# درج (د-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Derc : “Derc” tomar demektir

- Harfler: د - ر - ج
- Kur'an'da: 20 geçiş · 20 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَرَجَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَلَاتٍ | Dereceler | 8 | 8 | [2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/2:253.md) |
| [دَرَجَاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | فَعَلَاتٌ | Dereceler | 4 | 4 | [3:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/3:163.md) |
| [دَرَجَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَلَةً | Derece | 3 | 3 | [4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/4:95.md) |
| [سَنَسْتَدْرِجُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | سَنَسْتَفْعِلُهُمْ | Onları yakında derecelendireceğiz | 2 | 2 | [7:182](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/7:182.md) |
| [الدَّرَجَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَعَلَاتُ | Dereceler | 1 | 1 | [20:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/20:75.md) |
| [الدَّرَجَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | الْفَعَلَاتِ | Dereceler | 1 | 1 | [40:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/40:15.md) |
| [دَرَجَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَلَةٌ | Derece | 1 | 1 | [2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/2:228.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (143 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 7 ortak ayet · G² 51 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
2. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
3. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Üst
4. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 13 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
5. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
6. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hayese sürülmüş tarla demektir
7. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Cehd düz, sert yer demektir
8. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 8 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
9. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Büyük
10. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
11. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
12. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Biribirini kesen yoldur
13. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
14. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
15. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
16. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
17. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Onların malları
18. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
19. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sahip
20. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
21. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
22. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
23. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
24. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Şey
25. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
26. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
27. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
28. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
29. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
30. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
31. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
32. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
33. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
36. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
37. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
38. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
39. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8.md), منزل, [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md), [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Adım adım ilerleme, basamak basamak yükselme veya katlayıp dürüp içine alma |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların ve amellerin dikey hiyerarşideki aşamalı mertebeleri ile adım adım helake sürükleme |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve varoluş düzeninin tekdüze bir eşitlik yerine liyakat ve amele dayalı aşamalı bir basamaklar sistemi olması |
| Kritik Hata Riski | Derece kavramını salt yatay statü veya soyut üstünlük sanıp süreçsel basamak ve amel hiyerarşisi bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Kesintisiz akış, düzenli ve ardışık biçimde ileriye doğru hareket etme veya taşma (karşılaştır: [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md) bolca ve ardışık akma, [درس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3.md) ayakla basıp iz sürerek aşındırma, [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) peş peşe yetişip alt katmana ulaşma, [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md) şiddetle itip defetme) | ج | Harekete belirli bir mesafe, basamak basamak taşınma, kademeli intikal ve birbiri içine katlanarak yol alma niteliği eklemiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yeni bir eşiğe adım atmayı ve intikali temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Dikey yönelimi, hiyerarşik yükselişi ve mertebenin başını simgeler. |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yolda adım adım ilerlemeyi, yükün veya bünyenin aşama aşama taşınmasını ifade eder. |
| درج | eşikten geçerek dikey doğrultuda adım adım yol alma | Bir eşikten diğerine, dikey bir düzlemde veya katlanarak ilerleyen bir yol boyunca basamak basamak yükselme ve intikal hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çocuğun veya yaşlının küçük ve ardışık adımlarla yürümesi; merdiven basamağı; bir nesneyi ya da yazıyı dürüm dürüp katlama (derc). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Müsakkib el-Abdi'nin beytinde dağ geçidindeki patikalar ve basamaklı yollar anlamında مدرجة veya مدارج çoğuluyla yer alır: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي / تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم |
| Erken Arapça kullanım | İdrâc (kitabı veya bezi dürmek), istidrâc (birini basamak basamak, fark ettirmeden bir sonuca yaklaştırmak) ve daracân (küçük adımlarla yürüyüş) anlamlarında kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde درج kökü, fiziksel olarak basamak, adım, yol alma ve dikey düzlemde sıralanma çekirdeğine dayanır. İbranicede d-r-k (דָּרַךְ) kökü adım atmak, ayak basmak, yürümek ve yol anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede d-r-g (ܕܪܓ) doğrudan merdiven basamağı, derece ve aşama karşılığına gelir. Arapçada bu kök bir yandan basamak basamak yukarı çıkışı (derece), diğer yandan bir belgenin ya da kumaşın katlanıp rulo yapılması (derc) eylemini bünyesinde toplamıştır. Bu iki hat arasındaki anlamsal bağ, her iki eylemin de kesintisiz, parça parça ve ardışık katmanlar halinde ilerlemesidir. Akadcadaki daragu (yol, patika) kelimesi de aynı Sami kökenin fiziksel zeminini oluşturur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basamak (el-merkat), adım adım yürüme (ed-daracan) ve dürme (ed-derc) | Fiziksel basamaktan soyut manevi ve ameli mertebelere, katlanan tomardan aşamalı helake doğru semantik genişleme yaşanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-r-k (yürümek), Süryanice d-r-g (merdiven basamağı), Akadca daragu (patika) | Ortak Sami mirasında adım, basamak ve yol fikri esastır; Süryanice ile Arapça biçimsel ve anlamsal olarak tam örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda spekülasyondan uzak düzenli soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درج | Anlamlı | Adım adım yükselme, basamak, dürme | Kademeli ilerleyiş, mertebe basamağı veya bir şeyi rulo yapıp içine alma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [دجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Şaşkınlık, hayret, bir tür bakliyat | Zihnin veya hareketin yönünü şaşırıp dona kalması; bir cins bitki. | Kur'an'da geçmez. |
| [ردج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Yeni doğan yavrunun dışkısı, bulaşma | Yeni doğan canlının karnından ilk çıkan koyu madde; sıvama. | Kur'an'da geçmez. |
| [رجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Duvar örme, layık olma | Taşları üst üste koyarak yükseltme, sağlam sınır çekme. | Ortak yükselme ve katmanlaşma motifi; Kur'an'da geçer. |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Soyma, açığa çıkarma, çıplak kılma | Yüzeydeki örtüyü çekip altındakini ortaya çıkarma. | Katmanları ayırma ilişkisi; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درج | Merkez | Kademeli yükseliş ve basamak | Yukarıya doğru adım adım, kesintisiz ve aşamalı geçişi ifade eder. | Hem fiziksel hem ameli dikey mertebeleri kapsar. |
| [رتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Sabit düzen ve hiyerarşi | Bir şeyin yerli yerine oturup sabit kalmasını öne çıkarır; basamak hareketinden ziyade durulan sırayı bildirir. | Mertebe ve tertip anlamı taşır. |
| منزل | Komşu | Konaklama yeri ve kademe | Bir sefer veya süreç içinde inilip kalınan durak noktasını ifade eder. | Yükselme hareketinden çok durağanlığı anlatır. |
| [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | Üst üste binen katman | Birbirine denk veya birbiri üstüne kapanan tabakaları anlatır. | Basamaklı yürüyüşü değil paralel katmanlaşmayı içerir. |
| [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Doğrudan yukarı tırmanış | Dikey çıkışın fiziksel zorluğunu ve yüksekliğini anlatır, basamak fikri zorunlu değildir. | Yükselişin yönünü ve meşakkatini vurgular. |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Zıt | Aşağıya doğru basamak ve dip | Merdivenin veya katmanların aşağıya, çukura veya helake doğru iniş basamaklarını ifade eder. | Cehennemin alt tabakaları için (dereke) kullanılır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درج | Basamak basamak yükselme, dürme | Hem yükseliş basamağını hem de içine katlayıp almayı içerir. | Kesin |
| Latince | gradus, scala | Adım, derece, merdiven basamağı | Adım ve basamak fikrini karşılar; dürme (derc) nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | degree, step, gradual ascent | Derece, basamak, aşamalı ilerleyiş | Kademeli artış ve seviyeyi karşılar; dinsel-ameli hiyerarşiyi kısmen taşır. | Güçlü |
| Almanca | Stufe, Grad | Basamak, kademe, derece | Aşamalı sıralanışı ve basamağı tam karşılar; içine alma nüansı yoktur. | Güçlü |
| Fransızca | degré, échelon | Derece, basamak, kademe | Hiyerarşik basamak ve mertebeyi iyi verir; kökün katlama boyutunu içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَرَجَاتٍ / دَرَجَةً | Cennetteki manevi üstünlük ve liyakat mertebeleri | İman, cihat ve ilim sahiplerinin amellerine göre ahiretteki makam farkları (Bakara [2:253](https://lisan.digital/tr/ayet/2:253.md), Nisâ [4:95](https://lisan.digital/tr/ayet/4:95.md), Enfâl [8:4](https://lisan.digital/tr/ayet/8:4.md), Tâhâ [20:75](https://lisan.digital/tr/ayet/20:75.md)). |
| دَرَجَاتٍ | İlim, hikmet ve kavrayış üstünlüğü | Allah'ın dilediği kulunu ilim ve idrakte diğerlerinin üstüne çıkarması (En'âm [6:83](https://lisan.digital/tr/ayet/6:83.md), Yûsuf [12:76](https://lisan.digital/tr/ayet/12:76.md)). |
| دَرَجَةً | Hukuki ve toplumsal sorumluluk önceliği | Aile ve toplum düzeninde erkeğin üstlendiği mesuliyet ve yönetim payı (Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md)). |
| سَنَسْتَدْرِجُهُمْ | Fark ettirmeden adım adım helake sürükleme (istidraç) | Ayetleri yalanlayanlara mühlet ve nimet verilerek aşama aşama yıkıma yaklaştırılmaları (A'râf [7:182](https://lisan.digital/tr/ayet/7:182.md), Kalem [68:44](https://lisan.digital/tr/ayet/68:44.md)). |
| رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ | Mertebelerin mutlak yüceliği | Allah'ın zatının, sıfatlarının ve lütfettiği makamların nihai aşkınlığı (Mü'min [40:15](https://lisan.digital/tr/ayet/40:15.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidraç ve ilahi adalet / Ru'yetullah ve cennet mertebeleri | Kafir veya fasık kimselerde görülen olağanüstü durumların mucizeden farkı (istidraç); ahirette müminlerin amellerine göre farklı mertebelerde bulunması. | Aşamalı aldatma/helak ve adil mertebelenme yönünde yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Aile hukuku ve miras payları / Velayet kademeleri | Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md)'deki derecenin bir tahakküm mü yoksa nafaka ve koruma mükellefiyeti mi olduğu; akrabalık derecelerinin miras ve nikaha etkisi. | Hukuki hak, yetki ve mükellefiyet hiyerarşisi olarak daralmıştır. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve peygamberlerin fazileti | Cennetin derece derece yükselen, cehennemin ise derk derk alçalan yapısı; Bakara [2:253](https://lisan.digital/tr/ayet/2:253.md) bağlamında peygamberler arası derece farkı. | Amel karşılığı olan dikey konumlanma ve ontolojik liyakat anlamı. |
| Hadis | Cennet dereceleri ve Kur'an tilaveti | Kur'an okuyan kimseye cennet basamaklarında oku ve yüksel denilmesi; iki derece arasındaki mesafenin yerle gök arası kadar olması. | Somut merdiven basamağı ve sonsuz mükâfat mertebesi ekseninde yoğunlaşma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve mükâfat düzeni | Liyakat mertebesi | İman ve salih amel miktarınca ruhsal ve fiili konumu belirleme | Dini sistemde tek tip bir cennet veya kurtuluş yoktur; her fert ameli ölçüsünde bir basamağa yerleşir. | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve metodolojik gelişim | Tedricilik ve uzmanlık | Bilginin basamak basamak, hazmedilerek inşa edilmesi | İlimde ani sıçrama olmaz; kavramlar alt basamaklardan üst basamaklara doğru tırmanılarak kavranır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve teşkilat hiyerarşisi | Yetki ve liyakat basamakları | Toplumsal düzeni korumak üzere sorumluluğun kademelendirilmesi | Sorumluluk ve yetki eşit dağıtılmaz; ehliyet ve taşınan yüke göre idari dereceler kurulur. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir ve refah piramidi | Emek ve risk karşılığı kademe | Çabaya ve üretime bağlı olarak sermaye ve kazanç farkının meşrulaşması | Zoraki bir mülkiyet eşitliği yerine, helal dairede çaba ve katkıya dayalı gelir derecelenmesi esastır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık kuantum enerji seviyeleri ve merdiven fonksiyonu (step function) | Fizikte bir elektronun enerjisinin sürekli değil, belirli ayrık basamaklar (kuantlar) halinde artması; matematikte adım adım artan fonksiyonel sıçramalar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma ve pedagojik gelişim aşamaları | Sosyolojide toplumun liyakat, eğitim ve sorumluluk ekseninde hiyerarşik katmanlaşması; eğitimde basamaklı öğretim modeli. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dereceyi sadece dünyevi bir rütbe, unvan ya da erkeğin kadın üzerindeki mutlak tahakküm aracı olarak algılamak; istidrâcı ise sadece bireysel bir büyülenme sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; amellerin karşılıksız kalmadığı kozmik adalet basamaklarını, peygamberlerin ve müminlerin ilim ve ahlaktaki dikey yükselişini, inkarcıların ise adım adım tükenişini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın adalet anlayışı mutlak tekdüze bir eşitlikçilik (egaliteryanizm) zannedilir veya hiyerarşik dereceler adaletsizlik sayılarak amelin dönüştürücü gücü ıskalanır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, insan, amel ve ceza tasavvurunun statik ve tek katmanlı değil; aşamalı, dikey ve dinamik bir basamaklar düzenine (tedric ve meratib) dayandığını gösterir. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Cennet mükâfatlarının ve peygamberlerin faziletlerinin anlatıldığı ayetlerde, karı-koca hukukunda ve zalim toplumlara mühlet verilmesini anlatan istidraç bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Herkesin eşit düzeyde kurtulacağı veya batıl ehlinin dünyadaki refahının doğrudan bir ilahi rıza göstergesi olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; refahın bir istidraç basamağı olabileceğini hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayakla adım adım yürüyerek merdiven basamağını çıkmak, dikey bir yolu katetmek veya bir kağıdı/kumaşı kat kat rulo yaparak içine dürmek.
- Soyut anlam: Varlıkların ameli, ilmi ve ontolojik değerlerine göre dikey bir düzlemde kademelenmesi; ilahi sünnette süreçlerin birdenbire değil basamak basamak işletilmesi.
- Sistematik karşılık: Adalet mekanizmasının, liyakat ve kesb girdilerine göre ayrık değer basamakları üreten hiyerarşik bir derecelendirme sistemi olması.
- LaTeX modeli: $$S_{n+1} = S_n + \Delta a_n \implies D(S) = \sum_{k=1}^n \delta_k$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$, failin durumunu; $\Delta a$, yapılan amelin veya sergilenen eylemin değer girdisini; $D(S)$ ise bu girdilerin birikimiyle ulaşılan nihai dereceyi temsil eder. $\delta_k$, her bir ayrık basamağı ifade eder. Kişi kesintisiz bir akışla değil, her amelin inşa ettiği ayrık basamakları tek tek tırmanarak ($S_n \to S_{n+1}$) veya farkında olmadan tüketerek mertebe kazanır yahut istidraç ile helake sürüklenir.

## Geçtiği ayetler (20 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/2:228.md) — دَرَجَةٌ

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/2:253.md) — دَرَجَاتٍ

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

Meal (IK): Şu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

### [Ali İmran 3:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/3:163.md) — دَرَجَاتٌ

هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, Allah katında derece derecedir. Allah yaptıklarını görendir.

### [Nisa 4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/4:95.md) — دَرَجَةً

لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Mü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.

### [Nisa 4:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/4:96.md) — دَرَجَاتٍ

دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Kendisinden dereceler, mağfiret ve rahmet. Ve Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [En'am 6:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/6:83.md) — دَرَجَاتٍ

وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): İşte bu, bizim hüccetimizdir. Onu kavmine karşı İbrahim’e verdik. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve muhakkak ki Rabbın; Hakim, Alim’dir.

### [En'am 6:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/6:132.md) — دَرَجَاتٌ

وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Her birinin işlediklerine karşılık dereceleri vardı. Ve Rabbın onların işlediklerinden gafil değildir.

### [En'am 6:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/6:165.md) — دَرَجَاتٍ

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizi, verdikleriyle denemek için yeryüzünün halifeleri yapan ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphe yok ki O; Gafur, Rahim’dir.

### [Araf 7:182](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/7:182.md) — سَنَسْتَدْرِجُهُمْ

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; Biz, onları bilmeyecekleri noktadan derece derece helake yaklaştırırız.

### [Enfal 8:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/8:4.md) — دَرَجَاتٌ

أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): İşte onlar; inanmışların kendileridir. Onlara Rabb’larının katından dereceler, mağfiret ve cömertçe verilmiş rızıklar vardır.

### [Tevbe 9:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/9:20.md) — دَرَجَةً

الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ

Meal (IK): Onlar ki iman etmişler, hicret etmişler ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmişlerdir. Derece bakımından Allah katında çok büyüktürler. Ve işte onlar, kurtuluşa erenlerin kendileridir.

### [Yusuf 12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/12:76.md) — دَرَجَاتٍ

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

### [İsra 17:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/17:21.md) — دَرَجَاتٍ

انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

Meal (IK): Bak, nasıl onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Elbetteki ahiret; dereceler bakımından da büyüktür, üstünlük bakımından da.

### [Taha 20:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/20:75.md) — الدَّرَجَاتُ

وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى

Meal (IK): Kim de O’na iman etmiş ve salih ameller işlemiş olarak gelirse; işte onlara en üstün dereceler vardır.

### [Mü'min 40:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/40:15.md) — الدَّرَجَاتِ

رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ

Meal (IK): Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah, karşılaşma gününden korkutmak için, kendi emrinden olan ruhu kullarından dilediğine indirir.

### [Zuhruf 43:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/43:32.md) — دَرَجَاتٍ

أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): Yoksa Rabbının rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimlerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürebilmeleri için kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbının rahmeti, onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

### [Ahkaf 46:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/46:19.md) — دَرَجَاتٌ

وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Herkese işlediklerinin karşılığı ödenir. Ve kendilerine zulmedilmez.

### [Hadid 57:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/57:10.md) — دَرَجَةً

وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ne oluyor size ki; Allah yolunda infak etmiyorsunuz? Halbuki göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. İçinizden, fetihten önce infak eden ve savaşanlar; daha sonra infak edip savaşanlar elbette bir değildir. Berikiler daha üstün derecededirler. Allah; hepsine de en güzel olanı vaadetmiştir. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Mücadele 58:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/58:11.md) — دَرَجَاتٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; size: Meclislerde yer açın, denilince; yer açın ki, Allah da size açsın. Kalkın, denince de kalkın ki, Allah içinizden iman etmiş olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Kalem 68:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/ayet/68:44.md) — سَنَسْتَدْرِجُهُمْ

فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bu sözü yalanlayanları Bana bırak. Biz; onları, kendilerinin bilmeyecekleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والراء معهما
ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات
جدر:
الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء.
ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه.
والجِدارُ جمعه جَدَرٌ.
والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال:
ويبنون في كلِّ وادٍ جديرا
وقال:
تشييدُ أعضادِ البِناء المُجتدر
والجُدري معروف، وصاحبهُ مجدورٌ ومُجَّرٌ، وهو قُروحٌ تنفطُ عن الجِلد.
والجَدَرُ: انتِبارٌ في عٌنقِ الحمارِ، وربَّما كان آثار الكدمِ، وجدِرَت عُنُقُه جَدَراً إذا انتبرت أعاضه.
وفلانٌ جَديرٌ لذاك، وقد جَدُرَ جَدارةً، وأجدِر به أن يفعله أي خَليقٌ.
والجَدر: شدَّةُ الشُّربِ.
وامرأة جَيدَرةٌ: قصيرةٌ، ورجل جيدرٌ وجَيدَرَةٌ أيضاً.
دجر:
الدَّجَرُ شبه الحيرة، وقد دَجِرَ فهو داجِرٌ ودَجرانُ أي حَيرانُ في عمله وأمره، ويُجمع دجارى، قال:
دَجرانَ لم يشرَب هناك الخَمرا
والدَّيجُورُ: الظَّلامُ والغُبارُ الأسودُ.
والدَّجرُ: اللَّوبياءُ والدِّجرُ: الخشبة التي تُشدُّ عليها حديدةُ الفَدّان، وبالكسرة لغةٌ، ومنهم من يجعله دُجرين كأنَّهما أذنانِ، والحديدةُ اسمها السَّبَّةُ، والفَدانُ اسم لجميع أدواتِه، والنَّير الخشبة على عُنقِ الثَّور، والسَّميقانِ خشبتان قد شُدَّتا في العنق، والخشيةُ التي في وسطه يُشدُّ بها عِنانُ الويج، وهي القُناحَةُ، والويجُ والميلُ باليَمانيّة اسم الخشبة الطويلة بين الثَّورين، والخشبة التي يَقبِضُ عليها الحَرَاثُ هي المِقوَمُ والمِملقَةُ والمِملسَةُ النِّمرز وهو المسفن أيضاً.
جرد:
الجَرَدُ فضاء لا نبات فيه، اسم للفضاء، فإذا نعتَّ به قُلت: أرض جرداءُ، ومكان أجردُ، وقد جَرِدَت جَرَداً، وجَردَها القحط تجريداً.
ورجل أجرد: لا شعر على جسده.
والأجرَدُ من الخيل والدَّزابِّ: القصير الشعر حتى يقال: إنه لأجرَدُ القوائم أي قصير شعر القوائم أي قصير شعر القوائم، قال:
كأن فُتُودي والفِتيانُ هَوَت به		من الدَّرو جَرداءُ اليدين وثيق
ويقال: فلان حسن الجُردَةِ وهي العِربَةُ.
والمُجرَّدُ: الذي أجرَدَه الناس فتركوه في مكان واحد.
والجردُ: أخذك الشَّيء عن الشّيء جرفاً وسحفاً، فلذلك سُميَ المشؤومُ جارُوداُ كما قيل في الهجاء للجارودِ العبديِّ:
لقد جَرَّدَ الجارُودُ بكر بن وائلٍ
وإذا جَدَّ الرجل في سيره فمطى، يقال: انجرد فذهب.
وتَجرَّدَ لأمر كذا أو للعبادة أي أخذ في القيام به.
وإذا خرجت السُّنبلة من لفائِفها، قيل: تَجرَّدَت.
وامرأةٌ بضَّعة المتجرَّد أي رخصة ناعمة تحت ثيابها.
والجريدةُ: سعفة زطبةٌ جُرِّدَ عنها خوصُها كما يُقشأ الورقُ عن القضيب.
وزرع مَجرودٌ: أصابه الجَرادُ، وجُرِدَ الزرع.
والجُردانُ والمُجَرَّدُ: من أسماء الذَّكر.
والجُرادُ والجُرادة اسم رمل بالبادية.
والجَرادُةُ: اللحّاسة، معروف.
والجَردُ: ثوب خلق، لغة هُذيلٍ، وهُذيلٌ تقول: لُبس جَردَةٍ، وأرض مَجرودةٌ ومَجرَدٌ وجُردَةٌ أي ليس فيها سترة من شجرٍ وغيره.
والجريدةُ: طائفةُ من الجند.
ردج:
الرَّدَجُ: ما يخرج من بطن السَّخلةِ أول ما توضع، ويقال للصَّبيِّ أيضاً، قال الشاعر:
والكلبُ يلحسُ عن حرف استِه الَّدَجا
درج:
الدَّرَجُ: جماعة عتب الدَّرَجَةِ.
والدَّرَجَةُ في الرِّفعة والمنزلة، وتجمع الدَّرَج، ودَرَجاتُ الجنان: منازلُ ارفع من منازلَ.
والدَرَجانُ: مشية الشيخ والصَّبيّ، ودَرَجَ يَدرجُ دَرجاً ودَرَجاناً.
والدُّرّاجُ من الطير بمنزلة الحيقطان، من طير العراق، أرقَط.
والدِّرِّيجُ: شيء يضرب به ذو أوتارِ كالطَّنبور.
وكلُّ بُرجٍ من بروج السَّماء ثلاثون دَرَجَة.
والمَدرَجة: ممرُّ الأشياء على مسلك الطَّريق ونحوه.
ورجعتُ في أدراجي أي طريقي الذي مررتُ فيه.
ودَرَجَ قرنٌ بعد قَرنٍ أي فنوا، وأدرجَهُم الله إدراجاً.
وأدرجتُ الكتاب، وفي دَرجٍ الكتاب كذا.
والدَّراجات شبه الدّبّابات تتخذ في الحروب يدخل فيها الرِّجالُ.
والدُّرجُ: حِفشٌ من أحفاشِ النساء والجميع الدِّرجة.
والدُّرجة: خِرقةٌ فتجعَل في حَياء النّاقة إذا ظئرت يُغطى رأسها ثم يَسلُّون تلك الدُّرجةُ سلا عنيفاً فيشمُّونها للرأم فإذا شمَّت ظنَّت أنَّه ولدها فانعطفت إليه، قال:
ولم يجعل لهل دُرَج الظِّئارِ
أي لم تلد قطُّ.
والمِدراجُ: النّاقةُ تضمَرَ حتى يلحق حقبها بالتَّصدير.
والمِدراجُ أيضاً: النّاقة لا تجاوز يومها الذي ضُربت فيه حتى تنتجَ، والتي تجاوز يقالُ لها الجَرُورُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** onlarla birlikte

**ج د ر**، **د ج ر**، **د ر ج**، **ج ر د**، **ر د ج** kullanılagelenlerdir.

**جدر**:
**الجَدرُ**: bitkiden bir tür; bir tanesi **الهاء** ile (yapılır).
Ağaçtan da: **الدِّقُّ**; **القِفاف** ve **الصِلابِ** içinde biter; başları ilkbaharın başında çıktığında “ağaç **أجدَرَت** ve yer **أجدَرَت**” denir; o, **جَدِرٌ**’dür; bir nüshada: **مُجدِرٌ**; ta ki uzayıncaya kadar; uzayınca adları ayrılır.
**الجِدارُ**; onun çoğulu **جَدَرٌ**’dür.
**والجَديرُ**: etrafına **جِدارٌ مَجدورٌ** yapılmış bir yer; dedi ki:
ويبنون في كلِّ وادٍ جديرا
Ve dedi ki:
تشييدُ أعضادِ البِناء المُجتدر
**والجُدري** bilinen (şey)dir; onun sahibi **مجدورٌ** ve **مُجَّرٌ**’dür; o, deriden kabarcık çıkaran yaralardır.
**والجَدَرُ**: eşeğin boynunda bir kabarma; belki ısırmanın izleri olur; ve “boynu **جَدَراً** **جدِرَت**” (denir) eğer sinirleri kabarırsa.
Ve falan kimse buna **جَديرٌ**’dir; ve **جَدارةً** **جَدُرَ**; ve “onu yapması için **أجدِر**” yani layıktır.
**والجَدر**: içmenin şiddeti.
Ve bir kadın **جَيدَرةٌ**: kısa; ve bir erkek **جيدرٌ** ve **جَيدَرَةٌ** da.

