. (S, K.) Bu kelimeye iki yerde bak. ― -b5- [Bundan dolayı,] (farazî mecazen:) siyahlığa meyleden bir donukluk yahut kirlilik; (S TA;) bunun gibi ↓ **دُخْنَةٌ**; (JK, S, K;) demir rengi gibi: (TA:) koyunda, (S,) yahut atta ve benzeri hayvanlarda, yahut elbisede, (TA,) ve kılıçta bulunur: (S, A, TA:) bu sonuncuda (mecazen:) çok parlaklığından dolayı geniş yüzünde görünen bir siyahlık demektir: (A, TA:) yahut kılıcın dalgalı çeşitli izleri, çizgileri yahut damarı (eş anlamlısı **فِرِنْد**). (K.) ― -b6- Ayrıca (mecazen:) kin, kötü niyet, hınç yahut garez. (JK, K, TA.) ― -b7- Ve (mecazen:) tabiat yahut huyun kötülüğü, bozukluğu yahut fıskı. (K, TA.)

**دَخِنٌ**
**دَخِنٌ** داخ دخن دخنن: [yiyeceğe ve ete nispetle, dumanla bulaşmış: **دَخِنَ**’e bak. ― -b2- Ve bundan dolayı,] şarap yahut içeceğe nispetle, (farazî mecazen:) kokuda daha kötüye değişmiş. (TA.) ― -b3- Ve **رَجُلٌ دَخِنُ الخُلُقِ** (Sh, JK, S) (mecazen:) tabiat yahut huy bakımından kötü, bozuk yahut fâsık bir adam. (Sh, JK, TA.) [**دَاخِنٌ**’e de bak.]

**دُخْنَةٌ**
**دُخْنَةٌ** داخ دخن دخنه دخننه دخنة: **ذَرِيَرةٌ** ile aynı mânada, (K,) yahut onun benzeri, (S,) [yani] buhur, yahut tütsü için bir madde, (**بَخُورٌ**, JK, Mgh, Msb,) [her türden, ve özellikle] **ذريزة** gibi, (Mgh, Msb,) onunla evler, yahut çadırlar, yahut odalar, (S Mgh, Msb, K,) yahut bir ev, yahut çadır, yahut oda, (JK, M,) ve elbiseler, (M,) tütsülenir. (JK, S M, Mgh, Msb, K.) -A2- **دَخَنٌ**’e de bak. ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **أَبُو دُخْنَةِ** yahut **ابو دُخْنَةَ**: rengi **قُبَّرَةٌ**’nın [yahut tarla kuşunun] rengi gibi olan belirli bir kuş, (IB, K, TA,) IB böyle söyler: yahut bazı yazmalarda olduğu üzere, **الغُبْرَة** denilen renk gibi [yani toz rengi]. (TA.)

**دُخْنَآءٌ**
**دُخْنَآءٌ** دخنآء: **عُصْفُور**’dan [yahut serçeden] bir tür; bunun gibi ↓ **دُخْنَانٌ**. (K, * TA.)

**يَوْمٌ دَخْنَانٌ**
**يَوْمٌ دَخْنَانٌ** يوم دخنان: (mecazen:) sıcak, yahut pek sıcak bir gün: (JK, K, TA:) ve **لَيْلَةٌ دَخْنَانَةٌ** (mecazen:) pek sıcak bir gece, (JK, TA,) ki ondaki sıcaklık nefesi keser; (TA;) sanki dumanla kaplanmış gibi: (JK, TA:) yahut siyahlığa meyleden donuk yahut kirli bir gece. (S.)