**دجر**:
**الدَّجَرُ** şaşkınlığa benzer; ve **دَجِرَ**; o hâlde o **داجِرٌ**’dir; ve **دَجرانُ** yani işinde ve işinde-işinde şaşkındır; ve **دجارى** diye çoğul yapılır; dedi ki:
دَجرانَ لم يشرَب هناك الخَمرا
**والدَّيجُورُ**: karanlık ve siyah toz.
**والدَّجرُ**: börülce; ve **الدِّجرُ**: üzerine **الفَدّان** demirinin bağlandığı tahta; ve kesre ile (okunuş) bir dildir; ve onlardan kimi onu **دُجرين** yapar, sanki ikisi iki kulakmış gibi; ve demirin adı **السَّبَّةُ**’dir; ve **الفَدانُ** onun bütün aletlerinin adıdır; ve **النَّير** öküzün boynu üzerindeki tahtadır; ve **السَّميقانِ** boyunda bağlanmış iki tahtadır; ve ortasındaki, **الويج**’in dizgininin bağlandığı tahta, o **القُناحَةُ**’dır; ve **الويجُ** ve **الميلُ** Yemenî dilinde iki öküz arasındaki uzun tahtanın adıdır; ve çiftçinin tuttuğu tahta **المِقوَمُ** ve **المِملقَةُ** ve **المِملسَةُ**’dir; **النِّمرز** ise **المسفن** de denilendir.

**جرد**:
**الجَرَدُ** bitki olmayan bir boşluktur; boşluğun adıdır; onu sıfat yaptığında “**أرض جرداءُ**” ve “**مكان أجردُ**” dersin; ve **جَرَداً** **جَرِدَت**; ve kıtlık onu **تجريداً** **جَرَدَها**.
Ve **رجل أجرد**: bedeninde kıl olmayan.
Ve atlardan ve **الدَّزابِّ**’den **الأجرَدُ**: kılı kısa olan; hatta “o, **أجرَدُ القوائم**’dir” denir; yani bacakların kılı kısa; yani bacakların kılı kısa; dedi ki:
كأن فُتُودي والفِتيانُ هَوَت به		من الدَّرو جَرداءُ اليدين وثيق
Ve denir: falan kimse **حسن الجُردَةِ**’dir; o da **العِربَةُ**’dir.
**والمُجرَّدُ**: insanların onu **أجرَدَه** (soyup ayırdığı) ve onu bir yerde bıraktığı kimse.
**والجردُ**: şeyi şeyden kazıyarak ve sıyırarak almandır; bu yüzden uğursuz olana **جارُوداُ** adı verildi; **الجارودِ العبديِّ** için hicivde denildiği gibi:
لقد جَرَّدَ الجارُودُ بكر بن وائلٍ
Ve eğer adam yürüyüşünde ciddileşir de süratlenirse, “**انجرد**” denir; yani gitti.
Ve “şu iş için” yahut “ibadet için” **تَجرَّدَ**; yani onu yerine getirmeye girişti.
Ve başak kılıflarından çıktığında “**تَجرَّدَت**” denir.
Ve bir kadın: **بضَّعة المتجرَّد**; yani elbisesinin altında yumuşak, ince.
**والجريدةُ**: yaş bir hurma dalı; yaprakçıkları ondan soyulmuştur; tıpkı çubuğun üzerinden yaprağın soyulması gibi.
Ve **زرع مَجرودٌ**: ona çekirge isabet etti; ve ekin **جُرِدَ**.
Ve **الجُردانُ** ve **المُجَرَّدُ**: erkeğin adlarındandır.
Ve **الجُرادُ** ve **الجُرادة**: çölde bir kumun adıdır.
Ve **الجَرادُةُ**: yalayıcı; bilinen (şey).
Ve **الجَردُ**: eski bir elbise; **هُذيلٍ** dili; ve **هُذيلٌ** “**لُبس جَردَةٍ**” der; ve “**أرض مَجرودةٌ**” ve “**مَجرَدٌ**” ve “**جُردَةٌ**” yani onda ağaç ve başkasından bir örtü yoktur.
Ve **الجريدةُ**: askerlerden bir taife.

**ردج**:
**الرَّدَجُ**: oğlağın karnından, doğduğu ilk anda çıkan şey; ve çocuğa da söylenir; şair dedi ki:
والكلبُ يلحسُ عن حرف استِه الَّدَجا

**درج**:
**الدَّرَجُ**: **الدَّرَجَةِ**’nin basamaklarının topluluğu.
Ve **الدَّرَجَةُ** yükseklikte ve mertebede; ve **الدَّرَج** diye çoğul yapılır; ve **دَرَجاتُ الجنان**: menzillerden daha yüksek menzillerdir.
Ve **الدَرَجانُ**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşü; ve **دَرجَ يَدرجُ** **دَرجاً** ve **دَرَجاناً**.
Ve kuşlardan **الدُّرّاجُ**, **الحيقطان** mertebesindedir; Irak kuşlarındandır; beneklidir.
Ve **الدِّرِّيجُ**: telli bir sahibi olanın, **الطَّنبور** gibi, onunla vurduğu bir şey.
Ve göğün burçlarından her bir burç otuz **دَرَجَة**’dir.
Ve **المَدرَجة**: yol ve benzeri güzergâhta şeylerin geçiş yeridir.
Ve “**في أدراجي** döndüm” yani geçtiğim yoluma.
Ve “bir nesil ardından bir nesil **دَرَجَ**” yani yok oldular; ve Allah onları **إدراجاً** **أدرجَهُم**.
Ve kitabı **أدرجتُ**; ve “kitap şu (şey)in **دَرجٍ**’indedir.”
Ve **الدَّراجات** savaşlarda yapılan, içine adamların girdiği, **الدّبّابات**a benzer (şeyler)dir.
Ve **الدُّرجُ**: kadınların eşyalarından bir **حِفشٌ**; ve hepsi **الدِّرجة**’dir.
Ve **الدُّرجة**: bir bez parçasıdır; deve, sütanne olduğunda onun hayâsına konur; başı örtülür; sonra o **الدُّرجةُ**’yi şiddetli bir çekişle çekerler; onu **للرأم** için koklatırlar; onu kokladığında onun kendi yavrusu olduğunu sanır da ona yönelir; dedi ki:
ولم يجعل لهل دُرَج الظِّئارِ
Yani hiç doğurmadı.
Ve **المِدراجُ**: deve; zayıflatılır, ta ki **حقبها**’sı **التَّصدير**’e yetişinceye kadar.
Ve **المِدراجُ** ayrıca: deve; üzerine vurulduğu gününü aşmaz, ta ki doğuruncaya kadar; aşanına **الجَرُورُ** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَرَجَ الرجل والضَبُّ يَدْرُجُ دُروجاً وَدَرَجاناً، أي مشى. ودَرَجَ، أي مضى لسبيله. يقال: درجَ القومُ، إذا انقرضوا. والاندراج مثلُه. وفي المثل: أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ، أي أكذبُ الأحياءِ والأمواتِ. قال الأصمعي: دَرَجَ الرجل، إذا لم يُخَلِّفْ نسلاً. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ، إذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ، فهي مِدْراجٌ إذا كانت تلك عادَتُها. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ودَرَّجَهُ إلى كذا واستدرجه، بمعنىً، أي أدناه منه على التدريج، فتَدَرَّجَ هُو. والدَروجُ: الرِيحُ السريعة المَرّ؛ يقال: ريحٌ دَروجٌ، وقِدْحٌ دَروجٌ. والمَدْرَجَةٌ: المَذْهب والمسلَك. وقولهم: خَلِّ دَرَجَ الضَبِّ، أي طريقه، لئلاَّ يسلك بين قدميك فتنتفخ. والجمع الأَدْراجُ، ومنه قولهم: رجعتُ أَدْراجي، أي رجعتُ في الطريق الذي جئت منه. والدَرَجَةُ: المِرقاةُ، والجمع الدَرَجُ. والدَرَجة: واحدة الدَرَجات، وهي الطبقات من المراتب. والدُرَجَةُ، مثال الهُمَزَةِ: لغةٌ في الدَرَجَةِ، وهي المِرقاةُ. والدُرَجَةُ أيضاً: طائر أسود باطنِ الجناحين وظاهِرُهُما أغبرُ على خِلقةِ القطا إلاّ أنَّها ألطف. والدَرْجُ: الذي يُكْتَبُ فيه، وكذلك الدَرَجُ بالتحريك. يقال: أنفذته في دَرْجِ الكتاب، أي في طَيِّهِ. وذهب دمُه أدراجَ الرياح، أي هَدَراً. والدُرْجُ، بالضم: حِفْشُ النِساء. والدُرْجَةُ أيضاً: شؤء يُدْرَجُ فيُدْخَلُ في حَياءِ الناقة ثم تَشمُّهُ فتظنُّه ولَدها فتَرْأَمه. والدُرَّاجُ والدُرَّاجَ'ُ: ضربٌ من الطَير، للذكر والأنثى، حتًّى تقولَ الحَيْقُطانُ، فيختصّ بالذكر. وأرضٌ مَدْرَجَةٌ، أي ذات دُرَّاجٍ. والدَرَّاجَةُ، بالفتح: الحالُ، وهي التي يَدَرَّجُ عليها الصبيّ إذا مشى.

##### Türkçe

**دَرَجَ** adam ve **الضَبُّ** **يَدْرُجُ** **دُروجاً** ve **وَدَرَجاناً**; yani yürüdü. Ve **دَرَجَ**; yani yoluna gitti. Denilir: **درجَ القومُ**; yok olup tükendikleri zaman. Ve **الاندراج** onun gibidir. Ve meselde: **أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**; yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. **الأصمعي** dedi: **دَرَجَ الرجل**; nesil bırakmadığı zaman. Ve **دَرَجَتِ الناقةُ** ve **أَدْرَجَتْ**; bir yıl geçtiği ve yavrulamadığı zaman; o, bu onun âdeti olduğu zaman **مِدْراجٌ**dur. Ve **أَدْرَجْتُ الكتابَ**: onu dürdüm. Ve onu şuna **دَرَّجَهُ** ve **استدرجه**; bir mânâ ile; yani onu ondan derece derece yaklaştırdı; böylece o da **تَدَرَّجَ**. Ve **الدَروجُ**: hızlı geçen rüzgâr; denilir: **ريحٌ دَروجٌ** ve **قِدْحٌ دَروجٌ**. Ve **المَدْرَجَةٌ**: gidilen yol ve izlenen güzergâh. Ve onların sözü: **خَلِّ دَرَجَ الضَبِّ**; yani onun yolu; ayaklarının arasından gitmesin de şişesin diye. Çoğulu **الأَدْراجُ**dur; ondan onların sözü: **رجعتُ أَدْراجي**; yani geldiğim yolda geri döndüm. Ve **الدَرَجَةُ**: basamak; çoğulu **الدَرَجُ**. Ve **الدَرَجة**: **الدَرَجات**ın bir tanesi; o, mertebelerden tabakalardır. Ve **الدُرَجَةُ**; **الهُمَزَةِ** misali: **الدَرَجَةِ**de bir dildir; o, basamaktır. Ve **الدُرَجَةُ** ayrıca: kanatlarının içi siyah, dışı ikisi de boz; yaratılışça **القطا** üzerine, ancak o daha incedir. Ve **الدَرْجُ**: içine yazılan şey; harekeli olarak **الدَرَجُ** da böyledir. Denilir: **أنفذته في دَرْجِ الكتاب**; yani onun dürümünde. Ve kanı **أدراجَ الرياح** gitti; yani boşa. Ve **الدُرْجُ** (ötre ile): kadınların ferci. Ve **الدُرْجَةُ** ayrıca: dürülüp sokulan bir şey; devenin hayâsına sokulur, sonra onu koklar da onu yavrusu sanır ve ona şefkat eder. Ve **الدُرَّاجُ** ve **الدُرَّاجَ'ُ**: kuşlardan bir tür; erkek ve dişi için; ta ki **الحَيْقُطانُ** denilsin de erkekle tahsis edilsin. Ve **أرضٌ مَدْرَجَةٌ**; yani **دُرَّاجٍ** sahibi. Ve **الدَرَّاجَةُ** (fetha ile): hâl; o, çocuk yürüdüğü zaman üzerinde **يَدَرَّجُ** olduğu şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د ر
جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد .
جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ .
قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع .
والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان .
( قلت ) وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سُيُولِ شِرَاجِ الحَرَّةِ ، فقال للزبير : ( اسقِ أرضَكَ حتى يبلغ الماء الجَدْرَ ، ثم أرسِلْهُ إليه ) أراد بالجَدْرِ : ما رُفِعَ من أعضَادِ المَزْرَعَةِ لتمسك الماء كَالجِدَارِ .
وقال الليث : الجَدِيرُ : مكان قد بُني حَوَالَيهِ جِدارٌ مَجْدُورٌ ، وقال الأعشى :
ويبنون في كل وادٍ جَدِيراً
وقال رؤبة :
تشييد أعضاد البناء المُجْتَدَرْ
والجُدَريُّ : قُرُوحٌ تَنَفَّطُ عن الجِلدِ ممتلئةٌ ماءً ثم تقيَّح ، وصاحِبُها : جَدِيرٌ مُجَدَّرٌ .
ويقال : الجَدَرِيُّ بفتح الجيم .
وقال الليث : الجَدَرُ : انتبارٌ في عُنُقِ الحِمَارِ ، وربما كان من آثار الكَدْمِ .
يقال : جَدِرَت جَدَراً إذا انْتَبَرتْ .
وأنشد لرؤبة :
أو جَادرُ اللِّيتَيْن مطويُّ الحَنَق
وفلان جديرٌ لذلك الأمر أي خليق له ، وما كان جديراً ، ولقد جَدُر جَدَارة .
وأجدِرْ به أن يفعل ذاك .
وقال اللحياني : إنه لجَديرٌ أن يفعل ذاك ، وإنهما لجديران ، وإنهم لجديرون .
وقال زهير :
جَدِيرُون يوماً أن ينالوا ويستعلوا
ويقال للمرأة : إنها لخليقةٌ وجديرةٌ أن تفعل ذاك ، وإنهن لجَدِيراتٌ وجَدَائِرُ أن يفعلن ذاك .
( أخبرني المنذري عن الطوسيِّ عن الخرَّاز عن ابن الأعرابي ) قال : أجدَرَ الشجرُ ، وجدَّر إذا أخرج ثمره كأنه الحِمَّص .
وقال الطِّرمَّاح :
وأجدَرَ من وادي نَطَاةَ وَلِيعُ
نَطَاةٌ : عَيْنٌ بِخَيْبَرَ .
وقال أبو زيد : كنيفُ البيت مثل الحُجْرَةِ يُجمَعُ من الشجر ، وهي الحَظِيرةُ أيضاً .
والحِظَارُ : ما حُظِرَ على نباتٍ بِشَجَرٍ فإذا كانت الحظيرة من حجارة فهي جَدِيرةٌ ، فإن كان من طين فهو جِدَارٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) الجيْدر : القصير .
وقال غيره : يقال للمرأة : جَيْدَرة .
قال : والمُجَدَّرُ بالدال : القصير أيضاً .
ويقال : جَدِرَ الكَرمُ يَجْدَرُ جَدَراً إذا حبَّب وهمَّ بالإيراق .
وقال ابن الأعرابي : الجَدَرَةُ : الوَرَمَةُ في أصل لحي البعير .
وقال النضر : الجَدَرَةُ : غُدَدَةٌ تكون في عُنُقِ البعير يسقيها عِرْقٌ في أصلها نحو
السِّلعة برأسِ الإنسان . وجَمَلٌ أجدَرُ ، وناقة جَدْرَاءُ .
دجر : ( أبو عبيد ) : رجل دَجِرٌ وَدَجْرَان ، وهو النشيط الأشِرُ .
وقال أبو زيد : دَجَرَ الرجل دَجَراً وهو الأحمق الذي يَذْهَبُ لغير وَجْهِهِ .
وقال الليث : الدَّجَرُ : شبه الحيرة ، وقد دَجِرَ فهو دَجِرٌ ودَجْرَانُ أي حَيْرَانُ في أمره .
قال رؤبة :
دَجْرَانَ لم يَشْرَب هناك الخَمْرَا
والجميع : الدَّجَارَى .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّجْرُ : اللوبياء بفتح الدال ، وقرأته بخط شمر : الدُّجْر : اللوبياء .
( أبو عبيد ) : ليلة دَيْجُوجٌ وَدَيْجُورٌ : مظلمة .
وقال شمر : الدَّيجور : التراب نفسه ، والجميع : الدَّياجير .
يقال : تُرَابٌ دَيْجُورٌ ، يَضْرِبُ إلى السواد كَلَوْنِ الرماد ، وإذا كَثرَ يَبِيْسُ النباتِ فهو الدَّيجُورُ لسواده .
وقال ابن شميل : الدَّيجُورُ : الكثير من الكَلأ .
وقال الليث : الدَّجْرُ ، والدِّجرُ لغتان وهي الخشبة التي يُشد عليها حديدة الفدَّان ، ومنهم من يجعله دُجْرَينِ كأنهما أذنان ، الحديدة : اسمها : السّنَّةُ ، والفدَّان : اسم لجميع أدواته . والخشبة التي على عنق الثور هي النِّير ، والسَّميقَانِ : خشبتان قد شُدَّتا في العنق ، والخشبة التي في وسطه يُشد بها عِنَانُ الوَيْج وهو القُنّاحة والويج والمَيْسُ باليمانية : اسم الخشبة الطويلة بين الثورين ، والخشبة التي يُمسكها الحَرَّاثُ هي المِقوَم .
قال : والمِمْلَقَةُ : النمرز .
( قلت ) : وهذه حروف صحيحة قد ذكرها ابن شميل في صفاته ، وذكر بعضها ابن الأعرابي .
جرد : ( الحراني عن ابن السكيت ) : الجَردُ : الثوب الخلَقُ .
وقال شمر قال ابن شميل يقال : جَرْدُ حِبَرَةٍ للثوب الذي قد ذهب زِئْبَرُهُ .
وأنشد :
أجَعَلتَ أسعد للرماح دَرِيئَةً
هَبِلَتْكَ أمك أيَّ جَردٍ تَرْقَعُ
قال الأصمعي في معنى قوله أيَّ جرد ترقع أي ترقع الأخلاق ، وتترُكُ أسْعَدَ قد خرَّقَتْهُ الرِّماح ، فأي شيءٍ تُصلِحُ بعده .
وأخبرني المنذري قال أخبرني المبرَّد عن الرِّياشيِّ قال : أنشدني الأصمعي في النون
مع الميم :
ألا لها الويل على مُبينِ
على مُبينٍ جَرَدِ القَصِيم
مُبين : اسم بئر ، والقَصِيم : نبت . قال : والأجاردُ من الأرض : ما لا يُنبِتُ وأنشدني في مثل ذلك :
يَطْعَنُهَا بِخَنْجَرٍ من لَحْمِ
تحت الذُّنابى في مكان سُخن
( أبو عبيد ) : ثوب جَرْدٌ أي خَلَقٌ .
وإذا أصاب الجَرَادُ الزرعَ قيل : جُرِدَ الزَّرعُ .
وقال ابن السكيت : الجَرَدُ : أن يشْرَى جِلدُ الإنسانِ من أكل الجَرادِ .
وقال شمر : الجَرَدُ من الأرض : فضاءٌ لا نباتَ فيه ، وهذا الاسم للفَضَاء ، فإذا نعتَّ به ، قُلْتَ : أرضٌ جرداءُ ، ومكان أجرَدُ ، وقد جرِدَت جَرَداً ، وجرَّدها القَحْطُ تجريداً .
ورجلٌ أجرَدُ : لا شَعْرَ على جسدهِ وفي الحديث : ( أهل الجَنَّةِ جُردٌ مُردٌ ) .
والأجرَدُ من الخيل كلها : القصير الشَّعر ، حتى يقال : إنه لأجرَدُ القوائم ، وأنشد :
كأن قُتودي والفِتَان هَوَت به
من الذَّرْوِ جرداءُ اليدين وثيقُ
والجَرْدُ مُخَفَّفٌ : أخذُك الشيء عن الشيء جَرْفاً ، وسَحْفاً ، فلذلك يُسمَّى المشؤوم جاروداً ، وأنشد :
لقد جَرَدَ الجَارُودُ بكر بن وائل
وإذا جدَّ الرجل في سَيْرِهِ فمضى ، يقال : انجرد فذهب ، وإذا أجدَّ في القيام بأمر قيل : تجرَّد لأمر كذا وكذا ، وتجرَّد للعبادة .
وامرأةٌ بَضَّةُ المتجرَّد إذا كانت بضة البشرة إذا جُرِّدت من ثوبها .
والجَريدة : سَعَفةٌ رَطْبَةٌ جُرِدَ عنها خُوصُها كما يُقشَرُ الوَرقُ عن القَضيبِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : هو الجَريدُ عند أهل الحجاز ، واحدَتُهِ : جريدة ، وهو الخُوصُ .
والجُردانُ ، والمُجَرَّدُ : من أسماء الذَّكَرِ .
وجُرَادُ : اسم رَمْلَةٍ في البادية .
والجَرَادُ ، والجَرادَةُ : المعروفة اللحّاسَةُ .
وقال اللِّحياني : أرضٌ جَرِدَةٌ ومَجَرُودَةٌ قد لَحِسَهَا الجَرادُ .
والجَرَدُ : موضع في ديار تَميمٍ ، يقال له : جَرَدُ القصيم .
ولَبَنٌ أجَرَدُ : لا رغَوةَ عليه ، وقال الأعشى :
ضَمِنَت لنا أعجازَهُ أرمَاحُنَا
مِلء المَرَاجِلِ والصَّريَحَ الأجرَدَا
وأُجَارِدُ : اسم موضعٍ بعينه ، ومثله : أُبَاتِرُ .
ويقال : نَدَبَ القائِدُ جريدةً من الخَيْلِ إذا
لم يُنهِضْ معَهُم رَاجلاً .
وقال ذو الرمة يصف عيراً وأُتُنَه :
يقلِّب بالصَّمّان قُوداً جريدةً
ترامى به قِيْعَانُهُ وأخاشِبُه
وقال الأصمعي : الجريدة : التي قد جَرَدَها من الصِّغار .
( أبو زيد ) : يقال للرجل إذا كان مُخْتَتِياً ولم يكن بالمُنْبَسِطِ في الظهور ما أنت بمنجرد السِّلك .
ويقال : تنقَّ إبلاً : جَرِيدَةً أي خياراً شداداً .
وقال أبو مالك : الجريدة الجماعة من الخيل .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : يقال : ما رأيته مذ أجَردان وَجَريدَانِ ، ومذ أبيضان يريد منذ يومين أو شهرين تامَّين .
وكان بمكة في الجاهلية قَيْنَتَان يقال لهما : الجَرَادَتَانِ .
وَجَرادَةُ العيّار : اسم فَرَسٍ كان في الجاهلية .
وقال الليث : الإجرِدُّ : بَقَلٌ كأنه الفُلْفُلُ ، وأنشد غيره :
مِنْ مَنْبِتِ الإجرِدِّ والقَصِيْصِ
وروي عن عمر ( تجرَّدوا بالحجِّ وإن لم تُحرموا ) .
قال إسحاق بن منصور : قلت لأحمد : ما قوله : تجرَّدوا بالحجِّ ؟ فقال : يعني تشبهوا بالحاج .
قال : وقال إسحاق بن إبراهيم كما قال .
وقال ابن شميل : جرَّد فلان الحج إذا أفرد ولم يَقْرِن .
ردج : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال لكل ذي حافر أول شيء يخرج من بطنه : الرَّدَجُ ، وذلك قبل أن يأكل شيئاً .
وقال الليث : الرِّدَجُ : ما يخرج من بطن السَّخْلَةِ أولَ ما يَرْضَعُ ، ويقال للصبي أيضاً .
( قلت ) : الردَجُ لا يكون إلا لذي الحافِرِ كما قال أبو زيد .
وقال جرير :
لها رَدَجٌ في بيتها تَستَعِدُّهُ
إذا جاءها يوماً من الناس خَاطِبُ
وقال ابن الأعرابي : نساء الأعراب يَتَطرَّزْنَ بالرَّدَجِ .
رجد : ( عمرو عن أبيه ) : أُرْجِدَ إِرْجَاداً ، إذا أُرْعِدَ ، وأنشد :
أُرْجِدَ رأس شيخةٍ عَيْصُومِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : رُجِدَ رأسُهُ وأُرْجِدَ ، ورُجّد .
قال : والرَّجْدُ : الارتعاش .
درج : قال الليث : الدَّرَجَةُ : الرِّفْعَةُ في المنزلة ، ودرجات الجِنَانِ : منازل أَرْفَعُ
من منازلَ .
والدَّرَجان : مشية الشيخ والصبي ، وقد دَرَجَ يَدْرُجُ دَرْجاً ودرَجَاناً .
قال : وكل بُرجٍ من بروج السماء ثلاثون درجة .
والمَدْرَجَةُ : ممرُّ الأشياء على مَسْلَكِ الطريق وغيره .
وقال العجاج :
أمسى لِعَافِى الرامِسَات مَدْرَجَا
ويقال : درج قَرْنٌ بعد قَرْنٍ ، أي فَنُوا ، وأدْرَجَهُم الله إدْراجاً .
ويقال : أدرجتُ الكتاب إدراجاً ، وفي دَرْجِ الكتابِ كذا وكذا .
وقال الله جل وعز : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( والقلم : 44 ) .
قال بعضهم : سنأخذهم قليلاً قليلاً ، ولا نُبَاغِتُهُم .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : امتنع فلان من كذا وكذا حتى أتاه فلان فاستدرجه أي خدعه حتى حمله على أن درج في ذلك .
ويقال للصبي إذا دَبَّ وأخذ في الحركة : دَرَجَ يَدْرُجُ دَرَجَاناً ، فهو دَارِجٌ .
وأنشد :
يا ليتني قد زُرتُ غير خَارِجِ
أمَّ صبيَ قد حَبَا أو دَارِجِ
والدَّرُوجُ من الرياح : التي تَدْرُجُ أي تمر مرّاً ليس بالقوي ولا الشديد ، والريح إذا عصفت اسَتْدرَجَتْ الحصى أي صيَّرته إلى أن يَدْرُجَ على وجه الأرض من غير أن ترفعه إلى الهواء ، فيقال : دَرَجَتْ بالحصى واسْتَدْرَجَتِ الحصى ، وما دَرَجَتْ به فجرت عليه جرياً شديداً دَرَجَتِ في جريها ، ومااسْتَدرَجَتْه فصيَّرته بِجَرْيِهِ عليها إلى أن دَرَجَ الحصى هو بنفسه .
ويقال : للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريحُ وغيرهما : مَدْرَجٌ ، ومَدْرَجَةٌ ، ودَرَجٌ ، وجمعه : أدْرَاجٌ أي ممر ومذهب .
ويقال لما طويته : أدرَجْتَهُ إدرَاجاً ، لأنه يُطوى على وجهه .
ويقال : اسْتَدْرَجَتِ المحاوِرُ المَحَالَ كما قال ذو الرمة :
صَرِيف المَحَالِ استَدَرَجَتْهَا المَحَاوِرُ
أي صيرتها إلى أن تدرج .
وقال غيره : الإدراج : لَفُّ الشيء في الشيء .
وأَدْرَجَتِ المرأةُ صبيَّها في مَعَاوِزِهَا .
وأدَرَجَ الميتُ في أكفانه .
وأدرَجْتُ الكتاب في الكتاب إذا جعلته في دَرْجِهِ أي في طيّه .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال في قولهم : ( أحسنُ من دَبَّ ودَرَجَ ) فدبَّ :
مشى ، ودَرَجَ : مات ، وقال الأخطل :
قبيلةٌ كَشِرَاكِ النَّعل دَارِجَةٌ
إن يَهبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَد لهم أَثَرُ
قال : ودَرَجَ في غير مثل هذا الموضع مثل دَبَّ .
وَدَوارِجُ الدابة : قوائمها ، الواحدة : دارجة .
ومن أمثالهم : ( ليس ذا بعشّك فادرُجي ) ، أي : تحوَّلي وامضي واذهبي .
وأخبرني المنذري عن المبرَّد عن التَّوَّزيّ قال : كنت عند أبي عبيدة فجاءه رجل من أصحاب الأخفش فقال لنا أليس هذا فلاناً ؟ قلنا بلى ، فلما انتهى إليه الرجل قال ( ليس هذا بعشك فادرُجي ) فقلنا يا أبا عبيدة لمن يُضرب هذا المثل ؟ قال لمن يُرفع له بحبال أو يُطرد ، قاله المبرِّد .
ويقال : خلِّ دَرَجَ الضَّبِّ ، ودَرَجُهُ : طريقه ، أي لا تَعْرِضْ له .
ويقال : استمر فلان دَرَجَهُ ، وأدْرَاجُهُ ، ورجع فلان دَرَجَهُ أي رجع في طريقه الذي جاء فيه .
وقال سلامة بن جندل :
وكرُّنَا خَيْلَنَا أدرَاجَها رُجُعاً
كُسَّ السَّنَابِكِ من بَدءٍ وتعقيِبِ
ويقال : استَدْرَجَتِ الناقة ولدها إذا استَتْبَعَتْه بعدما تُلقيه من بطنها .
وناقةٌ مِدْرَاجٌ إذا كانت تُؤخّر جَهَازَهَا ، وهي ضِدُّ المِسْنَافِ .
وقال أبو طالب : الإدرَاجُ : أن يَضْمَرَ البعيرُ فيضطرب بِطَانُهُ حتى يستأخر إلى الحَقَبِ ، فيستأخر الحِمْلُ ، وإنما يُسنَفُ بالسِّنَافِ مَخَافَةَ الإدراجِ .
ويقال : فلان دَرْجُ يديك ، وبنو فلا دَرْجُ يديك أي لا يعصونك ، لا يُثنَّى ولا يُجمع .
( أبو عمرٍ و ) : أدْرَجْتُ الدلو إدراجاً إذا مَتَحْتَ به في رِفْقٍ وأنشد :
يا صاحبيَّ أدرجَا إدرَاجَا
بالدلو لا يَنْضَرِجُ انضِرَاجا
وقال :
ولا أُحِبُّ الساقِيَ المِدْرَاجَا
كأنه محتضن أولادا
قال : وتسمى الدال والجيم في القافية الإجازة .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : المِدْرَاجُ : الناقة التي تجر الحمل إذا أتت على مضربها .
قال أبو سعيد : يقال : اسَتْدرَجَهُ كلامي أي أقْلَقَهُ حتى تركه يَدْرُجُ على الأرض ، وقال الأعشى :
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القُولُ حتى تَهُرَّهُ
وتعلم أنِّي منك غير مَلْجَمِ
ويُروى : مُفْحَمِ .
ويقال للخِرَقِ التي تُدرج إدراجاً وتُلف وتجمع ثم تُدَسُّ في حياء الناقة التي يريدون ظَأرَهَا على وَلَدِ ناقةٍ أخرى ، فإذا نُزعت من حيائها حَسِبَتْ أنها ولدت ولداً فيُدنى منها وَلَدُ الناقة الأخرى فترأمُهُ ، يقال لتلك اللَّفِيفَةِ : الدُّرجَةُ والجَزْمُ ، والوَثيِغَةُ .
وأما الدُّرَجَةُ بفتح الراء فإن ابن السكيت قال : هو طائر أسود بَاطِنُ الجَنَاحَينِ ، وظاهِرُهُمُا أغبر ، وهي على خِلْقَةِ القطاة إلا أنها أنطف .
وقال الليث : الدُّرَّاج : من الطير بمنزلة الحَيْقُطَانِ ، وهو من طير العراق وهو أرقَطُ .
قال : والدِّرِّيج : شيء يُضرب به ذو أوتار كالطنبور .
ويقال للدَّبَّابات التي تُسوَّى لِحَرْبِ الحِصار ، يَدْخُلُ تحتها الرِّجالُ : الدَّبَّابات والدَّرّاجات .
والدرَّاجة : التي يَدْرَجُ عليها الصبي أول ما يمشي .
والدُّرْجُ : دُرْجُ المرأة تضع فيه طيبها وأداتها ، وهو الحِفْشُ أيضاً . والمَدَارِجُ : الثنايا الغِلاظُ بين الجبال . ومنه قول المزنيِّ :
تعرَّضي مَدَارِجاً وسُومي
تعرُّض الجوزاء للنجوم
ويقال : درَّجْتُ العليل تَدْريجاً إذا أطعمته شيئاً قليلاً من الطعام . ثم زِدْتَه عليه قليلاً ، وذلك إذا نَقِهَ حتى تدرَّج إلى غاية أكله كان قبل العِلَّةِ دَرَجة فدرجةً .
وقيل في قوله جل وعز : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( الأعراف : 183 ) سنأخُذُهم من حيث لا يحتسبون ، وذلك أن الله جل وعز يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به فيركنون إليه ويأنسون به ولا يذكرون الموت ، فيأخذهم على غرَّتهم أغفل ما كانوا ، ولهذا قال عمر بن الخطاب لما حُمل إليه كنوز كسرى : ( اللهم إني أعوذ بك أن أكون مُسْتَدْرَجَاً فإني أسمعك تقول : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( الأعراف : 183 ) ( .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّرْجُ : لَفُّ الشيء .
يقال : دَرَجْتُهُ ، وأدْرَجْتُهُ ، ودرَّجتُهُ ، والرُّباعي أفصَحُها ، والدَّرَجُ : المَحاجُّ ، والدَّرَجُ : الطريق .
يقال : رجع فلان ذَرَجَهُ إذا رجع في الأمر الذي قد كان ترك .
قال : ويقال : دَرِجَ إذا صَعِدَ في المراتب .
وَدِرجَ إذا لَزِمَ المَحَجَّةَ من الدين .
كله بكسر العين من فَعِلَ .
وقال ابن السكيت : في قولهم : ( أكذب من دَبَّ ودَرَجَ ) أي أكذب الأحياء والأموات .
يقال للقوم إذا انْقَرَضُوا : دَرَجُوا .
( قلت ) : وأصل هذا مِنْ درَجْتُ الثوب إذا طويته ، كأنهم لما ماتوا ولم يُخلِّفوا عَقِباً دَرَجُوا طريق النسل والبقاء أي طوَوْه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال للرجل إذا طلب شيئاً فلم يقدر عليه : رجع على غُبَيْراءِ الظهر ، ورجع على أدراجه ، ورجع دَرَجَهُ الأولَ ، ومثله : رجع عَوْدَهُ على بَدْئِهِ ، ونكَصَ على عَقِبِه ، وذلك إذا رجع ولم يُصب شيئاً .
قال : ويقال : رجع فلان على حَافِرَتِهِ وادِرَاجِهِ بكسر الألف ، هكذا أخبرني الإيادي عن شمر : رجع على إدراجه إذا رجع في طريقه الأول .
أبو عمرو الشيباني : يقال : فلان دَرْجُ يدك أي لا يعصيك .
ويقال : ما أنا الأدْرَجُ يَدِكَ أي ما أعصيك ؟ .

##### Türkçe

ج د ر
جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد .

جدر : Leys dedi: **الجَدْرُ**: bitkiden bir tür; teki: **جَدْرَةٌ**.
Dedi: **الدِّقِّ** ağacından: **القِفَافِ** ve **الصِّلابِ** içinde biten türlerdir; başları ilkbaharın başında çıktığında “yer **أجدَرَتِ**” ve “ağaç **أجدَرَ**” denir; o, uzayıncaya kadar **جَدْرٌ**’dür; uzayınca adları ayrışır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) **الجَدَرَةُ**: **الطلع**’dan tane.

**الجَدْرُ** ve **الجِدَارُ**: bilinen ikisidir.

( Dedim ) Zübeyr hadîsinde, o ile Ensârî, **سُيُولِ شِرَاجِ الحَرَّةِ** hakkında Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) muhakeme için geldiklerinde, Zübeyr’e dedi ki: “(Suyunu ver; su **الجَدْرَ**’a varıncaya kadar; sonra onu ona sal.)” **الجَدْرِ** ile muradı: suyu duvar gibi tutması için ekinliğin kenarlarından yükseltilmiş olan şeydir.

Leys dedi: **الجَدِيرُ**: etrafına **مَجْدُورٌ** bir duvar yapılmış yer; A‘şâ dedi ki:
ويبنون في كل وادٍ جَدِيراً

Rü’be dedi:
تشييد أعضاد البناء المُجْتَدَرْ

**الجُدَريُّ**: deriden kabarcıklar; su ile dolu olarak kabarır, sonra irinlenir; sahibi: **جَدِيرٌ مُجَدَّرٌ**.

Ve denir: **الجَدَرِيُّ** (cîm’in fethiyle).

Leys dedi: **الجَدَرُ**: eşeğin boynunda bir kabarma; bazen **الكَدْمِ** izlerinden olur.
Denir: “**جَدِرَت** **جَدَراً**” kabardıysa.

Rü’be’den okundu:
أو جَادرُ اللِّيتَيْن مطويُّ الحَنَق

“Falanca bu işe **جديرٌ**” yani ona lâyıktır; “**جديراً** idi” (denir); “**جَدُر** **جَدَارة**” (çokça lâyık oldu).

“**وأجدِرْ به** أن يفعل ذاك”: bunu yapması ona daha lâyıktır.

Lahyânî dedi: “O, bunu yapmaya elbette **جَديرٌ**’dir; ikisi elbette **جديران**’dır; onlar elbette **جديرون**’dur.”

Züheyr dedi:
جَدِيرُون يوماً أن ينالوا ويستعلوا

Kadın için denir: “O, bunu yapmaya elbette **خليقةٌ** ve **جديرةٌ**’dir”; “onlar elbette **جَدِيراتٌ** ve **جَدَائِرُ**’dir; bunu yapsınlar.”

( Münzirî bana Tûsî’den, o Harrâz’dan, o İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ) dedi: Ağaç **أجدَرَ** ve **جدَّر**; meyvesini, sanki nohutmuş gibi çıkardığında.

Tırimmâh dedi:
وأجدَرَ من وادي نَطَاةَ وَلِيعُ

**نَطَاةٌ**: Hayber’de bir pınardır.

Ebû Zeyd dedi: Evin **كنيفُ**’i oda gibidir; ağaçtan toplanarak yapılır; o, **الحَظِيرةُ**’dir de.
**الحِظَارُ**: bir bitki üzerine ağaçla çevrilen şey; eğer çevre taşlardan ise o **جَدِيرةٌ**’dir; eğer çamurdan ise o **جِدَارٌ**’dır.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ) **الجيْدر**: kısa boylu.

Başkası dedi: Kadına “**جَيْدَرة**” denir.
Dedi: **المُجَدَّرُ** ( **الدال** ile ): kısa boylu da.

Ve denir: Asma “**جَدِرَ** **الكرمُ** **يَجْدَرُ** **جَدَراً**” (tanelendi ve yapraklanmaya niyetlendiğinde).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَدَرَةُ**: devenin çenesinin kökünde şişlik.

Nadr dedi: **الجَدَرَةُ**: devenin boynunda olan bir bezedir; kökünde bir damar onu sular; insan başındaki **السِّلعة** gibi. **جَمَلٌ أجدَرُ** ve **ناقة جَدْرَاءُ**.

دجر : ( Ebû Ubeyd ): **رجل دَجِرٌ** ve **دَجْرَان**: o, hareketli, şımarık olandır.

Ebû Zeyd dedi: Adam “**دَجَرَ** **دَجَراً**” (olur); o, yönsüzce giden ahmaktır.

Leys dedi: **الدَّجَرُ**: şaşkınlığa benzer; “**دَجِرَ**” olmuştur; o **دَجِرٌ** ve **دَجْرَانُ**’dır, yani işinde şaşkındır.

Rü’be dedi:
دَجْرَانَ لم يَشْرَب هناك الخَمْرَا

Hepsi: **الدَّجَارَى**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الدَّجْرُ**: **اللوبياء** ( **الدال**’ın fethiyle ); Şemr’in yazısıyla okudum: **الدُّجْر**: **اللوبياء**.

( Ebû Ubeyd ): **ليلة دَيْجُوجٌ** ve **دَيْجُورٌ**: karanlık.

Şemr dedi: **الدَّيجور**: toprağın kendisi; çoğulu: **الدَّياجير**.
Denir: **تُرَابٌ دَيْجُورٌ**; kül rengi gibi siyaha çalar; çoğalınca bitkiyi kurutur; siyahlığından dolayı o **الدَّيجُورُ**’dur.

İbn Şümeyl dedi: **الدَّيجُورُ**: otun çoğu.

Leys dedi: **الدَّجْرُ** ve **الدِّجرُ** iki lehçedir; o, saban demirinin bağlandığı ağaçtır; onlardan kimi onu iki **دُجْرَينِ** yapar; sanki ikisi kulaktır; demirin adı: **السّنَّةُ**; **الفدَّان**: bütün aletlerinin adıdır. Öküzün boynundaki ağaç: **النِّير**; **السَّميقَانِ**: boyna bağlanmış iki ağaç; ortasındaki, **الوَيْج**’in dizgininin bağlandığı ağaç: **القُنّاحة**; **الويج** ve Yemenîce **المَيْسُ**: iki öküz arasındaki uzun ağacın adıdır; çiftçinin tuttuğu ağaç: **المِقوَم**.
Dedi: **المِمْلَقَةُ**: **النمرز**.

( Dedim ): Bunlar sahih harflerdir; İbn Şümeyl onları vasıflarında zikretmiştir; bir kısmını da İbnü’l-A‘râbî zikretmiştir.

جرد : ( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **الجَردُ**: eski elbise.

Şemr dedi, İbn Şümeyl dedi: Tüyleri gitmiş elbise için “**جَرْدُ حِبَرَةٍ**” denir.

Şu okundu:
أجَعَلتَ أسعد للرماح دَرِيئَةً
هَبِلَتْكَ أمك أيَّ جَردٍ تَرْقَعُ

Asma‘î, “**أيَّ جرد ترقع**” sözünün mânasında dedi: yani eskileri yamarsın; mızrakların parçaladığı Es‘ad’ı bırakırsın; ondan sonra hangi şeyi onarırsın?

Münzirî bana haber verdi; dedi: Müberred bana Riyâşî’den haber verdi; dedi: Asma‘î bana **النون**’da **الميم** ile birlikte şu beyti okudu:
ألا لها الويل على مُبينِ
على مُبينٍ جَرَدِ القَصِيم

**مُبين**: bir kuyunun adıdır; **القَصِيم**: bir bitkidir. Dedi: Yerden **الأجاردُ**: bitirmeyen şeydir. Benzerinde bana şu okundu:
يَطْعَنُهَا بِخَنْجَرٍ من لَحْمِ
تحت الذُّنابى في مكان سُخن

( Ebû Ubeyd ): **ثوب جَرْدٌ**: yani eski.

Çekirge ekine isabet ederse “ekin **جُرِدَ**” denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الجَرَدُ**: çekirge yemekten insan derisinin soyulmasıdır.

Şemr dedi: Yerden **الجَرَدُ**: bitkisiz boşluktur; bu ad boşluk içindir; onunla sıfat yaptığında “**أرضٌ جرداءُ**” ve “**مكان أجرَدُ**” dersin; “**جرِدَت** **جَرَداً**” (oldu); kıtlık onu **تجريداً** ile **جرَّدها**.

**رجلٌ أجرَدُ**: bedeninde kıl olmayan; hadîste: “(Cennet ehli **جُردٌ مُردٌ**’dür.)”

Atların hepsinden **الأجرَدُ**: kısa kıllı olandır; hatta “o, elbette **أجرَدُ القوائم**’dır” denir. Şu okundu:
كأن قُتودي والفِتَان هَوَت به
من الذَّرْوِ جرداءُ اليدين وثيقُ

**الجَرْدُ** (tahfîfli): bir şeyi bir şeyden kazıyarak ve sıyırarak almandır; bundan dolayı uğursuza **جاروداً** denir. Şu okundu:
لقد جَرَدَ الجَارُودُ بكر بن وائل

Adam yürüyüşünde ciddileşip gidince denir: “**انجرد**” yani gitti; bir işi yerine getirmede ciddileşince “şu şu iş için **تجرَّد**” denir; ibadet için de **تجرَّد**.

Kadın, elbisesinden soyulduğunda teni dolgun ise “**بَضَّةُ المتجرَّد**” (denir).

**الجَريدة**: yaş bir hurma dalıdır; **خُوصُها** ondan soyulmuştur; tıpkı yaprağın çubuktan soyulması gibi.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): Hicaz ehli yanında o **الجَريدُ**’dir; teki: **جريدة**; o, **الخُوصُ**’tur.

**الجُردانُ** ve **المُجَرَّدُ**: erkeğin adlarındandır.

**جُرَادُ**: çölde bir kumluğun adıdır.

**الجَرَادُ** ve **الجَرادَةُ**: bilinen “yalayıcı”dır.

Lahyânî dedi: Çekirgenin yaladığı yer için “**أرضٌ جَرِدَةٌ**” ve “**مَجَرُودَةٌ**” denir.

**الجَرَدُ**: Temîm diyarında bir yerdir; ona “**جَرَدُ القصيم**” denir.

**لَبَنٌ أجَرَدُ**: üzerinde köpük olmayan; A‘şâ dedi:
ضَمِنَت لنا أعجازَهُ أرمَاحُنَا
مِلء المَرَاجِلِ والصَّريَحَ الأجرَدَا

**أُجَارِدُ**: belirli bir yer adıdır; benzeri: **أُبَاتِرُ**.

Denir: Komutan, yanında yaya kaldırmadan bir atlı birlik görevlendirirse “bir **جريدةً** (at birliği) görevlendirdi.”

Zü’r-Rumme, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
يقلِّب بالصَّمّان قُوداً جريدةً
ترامى به قِيْعَانُهُ وأخاشِبُه

Asma‘î dedi: **الجريدة**: onu küçüklerden **جَرَدَ** ettiği (ayıkladığı) şeydir.

( Ebû Zeyd ): Adam gizlice iş yapan olup da ortaya dökenlerden değilse ona denir: “Sen **منجرد السِّلك** değilsin.”

Denir: “Develeri seç”: yani “**جَرِيدَةً**” (seçkin, sert) (seç).

Ebû Mâlik dedi: **الجريدة**: atlardan topluluk.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ): Denir: “Onu **مذ أجَردان وَجَريدَانِ** ve **مذ أبيضان**’dan beri görmedim”; yani iki tam gün veya iki tam ay(dan beri).

Câhiliyede Mekke’de iki şarkıcı cariye vardı; onlara “**الجَرَادَتَانِ**” denirdi.

**وَجَرادَةُ العيّار**: câhiliyede olan bir atın adıdır.

Leys dedi: **الإجرِدُّ**: biber gibi bir ottur. Başkası şu beyti okudu:
مِنْ مَنْبِتِ الإجرِدِّ والقَصِيْصِ

Ömer’den rivayet edildi: “(Hac ile **تجرَّدوا**; ihrama girmeseniz de.)”

İshak b. Mansûr dedi: Ahmed’e dedim: “**تجرَّدوا بالحجِّ**” sözü nedir? Dedi: “Hacıya benzemek demektir.”
Dedi: İshak b. İbrâhîm de onun dediği gibi dedi.

İbn Şümeyl dedi: Falanca, haccı **جرَّد** etti; yani tek yaptı ve birleştirmedi.

ردج : ( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Toynaklı her şey için, karnından çıkan ilk şeye **الرَّدَجُ** denir; bu, bir şey yemeden öncedir.

Leys dedi: **الرِّدَجُ**: oğlağın karnından, ilk emdiği vakit çıkan şeydir; çocuğa da denir.

( Dedim ): **الردَجُ** ancak toynaklı için olur; Ebû Zeyd’in dediği gibi.

Cerîr dedi:
لها رَدَجٌ في بيتها تَستَعِدُّهُ
إذا جاءها يوماً من الناس خَاطِبُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: Bedevî kadınları **الرَّدَجِ** ile nakış işlerler.

رجد : ( Amr, babasından ): “**أُرْجِدَ** **إِرْجَاداً**” denir; “**أُرْعِدَ**” olunca. Şu okundu:
أُرْجِدَ رأس شيخةٍ عَيْصُومِ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): “Başı **رُجِدَ** ve **أُرْجِدَ**; ve **رُجّد**.”
Dedi: **الرَّجْدُ**: titremedir.

درج : Leys dedi: **الدَّرَجَةُ**: mertebede yükseklik; **درجات الجِنَانِ**: menzillerden daha yüksek menzillerdir.

**الدَّرَجان**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşüdür; “**دَرَجَ** **يَدْرُجُ** **دَرْجاً** ve **درَجَاناً**” (denir).

Dedi: Göğün burçlarından her burç otuz derecedir.

**المَدْرَجَةُ**: yol ve başkası üzerinde şeylerin geçit yeridir.

A‘câc dedi:
أمسى لِعَافِى الرامِسَات مَدْرَجَا

Denir: “Bir nesil bir nesilden sonra **درج** etti”: yani yok oldular; Allah onları **إدْراجاً** ile **أدْرَجَهُم**.

Denir: “Kitabı **إدراجاً** ile **أدرجتُ**”; “Kitabın **دَرْجِ**’inde şu şu vardır.”

Allah (azze ve celle) dedi: “**سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ**” ( **القلم**: 44 ).
Bazıları dedi: “Onları azar azar alacağız; onlara ansızın baskın yapmayacağız.”

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: Denir: Falanca şu şu şeyden kaçındı; nihayet falanca ona geldi de onu **فاستدرجه**: yani onu aldattı; ta ki onu, o işte **درج** etmeye (girmeye) taşıdı.

Çocuk emekleyip harekete başlayınca denir: “**دَرَجَ** **يَدْرُجُ** **دَرَجَاناً**”; o, **دَارِجٌ**’dir.
Şu okundu:
يا ليتني قد زُرتُ غير خَارِجِ
أمَّ صبيَ قد حَبَا أو دَارِجِ

Rüzgârlardan **الدَّرُوجُ**: **تَدْرُجُ** yani güçlü ve şiddetli olmayan bir geçişle geçenlerdir; rüzgâr sert esince çakılı **اسَتْدرَجَتْ**: yani onu, havaya kaldırmadan, yer yüzünde **يَدْرُجَ** edinceye kadar (yuvarlanır hâle) getirdi; denir: “Çakıl ile **دَرَجَتْ**” ve “çakılı **اسْتَدْرَجَتِ**”; onunla **دَرَجَتْ** (sürüklediği) şeyde, onun üzerinde şiddetli bir koşuşla koştu; koşuşunda **دَرَجَتِ**; **مااسْتَدرَجَتْه** ise, onun üzerindeki akışıyla onu, çakılın bizzat kendisi **دَرَجَ** edinceye kadar (yuvarlanır hâle) getirdi.

Oğlanın, rüzgârın ve başkasının içinde **يَدْرُجُ** ettiği yola: **مَدْرَجٌ** ve **مَدْرَجَةٌ** ve **دَرَجٌ** denir; çoğulu: **أدْرَاجٌ**; yani geçit ve gidilecek yer.

Dürüp katladığın şeye denir: onu **إدرَاجاً** ile **أدرَجْتَهُ**; çünkü yüzü üzerine katlanır.

Zü’r-Rumme’nin dediği gibi: **المحاوِرُ**’lar, **المَحَالَ**’ı **اسْتَدْرَجَتْ** (yaptı):
صَرِيف المَحَالِ استَدَرَجَتْهَا المَحَاوِرُ
yani onu, **تدرج** edinceye kadar (o hâle) getirdi.

Başkası dedi: **الإدراج**: bir şeyi bir şeyin içine sarmaktır.

Kadın, çocuğunu **مَعَاوِزِهَا**’sına **أَدْرَجَتِ**.

Ölü, kefenlerine **أدَرَجَ** edildi.

Kitabı kitaba **أدرَجْتُ**: onu onun **دَرْجِ**’ine, yani onun katına koyduğumda.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi: dedi ki, onların “(En güzel, emekleyen ve **دَرَجَ** eden)”: **دبَّ**: yürüdü; **دَرَجَ**: öldü. Ahtal dedi:
قبيلةٌ كَشِرَاكِ النَّعل دَارِجَةٌ
إن يَهبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَد لهم أَثَرُ
Dedi: **دَرَجَ**, bunun dışındaki yerde **دَبَّ** gibi (kullanılır).

Binek hayvanının **دَوارِجُ**’i: ayaklarıdır; teki: **دارجة**.

Atasözlerindendir: “(Bu senin yuvan değil; **فادرُجي**)”: yani yer değiştir, geç, git, uzaklaş.