**دُخْنَانٌ**
**دُخْنَانٌ** دخنان: **دُخْنَآءٌ**’e bak.

**دُخَانٌ**
**دُخَانٌ** دخان (S, Msb, K) ve ↓ **دُخَّانٌ**, (K,) ki bu ikincisi [şimdi] yaygın kullanılan şekildir, (TA,) ve ↓ **دَخَنٌ**, (S, K,) **عُثَانٌ** ile aynı mânada [daha az kullanılan bir terim olup “duman” demektir]: (K: [S’de sadece ateşin **دُخَان**’ının meşhur olduğu söylenir:]) çoğulu (birincinin, S, Msb) **دَوَاخِنُ**, (S, Msb, K,) tıpkı **عَوَاثِنُ**’ün **عُثَانٌ**’ın çoğulu olması gibi, (S, Msb,) bu türden tek diğer örnek, (Msb,) kaideden saparak, (S,) ve **دَوَاخِينُ**, [yine kaide dışı, ve ikisi de çokluk çoğulu,] ve **أَدْخِنَةٌ** [azlık çoğulu]. (K.) [Bundan dolayı,] Ğanî ve Bâhile kabilelerine (**غَنِىّ** ve **بَاهِلَة**) **اِبْنَا دُخَانٍ** [Dumanın iki oğlu] denildi (S, K, TA) çünkü bir mağarada bir topluluğu dumanla boğdular (**دَخَّنُوا عَلَى قَوْمٍ**) da onları öldürdüler. (TA.) Bundan dolayı ayrıca, (S,) ↓ **هُدْنَةٌ عَلَى دَخَنٍ** (mecazen:) uzlaşma dışında bir sebepten ötürü bir sükûnet [yahut ateşkes]: (S, K, TA: [CK’da yanlışlıkla **لَغَلَبَةٍ**, **لِعِلَّةٍ** yerine konmuştur:]) yahut (farazî mecazen:) içteki bozukluğun üzerine [yani onu örten] [bir örtü gibi]; yukarıda açıklanan **دَخِنَتِ النَّارُ**’dan; [1’e bak;] (Msb;) [çünkü] IAth der ki: içteki bozukluğu dıştaki doğruluğun altında, taze yahut nemli odunun dumanına [yahut dumanlanmasına] benzetir: (TA:) yahut (farazî mecazen:) gizli kine yahut kötü niyete karşı: (S ve TA, md. هدن:) fakat A‘Obeyd, içinde geçtiği bir hadisi açıklarken, onu, bir hayvanın yahut bir elbisenin rengindeki “siyahlığa meyleden donukluk yahut kirlilik” mânasında olan **دَخَنٌ**’den alır; zira der ki: iki tarafın karşılıklı sevgisi, bir hayvanın renginde bulunan donukluk yahut kirlilik gibi, saflaşmayacaktır [demektir]. (TA.) ― -b2- **دُخَانٌ**, Araplar tarafından, (farazî mecazen:) ortaya çıktığı zaman kötülük yahut fesat için de kullanılır; şu sözde olduğu gibi: **كَانَ بَيْنَنَا أَمْرٌ ارْتَفَعَ لَهُ دُخَانٌ** [Aramızda, neticesinde kötülük yahut fesat yükselen bir iş oldu]. (TA.) ― -b3- Ayrıca (farazî mecazen:) kıtlık, kuraklık, verimsizlik yahut ürünsüzlük; ve açlık demektir: ve Kur’ân xliv. 9’da böyle mânaya geldiği de söylenmiştir: çünkü aç olan [bir zaman] kendisi ile gök arasında duman (**دُخَان**) gördü denir: yahut açlığa böyle denilmiştir; kuraklıkta yerin kuruluğu ve tozun yükselmesi sebebiyle; bu da [asıl] **دُخَان** denilene benzetilir. (TA.) ― -b4- [Günümüzde de, fakat genellikle ↓ **دُخَّان** diye telaffuz edilerek, tütüne uygulanır.]

**دُخَّانٌ**
**دُخَّانٌ** دخان: bir önceki paragrafın ilk ve son cümlelerine bak.

**دَاخِنٌ**
**دَاخِنٌ** داخن: **دُخَان** [yahut duman] çıkaran odun. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خُلُقٌ دَاخِنٌ** (farazî mecazen:) kötü, bozuk yahut fâsık bir tabiat yahut huy. (TA.) [**دَخِنٌ**’e de bak.]

**دَاخِنَةٌ**
**دَاخِنَةٌ** داخنه داخنة: [Bir baca;] içinde pişmiş kilden borular (**اـِرْدَبَّات**) bulunan bir delik, yahut delik açılmış yer, [yahut oyuk kanal,] [dumanın geçmesi için]: (JK:) bunun çoğulu **دَوَاخِنُ**’dür, (TA,) kızartma tavalarının ve hamamların ocaklarının vb. üstünde yapılan delikler, yahut açıklıklar, [yahut oyuk kanallar, dumanın geçmesi için] mânasında; (K, TA;) avam tarafından **مَدَاخِنُ** [↓ **مَدْخَنَةٌ**’nin çoğulu] diye adlandırılır. (TA.)

**أَدْخَنُ**
**أَدْخَنُ** ذ, koça [&c.] nispetle, (JK, S,) siyahlığa meyleden donuk yahut kirli renkte olan: (JK, S, K:) müennesi **دَخْنَآءُ**. (S, K.)

**مَدْخَنٌ**
[ **مَدْخَنٌ** مدخن: duman yeri.]

**مَدْخَنَةٌ**
**مَدْخَنَةٌ** مدخن مدخنه مدخنة: **دَاخِنَةٌ**’ye bak.

**مِدْخَنَةٌ**
**مِدْخَنَةٌ** مدخن مدخنه مدخنة: tütsü kabı; **مِجْمَرَةٌ** ile aynı mânada: (K:) yahut **مِجْمَرَة**’den farklıdır, [görünüşe göre yalnız pişmiş kilden yapılması bakımından,] ve mekruh görülmemiştir; hâlbuki **مجمرة** mekruh görülmüştür, çünkü genellikle gümüştendir: (Mgh, md. جمر:) çoğulu **مَدَاخِنُ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَخَنَ
دَخَنَ A ,  U ( n. ac. دَخْن 1 ,  دُخُوْن 27 ),
a.  Smoked, sent up smoke.

b.  Steamed, sent up vapour.

دَخِنَ
دَخِنَ A ( n. ac. دَخَن 4 ),
a.  Was smoked, smoky ( meat ).

b.  Was smoky ( fire ).

دَخَّنَ
دَخَّنَ II ,
a.  Smoked, made smoky; fumigated.

تَدَخَّنَ
تَدَخَّنَ V ,
a.  Was fumigated.

دُخْن
دُخْن 3 ,
a.  Millet ( grain ).

دُخْنَة
دُخْنَة 3t ,
a.  Dusky colour, dinginess.

b.  Incense.

دَخَن
دَخَن 4 ,
a.  Smoke.

b.  Wickedness, corruptness, badness; apostasy.

c.  Rancour, spite.

أَدْخَنُ
أَدْخَنُ 14 ,
a.  Dusky, dingy ( colour ).

مَدْخَن
مَدْخَن 17 ,
a.  Fire-place, hearth; chimney.

b.  Heated room ( for silkworms ).

مِدْخَنَة
مِدْخَنَة 20t , ( pl. مَدَاْخِنُ 44 ),
a.  Vessel used for fumigation; censer.

دَاْخِنَة
دَاْخِنَة 21t , ( pl. دَوَاْخِنُ 41 ),
a.  Chimney.

دُخَاْن
دُخَاْن 24 ,  دُخَّاْن 29 , ( pl. أَدْخِنَة 15t ,  دَوَاْخِنُ 41 ,  دَوَاْخِيْنُ 66 ),
a.  Smoke.

b.  Tobacco.

دَد
دَد
a.  Sport, diversion.

دَدِد
دَدِد
a.  Sportive, playful, jesting.

##### Türkçe

**دَخَنَ**
**دَخَنَ** A , U ( mastar: **دَخْن** 1 , **دُخُوْن** 27 ),
a. Dumanladı, duman çıkardı.

b. Buharladı, buhar çıkardı.

**دَخِنَ**
**دَخِنَ** A ( mastar: **دَخَن** 4 ),
a. Dumanlanmış oldu, dumanlı oldu (et).

b. Dumanlı oldu (ateş).

**دَخَّنَ**
**دَخَّنَ** II ,
a. Dumanladı, dumanlı yaptı; tütsüledi.

**تَدَخَّنَ**
**تَدَخَّنَ** V ,
a. Tütsülenmiş oldu.

**دُخْن**
**دُخْن** 3 ,
a. Darı (tane).

**دُخْنَة**
**دُخْنَة** 3t ,
a. Donuk renk, matlık.

b. Tütsü.

**دَخَن**
**دَخَن** 4 ,
a. Duman.

b. Kötülük, bozukluk, fenalık; irtidat.

c. Kin, garez.

**أَدْخَنُ**
**أَدْخَنُ** 14 ,
a. Donuk, mat (renk).

**مَدْخَن**
**مَدْخَن** 17 ,
a. Ocak yeri, ocak; baca.

b. Isıtılmış oda (ipekböcekleri için).

**مِدْخَنَة**
**مِدْخَنَة** 20t , (çoğulu **مَدَاْخِنُ** 44 ),
a. Tütsüleme için kullanılan kap; buhurdan.

**دَاْخِنَة**
**دَاْخِنَة** 21t , (çoğulu **دَوَاْخِنُ** 41 ),
a. Baca.

**دُخَاْن**
**دُخَاْن** 24 , **دُخَّاْن** 29 , (çoğulu **أَدْخِنَة** 15t , **دَوَاْخِنُ** 41 , **دَوَاْخِيْنُ** 66 ),
a. Duman.

b. Tütün.