Münzirî bana Müberred’den, o Tevvezî’den haber verdi: dedi: Ebû Ubeyde’nin yanındaydım; derken Ahfeş’in arkadaşlarından bir adam geldi; bize dedi: “Bu falanca değil mi?” “Evet” dedik. Adam ona varınca, adama dedi: “(Bu senin yuvan değil; **فادرُجي**)”. “Ey Ebû Ubeyde, bu mesel kime vurulur?” dedik. Dedi: “Kendisine iplerle işaret edilene yahut kovulana”; bunu Müberred söyledi.

Denir: **خلِّ دَرَجَ الضَّبِّ**; onun **دَرَجُهُ**: yolu; yani ona engel olma.

Denir: Falanca, onun **دَرَجَهُ**’u ve **أدْرَاجُهُ** üzerinde devam etti; falanca, onun **دَرَجَهُ**’unu geri döndü: yani geldiği yolunda geri döndü.

Selâme b. Cendel dedi:
وكرُّنَا خَيْلَنَا أدرَاجَها رُجُعاً
كُسَّ السَّنَابِكِ من بَدءٍ وتعقيِبِ

Denir: Dişi deve, yavrusunu **استَدْرَجَتِ**: karnından attıktan sonra onu peşine taktı.

**ناقةٌ مِدْرَاجٌ**: yükünü geri bırakan dişi deve; o, **المِسْنَافِ**’ın zıddıdır.

Ebû Tâlib dedi: **الإدرَاجُ**: devenin zayıflayıp karnının kuşağının sallanması; ta ki **الحَقَبِ**’e kadar geri kalır; yük geri kalır; **السِّنَافِ** ile ancak **الإدراجِ** korkusundan **يُسنَفُ** edilir.

Denir: Falanca “**دَرْجُ يديك**”tir; falancanın oğulları “**دَرْجُ يديك**”tir: yani sana karşı gelmezler; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz.

( Ebû Amr ve ): “Kovayı **إدراجاً** ile **أدرَجْتُ**”: onunla yumuşakça çektiğinde. Şu okundu:
يا صاحبيَّ أدرجَا إدرَاجَا
بالدلو لا يَنْضَرِجُ انضِرَاجا

Ve dedi:
ولا أُحِبُّ الساقِيَ المِدْرَاجَا
كأنه محتضن أولادا

Dedi: Kafiyede **الدال** ve **الجيم**’e **الإجازة** denir.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): **المِدْرَاجُ**: konak yerine geldiğinde yükü çeken dişi deve.

Ebû Sa‘îd dedi: Denir: “Sözüm onu **اسَتْدرَجَهُ**”: yani onu tedirgin etti; ta ki onu yerde **يَدْرُجُ** eder hâlde bıraktı. A‘şâ dedi:
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القُولُ حتى تَهُرَّهُ
وتعلم أنِّي منك غير مَلْجَمِ
Ve “**مُفْحَمِ**” diye de rivayet edilir.

Başka bir devenin yavrusuna alıştırmak istedikleri devenin hayâsına, **إدراجاً** ile dürülüp sarılan ve toplanan, sonra sokulan bez parçalarına gelince: hayâsından çıkarılınca, onun bir yavru doğurduğunu sanır; böylece öteki devenin yavrusu ona yaklaştırılır da onu sever; o sarılı şeye: **الدُّرجَةُ** ve **الجَزْمُ** ve **الوَثيِغَةُ** denir.

**الدُّرَجَةُ** (râ’nın fethiyle) ise, İbnü’s-Sikkît dedi: o, kanatlarının içi siyah bir kuştur; dışı boz; yaratılışça **القطاة** gibidir; ancak daha küçük gagalıdır.

Leys dedi: **الدُّرَّاج**: kuşlardan, **الحَيْقُطَانِ** mertebesindedir; Irak kuşlarındandır; beneklidir.
Dedi: **الدِّرِّيج**: **الطنبور** gibi telli bir şeyle vurulan bir şeydir.

Kuşatma savaşına hazırlanıp düzlenen, altına adamların girdiği **الدَّبَّابات**’a: **الدَّبَّابات** ve **الدَّرّاجات** denir.

**الدرَّاجة**: çocuk ilk yürüdüğünde üzerinde **يَدْرَجُ** ettiği şeydir.

**الدُّرْجُ**: kadının, kokusunu ve aletini koyduğu **دُرْجُ**’dür; o, **الحِفْشُ** da. **المَدَارِجُ**: dağlar arasındaki kalın geçitlerdir. Muzanî’nin sözü bundandır:
تعرَّضي مَدَارِجاً وسُومي
تعرُّض الجوزاء للنجوم

Denir: Hastaya “**درَّجْتُ**” onu “**تَدْريجاً**” ile: ona yemekten az bir şey yedirdiğinde; sonra ona az az artırdığında; bu, iyileşince, hastalıktan önceki yemeğinin sonuna **دَرَجة فدرجةً** ile **تدرَّج** edinceye kadardır.

Onun (azze ve celle) sözü hakkında: “**سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ**” ( **الأعراف**: 183 ) denildi: “Onları ummadıkları yerden alacağız”; bu, Allah (azze ve celle) onlara, sevindikleri nimetlerden açar; ona yaslanırlar ve onunla ünsiyet ederler; ölümü anmazlar; böylece onları, gafletlerinin üstünde, en gafil oldukları hâlde yakalar. Bunun için Ömer b. Hattâb, Kisrâ’nın hazineleri kendisine getirildiğinde dedi: “(Allah’ım, **مُسْتَدْرَجَاً** olmaktan sana sığınırım; çünkü seni şöyle derken işitiyorum: **سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ** ( **الأعراف**: 183 ).)”

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الدَّرْجُ**: bir şeyi sarmaktır.
Denir: “Onu **دَرَجْتُهُ**” ve “onu **أدْرَجْتُهُ**” ve “onu **درَّجتُهُ**”; dörtlü (fiil) onların en fasihidir. **الدَّرَجُ**: **المَحاجُّ**; **الدَّرَجُ**: yol.
Denir: Falanca “**ذَرَجَهُ**”a döndü: yani terk etmiş olduğu işte geri döndü.
Dedi: Ve denir: “**دَرِجَ**” mertebelerde yükselince.
Ve “**دِرجَ**” dinden **المَحَجَّةَ**’ye yapışınca.
Hepsi, **فَعِلَ**’dan, ayn’ın kesriyledir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Onların “(Emekleyen ve **دَرَجَ** edenden daha yalancı)” sözünde: yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı.

Kavme, tükendiklerinde denir: “**دَرَجُوا**”.

( Dedim ): Bunun aslı, “elbiseyi **درَجْتُ**” yani onu dürdüm’dendir; sanki öldüklerinde ve bir nesil bırakmadıklarında, nesil ve bekâ yolunu **دَرَجُوا**: yani onu dürdüler.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): Adam bir şey istedi de ona güç yetiremediğinde denir: “Sırtın **غُبَيْراءِ**’sı üzerine döndü”; “**على أدراجه** döndü”; “ilk **دَرَجَهُ**’una döndü”; benzeri: “başlangıcına dönüşünü döndürdü”; “topuğu üzerine geri çekildi”; bu, bir şey elde etmeden döndüğünde.

Dedi: Ve denir: Falanca, elfin kesriyle “**على حَافِرَتِهِ وادِرَاجِهِ**” üzerine döndü; İyâdî bana Şemr’den böyle haber verdi: “**على إدراجه** döndü” yani ilk yoluna döndü.

Ebû Amr eş-Şeybânî: Denir: Falanca “**دَرْجُ يدك**”tir: yani sana karşı gelmez.

Denir: “Ben senin **الأدْرَجُ يَدِكَ** değilim”: yani sana karşı gelmem mi?

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والراء وما يثلثهما)
  (درز)  الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
  * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
  (درس)  الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن الباب الدَّرِيس: الثّوب الخَلَق. ومنه دَرَسَتِ المرأةُ: حاضَت. ويقال إنَّ فرجَها يكنّى أبا أَدْرَاس([2]) وهو من الحَيْض. ودَرَسْتُ الحَنْطَة وغيرَها في سُنْبُلها. إذا دُسْتَها. فهذا محمولُ على أنّها جُعِلت تحتَ الأقدام، كالطَّريق الذي يُدرْس ويُمشَى فيه. قال:
  * سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ([3]) *
  والدَّرْس: الجَرَب القليل يكون بالبَعير.
  ومن الباب دَرَسْتُ القُرآنَ وغيرَه. وذلك أنّ الدّارِسَ يتتبَّع ما كان قرأ، كالسَّالك للطريق يتَتبَّعُه.
  ومما شذَّ عن الباب الدِّرْوَاس: الغليظ العُنق من النّاسِ والدّوابّ.
  (درص)  الدار والراء والصاد ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يفرَّع منه، لكنّهم يقولون الدِّرص ولدُ الفأرة، وجمعهُ دِرَصَةٌ. ويقولون: وقع القوم في أُمِّ أدْرَاصٍ، إذا وقعوا في مَهْلَََُِكَة. وهو ذاك الأوّل؛ لأنّ الأرض الفارغَة يكون فيها أدراص. قال:
وما أمُّ أدراصٍ بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])ويقولون للرّجُل إذا عَيَّ بأمرِه: "ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ".
  (درع)  الدال والراء والعين أصلٌ واحد، وهو شيءٌ [من اللِّباس] ثم يُحمَل عليه تشبيهاً. فالدِّرع دِرْعُ الحديد مؤنثة، والجمع دُروع وأدراع. ودِرْع المرأة: قميصُها، مذكّر.
  وهذا هو الأصل. ثمَّ يقال: شاةٌ دَرْعاء، وهي التي اسوَدَّ رأسُها وابيضَّ سائرُها. وهو القياس؛ لأنَّ بياضَ سائِر بدنِها كدرعٍ لها قد لبِسَتْهُ. ومنه الليالي الدُّرَْع، وهي ثلاثٌ تسودّ أوائلُها ويبيضُّ سائرُها، شُبِّهت بالشَّاة الدَّرْعاء. فهذا مشبَّهٌ بمشبَّهٍ بغيره.
  ومما شذَّ عن الباب الاندراعُ: التقدُّمُ في السير. قال:
  * أَمامَ الخَيْل تَنْدَرِعُ اندرَاعا([5]) *
  (درق)  الدال والراء والقاف ليس هو عندي أصلاً يُقاس عليه. لكن الدَّرَقَة معروفة، والجمع دَرَق وأدْراق. قال رؤبة:
  * لو صَفَّ أدْرَاقاً مَضَى من الدّرَقْ([6]) *
  والدَّرْدَق: صِغار الإِبل، وأطفالُ الوِلْدان.
  (درك)  الدال والراء والكاف أصلٌ واحد، وهو لُحوق الشَّيء بالشّيء ووُصوله إليه. يقال أدْرَكْتُ *الشّيءَ أُدْرِكُه إدراكاً. ويقال فرس دَرَكُ الطريدةِ، إذا كانت لا تَفوتُه طريدة. ويقال أدرك الغلامُ والجارية، إذا بلَغَا. وتدارَكَ القومُ: لَحِق آخرُهم أوّلَهم. وتدارَكَ الثَّرَيَانِ، إذا أدرك الثَّرَى الثاني المَطَرَ الأوّل. فأمَّا قوله تعالى: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66]، فهو من هذا؛ لأنَّ عِلْمَهم أدركَهم في الآخرة حين لم ينفَعْهم.
  والدَّرَك: القطعة من الحَبْل تُشَدُّ في طَرَف الرِّشاء إلى عَرْقُوَة الدَّلو؛ لئلاَّ يأكلَ الماءُ الرِّشاء. وهو وإن كان لهذا فبِهِ تُدرَك الدَّلْو([7]).
  ومن ذلك الدَّرَك، وهي منازِل أهل النار. وذلك أن الجنّة [درجاتٌ، والنَّار([8])] دركات. قال الله تعالى: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]، وهي منازلُهم التي يُدْرِكونها ويَلْحَقُون بها. نعوذُ بالله منها!
  (درم)  الدار والراء والميم أصلٌ يدلُّ على مقاربةٍ ولِين. يقال دِرْعٌ درِمَةٌ، أي ليِّنة مُتَّسقة. والدَّرَمان: تقارُبُ الخَطْو. وبذلك سمِّي الرَّجُل دارماً.
  ومن الباب الدَّرَم، وهو استواءٌ في الكَعْب تحت اللَّحم حتَّى لا يكونُ له حَجْم. يقال له كَعْبٌ أدْرَمُ. قال:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])ويقال دَرِمَتْ أسنانُه؛ وذلك إذا انسحَجَتْ ولانت غُرُوبُها.
  ومن هذا قولُهم أدْرَمَ الفَرَسُ، إذا سقَطَتْ سِنُّه فخرَجَ من الإثْناء إلى الإرباع. والدَّرَّامة: المرأة القصيرة. وهو عندنا مُقارَبَة الخطْو؛ لأنَّ القصيرة كذا تكون. قال:
مِن البِيض لا دَرَّامةٌ قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])ثم يشتقّ من هذا الذي ذكرناه ما بَعدَه. فبَنُو الأدرَم: قَبيلة. قال:
  * إنَّ بَنِي الأَدْرَمِ لَيْسُوا مِنْ أحَدْ *
  ودَرِمٌ: اسمُ رجلٍ في قول الأعشى:
  * كما قِيل في الحيِّ أوْدَى دَرِمْ([11]) *
  وهو رجلٌ من شيبان قُتِل ولم يُدرَكْ بثأرِه.
  (درن)  الدال والراء والنون أصلٌ صحيح، وهو تقادُمٌ في الشَّيء مع تغيُّرِ
لَون. فالدَّرِين: اليَبِيسُ الحَوْليّ. ويقال للأرض المجْدبة: أمُّ دَرِينٍ. قال:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])  يقول: تعالَيْ نلزَمْ حُبَّنَا وأرضَنا وعَيْشَنَا.
  ومن الباب الدَّرَن، وهو الوسَخ. ومنه دُرَيْنَةُ، وهو نعتٌ للأحمق([13]). فأمّا قولُهم إنَّ الإدْرَوْنَ الأصلُ فكلامٌ قد قِيل، وما ندري ما هُو([14]).
  (دره)  الدال والراء والهاء ليس أصلاً؛ لأن الهاء مبدلة من همزة. يقال: دَرَأ أي طلع، ثم يقلب هاءً؛ فيقال دَرَهَ. والمِدْرَه: لسان القوم والمتكلِّم عنهم.
  (دري)  الدال والراء والحرف المعتلّ والمهموز. أمّا الذي ليس بمهموزٍ فأصلان: أحدهما قَصْد الشيء واعتمادُهُ طلَباً، والآخَر حِدَّةٌ تكون في الشَّيء. وأمّا المهموز فأصلٌ واحد، وهو دَفْع الشَّيء.
فالأول قولُهم: ادّرَى بنُو فلانٍ مكانَ كذا، أي اعتمدوه بغَزْوٍ أو غارة قال:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])  والدّرِيَّة: الدّابّة التي يَستَتِرُ بها الذي يَرمِي الصَّيدَ ليصيده. يقال منه دَرَيت وادَّرَيْت. قال الأخطل:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])  قال ابنُ الأعرابيّ: تدرَّيت الصّيدَ، إذا نظرْتَ أين هُوَ ولم تَرَهُ بَعدُ([17]). ودريتُه: ختَلْتُه. فأمّا قوله تدرَّيت أي تعلَّمت لدريته([18]) أين هو، والقياسُ واحد. يقال دَرَيتُ الشَّيءَ، والله تعالى أدرانيهِ. قال الله تعالى: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]، وفلانٌ حَسَنُ الدِّرْيَة، كقولك حسن الفِطْنة.
  والأصل الآخَر قولهم للذي يُسَرَّحُ به الشَّعَْر ويُدْرَى: مِدْرىً؛ لأنّه محدَّد. ويقال شاةٌ مُدْرَاةٌ([19]): حديدة القَرْنَين. ويقال تَدَرَّت المرأةُ، إذا  سرَّحَتْ  شعرَها. ويقال إنّ المِدْرَيَيْنِ طُِبْيَا الشَّاةِ([20]). و*قد يُستعمل في أخلاف النّاقة. قال حُميدٌ:
  * تجودُ بِمدْرَيَيْنِ([21]) *
  وإنّما صارا مدْرَيَيْنِ لأنّهما إذا امتَلأَا تحدّدَ طَرَفاهما.
  وأما المهموز قولهم دَرَأْتُ الشَّيءَ: دفعتُه. قال الله تعالى: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. قال:
تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])  ومن الباب الدَّرِيئة: الحلقة التي يُتعلَّم عليها الطَّعْن. قال عمرو([23]):
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ  يقال: جاء السَّيل دَرْءًا، إذا جاءَ من بلدٍ بعيد. وفلان ذُو تُدْرَأٍ، أي قويٌّ على دفْع أعدائه عن نفْسه. قال:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])  ودَرَأَ فلانٌ، إذا طَلَع مفاجَأةً، وهو من الباب، كأنّه اندرَأ بنفسه، أي اندفع([25]). ومنه دارأْتُ فلاناً، إذا دافَعْتَه. وإذا ليّنْت الهمزة كان بمعنى الخَتْل والخِداع، ويرجعُ إلى الأصل الأوَّل الذي ذكرناه في دَرَيت وادَّريت. قال:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])  فأما الدّرْءُ، الذي هو الاعوجاج؛ فمن قياسِ الدّفْع؛ لأنّه إذا اعوجَّ اندفَعَ من حدّ الاستواء إلى الاعوجاج. وطريق ذو دَرْءٍ، أي كُسور وجِرَفَةٍ([27])، وهو من ذلك. ويقال: أقَمْت من دَرْئهِ، إذا قوَّمْتَه. قال:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28])  ويقولون: دَرَأَ البَعيرُ، إذا وَرِم ظَهْره. فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنّه يندفعُ إذا وَرِم. ومن الباب: أدرأَتِ النّاقةُ فهي مُدْرِئٌ، وذلك إذا أرخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
  (درب)  الدار والراء والباء الصّحيح منه أصلٌ واحد، وهو أن يُغْرَى بالشّيءِ ويلزمه. يقال دَرِبَ بالشّيء، إذا لزِمَه ولصق به. ومن هذا الباب تسميتُهم العادةَ والتّجرِبة دُرْبَة. ويقال طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء، إذا أُغْرِيَت. قال الشاعر([29]):
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب  وَدَرْبُ المدينة معروف، فإنْ كان صحيحاً عربيّاً فهو قياسُ الباب؛ لأنّ النّاسَ يَدْرَبُون به قصداً لـه. فأما تَدَرْبَى الشّيءُ، إذا تَدَهْدَى، فقد قيل([30]). والدّرْبانِيّة: جنسٌ من البقر. والدّردابُ: صوت الطَّبل. فكلُّ هذا كلامٌ ما يُدْرَى ما هو.
  (درج)  الدار والراء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على مُضِيِّ الشّيءِ والمُضيِّ في الشّيء. من ذلك قولُهم دَرَجَ الشّيءُ، إذا مَضَى لسبيله. ورجَع فُلانٌ أدراجَه، إذا رَجع في الطّريق الذي جاء منه. ودَرَج الصَّبيُّ، إذا مَشَى مِشْيته. قال الأصمعيّ: دَرَجَ الرجُلُ، إذا مَضَى ولم يُخْلِفْ نَسْلاً. ومَدَارج الأكمَة: الطُّرق المعترِضة فيها. قال:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])  فأمّا الدُّرج لبعض الأصوِنة والآلات، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ آخَرُ يدلُّ على سَترٍ وتَغْطية. من ذلك أدْرَجْتُ الكتابَ، وأدْرَجْتُ الحَبْل. قال:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) *
  ومن هذا الباب الثاني الدُّرْجة، وهي خِرَقٌ تُجعَل في حياء النّاقة ثم تُسَلُّ، فإذا شمّتْها الناقةُ حسِبتْها ولدَها فعطفَتْ عليه. قال:
  * ولم تُجعَلْ لها دُرَجُ الظِّئارِ([33]) *
  (درد)  الدال والراء والدال أُصَيْلٌ فيه كلامٌ يسير. فالدَّرَدُ من الأسنان: لصوقُها بالأسناخ وتأكُلُ ما فَضَل منها. وقد دَرِدَتْ وهي دُرْدٌ. ورجلٌ أدْرَدُ وامرأةٌ درداء.
  (درح)  الدال والراء والحاء أُصَيلٌ أيضاً. يقولون للرجل القصير: دِرْحايَة، ويكون مع ذلك ضَخْماً. قال:
  * عَكَوَّكاً إذا مَشَى دِرحايَهْ([34]) *
  والله أعلم.
-----------------------------------------------------------------------------
([1]) البيت لبعض الشراة، وهو حبيب بن خدرة الهلالي، يخاطب زيد بن علي، وكان خرج معه خياطون من أهل الكوفة فتركوه وانهزموا. انظر ثمار القلوب 215 والكامل 709-710. قال:
يابا حسين لو شراة عصابة *** صبحوك كان لوردهم إصداريابا حسين والجديد إلى بلى *** أولاد درزة أسلموك وطاروا([2]) يقال أبو أدراس، وأبو دراس أيضاً، بالدال المكسورة.
([3]) الرجز لابن ميادة؛ كما في اللسان (درس). وقبل البيت:
* هلا اشتريت حنطة بالرستاق *
([4]) ينسب البيت إلى طفيل الغنوي، ولقيس بن زهير، ولشريح بن الأحوص. انظر اللسان (درص) وملحقات ديوان طفيل ص64.
([5]) للقطامي في ديوانه 42 برواية: "أمام الركب". وصدره: * قطعت بذات ألواح تراها *
([6]) ديوان رؤبة 108.
([7]) في الأصل: "فيه تدرك الدلو".
([8]) تكملة ضرورية. وفي المجمل: "والنار دركات والجنة درجات".
([9]) للعجاج في ديوانه 57 واللسان (درم، بخند) وفي الديوان: "رهبة أن تصرما".
([10]) في الأصل والمجمل: "ومبسما"، صوابه من اللسان (درم، قمل).
([11]) صدره كما في ديوان الأعشى 31 واللسان (درم): * ولم يود من كنت تسعى له *
([12]) البيت في اللسان (درن، سمط).
([13]) ذكر في اللسان أنه لغة أهل الكوفة.
([14]) أورد له صاحب اللسان قول القلاخ:
ومثل عتاب رددناه إلى *** إدرونه ولؤم أصه على([15]) لسحيم بن وثيل الرياحي، كما في اللسان (دري). في الأصل: "يدرينا"، تحريف.
([16]) ديوان الأخطل 128 واللسان (دري). وقبله، وهو مطلع القصيدة:
ألا يا اسلمي يا هند هند بني بدروإن كان حيانا عدىً آخر الدهر([17]) في الأصل: "ولم يره بعده".
([18]) كذا. ولعله: "دريت الشيء أي علمت بدريته".
([19]) هذا اللفظ ومعناه لم يرد في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([20]) وهذا اللفظ بمعناه لم يرد أيضاً في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([21]) لم أجد هذه القطعة في ديوان حميد بن ثور الذي أعده العلامة الميمني للنشر، وهو محفوظ بالقسم الأدبي بدار الكتب المصرية، ولعله من شعر حميد الأرقط.
([22]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (درأ، وضن)، وقصيدته في المفضليات (2: 87-92).
([23]) عمرو بن معد يكرب. وقصيدة البيت الآتي في الأصمعيات 17-18 منسوبة إلى دريد بن الصمة. ونسبتها إلى عمرو بن معد يكرب في الحماسة (1: 44-45). وانظر اللسان (درأ).
([24]) البيت للعباس بن مرداس كما في اللسان (درأ) والخزانة (1: 73) حيث أنشد في الأخيرة قصيدة البيت.
([25]) في الأصل: "إذا اندفع".
([26]) لسحيم بن وثيل الرياحي، من أبيات في الأصمعيات 73. والبيت في اللسان (دري).
([27]) الجرفة، كعنبة: جمع جرف، بالضم وبضمتين، وهو ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض. وفي الأصل: "حرفة"، تحريف.
([28]) البيت للمتلمس في ديوانه ص1 مخطوطة الشنقيطي واللسان (درأ).
([29]) هو النابغة الذبياني، والبيت التالي من القصيدة الأولى في ديوانه ص4.
([30]) لم يذكر في اللسان والجمهرة، وذكر في القاموس مع المهموز"تدربأ".
([31]) الرجز لعبد الله ذي البجادين، دليل النبي صلى الله عليه وسلم كما في اللسان (درج).
([32]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (حملج)، وقد سبق في ص146.
([33]) لعمران بن حطان. وصدره: * جماد لا يراد الرسل منها *
([34]) الرجز لدلم أبي زعيب العبشمي، كما في اللسان (عكك). وقبله في اللسان (درج، دعك): * إما تريني رجلاً دعكايه *
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**درز**)  **الدال** ve**الراء** ve**الزاء** bir şey değildir; Arapların onda bir söz söylediğini de sanmıyorum. Ancak İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediği rivayet edilmiştir: Araplar aşağı tabaka için “Onlar **دَرْزَة** oğullarıdır” der; tıpkı hırsızlara ve benzerlerine “**غَبْرَاء** oğulları” dediğin gibi. Ve şu beyti okudu:
  * **دَرْزَة** oğulları seni teslim ettiler ve uçup gittiler([1]) *

  (**درس**)  **الدال** ve**الراء** ve**السين** tek bir asıldır; gizlilik, alçaklık ve silinip yok oluşa delâlet eder. **الدَّرْس**: gizli yol. “**دَرَسَ** ev” denir: silindi (izleri yok oldu). Bu bâbdan **الدَّرِيس**: eski püskü elbise. Ondan: “Kadın **دَرَسَتْ**” (denir): hayız gördü. Ve denir ki onun ferci **أبا أَدْرَاس**([2]) diye kinayelenir; bu hayızdandır. “**دَرَسْتُ** buğdayı ve başkasını başağında” (denir), onu çiğnediğin zaman. Bu, onun ayakların altına konulmuş olması esasına hamledilmiştir; içinde **يُدرْس** olunan ve yürünülen yol gibi. Dedi ki:
  * Esmerdir; **ابنُ مِخْرَاقْ**’ın çiğnediği şeydendir([3]) *
  Ve **الدَّرْس**: devede bulunan az uyuzdur.
  Bu bâbdan: “Kur’ân’ı ve başkasını **دَرَسْتُ**.” Bu, **الدّارِس**’in okuduğu şeyi iz sürer gibi takip etmesindendir; yolu tutan kimsenin onu takip etmesi gibi.
  Bâbdan şâz olan: **الدِّرْوَاس**: insanlardan ve binek hayvanlarından kalın boyunlu olan.

  (**درص**)  **الدار** ve**الراء** ve**الصاد** kıyas edilecek bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; fakat onlar **الدِّرص** derler: farenin yavrusu; çoğulu **دِرَصَةٌ**. Ve derler: “Kavim **أُمِّ أدْرَاصٍ**’a düştü”, helâke düştükleri zaman. O, şu ilk şeydir; çünkü boş arazi içinde **أدراص** bulunur. Dedi ki:
وما **أمُّ أدراصٍ** بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])
Ve derler: kişi işinde acze düşerse: “**ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ**”.

  (**درع**)  **الدال** ve**الراء** ve**العين** tek bir asıldır; o, [giyimden] bir şeydir; sonra benzetme yoluyla ona hamledilir. **الدِّرع**: demir zırh; müennestir; çoğulu **دُروع** ve**أدراع**. Kadının **دِرْع**’ı: gömleğidir; müzekkerdir.
  Bu asıldır. Sonra denir: **شاةٌ دَرْعاء**; o, başı kararmış, geri kalanı beyaz olan koyundur. Bu kıyastır; çünkü bedeninin geri kalanının beyazlığı, onun için giymiş olduğu bir zırh gibidir. Ondan: **الليالي الدُّرَْع**; o, üç gecedir: başları kararır, geri kalanı beyaz olur; **الشَّاة الدَّرْعاء**’a benzetilmiştir. Bu, başkasıyla benzetilmiş bir şeye benzetilmiştir.
  Bâbdan şâz olan: **الاندراعُ**: yürüyüşte öne geçmek. Dedi ki:
  * Atların önünde **تَنْدَرِعُ** bir **اندرَاعا**([5]) *

  (**درق**)  **الدال** ve**الراء** ve**القاف** bence kıyas edilecek bir asıl değildir. Fakat **الدَّرَقَة** bilinir; çoğulu **دَرَق** ve**أدْراق**. Rü’be dedi ki:
  * Eğer **أدْرَاقاً** dizseydi, **الدّرَق**’tan geçen geçerdi([6]) *
  Ve **الدَّرْدَق**: küçük develer ve çocukların küçükleri.

  (**درك**)  **الدال** ve**الراء** ve**الكاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yetişmesi ve ona ulaşmasıdır. “**أدْرَكْتُ** **الشّيءَ** onu **أُدْرِكُه** **إدراكاً**” denir. Ve “**فرس دَرَكُ الطريدةِ**” denir; avı ona kaçmıyorsa. Ve “Oğlan ve kız **أدرك**” denir; bulûğa erdikleri zaman. Ve “Kavim **تدارَكَ**” (denir): sonları önlerine yetişti. Ve “İki **الثَّرَيَانِ** **تدارَكَ**” (denir): ikinci **الثَّرَى**, ilk yağmura yetiştiği zaman. Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66], bu bundandır; çünkü onların ilmi, kendilerine fayda vermediği vakitte âhirette onlara yetişti.
  Ve **الدَّرَك**: ipin bir parçasıdır; **الرِّشاء**’ın ucuna, kovanın **عَرْقُوَة**’sine bağlanır; su **الرِّشاء**’ı yemesin diye. Her ne kadar bu bunun içinse de onunla kova **تُدرَك**([7]).
  Bundan: **الدَّرَك**; o, cehennem ehlinin menzilleridir. Çünkü cennet [derecelerdir, ateş([8])] ise **دركات**tır. Allah تعالى dedi ki: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]; bunlar, onların ulaştıkları ve yetiştikleri menzilleridir. Allah’a sığınırız ondan!

  (**درم**)  **الدار** ve**الراء** ve**الميم** bir asıldır; yakınlık ve yumuşaklığa delâlet eder. “**دِرْعٌ درِمَةٌ**” denir: yani yumuşak, düzgün. Ve **الدَّرَمان**: adımların birbirine yakın olması. Bununla adlandırıldı: **دارماً** (isim olarak) adam.
  Bu bâbdan **الدَّرَم**: etin altında topukta bir düzlük; öyle ki onun için bir hacim olmaz. Ona “**كَعْبٌ أدْرَمُ**” denir. Dedi ki:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])
Ve “Dişleri **دَرِمَتْ**” denir; bu, sürtünüp aşındıkları ve uçları yumuşadığı zaman olur.
  Bundan: “At **أدْرَمَ**” denmesi; dişi düştüğü zaman, ikiliden dörtlüye çıktığında. Ve **الدَّرَّامة**: kısa kadın. Bu, bizce adımın yakınlığıdır; çünkü kısa olan böyle olur. Dedi ki:
مِن البِيض لا دَرَّامةٌ قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])
Sonra bundan, zikrettiğimiz şeyden sonrası türetilir. **بَنُو الأدرَم**: bir kabiledir. Dedi ki:
  * Şüphesiz **بَنِي الأَدْرَمِ** hiç kimseden değildir *
Ve **دَرِمٌ**: A‘şâ’nın sözünde bir adam adıdır:
  * Nitekim mahallede denildi: **دَرِمْ** helâk oldu([11]) *
O, Şeybân’dan bir adamdır; öldürüldü ve kan davasıyla kendisine yetişilmedi.

  (**درن**)  **الدال** ve**الراء** ve**النون** sahih bir asıldır; bir şeyde eskimeyle birlikte renk değişimine delâlet eder. **الدَّرِين**: yıllanmış kuru (ot). Ve çorak araziye “**أمُّ دَرِينٍ**” denir. Dedi ki:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])
Der ki: gel, sevgimizi, toprağımızı ve yaşayışımızı bırakmayalım.
  Bu bâbdan **الدَّرَن**: kir. Ondan **دُرَيْنَةُ**; o, ahmak için bir sıfattır([13]). “**الإدْرَوْنَ** asıldır” sözlerine gelince: söylenmiş bir sözdür; ne olduğunu bilmiyoruz([14]).

  (**دره**)  **الدال** ve**الراء** ve**الهاء** bir asıl değildir; çünkü **الهاء** hemzeden بدل edilmiştir. “**دَرَأ**” denir: çıktı; sonra **الهاء**’ya çevrilir; “**دَرَهَ**” denir. **المِدْرَه**: kavmin dili ve onlar adına konuşan.

  (**دري**)  **الدال** ve**الراء** ve illetli harf ve hemzeli (harf). Hemzesiz olana gelince: iki asıldır: biri, bir şeyi istemek üzere ona yönelmek ve ona dayanmak; diğeri, şeyde bulunan bir keskinliktir. Hemzeli olana gelince: tek bir asıldır; o, bir şeyi defetmektir.
Birincisi onların sözü: “Falancanın oğulları şu mekâna **ادّرَى**” yani onu gazve veya baskınla hedef edindiler. Dedi ki:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])
Ve **الدّرِيَّة**: avı vurup avlamak isteyenin onunla gizlendiği binek hayvandır. Ondan “**دَرَيت** ve**ادَّرَيْت**” denir. Ahtal dedi ki:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Avı **تدرَّيت**” (denir), nerede olduğuna baktığın halde onu henüz görmediğin zaman([17]). Ve “Onu **دريتُه**”: onu aldattım. “**تدرَّيت**” sözüne gelince: yani “öğrendim” (demektir), “Onu **دريته**([18]) nerede olduğunu”; kıyas birdir. “Şeyi **دَرَيتُ**; Allah تعالى onu bana **أدرانيهِ**” denir. Allah تعالى dedi ki: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]. Ve “Falanca **حَسَنُ الدِّرْيَة**” (dir), tıpkı “iyi anlayışlı” demen gibi.
  Diğer asıl: saçın tarandığı ve **يُدْرَى** olunan şeye “**مِدْرىً**” demeleridir; çünkü o sivridir. Ve “**شاةٌ مُدْرَاةٌ**([19])” denir: iki boynuzu sivri. Ve “Kadın **تَدَرَّت**” denir: saçını taradığı zaman. Ve denir ki **المِدْرَيَيْنِ** koyunun iki memesi([20])dir. Ve **قد يُستعمل في أخلاف النّاقة**. Humeyd dedi ki:
  * **بِمدْرَيَيْنِ** cömertçe verir([21]) *
İkisi **مدْرَيَيْنِ** oldular; çünkü doldukları zaman uçları sivrileşir.
  Hemzeli olana gelince: onların sözü “Şeyi **دَرَأْتُ**”: onu defettim. Allah تعالى dedi ki: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. Dedi ki:
تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])
Bu bâbdan **الدَّرِيئة**: üzerinde mızrak saplamayı öğrenilen halka. Amr dedi ki([23]):
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ
“Sel **دَرْءًا** geldi” denir: uzak bir beldeden geldiği zaman. Ve “Falanca **ذُو تُدْرَأٍ**” (dır): yani düşmanlarını kendinden defetmeye güçlü. Dedi ki:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])
Ve “Falanca **دَرَأَ**” (denir): ansızın çıktı; bu da bâbdandır; sanki kendisiyle **اندرَأ** etti, yani itildi([25]). Ondan: “Falancayla **دارأْتُ**”, onu savdığım zaman. Hemzeyi yumuşatırsan, aldatma ve hile manasında olur; ve **دَرَيت** ve**ادَّريت**’te zikrettiğimiz birinci asla döner. Dedi ki:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])
**الدّرْءُ**’e gelince; o, eğriliktir: defetmenin kıyasındandır; çünkü eğrildiği zaman, doğruluğun sınırından eğriliğe doğru itilmiş olur. Ve “**طريق ذو دَرْءٍ**” (dur): yani kırıklıklar ve **جِرَفَةٍ**([27]) (vardır); bu da ondandır. Ve “Onun **دَرْئِه**’inden **أقَمْت**” denir: onu doğrulttuğun zaman. Dedi ki:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28])
Ve “Deve **دَرَأَ**” derler: sırtı şiştiği zaman. Eğer sahihse, bâbdandır; çünkü şiştiği zaman itilir. Bu bâbdan: “Dişi deve **أدرأَتْ**; o **مُدْرِئٌ**’dir”; bu, doğum sırasında memesini saldığı zaman olur.

  (**درب**)  **الدار** ve**الراء** ve**الباء**; sahih olanı tek bir asıldır: bir şeye alıştırılıp ona yapışıp kalmaktır. “Şeye **دَرِبَ**” denir: ona yapışıp kaldığı ve ona tutunduğu zaman. Bu bâbdan onların âdeti ve tecrübeyi **دُرْبَة** diye adlandırmaları. Ve “**طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء**” denir: alıştırıldığı zaman. Şair dedi ki([29]):
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب
Ve **دَرْبُ** şehrin (geçidi/sokağı) bilinir; eğer sahih Arapça ise, bâbın kıyasıdır; çünkü insanlar ona kasıtla giderken onunla **يَدْرَبُون**. “Şey **تَدَرْبَى** oldu” (denmesi) ise: yuvarlandı, denmiştir([30]). Ve **الدّرْبانِيّة**: sığırdan bir cinstir. Ve **الدّردابُ**: davul sesi. Bütün bunlar, ne olduğu bilinmeyen sözlerdir.

  (**درج**)  **الدار** ve**الراء** ve**الجيم** tek bir asıldır; şeyin geçip gitmesine ve şeyin içinde ilerlemeye delâlet eder. Bundan onların sözü: “Şey **دَرَجَ**”, yoluna gidip geçtiği zaman. Ve “Falanca **أدراجَه** geri döndü”, geldiği yolda geri döndüğü zaman. Ve “Çocuk **دَرَجَ**”, yürüyüşünü yürüdüğü zaman. Asma‘î dedi: “Adam **دَرَجَ**”, geçti ve nesil bırakmadığı zaman. **مَدَارج** tepenin: içindeki enine giden yollardır. Dedi ki:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])
Bazı sandıklar ve âletler için **الدُّرج**’e gelince: eğer sahihse, örtme ve kapatmaya delâlet eden başka bir asıldır. Bundan: “Kitabı **أدْرَجْتُ**” ve “ipi **أدْرَجْتُ**.” Dedi ki:
  * **أُدْرِجَ** bir **إدْراجَ** ile yuvarlanmış([32]) *
Bu ikinci bâbdan **الدُّرْجة**: devenin hayâsına konulan sonra çekilip çıkarılan bez parçalarıdır; deve onu koklayınca onu yavrusu sanır da ona şefkat gösterir. Dedi ki:
  * Ona **دُرَجُ الظِّئارِ** konulmadı([33]) *

  (**درد**)  **الدال** ve**الراء** ve**الدال**; onda az bir söz bulunan küçük bir asıldır. **الدَّرَدُ** dişlerden: köklere yapışması ve onlardan artanı yemesidir. O **دَرِدَتْ**; o **دُرْدٌ** (dur). Ve **رجلٌ أدْرَدُ** ve **امرأةٌ درداء**.

  (**درح**)  **الدال** ve**الراء** ve**الحاء** da küçük bir asıldır. Kısa adama “**دِرْحايَة**” derler; bununla birlikte iri olur. Dedi ki:
  * Yürüdüğünde, **دِرحايَهْ** (olan) bir **عَكَوَّكاً**([34]) *
  Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ الآية [النساء/34]، وقال: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]، وقال: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]، أي: هم ذوو درجات عند الله، ودرجات النجوم تشبيها بما تقدم. ويقال لقارعة الطريق: مدرجة، ويقال: فلان يتدرج في كذا، أي: يتصعد فيه درجة درجة، ودرج الشيخ والصبي درجانا: مشى مشية الصاعد في درجه. والدرج: طي الكتاب والثوب، ويقال للمطوي: درج. واستعير الدرج للموت، كما استعير الطي له في قولهم: طوته المنية، وقولهم: من دب ودرج، أي: من كان حيا فمشى، ومن مات فطوى أحواله، وقوله: ﴿سنستدرجهم من حيث لا يعلمون﴾ [الأعراف/182]، قيل معناه: سنطويهم طي الكتاب، عبارة عن إغفالهم نحو: ﴿ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴾ [الكهف/28]، والدرج: سفط يجعل فيه الشيء، والدرجة: خرقة تلف فتدخل في حياء (الحياء: رحم الناقة، وإنما سمي حياء باسم الحياء، من الاستحياء، لأنه يستر من الآدمي ويكنى عنه من الحيوان، ويستفحش التصريح بذكره واسمه الموضوع له. راجع: اللسان (حيا) 14/219) الناقة، وقيل: ﴿سنستدرجهم﴾ معناه: نأخذهم درجة فدرجة، وذلك إدناؤهم من الشيء شيئا فشيئا، كالمراقي والمنازل في ارتقائها ونزولها. والدراج: طائر يدرج في مشيته.

##### Türkçe

- **الدرجة** menzile gibidir; fakat menzileye, düz yüzey üzerinde uzama olmaksızın yükselme itibarıyla bakıldığı zaman **درجة** denir; tıpkı damın ve merdivenin **درجة**si gibi. Bununla yüce menzile de ifade edilir: Yüce Allah dedi ki: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]; erkeklerin onlar üzerindeki menzilesinin akıl ve siyaset bakımından yüceliğine tenbih olarak; ve bunun benzeri, O’nun şu sözüyle işaret edilendir: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ âyet [النساء/34]. Ve dedi ki: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]. Ve dedi ki: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]; yani: onlar Allah katında dereceler sahipleridir. Ve yıldızların dereceleri, yukarıda geçene benzetme olarak. Yola çarpan (yolun sert yeri) için **مدرجة** denir. Ve “falanca şu işte **يتدرج**” denir; yani onda derece derece yükselir. Ve ihtiyar ile çocuk **درجانا** **درج** etti: onun derecesinde yükselenin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **الدرج**: kitabı ve elbiseyi dürmektir; ve dürülmüş olana **درج** denir. **الدرج**, ölüm için de ödünç alınmıştır; tıpkı onların “**طوته المنية**” sözlerinde, dürmenin ona ödünç alınması gibi. Ve onların “**من دب ودرج**” sözleri: yani, diri olup yürüyen ve ölüp hâllerini dürmüş olan. Ve O’nun sözü: ﴿سنستدرجهم من حيث لا يعلمون﴾ [الأعراف/182]; denildi ki manası: onları kitabın dürülmesi gibi düreceğiz; onların gaflete düşürülmesi hakkında bir ibare olarak; şu söz gibi: ﴿ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴾ [الكهف/28]. Ve **الدرج**: içine şey konulan bir sepet (kutucuk). Ve **الدرجة**: bir bez parçasıdır; sarılır da devenin **حياء**ına sokulur. ( **الحياء**: devenin rahmidir; ancak **الحياء**, **الاستحياء**dan, hayâ adıyla adlandırıldı; çünkü insandan örtülür ve hayvandan kinaye edilir; onu ve ona konulmuş adını açıkça söylemek çirkin görülür. Bkz.: **اللسان** (**حيا**) 14/219 ) Denildi ki: ﴿سنستدرجهم﴾ manası: onları derece derece alırız; bu da onları bir şeye, azar azar yaklaştırmaktır; tıpkı yükselip inmede merdivenler ve menziller gibi. Ve **الدراج**: yürüyüşünde **يدرج** eden bir kuştur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ر ج
درج قرن بعد قرن‏.‏
وهذه آثار قوم درجوا‏:‏ انقرضوا‏.‏
ودرج فلان‏:‏ مات وما تـرك نسـلاً‏.‏
ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً‏.‏
وفلان درّاج‏:‏ يدرج بين القوم بالنمائم‏.‏
ورقي في الدرجـة والـدرج‏.‏
وأدرج الكتاب‏:‏ طواه‏.‏
وأدرج الكتيّب في الكتاب‏:‏ جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه‏.‏
وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا‏.‏
واستدرجـه‏:‏ رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من درج إذا مات‏.‏
واتخذوا داره مدرجة ومدرجاً‏:‏ ممتراً‏.‏
قال العجاج‏:‏ أمسى لعافي الرامسات مدرجاً ومـن المجـاز‏:‏ لفلـان درجـة رفيعة‏.‏
وامش في مدارج الحق‏.‏
وعليك بالنحو فإنه مدرجة البيان‏.‏
و ‏"‏ خلّه درج الضب ‏"‏ واستمر أدراجه‏.‏
و ‏"‏ ذهب دمه أدراج الرياح ‏"‏ ودرج الرياح‏.‏
قال‏:‏ ذهبت دماء القوم بع - د مغلس درج الرياح وهم درج السيول‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ رُويَ بالرفع والنصب‏.‏
ويقـال‏:‏ ‏"‏ قـد علـم السيـل الـدرج ‏"‏ و ‏"‏ مـن يـردّ الفـرات عـن أدراجـه ‏"‏ وأنـا درج يديك ونحن درج يديك لا نعصيك ودرّجه إلى هذا الأمر‏:‏ عوّده إياه كأنما رقاه من منزلة إلى منزلة وتدرّج إليه‏.‏