**دَد**
**دَد**
a. Oyun, eğlence.

**دَدِد**
**دَدِد**
a. Oyunbaz, şakacı, latifeci.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دخن
دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) - دُخَان
دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ) + الكائن أو حريقه: يطلق دُخاناً: يحترق فيتحول بعضه إلى أبخرة وغازات تنطلق في الهواء بلون خاص
دُخَان: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " دَخَنَ - يَدْخَنُ " : الجزء من المادة الذي ينطلق منها بعد احتراقه، والمؤلف من غازات وأبخرة وبقايا من المادة ذاتها، كالفحم أو أكاسيد أو ما شابه، ويمكن أن يطلق اللفظ على أية مادة لها شكل غازي أو بخاري
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "درجة اشتعال النار وما يكون منه، مرتبة بحسب شدة النار وصفاء لهيبها"، وهي:
شَاظَ - يَشُوْظُ، لَهِبَ - يَلْهَبُ، سَجَرَ- يَسْجُرُ، شَهِبَ - يَشْهَبُ (شَهُبَ - يَشْهُبُ)، وَرِيَ - يَرِي (وَرَى - يَرِي)، دَخَنَ - يَدْخَنُ (دَخِنَ - يَدْخَنُ)
دخان
 	﴿ثم استوى إلى السماء وهي دخان فقال لها وللأرض ائتيا طوعا أو كرها قالتا أتينا طائعين (11)﴾ فصلت ﴿فارتقب يوم تأتي السماء بدخان مبين(10)﴾ الدخان
مختار الصحاح
● [دخن] د خ ن: دُخَانُ النار معروف وجمعه دَوَاخِنُ كعُثان وعواثن على غير قياس و دَخَنَتِ النار ارتفع دخانها وبابه قطع وخضع و ادَّخَنَتْ مثله و دَخِنَتِ النار إذا فسدت بإلقاء الحطب عليها حتى هاج دخانها و دَخِنَ الطبيخ إذا تدخنت القدر وبابهما طرِب و الدُّخْنُ الجاورس و الدُّخْنَةُ كالذريرة تُدخَّن بها البيوت
الراغب
دخن
- الدخان كالعثان (قال ابن منظور: العثان والعثن: الدخان، والجمع: عواثن على غير قياس، وكذلك جمع الدخان دواخن، والدواخن والعواثن لا يعرف لهما نظير. اللسان (عثن) ) : المستصحب للهيب، قال: }ثم استوى إلى السماء وهي دخان{ [فصلت/11]، أي: هي مثل الدخان، إشارة إلى أنه لا تماسك لها، ودخنت النار تدخن: كثر دخانها (انظر: الأفعال 3/290)، والدخنة منه، لكن تعورف فيما يتبخر به من الطيب. ودخن الطبيخ: أفسده الدخان (انظر: الأفعال 3/330). وتصور من الدخان اللون، فقيل: شاة دخناء، وذات دخنة، وليلة دخنانة، وتصور منه التأذي به، فقيل: هو دخن الخلق، وروي: (هدنة على دخن) (الحديث عن حذيفة وفيه: قلت: يا رسول الله، أيكون بعد هذا الخير شر كما كان قبله شر؟ قال: نعم، قلت: فما العصمة يا رسول الله؟ قال: السيف، قلت: وهل بعد السيف بقية؟ قال: (نعم، تكون إمارة على أقذاء، وهدنة على دخن... ) إلى آخر الحديث، أخرجه أبو داود برقم (4244) في كتاب الفتن؛ وأحمد في المسند 5/386؛ والحاكم 4/423 وصححه ووافقه الذهبي؛ وانظر: شرح السنة 15/9 - 10) أي: على فساد دخلة.
ملخص اللسان
1.     الدُّخْن: حَبُّ الجاوَرْس، واحدته  دُخْنَة.
2.    والدُّخَان: العُثانُ، دخان النار معروف، وجمعه أَدْخِنة ودَواخِن ودَواخِينُ،
3.     ودخن الدُّخانُ دُخوناً إذا سطَع. ودَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن دُخاناً ودُخُوناً: ارتفع دُخانها،
4.     يوم تأْتي السماء بدُخان مبين؛ أَي بِجَدْب  بَيّن. يقال: إن الجائعَ كان يَرَى بينه وبين السماء دخاناً من شدّة الجوع، ويقال: بل قيل للجوع دُخان ليُبْس الأَرض في الجَدْب وارتفاع الغُبار، فشبه غُبْرتها بالدخان؛