##### Türkçe

د ر ج
**درج**: boynuz, boynuzdan sonra boynuz.
Ve bu, **درجوا** olan bir kavmin eserleridir: yok oldular.
Ve **درج** falan: öldü ve bir nesil bırakmadı.
Ve **درج** ihtiyar ve çocuk **درجاناً**; o ise yürüyüşleridir.
Ve falan **درّاج**: kavim arasında koğuculuklarla **يدرج**.
Ve derecede ve **الـدرج**’de yükseldi.
Ve **أدرج** kitabı: onu dürdü.
Ve **أدرج** küçük kitabı kitabın içine: onu onun **درجه**’ine, yani onun dürmesine ve katlamasına koydu.
Ve kadın, çocuğunu elbiselerinin içine **أدرجـت**.
Ve **استدرجـه**: onu dereceden dereceye yükseltti; ve denildi ki: **درج** “öldü”den, onun helâkini çağırdı.
Ve onun evini **مدرجة** ve **مدرجاً** edindiler: ölçü yeri.
El-‘Accâc dedi: “**أمسى لعافي الرامسات مدرجاً**”
Ve mecazdandır: falanın yüksek bir **درجة**’si vardır.
Hakkın **مدارج**’inde yürü.
Ve sana nahiv gerekir; çünkü o, beyanın **مدرجة**’sidir.
Ve “Onu **درج الضب**’a bırak” ve **أدراجه**’ini sürdürdü.
Ve “Onun kanı **أدراج الرياح** olarak gitti” ve **درج الرياح**.
Dedi: “Kavmin kanları, karanlıkta erken çıkan birinden sonra, **درج الرياح** olarak gitti; ve onlar **درج السيول**’dür.”
İbn Hirma dedi: ref‘ ile ve nasb ile rivayet olundu.
Ve denilir: “**قـد علـم السيـل الـدرج**” ve “Kim Fırat’ı onun **أدراجـه**’inden geri çevirir?” ve ben senin elinin **درج**’iyim ve biz senin elinin **درج**’iyiz; sana isyan etmeyiz. Ve onu bu işe **درّجه**: onu buna alıştırdı; sanki onu menzilden menzile yükseltmiş gibidir; ve ona doğru **تدرّج** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب.
والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله
«والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من المراتب. والدَّرَجَةُ: المنزلة، والجمع دَرَجٌ. ودَرَجاتُ الجنة: منازلُ أَرفعُ من مَنازِلَ.
والدَّرَجانُ: مِشْيَةُ الشيخ والصبي.
ويقال للصبي إِذا دَبَّ وأَخذ في الحركة: دَرَجَ. ودَرَج الشيخ والصبي يَدْرُجُ دَرْجاً ودَرَجاناً ودَرِيجاً، فهو دارج: مَشَيا مَشْياً ضعيفاً ودَبَّا؛ وقوله:
يا ليتني قد زُرْتُ غَيْرَ خارِجِ،
أُمَّ صَبِيٍّ، قد حَبَا، ودارِجِ
إِنما أَراد أُمَّ صَبِيٍّ حابٍ ودارِج، وجاز له ذلك لأَن قد تُقرِّبُ الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أَو تكاد، أَلا تراهم يقولون: قد قامت الصلاة، قبل حال قيامها؟ وجعَلَ مُلَيْحٌ الدَّريجَ للقطا فقال: يَطُفْنَ بِأَحْمالِ الجِمالِ عُذَيَّةً،
دَريجَ القَطا، في القَزِّ غَيْرِ المُشَقَّقِ
قوله: في القَزِّ، من صلة يَطُفْنَ؛ وقال:
تَحْسَبُ بالدَّوِّ الغَزالَ الدَّارِجا،
حمارَ وحشٍ يَنْعَبُ المَناعِبا،
والثَّعْلَبَ المَطْرودَ قَرْماً هابِجَا
فأَكفأَ بالباء والجيم على تباعد ما بينهما في المخرج. قال ابن سيده: وهذا من الإِكفاء الشاذ النادر، وإِنما يَمْثُلُ الإِكفاءُ قليلاً إِذا كان بالحروف المتقاربة كالنون والميم، والنون واللام، ونحو ذلك من الحروف المتدانية المخارج.
والدَّرَّاجةُ: العَجَلَةُ التي يَدِبُّ الشيخ والصبي عليها، وهي أَيضاً الدَّبَّابة التي تُتَّخذ في الحرب يدخل فيها الرجال. الجوهري: الدَّرَّاجَةُ، بالفتح، الحالُ وهي التي يَدْرُجُ عليها الصبي إِذا مشى. التهذيب: ويقال للدَّبَّابات التي تُسَوَّى لحرب الحِصارِ يدخل تحتها الرجال: الدَّبَّابات والدَّرَّاجات. والدَّرَّاجَةُ: التي يُدَرَّجُ عليها الصبي أَوَّلَ ما يمشي.
وفي الصحاح: دَرَجَ الرجلُ والضب يَدْرُجُ دُرُوجاً أَي مشى. ودَرَجَ ودَرِجَ أَي مضى لسبيله.
ودَرَِجَ القومُ إِذا انقرضوا؛ والانْدِراجُ مثله. وكلُّ بُرْج من بُرُوج السماء ثلاثون دَرَجةً.
والمَدارِجُ: الثنايا الغِلاظُ بين الجبال، واحدته مدْرَجةٌ، وهي المواضع التي يدرج فيها أَي يمشى؛ ومنه قول المزني، وهو عبد الله ذو البِجادَينِ:
تَعَرَّضي مَدارِجاً وسُومِي،
تَعَرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجُومِ،
هذا أَبو القاسمِ فاسْتَقِيمي
ويقال: دَرَّجْتُ العليل تَدْريجاً إِذا أَطعمته شيئاً قليلاً، وذلك إِذا نَقِهَ، حتى يَتَدَرَّجَ إِلى غاية أَكله، كما كان قبل العلة، دَرَجَةً درجةً.
والدَّرَاجُ: القُنْفُذُ لأَنه يَدْرُج ليلته جمعاء، صفة غالبة. والدَّوارِجُ: الأَرجُلُ؛ قال الفرزدق:
بَكَى المِنْبَرُ الشَّرْقِيُّ، أَنْ قام فَوْقَهُ
خَطِيبٌ فُقَيْمِيٌّ، قصيرُ الدَّوارِجِ
قال ابن سيده: ولا أَعرف له واحداً. التهذيب: ودَوارِجُ الدابة قوائمه، الواحدة دارجةٌ.
وروى الأَزهري بسنده عن الثوري، قال: كنت عند أَبي عبيدة فجاءه رجل من أَصحاب الأَخفش فقال لنا: أَليس هذا فلاناً؟ قلنا: بلى، فلما انتهى إِليه الرجل قال: ليس هذا بِعُشِّكِ فادْرُجِي، قلنا: يا أَبا عبيدة لمن يُضرب هذا المثل؛ فقال: لمن يرفع له بحبال. قال المبرد: أَي يطرد. وفي خطبة الحجاج: ليس هذا بِعُشِّكِ فادرُجي أَي اذهبي؛ وهو مثل يضرب لمن يتعرّض إِلى شيء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤْمر بالجِدِّ والحركة. ويقال: خلّي دَرَجَ الضَّبِّ؛ ودَرَجُه طريقه، أَي لا تَعَرَّضي له أَي تَحَوَّلي وامضي واذهبي. ورجع فلان دَرَجَه أَي رجع في طريقه الذي جاء فيه؛ وقال سلامة بن جندل:
وكَرِّنا خَيْلَنا أَدْراجَنا رَجَعاً،
كُسَّ السَّنابِكِ مِنْ بَدْءٍ وتَعْقِيبِ
ورجع فلانٌ دَرَجَه إِذا رجع في الأَمر الذي كان تَرَكَ. وفي حديث أَبي أَيوب: قال لبعض المنافقين، وقد دخل المسجد: أَدْراجَكَ يا منافق الأَدْراجُ: جمع دَرَجٍ وهو الطريق، أَي اخْرُجْ من المسجد وخُذْ طريقَك الذي جئت منه. ورَجَعَ أَدْراجَه: عاد من حيث جاء. ويقال: استمرَّ فلان دَرَجَه وأَدْراجَه. والدَّرَجُ: المَحاجُّ. والدَّرَجُ: الطريق. والأَدْراجُ: الطُّرُقُ: أَنشد ابن الأَعرابي:
يَلُفُّ غُفْلَ البِيدِ بالأَدْراجِ
غُفْل البِيد: ما لا عَلَم فيه. معناه أَنه جيش عظيم يَخْلِطُ هذا بهذا ويعفي الطريقَ. قال ابن سيده: قال سيبويه وقالوا: رجعَ أَدْراجَه أَي رجع في طريقه الذي جاء فيه. وقال ابن الأَعرابي: رجع على أَدْراجه كذلك، الواحد دَرَجٌ. ابن الأَعرابي: يقال للرجل إِذا طلب شيئاً فلم يقدر عليه: رجع على غُبَيْراءِ الظَّهْرِ، ورجع على إِدراجِه، ورجع دَرْجَه الأَول؛ ومثله عَوْدَهُ على بَدْئِهِ، ونَكَصَ على عَقِبَيْهِ، وذلك إِذا رجع ولم يصب شيئاً. ويقال: رجع فلان على حافِرَتِه وإِدْراجه، بكسر الأَلف، إِذا رجع في طريقه الأَول. وفلان على دَرَجِ كذا أَي على سبيله. ودَرَجُ السَّيْلِ ومَدْرَجُه: مُنْحَدَرُه وطريقُه في مَعاطف الأَوْدِيةِ. وقالوا: هو دَرَجَ السَّيْلِ، وإِن شئت رفعت؛ وأَنشد سيبويه:
أَنُصْبٌ، للمَنِيَّةِ تَعْتَريهِمْ،
رِجالي، أَمْ هُمُوا دَرَجُ السُّيولِ؟
ومَدارِجُ الأَكَمَةِ: طُرُقٌ مُعْتَرِضَة فيها.
والمَدْرَجةُ: مَمَرُّ الأَشياء على الطريق وغيره. ومَدْرَجَةُ الطريق: مُعْظَمُه وسَنَنُه. وهذا الأَمر مَدْرَجةٌ لهذا أَي مُتَوَصَّلٌ به إِليه. ويقال للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريح وغيرهما: مَدْرَجٌ ومَدْرَجَةٌ ودَرَجٌ، وجمعه أَدْراجٌ أَي مَمَرٌّ ومَذْهَبٌ. والمَدْرَجةُ: المَذْهَب والمسلَكُ؛ وقال ساعدة بن جؤَية:
تَرَى أَثْرَهُ في صَفْحَتَيْهِ، كأَنَّهُ
مَدارِجُ شِبْثانٍ، لَهُنَّ هَمِيمُ
يريد بأَثْرِهِ فِرِنْدَهُ الذي تراه العين، كأَنه أَرجل النمل. وشِبْثانٌ: جمع شَبَثٍ لدابة كثيرة الأَرجل من أَحناش الأَرض. وأَما هذا الذي يسمى الشِّبِثَّ، وهو ما تُطيَّب به القدور من النبات المعروف، فقال الشيخ أَبو منصور موهوب بن أَحمد بن محمد بن الخضر المعروف بابن الجُواليقي: والشِّبِثُّ على مثال الطِّمِرِّ، وهو بالتاء المثناة لا غير. والهَمِيم: الدَّبِيبُ.
وقولهم: خَلِّ دَرَجَ الضَّبِّ أَي طريقه لئلا يَسْلُك بين قدميك فتنتفخ.ودَرَّجَه إِلى كذا واسْتَدْرَجه، بمعنًى، أَي أَدناه منه على التدريج، فتَدَرَّجَ هو. وفي التنزيل العزيز: سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون؛ قال بعضهم: معناه سنأْخُذُهم قليلاً قليلاً ولا نُباغِتُهم؛ وقيل: معناه سنأْخذهم من حيث لا يحتسبون؛ وذلك أَن الله تعالى يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به فيركنون إِليه ويأْنسون به فلا يذكرون الموت، فيأْخذهم على غِرَّتِهم أَغْفَلَ ما كانوا. ولهذا قال عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، لما حُمِلَ إِليه كُنُوزُ كِسْرَى: اللهم إِني أَعوذ بك أَن أَكونَ مُسْتَدْرَجاً، فإِني أَسمعك تقول: سنستدرجهم من حيث لا يعلمون. وروي عن أَبي الهيثم: امتنع فلان من كذا وكذا حتى أَتاه فلان فاسْتَدْرجه أَي خدعه حتى حمله على أَن دَرَجَ في ذلك. أَبو سعيد: اسْتَدْرجَه كلامي أَي أَقلقه حتى تركه يَدْرُجُ على الأَرض؛ قال الأَعشى:
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القَوْلُ حتى تَهُزَّه،
وتَعْلَمَ أَني مِنكُمُ غَيرُ مُلْجَمِ
والدَّرُوجُ من الرياح: السريعة المَرِّ، وقيل: هي التي تَدْرُجُ أَي تَمُرُّ مَرّاً ليس بالقَويّ ولا الشديد. يقال: ريح دَروجٌ، وقِدْحٌ دَرُوجٌ. والريح إِذا عصفت اسْتَدْرَجَتِ الحَصى أَي صَيَّرَتْهُ إِلى أَن يَدْرُجَ على وجه الأَرض مِن غير أَن ترفعه إِلى الهواء، فيقال: دَرَجَتْ بالحصى واسْتَدْرَجَتِ الحَصى. أَمَّا دَرَجَتْ به فجرت عليه جرياً شديداً دَرَجَتْ في سيرها، وأَمَّا اسْتَدْرَجَتْهُ فصيرته بجريه عليها (* قوله
«بجريه عليها» كذا بالأصل ولعل الأولى بجريها عليه.) إِلى أَنْ دَرَجَ الحَصى هو بنفسه.
ويقال: ذهب دمه أَدْراجَ الرِّياحِ أَي هَدَراً.
ودَرَجَتِ الريح: تركت نَمانِمَ في الرَّمْلِ. وريح دَرُوجٌ: يَدْرُجُ مؤَخرها حتى يُرى لها مثل ذَيْلِ الرَّسَنِ في الرَّمْلِ، واسم ذلك الموضع الدَّرَجُ.
ويقال: اسْتَدْرَجَتِ المحاوِرُ المَحالَ؛ كما قال ذو الرمة: صَرِيفُ المَحالِ اسْتَدْرَجَتْها المَحاوِرُ
أَي صيرتها إِلى أَن تَدْرُجَ. ويقال: اسْتَدْرَجَتِ الناقةُ ولدها إِذا استتبعته بعدما تلقيه من بطنها. ويقال: دَرِجَ إِذا صَعِدَ في المراتب، ودَرِجَ إِذا لَزِمَ المَحَجَّةَ من الدين والكلام، كله بكسر العين من فَعِلَ. ودَرَجَ ودَرِج الرجل: مات. ويقال للقوم إِذا ماتوا ولم يُخَلِّفوا عَقِباً: قد دَرِجوا ودَرَجُوا. وقبيلة دارِجَةٌ إِذا انقرضت ولم يبق لها عقب؛ وأَنشد ابن السكيت للأَخطل:
قَبِيلَةٌ بِشِراكِ النَّعْلِ دارِجَةٌ،
إِنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لهُم أَثَرُ
وكأَن أَصل هذا من دَرَجْتُ الثوب إِذا طويته، كأَنَّ هؤلاء لما ماتوا ولم يخلفوا عَقِباً طَوَوْا طريق النسل والبقاء. ويقال للقوم إِذا انقرضوا: دَرِجُوا. وفي المثل: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحياء والأَموات. وقيل: دَرَِجَ مات ولم يخلف نسلاً، وليس كل من مات دَرَِجَ؛ وقيل: دَرَجَ مثل دَبَّ. أَبو طالب في قولهم: أَحسَنُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ؛ فَدَبَّ مشى ودَرَجَ مات. وفي حديث كعب قال له عمر: لأَيّ ابني آدم كان النسل؟ فقال: ليس لواحد منهما نسل، أَما المقتول فدَرَجَ، وأَما القاتل فَهَلَكَ نَسْلُه في الطوفان. دَرَجَ أَي مات، وأَدْرَجَهُم الله أَفناهم. ويقال: دَرَجَ قَرْنٌ بعد قرن أَي فَنَوْا.
والإِدْراجُ: لف الشيء في الشيء؛ وأَدْرَجَتِ المرأَة صبيها في مَعاوزها.والدَّرْجُ: لَفُّ الشيء. يقال: دَرَجْتُه وأَدْرَجْتُه ودَرَّجْتُه، والرباعي أَفصحها. ودَرَجَ الشيءَ في الشيء يَدْرُجُه دَرْجاً، وأَدْرَجَه: طواه وأَدخله. ويقال لما طويته: أَدْرَجْتُه لأَنه يطوى على وجهه. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته.
ورجل مِدْراجٌ: كثير الإِدْراجِ للثياب.
والدَّرْجُ: الذي يُكتب فيه، وكذلك الدَّرَجُ، بالتحريك. يقال: أَنقذته في دَرْجِ الكتاب أَي في طَيِّه. وأَدْرَجَ الكتابَ في الكتاب: أَدخله وجعله في دَرْجِه أَي في طيِّه. ودَرْجُ الكتابِ: طَيُّه وداخِلُه؛ وفي دَرْجِ الكتاب كذا وكذا. وأَدْرَجَ الميتَ في الكفن والقبر: أَدخله. التهذيب: ويقال للخِرَقِ التي تُدْرَجُ إِدراجاً، وتلف وتجمع ثم تدسُّ في حياء الناقة التي يريدون ظَأْرَها على ولد ناقة أُخرى، فإِذا نزعت من حيائها حسبت أَنها ولدت ولداً، فيدنى منها ولد الناقة الأُخرى فَتَرْأَمُه، ويقال لتلك اللفيفة: الدُّرْجَةُ والجَزْمُ والوثيقة. ابن سيده: والدُّرْجَةُ مُشاقَةٌ وخِرَقٌ وغير ذلك، تدرج وتدخل في رحم الناقة ودبرها، وتشدّ وتترك أَياماً مشدودة العينين والأَنف، فيأْخذها لذلك غَمٌّ مِثْلُ غَمِّ المخاض، ثم يحلُّون الرباط عنها فيخرج ذلك عنها، وهي ترى أَنه ولدها؛ وذلك إِذا أَرادوا أَنْ يَرْأَمُوها على ولد غيرها؛ زاد الجوهري: فإِذا أَلقته حَلُّوا عينيها وقد هَيَّأُوا لها حُواراً فيُدْنونَه إِليها فتحسبه ولدها فتَرْأَمُه. قال: ويقال لذلك الشيء الذي يشدّ به عيناها: الغِمامَةُ، والذي يشدَّ به أَنفها: الصِّقاعُ، والذي يحشى به: الدُّرْجَةُ، والجمع الدُّرَجُ؛ قال عمران بن حطان:
جَمادٌ لا يُرادُ الرِّسْلُ مِنْها،
ولم يُجْعَلْ لهَا دُرَجُ الظِّئارِ
والجَماد: الناقة التي لا لبن فيها، وهو أَصلب لجسمها. والظِّئار: أَن تعالج الناقة بالغِمامَةِ في أَنفها لكي تَظْأَرَ؛ وقيل: الظِّئار خرقة تدخل في حياء الناقة ثم يعصب أَنفها حتى يمسكوا نفَسها، ثم يحل من أَنفها ويخرجون الدرجة فيلطخون الولد بما يخرج على الخرقة، ثم يدنونه منها فتظنه ولدها فترأَمه. وفي الصحاح: فتشمه فتظنه ولدها فترأَمه. والدُّرْجَةُ أَيضاً: خرقة يوضع فيها دواء ثم يدخل في حياء الناقة، وذلك إِذا اشتكت منه.والدُّرْجُ، بالضم: سُفَيْطٌ صغير تَدَّخِرُ فيه المرأَةُ طيبها وأَداتَها، وهو الحِفْشُ أَيضاً، والجمع أَدْراجٌ ودِرَجَةٌ. وفي حديث عائشة: كُنَّ يَبْعَثْن بالدِّرَجَةِ فيها الكُرْسُفُ. قال ابن الأَثير: هكذا يروى بكسر الدال وفتح الراء، جمع دُرْجٍ، وهو كالسَّقَطِ الصغير تضع فيه المرأَةُ خِفَّ متاعها وطيبها، وقال: إِنما هو الدُّرْجَةُ تأْنيث دُرْجٍ؛ وقيل: إِنما هي الدُّرجة، بالضم، وجمعها الدُّرَجُ، وأَصله ما يُلف ويدخل في حياء الناقة وقد ذكرناه آنفاً.
التهذيب: المِدْراجُ الناقة التي تَجُرُّ الحَمْلَ إِذا أَتت على مَضْرَبِها.
ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ إِذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ. وأَدْرَجَتِ الناقة، وهي مُدْرِجٌ: جاوزت الوقت الذي ضربت فيه، فإِن كان ذلك لها عادة، فهي مِدْراجٌ؛ وقيل: المِدْراجُ التي تزيد على السنة أَياماً ثلاثة أَو أَربعة أَو عشرة ليس غير. والمُدْرِجُ والمِدْراجُ: التي تؤخر جهازها وتُدْرِجُ عَرَضَها وتُلْحِقُه بِحَقَبِها، وهي ضِدُّ المِسْنافِ؛ قال ذو الرمة:
إِذا مَطَوْنا حِبال المَيْسِ مُصْعِدَةً،
يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَدارِيج
عنى بالمَداريج هنا اللواتي يُدْرِجْنَ عروضهن ويلحقنها بأَحقابهن؛ قال ابن سيده: ولم يعن المداريج اللواتي تجاوز الحَوْلَ بأَيام. أَبو طالب: الإِدْرَاجُ أَنْ يَضْمُرَ البعيرُ فَيَضْطَرِبَ بطانُه حتى يستأْخر إِلى الحَقَب فَيَسْتَأْخِرَ الحِملُ، وإِنما يُسَنَّفُ بالسِّنَافِ مخافةَ الإِدْراجِ. أَبو عمرو: أَدْرَجْتُ الدَّلْوَ إِذا مَتَحْتَ به في رفق؛ وأَنشد:
يا صاحِبَيَّ أَدْرِجا إِدْراجَا،
بالدَّلْوِ لا تَنْضَرِجُ انْضِراجَا
ولا أُحِبُّ السَّاقِيَ المِدْراجَا،
كأَنَّهُ مُحْتَضِنٌ أَوْلادا
قال: وتسمى الدال والجيم الإِجازة. قال الرياشي: الإِدْرَاجُ النَّزْعُ قليلاً قليلاً.
ويقال: هم دَرْجُ يدك أَي طَوْعُ يدك. التهذيب: يقال فلانٌ دَرْجُ يديك، وبنو فلان لا يعصونك، لا يثنى ولا يجمع.
والدَّرَّاجُ: النَّمَّامُ؛ عن اللحياني. وأَبو دَرَّاجٍ: طائر صغير. والدُّرَّاجُ: طائر شبه الحَيْقُطانِ، وهو من طير العراق، أَرقط، وفي التهذيب: أَنقط، قال ابن دريد: أَحسبه مولَّداً.
وهي الدُّرَجَةُ مثال رُطَبَةٍ، والدُّرَّجَةُ، الأَخيرة عن سيبويه؛ التهذيب: وأَما الدُّرَجَةُ فإِن ابن السكيت قال: هو طائر أَسود باطنِ الجناحين، وظاهرهما أَغبر، وهو على خلقة القطا إِلاَّ أَنها أَلطف. الجوهري: والدُّرَّاجُ والدُّرَّاجَةُ ضرب من الطير للذكر والأُنثى حتى تقول الحَيْقُطانُ فيختص بالذكر. وأَرض مَدْرَجَةٌ أَي ذاتُ دُرَّاجٍ. والدِّرِّيجُ: شيءٌ يضرب به، ذو أَوتار كالطُّنْبُورِ. ابن سيده: الدِّرِّيجُ طنبور ذو أَوتار تضرب.
والدَّرَّاج: موضع؛ قال زهير:
بِحَوْمانَةِ الدَّرَّاجِ فالمُتَثَلَّمِ
ورواه أَهل المدينة: بالدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم. ودُرَّاجٌ: اسم. ومَدْرَجُ الريح: من شعرائهم، سمي به لبيت ذكر فيه مَدْرَج الريح.

##### Türkçe

**دَرَجُ البناءِ** ve **دُرَّجُه** (teşdîd ile): bir kısmı bir kısmının üstünde olan mertebeler; bunun teki **دَرَجَة** ve **دُرَجَةٌ**’dir, **همزة** misali; sonuncusu **ثعلب**’den.

Ve **الدَّرَجَةُ**: menzilede yükselme. Ve **الدَّرَجَةُ**: **المِرْقاةُ**
(* sözü:
«ve **الدرجة** **المرقاة**’dır» **القاموس**’ta: ve **الدرجة**; zamme ile ve hareke ile, **همزة** gibi; ve bunun **جيم**’i teşdîd edilir; ve **الأَدرجة** **أَسكفة** gibi, yani **همزة**’nin zammı, sonra **الدال**’ın sükûnu, sonra **الراء**’ın zammı, sonra açık teşdîdli **جيم**: **المِرْقاةُ**.). Ve **الدَّرَجَةُ** **الدَّرَجات**’ın bir tanesidir; o da mertebelerden tabakalardır. Ve **الدَّرَجَةُ**: menzildir; çoğulu **دَرَجٌ**’dir. Ve **دَرَجاتُ الجنة**: menzillerden daha yüce menzillerdir.

Ve **الدَّرَجانُ**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşüdür.

Ve çocuğa, emekleyip harekete başladığında: **دَرَجَ** denir. Ve ihtiyar ve çocuk **دَرَجَ**/**دَرِجَ**; **يَدْرُجُ** **دَرْجاً** ve **دَرَجاناً** ve **دَرِيجاً**; o hâlde o **دارج**’dir: zayıf bir yürüyüşle yürüdüler ve emeklediler; ve onun sözü:
يا ليتني قد زُرْتُ غَيْرَ خارِجِ،
أُمَّ صَبِيٍّ، قد حَبَا، ودارِجِ
Ancak **أُمَّ صَبِيٍّ حابٍ ودارِج**’i kastetti; ve bu ona câiz oldu; çünkü **قد** geçmişi hâle yaklaştırır da onu hükmüne ilhak eder yahut neredeyse; görmüyor musun, onlar “**قد قامت الصلاة**” derler, onun kıyam hâlinden önce? Ve **مُلَيْحٌ** **الدَّريجَ**’i **القطا** için yaptı da şöyle dedi:
يَطُفْنَ بِأَحْمالِ الجِمالِ عُذَيَّةً،
دَريجَ القَطا، في القَزِّ غَيْرِ المُشَقَّقِ
Onun sözü: **في القَزِّ**, **يَطُفْنَ**’ın sılasındandır; ve dedi ki:
تَحْسَبُ بالدَّوِّ الغَزالَ الدَّارِجا،
حمارَ وحشٍ يَنْعَبُ المَناعِبا،
والثَّعْلَبَ المَطْرودَ قَرْماً هابِجَا
Böylece **الباء** ile **الجيم**’i, mahreçte ikisi arasındaki uzaklığa rağmen, **إِكفاء** yaptı. İbn Sîde dedi: Bu, şâz nâdir **الإِكفاء**dandır; **الإِكفاء** ancak az olur, harfler yakın olduğunda; **النون** ile **الميم** gibi, **النون** ile **اللام** gibi ve buna benzer, mahreçleri birbirine yakın harflerle.

Ve **الدَّرَّاجةُ**: ihtiyarın ve çocuğun üzerinde emeklediği tekerlektir; ve o ayrıca, savaşta yapılan, içine erkeklerin girdiği **الدَّبَّابة**’dır. **الجوهري**: **الدَّرَّاجَةُ**, fetha ile, **الحالُ**’dır; o, çocuk yürüdüğünde üzerinde **يَدْرُجُ** ettiği şeydir. **التهذيب**: Kuşatma savaşına düzlenen, erkeklerin altına girdiği **الدَّبَّابات** için: **الدَّبَّابات** ve **الدَّرَّاجات** denir. Ve **الدَّرَّاجَةُ**: çocuğun ilk yürüdüğü vakit üzerinde **يُدَرَّجُ** edildiği şeydir.

Ve **الصحاح**’ta: adam ve kertenkele **دَرَجَ**; **يَدْرُجُ** **دُرُوجاً**; yani yürüdü. Ve **دَرَجَ** ve **دَرِجَ**; yani yoluna gitti.

Ve kavim **دَرَِجَ** olur, yok olup tükendiklerinde; **الانْدِراجُ** da onun gibidir. Ve göğün burçlarından her bir burç otuz **دَرَجةً**’dir.

Ve **المَدارِجُ**: dağlar arasındaki kalın geçitlerdir; bunun teki **مدْرَجةٌ**’dir; ve onlar, içinde **يَدرج** yani yürünür olan yerlerdir; bundan **المزني**’nin sözü; o, **عبد الله ذو البِجادَينِ**’dir:
تَعَرَّضي مَدارِجاً وسُومِي،
تَعَرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجُومِ،
هذا أَبو القاسمِ فاسْتَقِيمي

Ve denir: hastaya az az yedirdin ise **دَرَّجْتُ العليل تَدْريجاً**; bu, iyileştiğinde; ta ki, hastalıktan önce olduğu gibi, yemeğinin nihayetine **يَتَدَرَّجَ** etsin; derece derece.

Ve **الدَّرَاجُ**: kirpidir; çünkü bütün gecesini **يَدْرُج** eder; galip bir sıfattır.

Ve **الدَّوارِجُ**: ayaklardır; **الفرزدق** dedi:
بَكَى المِنْبَرُ الشَّرْقِيُّ، أَنْ قام فَوْقَهُ
خَطِيبٌ فُقَيْمِيٌّ، قصيرُ الدَّوارِجِ
İbn Sîde dedi: onun tekilini bilmiyorum. **التهذيب**: ve binitin **دَوارِجُ**’i, ayaklarıdır; bunun teki **دارجةٌ**’dir.

**الأَزهري** senediyle **الثوري**’den rivayet etti; dedi: Ebû Ubeyde’nin yanındaydım; derken ona **الأَخفش**’in ashabından bir adam geldi; bize dedi: “Bu falan değil mi?” Dedik: “Evet.” Adam ona varınca dedi: **ليس هذا بِعُشِّكِ فادْرُجِي**. Dedik: “Ey Ebû Ubeyde, bu mesel kime vurulur?” Dedi: “Kendisine iplerle kaldırma yapılan kimseye.” **المبرد** dedi: yani kovulur. Ve **الحجاج**’ın hutbesinde: **ليس هذا بِعُشِّكِ فادرُجي**; yani git; o, kendisinden olmayan bir şeye ilişen kimse için vurulan bir meseldir; ve vaktinde olmayan bir sükûnete ermiş kimse için; ona ciddiyet ve hareket emredilir.

Ve denir: **خلّي دَرَجَ الضَّبِّ**; ve **دَرَجُه** onun yoludur; yani ona ilişme; yani uzaklaş, geç, git. Ve falan kimse **دَرَجَه**’ine döndü; yani geldiği yola döndü; ve **سلامة بن جندل** dedi:
وكَرِّنا خَيْلَنا أَدْراجَنا رَجَعاً،
كُسَّ السَّنابِكِ مِنْ بَدْءٍ وتَعْقِيبِ
Ve falan kimse **دَرَجَه**’ine döndü; eğer terk ettiği işte geri döndüyse. Ve Ebû Eyyûb hadîsinde: bazı münafıklara dedi; o mescide girmişti: **أَدْراجَكَ يا منافق**. **الأَدْراجُ**: **دَرَجٍ**’in çoğuludur; o da yoldur; yani mescidden çık ve geldiğin yolunu tut. Ve **رَجَعَ أَدْراجَه**: geldiği yerden döndü. Ve denir: falan kimse **دَرَجَه**’ini ve **أَدْراجَه**’ini sürdürdü. Ve **الدَّرَجُ**: hac yollarıdır. Ve **الدَّرَجُ**: yoldur. Ve **الأَدْراجُ**: yollardır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
يَلُفُّ غُفْلَ البِيدِ بالأَدْراجِ
**غُفْل البِيد**: içinde alamet olmayan şeydir. Manası: o, büyük bir ordudur; bunu buna karıştırır ve yolu siler. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh dedi ve onlar dediler: **رجعَ أَدْراجَه**; yani geldiği yolunda döndü. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجع على أَدْراجه** da böyledir; tekili **دَرَجٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî: bir şey istedi de ona güç yetiremediğinde adama denir: **رجع على غُبَيْراءِ الظَّهْرِ** ve **رجع على إِدراجِه** ve **رجع دَرْجَه الأَول**; bunun benzeri: **عَوْدَهُ على بَدْئِهِ** ve **نَكَصَ على عَقِبَيْهِ**; bu, döndüğünde ve bir şey elde etmediğinde olur. Ve denir: falan kimse **على حافِرَتِه وإِدْراجه** (hemzenin kesriyle) döndü; yani ilk yoluna döndü. Ve falan kimse **على دَرَجِ كذا**: yani onun yolunda. Ve **دَرَجُ السَّيْلِ** ve **مَدْرَجُه**: onun inişi ve vadilerin kıvrımlarındaki yoludur. Ve dediler: o, **دَرَجَ السَّيْلِ**’dir; istersen ref‘ edersin; Sîbeveyh inşâd etti:
أَنُصْبٌ، للمَنِيَّةِ تَعْتَريهِمْ،
رِجالي، أَمْ هُمُوا دَرَجُ السُّيولِ؟
Ve **مَدارِجُ الأَكَمَةِ**: içinde enine yollar bulunan yollardır.