5.     وربما وضعت العرب الدُّخان موضع الشرّ إذا علا فيقولون: كان بيننا أَمر ارْتفَعَ له دخان،
6.     والدَّواخِن: الكُوَى التي تتخذ على الأَتُّونات والمَقالِي.
7.    والدَّخَن: الكُدُورة إلى السواد. والدُّخْنة من لون الأَدْخَن: كُدْرة في سواد كالدُّخان دَخِن دَخَناً، وهو أَدْخَن. وكبش أَدْخَن  وشاة دَخْناء بينة الدَّخَن؛
لسان العرب
● - دخن: الدُّخْن: الجَاوَرْس، وفي المحكم: حَبُّ الجاوَرْس، واحدته       دُخْنَة. والدُّخَان: العُثانُ، دخان النار معروف، وجمعه أَدْخِنة ودَواخِن       ودَواخِينُ، ومثل دُخَان ودواخِن عُثان وعواثِن، ودَواخِن على غيرقياس؛ قال       الشاعر:       كأَنَّ الغُبارَ، الذي غادَرَتْ       ضُحَيَّا، دَواخِنُ من تَنْضُبِ       ودخن الدُّخانُ دُخوناً إذا سطَع. ودَخَنتِ النارُ تَدْخُن وتَدْخِن       (*       قوله «تدخن وتدخن» ضبط في الأَصل والصحاح من حد ضرب ونصر، وفي القاموس       دخنت النار كمنع ونصر). دُخاناً ودُخُوناً: ارتفع دُخانها، وادَّخَنت مثله       على افْتَعلت. ودَخِنَت تَدْخَن دَخَناً: أُلقِي عليها حطب فأُفْسِدت       حتى هاج لذلك دُخان شديد، وكذلك دَخِن الطعامُ واللحم وغيره دَخَناً، فهو       دَخِن إذا أَصابه الدخان في حال شَيّه أَو طبخه حتى تَغْلبَ رائحتُه على       طعمه، ودَخِن الطبيخ إذا تَدخّنت القدر. وشراب دَخِن: متغير الرائحة؛ قال       لبيد:       وفِتْيان صِدْقٍ قد غَدَوْتُ عليهِمُ       بلا دَخِن، ولا رَجِيع مُجَنَّبِ.       فالمُجَنَّب: الذي جَنَّبَه الناس. والمُجَنَّب: الذي بات في الباطية.       والدَّخَن أَيضاً: الدُّخان؛ قال الأَعشى:       تُبارِي الزِّجاجَ، مغاويرها       شَماطِيط في رهَج كالدَّخَن.       وليلة دَخْنانة: كأَنما تَغَشّاها دُخان من شدّة حَرّها. ويوم دَخْنان:       سَخْنان. وقوله عز وجل: يوم تأْتي السماء بدُخان مبين؛ أَي بِجَدْب       بَيّن. يقال: إن الجائعَ كان يَرَى بينه وبين السماء دخاناً من شدّة الجوع،       ويقال: بل قيل للجوع دُخان ليُبْس الأَرض في الجَدْب وارتفاع الغُبار، فشبه       غُبْرتها بالدخان؛ ومنه قيل لسنة المَجاعة: غَبْراء، وجوع أَغْبَر.       وربما وضعت العرب الدُّخان موضع الشرّ إذا علا فيقولون: كان بيننا أَمر       ارْتفَعَ له دخان، وقد قيل: إن الدخان قد مضى. والدُّخْنة: كالذَّريرة يُدخَّن       بها البيوتُ. وفي المحكم: الدُّخنة بَخُور يُدَخَّن به الثيابُ أَو       البيت، وقد تَدَخَّن بها ودَخَّن غيرَه؛ قال:       آلَيْت لا أَدْفِن قَتْلاكُمُ،       فَدَخِّنوا المَرْءَ وسِرْباله.       والدَّواخِن: الكُوَى التي تتخذ على الأَتُّونات والمَقالِي. التهذيب:       الداخِنة كُوىً       فيها إِرْدَبَّات تتخذ على المقالي والأَتُّونات؛ وأَنشد       (* قوله       «وأَنشد إلخ» الذي في التكملة: وأَنشد لكعب بن زهير:       يثرن الغبار على وجهه كلون الدواخن).       كمِثْل الدَّواخِن فَوْقَ الإِرينا       ودَخَن الغُبارُ دُخوناً: سطع وارتفع؛ ومنه قول الشاعر:       اسْتَلْحَمَ الوَحْشَ على أَكْسائِها       أَهْوجُ مِحضيرٌ، إذا النَّقْعُ دَخَنْ.       أَي سطع. والدَّخَن: الكُدُورة إلى السواد. والدُّخْنة من لون       الأَدْخَن: كُدْرة في سواد كالدُّخان دَخِن دَخَناً، وهو أَدْخَن. وكبش أَدْخَن       وشاة دَخْناء بينة الدَّخَن؛ قال رؤبة:       مَرْتٌ كظَهْر الصَّرْصَران الأَدْخَنِ.       قال: صَرْصَران سمك بحريّ. وليلة دَخْنانة: شديدة الحرّ والغمّ. ويوم       دَخْنانٌ: سَخْنانٌ. والدَّخَن: الحِقْد. وفي الحديث: أَنه ذكر فتْنَةً       فقال: دَخَنُها من تَحْت قَدَمَيْ رجل من أَهل بيتي؛ يعني ظهورها وإثارتها،       شبهها بالدخان المرتفع. والدَّخَن، بالتحريك: مصدر دَخِنَت النار تَدْخَن       إذا أُلْقِي عليها حطب رَطْب وكثُر دخانها. وفي حديث الفتنة: هُدْنةٌ       على دَخَنٍ وجماعةٌ على أَقْذاء؛ قال أَبو عبيد: قوله هُدْنة على دَخَن       تفسيره في الحديث لا ترجع قلوبُ قوم على ما كانت عليه أَي لا يَصْفو       بعضُها لبعض ولا ينْصَعُ حُبّها كالكدورة التي في لون الدابَّة، وقيل: هُدْنة       على دَخَن أَي سكون لِعلَّة لا للصلح؛ قال ابن الأَثير: شبهها بدخان       الحَطب الرَّطْب لما بينهم من الفساد الباطن تحت الصَّلاح الظاهر، وأَصل       الدَّخَن أَن يكون في لَوْن الدابة أَو الثوب كُدْرة إلى سواد؛ قال المعطَّل       الهذلي يصف سيفاً:       لَيْنٌ حُسامٌ لا يُلِيقُ ضَرِيبةً،       في مَتْنه دَخَنٌ وأَثْرٌ أَحلَسُ.       قوله: دَخَن يعني كُدورة إلى السواد؛ قال: ولا أَحسبه إلا من الدُّخان،       وهذا شبيه بلون الحديد، قال: فوجْهه أَنه يقول تكون القلوب هكذا لا       يَصْفو بعضُها لبعض ولا يَنْصَع حُبها كما كانت، وإن لم تكن فيهم فتنة، وقيل:       الدَّخَن فِرِنْدُ السيف في قول الهذلي. وقال شمر: يقال للرجُل إذا كان       خبيث الخُلُق إنه لدَخِن الخُلُق؛ وقال قَعْنَب:       وقد عَلِمْتُ على أَنِي أُعاشِرُهم،       لا نَفْتأُ الدَّهْرَ إلاَّ بيننا دَخَنُ.       ودَخِن خُلُقُه دَخَناً، فهو دَخِن وداخِن: ساءَ وفسَد وخَبُث. ورجل       دَخِن الحسَبَ والدِّين والعقل: متغيرهُنَّ. والدُّخْنَان: ضرْب من       العصافير. وأَبو دُخْنة: طائر يُشْبِه لونه لونَ القُبّرة. وابنا دُخانٍ: غَنِيّ       وباهِلةُ؛ وأَنشد ابن بري للأَخطل:       تَعُوذُ نساؤُهُمْ بابْنَيْ دُخانٍ،       ولولا ذاك أُبْنَ مع الرِّفاقِ.       قال: يريد غنيّاً وباهلةَ؛ قال: وقال الفرزدق يهجو الأَصمَّ الباهلي:       أَأَجْعَل دارِماً كابْنَيْ دُخانٍ،       وكانا في الغَنيمةِ كالرِّكاب. التهذيب: والعرب تقول لغَنيّ وباهلة بنو       دُخان؛ قال الطرمَّاح:       يا عَجَباً ليَشْكُرَ إذا أَعدَّت،       لتنصُرَهم، رُواةَ بَني دُخانِ.       وقيل: سموا به لأَنهم دَخَّنوا على قوم في غار فقتلُوهم، وحكى ابن بري       أَنهم إنما سُمُّوا بذلك لأَنه غَزاهم ملِك من اليمن، فدخل هو وأَصحابُه       في كهف، فنَذِرت بهم غنيّ وباهلةُ فأَخذوا بابَ الكهف ودخَّنوا عليهم حتى       ماتوا، قال: ويقال ابنا دخان جبَلا غنيّ وباهلة. ابن بري: أَبو دخنة طائر       يُشْبه لونه لونَ القُبّرة.
مقاييس اللغة:
(دخن) الدال والخاء والنون أصلٌ واحد، وهو الذي يكون عن الوَقُود، ثمَّ يشبَّه به كلُّ شيء يُشْبِههُ مِن عداوةٍ ونظيرها. فالدُّخَانُ معروفٌ، وجمعه دوَاخن على غير قياس. ويقال دَخَنَتِ النّار تدخُن، إذا ارتفع دُخانها، ودخِنَتْ تَدْخَنُ، إذا ألقيْتَ عليها حطباً فأفسَدْتَها حتى يهيجَ لذلك دُخانٌ وكذلك دَخِن الطَّعامُ يَدْخَن(13). ويقال: دَخَن الغُبار: ارتفَعَ. فأمّا الحديث: "هُدْنَةٌ على دَخَنٍ"، فهو استقرارٌ على أمورٍ مكروهة. والدُّخْنَةُ من الألوان: كُدرةٌ في سوادٍ. شاةٌ دَخْناءُ، وكبشٌ أدْخَنُ، وليلةٌ دَخْنانةٌ. ورجلٌ دَخِنُ الخُلُق. وأبناء دُخانٍ: غنيٌّ وباهلة. والدُّخْنَة: بَخُورٌ يدخَّن به البيت.‏