Ve **المَدْرَجةُ**: yol ve başkası üzerinde şeylerin geçiş yeridir. Ve **مَدْرَجَةُ الطريق**: onun çoğu ve âdeti/izidir. Ve bu iş, bunun için bir **مَدْرَجةٌ**’dir; yani onunla ona ulaşılan şeydir. Ve oğlanın ve rüzgârın ve başkalarının içinde **يَدْرُجُ** ettiği yola: **مَدْرَجٌ** ve **مَدْرَجَةٌ** ve **دَرَجٌ** denir; çoğulu **أَدْراجٌ**’dır; yani geçit ve gidilecek yerdir. Ve **المَدْرَجةُ**: gidilecek yol ve geçittir; **ساعدة بن جؤَية** dedi:
تَرَى أَثْرَهُ في صَفْحَتَيْهِ، كأَنَّهُ
مَدارِجُ شِبْثانٍ، لَهُنَّ هَمِيمُ
Onun iziyle, gözün gördüğü **فِرِنْد**’ini kasteder; sanki karıncanın ayaklarıdır. Ve **شِبْثانٌ**: **شَبَثٍ**’in çoğuludur; çok ayaklı bir hayvan için; yer yılanlarındandır. Ama **الشِّبِثَّ** diye adlandırılan, bilinen bitkiden tencerelerin kokulandırıldığı şey ise; şeyh Ebû Mansûr Mevhûb b. Ahmed b. Muhammed b. el-Hadr, İbnü’l-Cevâlîkî diye bilinen, dedi: ve **الشِّبِثُّ** **الطِّمِرِّ** misalindedir; ve o, yalnızca **التاء المثناة** iledir. Ve **الهَمِيم**: emeklemedir.

Ve onların sözü: **خَلِّ دَرَجَ الضَّبِّ**; yani onun yolu; ta ki iki ayağının arasından yol tutmasın da şişmeyesin. Ve onu şuna **دَرَّجَه** ve onu **اسْتَدْرَجه**; manaca; yani onu derece derece ona yaklaştırdı; böylece o da **تَدَرَّجَ** etti. Ve aziz tenzilde: **سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون**; bazıları dedi: manası, onları az az alacağız ve onlara ansızın baskın yapmayacağız; ve denildi: manası, onları ummadıkları yerden alacağız; bu, Allah Teâlâ’nın onlara nimetlerden, onunla sevindikleri şeyi açmasıdır; ona yaslanırlar ve onunla ünsiyet ederler de ölümü anmazlar; böylece onları gafletleri üzere, en gafil oldukları hâlde alır. Bunun için Ömer b. el-Hattâb, Allah ondan razı olsun, Kisrâ’nın hazineleri kendisine getirildiğinde dedi: Allah’ım, **مُسْتَدْرَجاً** olmaktan sana sığınırım; çünkü seni “**سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**” derken işitiyorum. Ve Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: falan kimse şu ve şu şeyden kaçındı; ta ki falan ona geldi de onu **فاسْتَدْرجه**; yani onu aldattı; ta ki onu, o işte **دَرَجَ** etmeye sevk etti. Ebû Saîd: sözüm onu **اسْتَدْرجَه**; yani onu tedirgin etti; ta ki onu, yerde **يَدْرُجُ** eder hâlde bıraktı; **الأَعشى** dedi:
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القَوْلُ حتى تَهُزَّه،
وتَعْلَمَ أَني مِنكُمُ غَيرُ مُلْجَمِ

Ve rüzgârlardan **الدَّرُوجُ**: hızlı geçişlidir; ve denildi: o, **تَدْرُجُ** eden, yani güçlü ve şiddetli olmayan bir geçişle geçen rüzgârdır. Denir: **ريح دَروجٌ** ve **قِدْحٌ دَرُوجٌ**. Ve rüzgâr şiddetlendiğinde çakılı **اسْتَدْرَجَتِ**; yani onu, havaya kaldırmadan, yer yüzünde **يَدْرُجَ** eder hâle getirdi; böylece denir: rüzgâr çakıl ile **دَرَجَتْ** ve çakılı **اسْتَدْرَجَتِ**. **أَمَّا دَرَجَتْ به** ise, onunla şiddetli bir sürükleyişle aktı; yürüyüşünde **دَرَجَتْ**; **وأَمَّا اسْتَدْرَجَتْهُ** ise, onu onun üzerinde koşmasıyla
(* sözü: «**بجريه عليها**» asılda böyle; evlâ olan: **بجريها عليه**.)
çakılın bizzat kendisinin **دَرَجَ** etmesine kadar getirdi.

Ve denir: kanı **أَدْراجَ الرِّياحِ** gitti; yani heder oldu.

Ve rüzgâr **دَرَجَتْ**: kumda izler bıraktı. Ve **ريح دَرُوجٌ**: arkasını **يَدْرُجُ** eder; ta ki kumda ona, yuların kuyruğu gibi bir şey görülür; o yerin adı **الدَّرَجُ**’dir.

Ve denir: münazaralar hileleri **اسْتَدْرَجَتِ**; Zû’r-Rumme’nin dediği gibi:
صَرِيفُ المَحالِ اسْتَدْرَجَتْها المَحاوِرُ
Yani onu, **تَدْرُجَ** edinceye kadar getirdi. Ve denir: deve, yavrusunu **اسْتَدْرَجَتِ**; karnından attıktan sonra onu peşine taktırdığında. Ve denir: **دَرِجَ**; mertebelerde yükseldiğinde; ve **دَرِجَ**; din ve sözde **المَحَجَّةَ**’ye yapıştığında; hepsi, **فَعِلَ**’den, aynın kesriyledir. Ve adam **دَرَجَ** ve **دَرِجَ**: öldü. Ve kavme, öldüklerinde ve bir nesil bırakmadıklarında: **قد دَرِجوا ودَرَجُوا** denir. Ve kabile **دارِجَةٌ**: tükendiğinde ve ona bir nesil kalmadığında; İbnü’s-Sikkît, **الأَخطل** için inşâd etti:
قَبِيلَةٌ بِشِراكِ النَّعْلِ دارِجَةٌ،
إِنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لهُم أَثَرُ
Sanki bunun aslı, elbiseyi katladığımda “**دَرَجْتُ الثوب**”dandır; sanki bunlar öldüklerinde ve bir nesil bırakmadıklarında, nesil ve bekâ yolunu katlamış oldular. Ve kavme, tükendiklerinde: **دَرِجُوا** denir. Ve meselde: **أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**; yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. Ve denildi: **دَرَِجَ** öldü ve bir nesil bırakmadı; her ölen **دَرَِجَ** değildir. Ve denildi: **دَرَجَ** **دَبَّ** gibidir. Ebû Tâlib, onların “**أَحسَنُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**” sözünde: **فَدَبَّ** yürüdü, **ودَرَجَ** öldü. Ka‘b hadîsinde: Ömer ona dedi: “Âdem’in iki oğlundan hangisine nesil oldu?” Dedi: “İkisinden birine de nesil yoktur; öldürülen ise **دَرَجَ** etti; öldürenin ise nesli tufanda helâk oldu.” **دَرَجَ**: yani öldü; ve Allah onları **أَدْرَجَهُم**: onları yok etti. Ve denir: bir nesil, nesilden sonra **دَرَجَ** etti; yani yok oldular.

Ve **الإِدْراجُ**: bir şeyi bir şeyin içine sarmaktır; ve kadın, çocuğunu elbiselerinin içine **أَدْرَجَتِ**. Ve **الدَّرْجُ**: bir şeyi sarmaktır. Denir: onu **دَرَجْتُ** ve onu **أَدْرَجْتُ** ve onu **دَرَّجْتُ**; dörtlü olanı en fasihidir. Ve bir şeyi bir şeyin içine **دَرَجَ** eder; **يَدْرُجُه** **دَرْجاً**; ve onu **أَدْرَجَه**: onu katladı ve içeri soktu. Ve katladığına **أَدْرَجْتُه** denir; çünkü yüzü üzerine katlanır. Ve kitabı **أَدْرَجْتُ**: onu katladım.

Ve **رجل مِدْراجٌ**: elbiseleri çok **الإِدْراجِ** eden.

Ve **الدَّرْجُ**: içine yazılan şeydir; aynı şekilde **الدَّرَجُ** (hareke ile). Denir: onu kitabın **دَرْجِ**’inde kurtardım; yani onun katında. Ve kitabı kitabın içine **أَدْرَجَ**: onu içeri soktu ve onu onun **دَرْجِ**’inde yaptı; yani onun katında. Ve kitabın **دَرْجُ**’i: onun katı ve içidir; ve kitabın **دَرْجِ**’inde şu ve şu vardır. Ve ölüyü kefene ve kabre **أَدْرَجَ**: onu içeri soktu. **التهذيب**: ve denir: **الخِرَقِ** için; **تُدْرَجُ إِدراجاً**; sarılır, toplanır, sonra, başka bir devenin yavrusuna onu sütanne yapmak istedikleri devenin rahmine tıkılır; rahminden çıkarıldığında, bir yavru doğurduğunu sanır; böylece ona diğer devenin yavrusu yaklaştırılır da onu sahiplenir; ve o sarılı şeye: **الدُّرْجَةُ** ve **الجَزْمُ** ve **الوثيقة** denir. İbn Sîde: ve **الدُّرْجَةُ**; bez parçaları ve başka şeylerdir; sarılır, devenin rahmine ve makatına sokulur; bağlanır; gözleri ve burnu bağlı olarak günlerce bırakılır; böylece ona, doğum sancısının gamı gibi bir gam gelir; sonra bağı çözerler de o şey ondan çıkar; o ise onun yavrusu olduğunu görür; bu, onu kendi yavrusu olmayan bir yavruya alıştırmak istediklerinde olur. **الجوهري** ekledi: onu attığında göz bağını çözerler; ona bir **حُوار** hazırlamışlardır; onu ona yaklaştırırlar; onu yavrusu sanır da onu sahiplenir. Dedi: gözlerini bağladıkları şeye: **الغِمامَةُ**; burnunu bağladıkları şeye: **الصِّقاعُ**; içini doldurdukları şeye: **الدُّرْجَةُ** denir; çoğulu **الدُّرَجُ**’dür; **عمران بن حطان** dedi:
جَمادٌ لا يُرادُ الرِّسْلُ مِنْها،
ولم يُجْعَلْ لهَا دُرَجُ الظِّئارِ
Ve **الجَماد**: sütü olmayan devedir; bedenine daha katıdır. Ve **الظِّئار**: devenin burnuna **الغِمامَةِ** ile muamele edilmesidir; ta ki sütanne olsun; ve denildi: **الظِّئار** bir bezdir; deve rahmine sokulur; sonra nefesini tutsunlar diye burnu bağlanır; sonra burnundan çözülür; ve **الدرجة** çıkarılır; sonra bezden çıkanla yavru sıvanır; sonra ona yaklaştırılır da onu yavrusu sanır ve onu sahiplenir. Ve **الصحاح**’ta: sonra onu koklar da onu yavrusu sanır ve onu sahiplenir. Ve **الدُّرْجَةُ** ayrıca: içine ilaç konulan bir bezdir; sonra devenin rahmine sokulur; bu, ondan şikâyet ettiğinde olur. Ve **الدُّرْجُ** (zamme ile): kadının kokusunu ve aletini sakladığı küçük bir sepetçiktir; o, **الحِفْشُ** da denir; çoğulu **أَدْراجٌ** ve **دِرَجَةٌ**’dir. Âişe hadîsinde: **كُنَّ يَبْعَثْن بالدِّرَجَةِ فيها الكُرْسُفُ**. İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet edilir; **الدال**’ın kesri ve **الراء**’ın fethasıyla; **دُرْجٍ**’in çoğuludur; o, küçük bir kap gibi olup kadın içine hafif eşyasını ve kokusunu koyar; dedi: ancak o, **الدُّرْجَةُ**’dir; **دُرْجٍ**’in müennesi; ve denildi: ancak o, **الدُّرجة**’dir (zamme ile); çoğulu **الدُّرَجُ**’dür; aslı, devenin rahmine sarılıp sokulan şeydir; onu az önce zikrettik.

**التهذيب**: **المِدْراجُ**; yükünü, doğum zamanına geldiğinde sürükleyen devedir.

Ve deve **دَرَجَتْ** ve **أَدْرَجَتْ**: bir yıl geçtiğinde ve doğurmadığında.

Ve deve **أَدْرَجَتْ**; o, **مُدْرِجٌ** iken: çiftleştiği vakti geçti; eğer bu ona âdet ise, o **مِدْراجٌ**’dır; ve denildi: **المِدْراجُ**, yıldan üç yahut dört yahut on gün fazla olan, başka değil, devedir. Ve **المُدْرِجُ** ve **المِدْراجُ**: koşumunu geciktiren, yükünü geriye alan ve onu eyer kayışına ekleyen devedir; o, **المِسْنافِ**’ın zıddıdır; Zû’r-Rumme dedi:
إِذا مَطَوْنا حِبال المَيْسِ مُصْعِدَةً،
يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَدارِيج
Burada **المَداريج** ile, yüklerini geriye alıp eyer kayışlarına ekleyenleri kastetti; İbn Sîde dedi: yılı günlerle aşan **المداريج**’i kastetmedi.

Ebû Tâlib: **الإِدْرَاجُ**, devenin zayıflayıp karnının bağı sallanmasıdır; ta ki eyer kayışına doğru geriye kalsın da yük geriye kalsın; **السِّنَافِ** ile **يُسَنَّفُ** edilmesi ancak **الإِدْراجِ** korkusundandır. Ebû Amr: kovayı **أَدْرَجْتُ**; eğer onunla yumuşakça su çektinse; ve inşâd etti:
يا صاحِبَيَّ أَدْرِجا إِدْراجَا،
بالدَّلْوِ لا تَنْضَرِجُ انْضِراجَا
ولا أُحِبُّ السَّاقِيَ المِدْراجَا،
كأَنَّهُ مُحْتَضِنٌ أَوْلادا
Dedi: **الدال** ve **الجيم**’e **الإِجازة** adı verilir. **الرياشي** dedi: **الإِدْرَاجُ**, az az çekmektir.

Ve denir: onlar senin elinin **دَرْجُ**’üdür; yani elinin buyruğudur. **التهذيب**: denir: falan kimse senin iki elinin **دَرْجُ**’üdür; ve falan oğulları sana karşı gelmez; tesniye edilmez ve çoğul yapılmaz.

Ve **الدَّرَّاجُ**: laf taşıyıcıdır; **اللحياني**’den. Ve **أَبو دَرَّاجٍ**: küçük bir kuştur. Ve **الدُّرَّاجُ**: **الحَيْقُطانِ**’a benzer bir kuştur; Irak kuşlarındandır; benekli; **التهذيب**’te: benekli; İbn Düreyd dedi: onu müvelled sanıyorum.

Ve o, **الدُّرَجَةُ**’dir, **رُطَبَةٍ** misali; ve **الدُّرَّجَةُ**; sonuncusu Sîbeveyh’dendir. **التهذيب**: ama **الدُّرَجَةُ** hakkında, İbnü’s-Sikkît dedi: o, kanatlarının içi siyah, dışı boz olan bir kuştur; **القطا** yaratılışı üzeredir; ancak o daha incedir. **الجوهري**: ve **الدُّرَّاجُ** ve **الدُّرَّاجَةُ**, erkek ve dişi için bir kuş türüdür; ta ki **الحَيْقُطانُ** dersin de erkekle özelleşir. Ve **أَرض مَدْرَجَةٌ**: yani **دُرَّاجٍ** sahibi.

Ve **الدِّرِّيجُ**: kendisiyle vurulan bir şeydir; **الطُّنْبُورِ** gibi telli. İbn Sîde: **الدِّرِّيجُ**, telli bir **طنبور**dur; vurulur.

Ve **الدَّرَّاج**: bir yerdir; Züheyr dedi:
بِحَوْمانَةِ الدَّرَّاجِ فالمُتَثَلَّمِ
Medine ehli onu şöyle rivayet etti: **بالدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم**. Ve **دُرَّاجٌ**: bir isimdir.

Ve **مَدْرَجُ الريح**: şairlerindendir; rüzgârın **مَدْرَج**’inin zikredildiği bir beyit sebebiyle onunla adlandırıldı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ر ج * * دَرَجَ * من باب دخل و * انْدَرَجَ * أي مات و * درَّجَهُ * إلى كذا * تَدْرِيجا * و * اسْتَدْرَجَهُ * بمعنى أدناه منه على التدريج * فَتَدَرَّجَ * و * المَدْرَجَةُ * بوزن المتربة المذهب والمسلك و * الدَّرَجَةُ * أيضا المرتبة والطبقة والجمع * الدَّرَجَاتُ * و * الدَّرَجُ * بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و * الدُّرَّاجُ * و * الدُّرَّاجَةُ * بالضم والتشديد ضرب من الطير ذكرا كان أو أنثى وأرض * مَدْرَجةٌ * بوزن متربة أي ذات دُرّاج

##### Türkçe

* د ر ج * **دَرَجَ** “دخل” babındandır ve **انْدَرَجَ** yani öldü; ve onu şuna **درَّجَهُ**: **تَدْرِيجا**; ve **اسْتَدْرَجَهُ** “onu ondan derece derece yaklaştırdı” mânâsınadır; böylece **فَتَدَرَّجَ**; ve **المَدْرَجَةُ** “المتربة” vezninde: gidilen yer ve yol; ve **الدَّرَجَةُ** da mertebe ve tabaka; cem‘i **الدَّرَجَاتُ**; ve **الدَّرَجُ** râ’nın sükûnu ve fethiyle, içine yazılan şeydir; ondan onların sözü: “Onu kitabımın **درج**’ine infaz ettim” râ’nın sükûnuyla; yani onun kıvrımına; ve **الدُّرَّاجُ** ve **الدُّرَّاجَةُ** zamme ve teşdîd ile, erkek olsun dişi olsun kuştan bir türdür; ve **مَدْرَجةٌ** olan bir yer, “متربة” vezninde; yani **دُرّاج** sahibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

درج  الرجل والضب يدرج  دروجا  ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و  درجانا  ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا  مشى  كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله:
  يا ليتني قد زرت غير خارج
  أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا تراهم يقولون قد قامت الصلاة، قبل حال قيامها درج  القوم  إذا  انقرضوا، كاندرجوا  ، ويقال للقوم إذا ماتوا ولم يخلفوا عقبا: قد درجوا. وقبيلة دارجة، إذا انقرضت ولم يبق لها عقب. وفي المثل  أكذب من دج ودرج  أي أكذب الأحياء والأموات. قيل: درج  فلان  مات و  لم يخلف نسلا  ، وليس كل من مات درج. أبو طالب: في قولهم  أحسن من دب ودرج  فدب: مشى، ودرج: مات وفي حديث كعب  قال له عمر: لأي ابنى آدم كان النسل? فقال: ليس لواحد منهما نسل، أما المقتول فدرج، وأما القاتل فهلك نسله في الطوفان درج أي مات. وأدرجهم الله: أفناهم. ويقال درج قرن بعد قرن، أي فنوا. وأنشد ابن السكيت للأخطل:
  قبيلة بشراك النعل دراجةإن يهبطوا العفو لا يوجد لهم أثر

  وكان أصل هذا من درجت الثوب إذا طويته، كأن هؤلاء لما ماتوا ولم يخلفوا عقبا طووا طريق النسل والبقاء كذا في اللسان، فهو مجاز، ولم يشر إليه الزمخشري. درج  : مضى لسبيله، كدرج كسمع  . وفلان على درج كذا، أي على سبيله. درجت  الناقة  إذا  جازت السنة ولم تنتج، كأدرجت  . وهي مدرج: جاوزت الوقت الذي ضربت فيه، فإن كان ذلك لها عادة فهي مدراج، وقيل: المدراج: التي تزيد على السنة أياما ثلاثة أو أربعة أو عشرة ليس غير. درج الشىء يدرجه درجا  طوى  ، وأدخله،  كدرج  تدريجا، و  أدرج  ، والرباعي أفصحها. والإدراج: لف الشىء، ويقال لما طويته: أدرجته، لأنه يطوى عل وجهه. وأدرجت الكتاب: طويته. من المجاز: يقال: درج الرجل  كسمع  ، إذا  صعد في المراتب  لأن الدرجة بمعنى المنزلة والمرتبة. درج إذا  لزم المحجة  ، أي الطريق الواضح  من الدين أو الكلام  ، كله بكسر العين من فعل.  والدراج -كشداد-: النمام:، عن اللحياني. في الأساس، أي يدرج بين القوم بالنميمة. الدراج أيضا  : القنفذ  ، لأنه يدرج ليلته جمعاء، صفة غالبة. الدراج أيضا  : ع  قال زهير:
  بحومانة الدراج فالمتثلم كذا في اللسان، وسيأتي في كلام المصنف قريبا. الدراج  كرمان، طائر  شبه الحيقطان، وهو من طير العراق أرقط. وفي التهذيب: أنقط، قال ابن دريد: أحسبه مولدا، وهي الدرجة، مثال رطبة، والدرجة، الأخيرة عن سيبويه. وفي الصحاح: الدراج، والدراجة، ضرب من الطير، للذكر والأنثى، حتى تقول الحيقطان فيختص بالذكر.  ودرج  الرجل  كسمع: دام على أكله  أي الدراج.  والدروج  كصبور  الريح السريعة المر  ، وقيل: هي التي تدرج أي تمر مرا ليس بالقوى ولا الشديد، يقال: ريح دروج، وقدح دروج وفي اللسان: ريج دروج يدرج مؤخرها حتى يرى لها مثل ذيل الرسن في الرمل، واسم ذلك الموضع الدرج. ويقال: استدرجت المحاور المحال كما قال ذو الرمة:
  صريف المحال استدرجتها المحاور أي صيرتها إلى أن تدرج.  والمدرج  والمدرجة  : المسلك  والمذهب. وفي الأساس: اتخذوا داره مدرجة ومدرجا. وقال ساعدة بن جؤية:
  ترى أثره في صفيحتية كأنه                      مدارج شبثان لهن همـيم

  يريد بأثره فرنده الذي تراه العين كأنه أرجل النمل، وقد سبق تفسيره في ش ب ث. وقال الراغب: يقال لقارعة الطريق: مدرجة.  والدرج: بالضم حفش النساء  ، وهو سفيط صغير تدخر فيه المرأة طيبها وأداتها،  الواحدة  درجة،  بهاء  ودرجة وأدراج  كعنبة وأتراس  ، وفي حديث عائشة، رضى الله عنها  كن يبعثن بالدرجة فيها الكرسف  . قال ابن الأثير: هكذا يروى بكسر الدال وفتح الراء جمع درج، وهو كالسفط الصغير تضع فيه المرأة خف متاعها وطيبها، وقال إنما هو الدرجة، تأنيث الدرج. وقيل: إنما هي الدرجة: بالضم، وجمعها الدرج، وأصله ما يلف ويدخل في حياء الناقة، كما سيأتي. الدرج  بالفتح: الذي يكتب فيه، ويحرك  ، يقال أنفذته في درج الكتاب أي في طيه، وجعله في درجه، ودرج الكتاب: طيه وداخله، وفي درج الكتاب كذا وكذا. الدرج  بالتحريك: الطريق  والمحاج، وجمعه أدراج. وفي اللسان: يقال للطريق الذي يدرج فيه الغلام والريح وغيرهما مدرج ومدرجة ودرج وجمعه أدراج أي ممر ومذهب. يقال: خل درج الضب، ودرجة: طريقه، أي لا تتعرض له لئلا يسلك بين قدميك فتنتفخ. ورجع فلان درجه، أي في طريقه الذي جاء فيه. ورجع فلان درجه، إذا رجع في الأمر الذي كان ترك. وفي حديث أبي أيوب  قال لبعض المنافقين وقد دخل المسجد  أدراجك يا منافق  الأدراج جمع درج وهو الطريق أي اخرج من المسجد وخذ طريقك الذي جئت منه.  رجع أدراجه  : عاد من حيث جاء،  ويكسر  ،نقله ابن منظور عن ابن الأعرابي، كما يأتي، فلم يصب شيخنا في تخطئة المصنف. وإذا لم تر الهلال فسلم. ويقال استمر فلان درجه وأدراجه. وقال سيبويه: وقالوا رجع فلان أدراجه أي رجع  في الطريق الذي جاء منه  ، وفي نسخة: فيه. وعن ابن الأعرابي: يقال للرجل إذا طلب شيئا فلم يقدر عليه: رجع على غبيراء الظهر ورجع على إدراجه، ورجع درجه الأول، ومثله عوده على بدئه، ونكص على عقبيه، وذلك إذا رجع ولم يصب شيئا. ويقال: رجع فلان على حافرته وإدراجه بكسر، الألف، إذا رجع في طريقه الأول. وفلان على درج كذا، أي على سبيله. من المجاز:  ذهب دمه أدراج الرياح  أي هدرا  . ودرجت الريح: تركت نمانم في الرمل. في التهذيب:  دوارج الدابة  قوائمها  الواحدة دارجة.  والدرجة، بالضم: شىء  ، وعبارة التهذيب: ويقال للخرق التي تدرج إدراجا وتلف وتجمع ثم تدس في حياء الناقة التي يريدون ظأرها على ولد ناقة أخرى فإذا نزعت من حيائها حسبت أنها ولدت ولدا فيدنى منها ولد الناقة الأخرى فترأمه، ويقال لتلك اللفيفة: الدرجة، والجزم والوثيقة. وعبارة المحكم: والدرجة مشاقة وخرق وغير ذلك  يدرج فيدخل  وفي نسخة: ويدخل  في حياء الناقة  ، ونص المحكم: في رحم الناقة  ودبرها  ويشد  وتترك أياما مشدودة العين والأنف فيأخذها لذلك غم كغم المخاض، ثم يحلون الرباط عنها فيخرج ذلك منها  ، ونص المحكم: عنها  ويلطخ به ولد غيرها فتظن  وترى  أنه ولدها  . وعبارة الجوهري: فإذا ألقته حلوا عينيها وقد هيئوا له حوارا فيدنونه إليها فتحسبه ولدها  فترأمه  ، قال: ويقال لذلك الشىء الذي يشد به عيناها: الغمامة، والذي يشد به أنفها: الصقاع. والجمع الدرج والأدراج، قال عمران