القاموس المحيط:
والدُّخانُ، كغُرابٍ وجَبَلٍ ورُمَّانٍ: العُثانُ ج: أدْخِنَةٌ ودَواخِنُ ودَواخينُ. وابْنا دُخانٍ: غَنِيٌّ وباهِلَةُ. وهُدْنَةٌ على دَخَنٍ، محرَّكةً، أي: سكونٌ لِعِلَّةٍ، لا لِصُلْحٍ. ودَخِنَ الطعامُ، كفرحَ: أصابَهُ دُخانٌ فأخَذَ ريحَهُ، و خُلُقُه: ساء، وخَبُثَ. والدَّواخِنُ: كُوًى تُتَّخَذُ على المَقالِي والأَتُّوناتِ.
والدُّخْنَةُ: كُدْرَةٌ في سَوادٍ، دَخِنَ، كفَرِحَ، فهو أدْخَنُ، وهي دَخْناء، وذَريرَةٌ تُدَخَّنُ بها البُيوتُ. ويومٌ دَخْنانٌ، كَسَخْنانٍ. والدَّخَنُ، محرَّكةً: الحِقْدُ، وسُوء الخُلُقِ، وفِرِنْدُ السَّيْفِ، وتَغَيُّرُ العَقْلِ والدِّينِ والحَسَبِ. والدَّخْناءُ أو الدُّخْنانُ، بالضم: عُصْفُورٌ. وأبو دُخْنَةَ، بالضم: طائِرٌ. وكمِكْنَسَةٍ: المِجْمَرَةُ. ودَخَنَتِ النارُ، كَمَنَعَ ونَصر، دَخْناً ودُخُوناً وأدْخَنَتْ ودَخَّنَتْ وادَّخَنَتْ: ارْتَفَعَ دُخَانُها، وكفَرِحَتْ: أُلْقِيَ عليها حَطَبٌ، فأُفْسِدَتْ لِيَهِيجَ لَها دُخانٌ، و النَّبْتُ والدابَّةُ: صارَتْ ألوانُهما كُدْرَةً في سَوادٍ، كدَخُنَ، كَكَرُمَ، دُخْنَةً، بالضم. ودُخَيْنٌ، كزُبيرٍ: ابنُ عامِرٍ، تابِعِيٌّ. وادَّخَنَ الزَّرْعُ: اشْتَدَّ حَبُّهُ. ودَخَنَ الغُبَارُ دُخُوناً: سَطَعَ.
تاج العروس:
( الدخن بالضم ) الجاورس كما في الصحاح وفي المحكم ( حب الجاورس أو حب اصغر منه املس جدا بارد يابس حابس للطبع ) كما ذكره الاطباء ( والدخان كغراب وجبل ) كلاهما عن الجوهري وانشد للاعشى تباري الزجاج مغاويرها * شماطيط في رهج كالدخن ( و ) فيه لغة ثالثة الدخان مثل ( رمان ) وهو المشهور على الالسنة ( العثان ) وهو معروف ( ج ادخنة ودواخن ودواخين ) مثل
دخان ودواخن عثان وعواثن غير قياس كما في الصحاح قال الشاعر كان الغبار الذي غادرت * ضحيا دواخن من تنضب ( وابنا دخان غنى وباهله ) نقله الجوهري قيل سموا به لانهم دخنوا على قوم في غار فقتلوهم وحكى ابن بري انهم انما سموا بذلك لانه غزاهم ملك من اليمن فدخل هو واصحابه في كهف فنذرت بهم غنى وباهله فأخذوا باب الكهف ودخنوا عليهم حتى ماتوا وانشد للاخطل : تعوذ نسائهم يا بني دخان * ولولا ذاك ابن مع الرفاق قال يريد غنيا وباهله وقال الفرزدق يهجو الاصم الباهلي * أأجعل دارما كابني دخان * ( و ) من المجاز ( هدنة على دخن محركة قال الجوهري ( اي سكون لعله لا لصلح ) قال ابن الاثير شبهها بدخان الحطب الرطب لما بينهم من الفساد الباطن تحت الصلاح الظاهرة وقد جاء هذا في الحديث وقال أبو عبيدة في تفسيره اي لا ترجع قلوب قوم على ما كانت عليه اي لا يصفو بعضها لبعض ولا ينصع حبها كالكدورة التي في لون ادابة * قلت اخذه من الدخن الذي هو الكدر الى سواد يكون في لون الدابة أو الثوب ( ودخن الطعام كفرح ) وكذلك اللحم ( اصابه دخان ) في حال شيه أو طبخه ( فأحذ ريحه ) حتى غلب على طعمه ( و ) من المجاز ( خلقه ) إذا ( ساء ) وفسد ( وخبث ) ورجل دخن الخلق كما في الصحاح وهو قول شمر ( والدواخن كوي تتخذ على المقالي والاتونات ) الواحدة دخنة وانشد الازهري * كمثل الدواخن فوق الارينا * قلت والعامة تسميها المداخن ( والدخنة ) في الالوان بالضم ( كدورة سواد ) وهو الشبيه بلون الحديد ( دخن كفرح فهو ادخن وهي دخناء ) يقال كبش ادخن وشاة دخناء بينه الدخن كما في الصحاح وقال رؤبة * مرت كظهر الصرصران الادخن * ( و ) الدخنة شبه ( ذريرة تدخن بها البيوت ) نقله الجوهري وفي المحكم الثبات أو البيت ( ويوم دخنان ك ) سبحان ( سخنان ) وليلة دخنانة شديدة الحر والغم كانما يغشاها دخان وهو مجاز ( و ) المجاز ( الدخن محركه الحقد ) قال قعنب وقد علمت على اني اعاشرهم * لا نفتأ الدهر الا بيننا دخن ( و ) الدخن ايضا ( سوء الخلق ) وخبثه يقال ان لدخن الخلق اي خبيثه عن شمر وهو مجاز ( و ) الدخن ( قرند السيف ) وبه فسر قول المعطل الهذلي يصف سيفا لين حسام لا يليق ضريبه * في متنه دخن واثر أحلس وفي الاساس الدخن في السيف ما يتراءي في متنه من شدة الصفاء من سواد وهو مجاز ( و ) من المجاز الدخن ( تغير الدين والعقل والحسب ) استعير من دخن النار والطبيخ ( والدخناء بالضم عصفور ) اي ضرب منه ( وابو دخنة بالضم طائر ) يشبه لونه لون القبرة ابن بري وفي بعض الاصول لون الغبرة ( و ) المدخنة ( كمكنسة المجمرة ) والجمع المداخن ( ودخنت النار كمنع ونصر دخنا ودخونا وادخنت ) كاكرمت ( ودخنت ) بالتشديد وهذه عن الزمخشري رحمه الله تعالى ( وادخنت ) على افتعلت ( ارتفع دخانها ) ولم يذكر الجوهري ادخنت ودخنت ( و ) دخنت ( كفرحت القى عليها حطب فافسدت لهيج لها دخان ) شديد نقله الجوهري ( و ) من المجاز دخن ( النبت و ) كذا ( الدابة ) إذا ( صارت الوانها كدرة في سواد ) كانه علاهما الدخان والاسم الدخن محركة به فسر الجوهري المعطل الهذلي السابق ( كدخن ككرم دخنة بالضم ودخين كزبير ارن عامر ) الحجري ( تابعي ) عن عقبة بن عامر رضي الله تعالى عنه وعنه كعب بن علقمة وابن الغم الافريقي ثقة قتل سنة مائة كذا في الكاشف وزاد ابن حيان هو من اهل مصر وروى عنه بكر بن سوادة وقال الحافظ وابنه عامر بن دخين روى عن ابيه ( وادخن الزرع ) على افتعل ( اشتد حبه ) وذلك إذا علته كدرة قليلة ( و ) المجاز ( دخن الغبار دخونا ) اي ( سطع ) وارتفع منه قول الشاعر استحلم الوحش على اكسائها * اهوج محضير إذا النقع دخن * ومما يستدرك عليه دخن الطبيخ كفرح إذا تدخنت القدر نقله الجوهري وشراب دخن ككتف متغير الرائحة قال لبيد
وفتيان صدق قد غدوت عليهم * بلا دخن ولا رجيع مجنب والجنب الذي بات في الباطية والدخان الجدب والجوع وبه فسر قوله تعالى يوم تاتي السماء بدخان مبين اي يجدب بين يقال ان الجائع كان يرى بينه وبين السماء دخانا من شدة الجوع وقيل بل قيل للجوع دخان ليبس الارض في الجدب وارتفاع الارض فشبه غبرتها بالدخان ومنه قبل لسنة المجاعة غبراء وجوع اغبر وربما وضعت العرب الدخان موضع الشر إذ اعلا فيقولون كان بيننا امر ارتفع له دخان وتدخن الرجل بالدخنة وادخن على افتعل ودخن بها غيره قال آليت لا ادفن قتلاكم * فتدخوا المرأ وسرباله ودخن الفتنة محركة ظهورها واثارتها خلق داخن فاسد وحطب داخن فاسد وحطب داخن ياتي بالدخان وابو الحسن علي بن عمر بن احمد بن جعفر بن حمدان بن دخان البغدادي كغراب محدث روى عنه عبد العزيز الازجي ومات سنة 306 وابو البركات ليث بن احمد البغدادي المعروف بابن الدخني بالضم محدث ذكره المنذري في التكملة وضبطه وقال ظن انه منسوب الى الدخن الحية المعروفة وواد الدخان بن كفافة والوجه

_Türkçe çeviri henüz yok_