  بن حطان:ن حطان:
  جماد لا يراد الرسل منهـا                      ولم يجعل لها درج الظئار والجماد: الناقة التي لا لبن فيها، وهو أصلب لجسمها. الدرجة  : خرقة يوضع فيها دواء فيدخل في حيائها  أي الناقة، وذلك  إذا اشتكت منه  ، هكذا نص عليه ابن منظور وغيره فلا أدري كيف قول شيخنا: قد أنكره الجماهير. درج  كصرد  وقد تقدم الشاهد عليه  وفي الحديث  المروى في الصحيحين وغيرهما، عن عائشة، رضى الله عنها  كن :يبعثن بالدرجة  بضم فسكون، وهو مجاز لأنهم  شبهوا الخرق تحتشى بها الحائض محشوة بالكرسف، بدرجة الناقة  وقد تقدم تفسيرها،  وروى: بالدرجة، كعنبة  ، قال ابن الأثير: هكذا يروى،  وتقدم  أن واحدها الدرجة بمعنى حفش النساء  وضبطه  القاضي أبو الوليد  الباجي  في شرح الموطإ  بالتحريك  كغيره  وكأنه وهم  ، أخذ ذلك من قول القاضي عياض، قال شيخنا، وإذا ثبت رواية وصح لغة فلا بعد ولا تشكيك.  والدراجة، كجبانة: الحال  ، وهي  التي يدرج عليها الصبي إذا مشى  هكذا نص عبارة الجوهري. وقال غيره: الدراجة: العجلة التي يدب الشيخ والصبي عليها. هي أيضا  الدبابة  التي تتخذ و  تعمل لحرب الحصار يدخل تحتها  وفي بعض الأمهات: فيها  الرجال  ، وفي التهذيب: ويقال للدبابات التي تسوى لحرب الحصار يدخل تحتها الرجال:  الدبابات  والدراجات  والدرجة، بالضم، و  الدرجة  بالتحريك، و  الدرجة  كهمزة  الأخيرة عن ثعلب  وتشدد جيم هذه، والأدرجة، كالأسكفة: المرقاة  التي يتوصل منها إلى سطح البيت. وقع فلان في درج،  كسكر  ، أي  الأمور العظيمة الشاقة  . الدريج،  كسكين: شىء كالطنبور  ذو أوتار  يضرب به  ، ومثله قال ابن سيده  ودرجني الطعام والأمر تدريجا: ضقت به ذرعا  . ودرجت العليل تدريجا، إذا أطعمته شيئا قليلا، وذلك إذا نقه حتى يتدرج إلى غاية أكله كان قبل العلة درجة درجة. روى عن أبي الهيثم: امتنع فلان من كذا وكذا، حتى أتاه فلان ف  استدرجه  ، أي  خدعه  حتى حمله على أن درج في ذلك. واستدرجه: رقاه، و  أدناه  منه على التدريج، فتدرج هو  كدرجه  إلى كذا تدريجا: عوده إياه كأنما رقاه منزلة بعد أخرى، وهذا مجاز. عن أبي سعيد: استدرجه كلامى أي  أقلقه حتى تركه يدرج على الأرض  ، قال الأعشى:
  ليستدرجنك القول حتى تهزه وتعلم أني منكم غير ملجم

  يقال: استدرج فلان الناقة إذا  استتبع ولدها بعد ما ألقته من بطنها  هذا نص كلامه، والذي في اللسان وغيره: ويقال: استدرجت الناقة ولدها، إذا استتبعته بعد ما تلقيه من بطنها.  واستدراج الله تعالى العبد  بمعنى  أنه كلما جدد خطيئة جدد له نعمة وأنساه الاستغفار  ، وفي التنزيل العزيز  سنستدرجهم من حيث لا يعلمون  أي سنأخذهم من حيث لا يحتسبون، وذلك أن الله تعالى يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به، فيركنون إليه، ويأنسون به، فلا يذكرون الموت، فيأخذهم على غرتهم أغفل ما كانوا، ولهذا قال عمر بن الخطاب، رضى الله عنه، لما حمل إليه كنوز كسرى: اللهم إني أعوذ بك أن أكون مستدرجا فإني أسمعك تقول  سنستدرجهم من حيث لا يعلمون  . قيل: استدراج الله تعالى العبد  : أن يأخذه قليلا قليلا ولا يباغته  ، وبه فسر بعضهم الآية المذكورة. عن أبي عمرو  أدرج الدلو  إدراجا، إذا  متح بها في رفق  وأنشد:
  يا صاحبي أدرجا إدراجـا
  بالدلو لا تنضرج انضراجا قال الرياشي: الإدراج: النزع قليلا قليلا. أدرج  بالناقة: صر أخلاقها  بالدرجة. الدرجة  كهمزة  ، وتشدد الراء، عن سيبويه، قال ابن السكيت: هو  طائر  أسود باطن الجناحين، وظاهرهما أغبر، وهو على خلقة القطا إلا أنها ألطف، والتشديد نقله أبو حيان في شرح التسهيل، ورواه يعقوب بالتخفيف.  وحومانة الدراج  بالضم  وقد تفتح  لغة  : ع  ، قال الصاغاني في التكلمة: الدراج بالضم، لغة في الفتح وذكر بيت زهير المشهور السابق ذكره، ورواه أهل المدينة  بالدراج فالمتثلم  وينظر هذا مع كلام المصنف آنفا، هل هما موضع واحد أو موضعان. المدرج  كمعظم: ع بين ذات عرق وعرفات  . و  ابن دراج كرمان  هو  على بن محمد، محدث  هكذا في نسختنا، والذي في التكملة أبو دراج والدرج كقبر: الأمور التي تعجز  ، وقد مر ذلك في كلام المصنف بعينه، فهو تكرار. الدرج  كجبل: السفير بين اثنين  يدرج بينهما  للصلح  . دريج  كزبير: جد لشعيب ابن أحمد  .  والدرجات، محركة  جمع الدرجة، وهي  الطبقات من المراتب  بعضها فوق بعض. يقال  درجت الريح بالحصى أي جرت عليه جريا شديدا  ، درجت في سيرها. أما  استدرجته  فمعناه  جعلته كأنه يدرج بنفسه  على وجه الأرض من غير أن ترفعه إلى الهواء.  وتراب دارج: تغشيه الرياح  إذا عصفت  رسوم الديار وتثيره  ، أي تلك الرياح ذلك التراب  وتدرج به  في سيرها، وريح دروج، وقد تقدم شىء من ذلك.
 ومما بقى على المصنف رحمه الله تعالى: الدرجة: الرفعة في المنزلة. ودرجات الجنة منازل أرفع من منازل. والدريج للقطا، قال مليح
  يطفن بأحمال الجمال غديةدريج القطا في القز غير المشقق وكل برج من بروج السماء ثلاثون درجة. والمدارج: الثنايا الغلاظ بين الجبال، واحدتها مدرجة، وهي المواضع التي يدرج فيها، أي يمشى، ومنه قول ذي البجادين عبد الله المزنى:
  تعرضى مدارجا وسومى
  تعرض الجوزاء للنجوم
  هذا أبو القاسم فاستقيمي والدوارج: الأرجل، قال الفرزدق:
  بكى المنبر الشرقي أن قام فوقهخطيب فقيمى قصير الدوارج

  قال ابن سيده: ولا أعرف له واحدا. وفي خطبة الحجاج،  ليس هذا بعشك فادرجى  أي اذهبي وهو مثل يضرب لمن يتعرض إلى شىء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤمر بالجد والحركة. ومن المجاز: هم درج السيول. درج السيل ومدرجه: منحدره وطريقه في معاطف الأودية، وأنشد سيبويه:
  أنصب للمنية تعـتـريهـم                      رجالي أم هم درج السيول ومدارج الأكمة: طرق معترضة فيها. والمدرجة: ممر الأشياء على الطريق وغيره. ومدرجة الطريق: معظمه وسننه. وهذا الأمر مدرجة لهذا، أي متوصل به إليه. ومن المجاز: امش في مدارج الحق. وعليك بالنحو فإنه مدرجة البيان، كذا في الأساس. واستدرجه: استدعى هلكته، من درج: مات. ورجل مدراج: كثير الإدراج للثياب. وأردج الميت في الكفن والقبر: أدخله. وفي التهذيب: المدراج: الناقة التي تجر الحمل إذا أتت على مصربها. والمدرج والمدراج: التي تؤخر جهازها وتدرج عرضها وتلحقه بحقبها، وهي ضد المسناف، جمعه مداريج. وقال أبو طالب: الإدراج: أن يضمر البعير فيضطرب بطانه حتى يستأخر إلى الحقب فيستأخر الحمل، وإنما يسنف بالسناف مخافة الإدراج. ومن المجاز: يقال: هم درج يدك، أي طوع يدك. وفي التهذيب: يقال: فلان درج يديك، وبنو فلان لا يعصونك، لا يثنى ولا يجمع. وأبو دراج: طائر صغير. ومن المجاز: فلان تدرج إليه ومدرج الريح لقب عامر بن المجنون الجرمى الشاعر، سموه به لقوله:
  أعرفت رسما من سمية باللوىدرجت عليه الريح بعدك فاستوى قاله ابن دريد في الوشاح، ومحمد بن سلام في طبقاته. ومن الأمثال  من يرد الليل على أدراجه  .  من يرد الفرات عن دراجه  ويروى  عن أدراجه  راجع الميداني. وأبو الحسن الصوفي الدراج، بغدادي، صحب إبراهيم الخواص، ومات سنة 320. وأبو جعفر أحمد بن محمد بن دراج القطان، عن الحسن بن عرفة، وعنه أبو حفص بن شاهين. والبرهان إبراهيم بن إسماعيل بن إبراهيم الدرجى أبو إسحاق القرشى الدمشقي، حدث بالمعجم الكبير للطبراني، وعنه الدمياطي والبرزالي، مات سنة 681.

##### Türkçe

**درج**: Adam ve kertenkele **درج** eder, **يدرج** (eder) **دروجا**, (dammeyle), yani yürüdü; **الصحاح**’ta böyle. İhtiyar ve çocuk **درج** eder, **يدرج** (eder) **درجا** ve **درجانا**, (harekeli), ve **دريجا**; o hâlde o, **دارج**’tir; ikisinden her biri zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü ve emeklediği zaman. Ve **الدرجان**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşüdür. Ve çocuğa, emeklediği ve harekete başladığı zaman: **درح** denir. Ve onun sözü:

  Keşke ben, çıkıcı olmayanı ziyaret etseydim
  yahut emeklemiş ve **دارج** bir çocuk anasını

Ancak o, emekleyen ve **دارج** bir çocuk anasını murat etti; ve bu ona caiz oldu; çünkü **قد** geçmişi hâle yaklaştırır; ta ki onu hükmüne ilhak eder, yahut neredeyse (öyle ki) onları, onun kıyam hâlinden önce “**قد** namaz kalktı” derler görmez misin? **درج** etti **القوم**: yok olup tükendikleri zaman; **كاندرجوا** gibi. Ve kavme, öldükleri ve bir nesil bırakmadıkları zaman: “**قد درجوا**” denir. Ve **دارجة** bir kabile: tükendiği ve ona bir nesil kalmadığı zaman. Ve meselde: **أكذب من دج ودرج**; yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. Denildi: falan **درج** etti: öldü ve bir nesil bırakmadı; ve ölen herkes **درج** etmiş değildir. Ebû Tâlib: onların “**أحسن من دب ودرج**” sözünde; **دب**: yürüdü, ve **درج**: öldü. Ve Ka‘b hadîsinde: Ömer ona dedi: “Âdemoğullarının iki oğlundan hangisine nesil vardı?” O dedi: “İkisinden birine de nesil yoktur; ama öldürülen **فدرج** etti; ve öldürenin nesli tufanda helâk oldu.” **درج** yani öldü. Ve Allah onları **أدرجهم**: onları yok etti. Ve denir: bir nesil, nesilden sonra **درج** etti; yani yok oldular. Ve İbnü’s-Sikkît, Ahtal’dan inşad etti:

  Nalın kayışıyla (yürüyen) bir kabile, **دراجة**;
  affa inseler, onlara bir iz bulunmaz

Ve bunun aslı, “elbise **درجت** ettim”den (gelir): onu katladığım zaman; sanki bunlar, öldükleri ve bir nesil bırakmadıkları vakit, nesil ve bekâ yolunu katladılar; **اللسان**’da böyle; o hâlde o mecazdır; Zemahşerî ona işaret etmedi. **درج**: yoluna gitti; **كدرج كسمع** gibi. Ve falan, şöyle şöyle bir **درج** üzerindedir; yani onun yolu üzerindedir. Dişi deve **درجت** etti: bir yılı geçtiği ve doğurmadığı zaman; **كأدرجت** gibi. Ve o, **مدرج**’dir: üzerine çekildiği vakti geçti; eğer bu ona âdet ise o, **مدراج**’dır. Ve denildi: **المدراج**: bir yılın üzerine üç yahut dört yahut on gün artan (deve)dir; başka değil. Şey **درج** eder, **يدرجه** (eder) **درجا**: katladı; ve onu içeri soktu; **كدرج تدريجا** ve **أدرج** gibi; dörtlüsü (yani **أدرج**) onların en fasihidir. Ve **الإدراج**: şeyin sarılmasıdır. Ve katladığın şeye: “onu **أدرجته** ettim” denir; çünkü o, yüzü üzerine katlanır. Ve kitabı **أدرجت** ettim: onu katladım. Mecazdan: denir: adam **درج** etti, **كسمع**; mertebelerde yükseldiği zaman; çünkü **الدرجة** menzil ve mertebe mânâsınadır. **درج** etti: **المحجة**’ye (yani) dinden yahut sözden açık yola yapıştığı zaman; hepsi, fiilden ‘ayn’ın kesriyledir. Ve **الدراج** -**كشداد**-: koğucudur; Lihyânî’den. **الأساس**’ta: yani kavim arasında koğuculukla **يدرج** eder. **الدراج** ayrıca: kirpidir; çünkü o, bütün gecesini **يدرج** eder; galip bir sıfattır. **الدراج** ayrıca: bir yer adıdır; Züheyr dedi:

  **بحومانة الدراج فالمتثلم**

**اللسان**’da böyle; ve musannifin sözünde yakında gelecektir. **الدراج** **كرمان**: **الحيقطان**’a benzer bir kuştur; ve o, Irak kuşundandır; beneklidir. **التهذيب**’de: benekli (anqat). İbn Düreyd dedi: onu müvelled sanıyorum. Ve o, **الدرجة**’dir; **رطبة** misali. Ve **الدرجة**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. **الصحاح**’ta: **الدراج** ve **الدراجة**: kuştan bir türdür; erkek ve dişi için; ta ki **الحيقطان** dediğin zaman, erkekle tahsis olunur. Ve adam **درج** etti, **كسمع**: onun yemesi üzere devam etti; yani **الدراج** (yemesi). Ve **الدروج** **كصبور**: hızlı geçen rüzgâr. Ve denildi: o, **تدرج** eden (yani) güçlü ve şiddetli olmayan bir geçişle geçen rüzgârdır. Denir: **ريح دروج**. Ve **قدح دروج**. **اللسان**’da: **ريج دروج**; onun arkası **يدرج** eder; ta ki kumda ona, yuların kuyruğu gibi bir şey görülür; ve o yerin adı **الدرج**’dir. Ve denir: münazaracılar, muhal şeyleri **استدرجت** etti; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:

  Muhal şeylerin gıcırtısı; münazaracılar onu **استدرجتها** ettiler

Yani onu, **تدرج** edinceye kadar (o hâle) getirdiler. Ve **المدرج** ve **المدرجة**: yol, mezhep. **الأساس**’ta: evini **مدرجة** ve **مدرجا** edindiler. Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:

  Onun izini iki levhamda görürsün; sanki o,
  **شبثان**’ın **مدارج**’idir; onlara bir uğultu vardır

Onun iziyle, gözün gördüğü, onun **فرند**’ini murat eder; sanki o, karıncanın ayaklarıdır. Ve onun tefsiri **ش ب ث**’te geçmişti. Râgıb dedi: yolun çukuruna: **مدرجة** denir. Ve **الدرج**: (dammeyle) kadınların sandığıdır; o, küçük bir sepetçiktir; kadın onda kokusunu ve aletini saklar. Tekili: **درجة**; **بهاء** ile. Ve **درجة** ve **أدراج** **كعنبة وأتراس**. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**بالدرجة** içinde pamuk olanı gönderirlerdi.” İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet olunur; dâl’in kesri ve râ’nın fethiyle; **درج**’in cem‘i olarak; ve o, küçük sandık gibidir; kadın onda hafif eşyasını ve kokusunu koyar. Ve dedi: ancak o, **الدرجة**’dir; **الدرج**’in müennesi. Ve denildi: ancak o, **الدرجة**’dir; (dammeyle); ve onun cem‘i **الدرج**’dir. Ve aslı, dişi devenin hayâsına sarılıp sokulan şeydir; yakında geleceği üzere. **الدرج** (fethayla): içine yazılan şeydir; ve harekelenir. Denir: onu, kitabın **درج**’inde (yani) onun kıvrımında yürürlüğe koydum; ve onu onun **درج**’ine koydu. Ve kitabın **درج**’i: onun kıvrımı ve içidir. Ve kitabın **درج**’inde şöyle şöyle (vardır). **الدرج** (harekeyle): yol ve ana yollar; onun cem‘i **أدراج**. **اللسان**’da: oğlanın ve rüzgârın ve başkalarının içinde **يدرج** ettiği yola: **مدرج** ve **مدرجة** ve **درج** denir; ve onun cem‘i **أدراج**; yani geçit ve mezhep. Denir: kertenkele deliğinin **درج**’ini bırak; ve **درجة**: onun yolu; yani ona ilişme; ta ki iki ayağının arasından yol tutmasın da şişmeyesin. Ve falan, kendi **درج**’ine döndü; yani geldiği yolda. Ve falan, kendi **درج**’ine döndü: terk etmiş olduğu işte geri döndüğü zaman. Ebû Eyyûb hadîsinde: bazı münafıklara, mescide girmişken dedi: “**أدراجك يا منافق**”; **الأدراج**, **درج**’in cem‘idir; ve o, yoldur; yani mescidden çık ve geldiğin yolunu tut. **رجع أدراجه**: geldiği yerden döndü; ve kesrelenir; İbn Manzûr, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; geleceği üzere; şeyhimiz, musannifi hatalı saymada isabet etmedi. Ve hilâli görmezsen, selâm ver. Ve denir: falan, kendi **درج**’ini ve **أدراج**’ını sürdürdü. Sîbeveyh dedi: “Ve ‘falan **أدراجه**’ine döndü’ dediler”; yani geldiği yol içinde döndü. Bir nüshada: onda. İbnü’l-A‘râbî’den: denir: bir şeyi istedi de ona güç yetiremediği zaman adama: “sırtın tozu üzerine döndü” ve “kendi **إدراجه**’ine döndü” ve “ilk **درج**’ine döndü”; ve bunun benzeri: “başlangıcına dönüşü”, ve “topukları üzerine geri çekildi”; bu, döndüğü ve bir şey elde etmediği zamandır. Ve denir: falan, kendi nalı üzerine ve **إدراجه**’ine (elifin kesriyle) döndü; ilk yoluna döndüğü zaman. Ve falan, şöyle şöyle bir **درج** üzerindedir; yani onun yolu üzerindedir. Mecazdan: “kanı, rüzgârların **أدراج**’ı (yolları) oldu”; yani heder oldu. Ve rüzgâr **درجت** etti: kumda izler bıraktı. **التهذيب**’de: **دوارج الدابة**: onun ayaklarıdır; tekili **دارجة**. Ve **الدرجة** (dammeyle): bir şeydir. **التهذيب**’in ibaresi: “Ve denir: **إدراجا** ile **تدرج** edilen, sarılan ve toplanan, sonra, başka bir devenin yavrusuna onu alıştırmak istedikleri devenin hayâsına sokulan bez parçalarına; hayâsından çıkarıldığı zaman, onun bir yavru doğurduğunu sanır; böylece diğer devenin yavrusu ona yaklaştırılır da onu emzirir. Ve o sarılı şeye: **الدرجة** denir; ve kesinlik ve belge.” **المحكم**’in ibaresi: “Ve **الدرجة**: bir parça bez ve bezler ve başka şeylerdir; **يدرج** edilir de içeri sokulur.” Bir nüshada: “ve içeri sokulur.” “Dişi devenin hayâsına.” **المحكم**’in nassı: “Dişi devenin rahmine ve arkasına; ve bağlanır; ve günlerce, gözü ve burnu bağlı olarak bırakılır; böylece ona, doğum sancısı gamı gibi bir gam gelir; sonra bağı çözerler; o da ondan çıkar.” **المحكم**’in nassı: “ondan.” “Ve onunla, başka birinin yavrusu sıvanır; o da, onun kendi yavrusu olduğunu sanır ve görür.” Cevherî’nin ibaresi: “Onu attığı zaman, gözlerini çözerler; hâlbuki ona bir deve yavrusu hazırlanmıştır; onu ona yaklaştırırlar; o da onu kendi yavrusu sanır; böylece onu emzirir.” Dedi: “Ve onunla gözlerini bağladıkları şeye: **الغمامة** denir; ve onunla burnunu bağladıkları şeye: **الصقاع** denir.” Ve cem‘i: **الدرج** ve **الأدراج**. İmrân dedi:

بن حطان:ن حطان:
  Cansız (katı)dır; ondan elçiler istenmez; ve ona **درج الظئار** ve cansız (katı) kılınmamıştır. Ve **الجماد**: içinde süt bulunmayan dişi devedir; ve bu, onun bedenine daha katıdır. **الدرجة**: içine ilaç konulan bir bez parçasıdır; sonra onun (yani dişi devenin) hayâsına sokulur; bu, ondan (o yerden) şikâyet ettiğinde (yapılır); İbn Manzûr ve başkaları bunu böylece açıkça belirtmiştir; bu sebeple şeyhimizin sözü nasıl olur bilemiyorum: “çoğunluk onu inkâr etmiştir” demiştir. **درج** **صرد** gibi (gelir); ve onun üzerine şahit daha önce geçti. Ve Sahîhayn’da ve başkalarında rivayet olunan hadiste, Âişe’den, Allah ondan razı olsun: “**كن**: **يبعثن بالدرجة**” (diye gelmiştir); (burada) **بالدرجة** (okunuşu) damme ile sonra sükûn iledir; ve bu mecazdır; çünkü onlar, hayızlı kadının içine tıkadığı bez parçalarını—pamukla doldurulmuş olarak—devenin **درجة**’sine benzettiler; ve onun tefsiri daha önce geçti. Ve “**بالدرجة**” diye rivayet edilmiştir, **عنبة** gibi; İbnü’l-Esîr dedi ki: “Böyle rivayet olunur”; ve daha önce geçti ki onun bir teki **الدرجة**’dir; kadınların **حفش**’i manasındadır. Ve bunu kadı Ebü’l-Velîd el-Bâcî, **شرح الموطإ**’de, başkası gibi, hareke ile ضبط etti; ve sanki bir vehimdir; bunu Kadı İyâz’ın sözünden almıştır, dedi şeyhimiz; ve rivayet sabit olur ve dilce sahih olursa uzaklık yoktur ve şüphe yoktur.

  **والدراجة**، **جبانة** gibi: hâl (durum)dur; ve o, çocuk yürüdüğünde üzerine **يدرج** ettiği şeydir; Cevherî’nin ibaresinin nassı böyledir. Ve başkası dedi ki: **الدراجة**: ihtiyarın ve çocuğun üzerinde debelendiği tekerlektir. O ayrıca, kuşatma savaşına için yapılmış ve hazırlanmış **الدبابة**’dır; onun altına girilir; ve bazı ana kaynaklarda: “içinde erkekler (vardır)” (diye geçer). Ve **التهذيب**’de: “Kuşatma savaşına için düzlenen, altına erkeklerin girdiği **الدبابات**’a: **الدبابات** ve **الدراجات** denir.” Ve **الدرجة** damme ile; ve **الدرجة** hareke ile; ve **الدرجة** **همزة** gibi—sonuncusu Sa‘leb’den—ve bunun **جيم**’i şeddelenir. Ve **الأدرجة**، **الأسكفة** gibi: evin damına ulaşılan merdivendir.

  Falan **درج**’e düştü, **سكر** gibi; yani büyük, meşakkatli işler(e).

  **الدريج**، **سكين** gibi: telli, vurularak çalınan, **الطنبور** gibi bir şeydir; İbn Sîde de bunun benzerini söyledi. Ve “Yemek ve iş beni **درجني** **تدريجا**”: ona gücüm yetmedi (ona karşı kolum daraldı). Ve “Hastaya **درجت** **تدريجا**”: ona az bir şey yedirdiğinde; bu, iyileşip de hastalıktan önceki yemeğinin nihayetine derece derece **يتدرج** edinceye kadardır. Ebü’l-Heysem’den rivayet olundu: “Falan, şundan şundan imtina etti; ta ki falan ona geldi de onu **استدرجه**”; yani onu aldattı; ta ki onu, o şeye **درج** etmeye sevk etti. Ve **استدرجه**: onu yükseltti; ve onu, tedricen ona yaklaştırdı; böylece o da tedricen, **كدرجه** gibi, şuna **تدريجا** **تدرج** etti: onu buna alıştırdı; sanki onu bir menzilden sonra bir menzile yükseltiyormuş gibi; ve bu mecazdır. Ebû Saîd’den: “**استدرجه** كلامى” yani onu tedirgin etti; ta ki onu, yerde **يدرج** eder hâlde bıraktı. A‘şâ dedi ki:
  Söz seni mutlaka yavaş yavaş çeker de sallar;
  ve bilirsin ki ben sizden değilim, gemlenmiş değilim.

  Denir ki: “Falan, dişi deveyi **استدرج** etti” yani karnından attıktan sonra yavrusunu peşinden sürükledi (ona uydurdu); bu, onun sözünün nassıdır. Ve **اللسان**’da ve başkasında olan: “Ve denir ki: dişi deve yavrusunu **استدرجت** etti; karnından attıktan sonra onu peşinden sürüklediğinde.” Ve Allah Teâlâ’nın kula **استدراج**’ı, şu manadadır: her ne zaman bir günahı yenilese ona bir nimeti yeniler ve ona istiğfarı unutturur. Ve aziz tenzilde: **سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**; yani onları ummadıkları yerden yakalayacağız; bu, Allah Teâlâ’nın onlara, onunla sevinecekleri nimet(ler)den açmasıdır; böylece ona yaslanırlar ve onunla ünsiyet ederler; ölümü anmazlar; böylece onları gafletleri üzere, en gafil oldukları hâlde yakalar. Bunun için Ömer b. el-Hattâb, Allah ondan razı olsun, Kisrâ’nın hazineleri kendisine getirildiğinde dedi ki: “Allah’ım, ben sana sığınırım ki **مستدرجا** olayım; çünkü ben seni ‘**سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**’ derken işitiyorum.” Denildi ki: Allah Teâlâ’nın kula **استدراج**’ı: onu azar azar almasıdır ve onu ansızın yakalamamasıdır; ve bazıları zikredilen âyeti bununla tefsir etti.

  Ebû Amr’dan: “Kovayı **أدرج** etti **إدراجا**”: onunla yumuşaklıkla su çektiğinde. Ve şu beyit okundu:
  Ey iki arkadaşım, **أدرجا** bir **إدراجا**;
  kovayla; **انضراجا** diye **تنضرج** etmeyin.
  er-Riyâşî dedi ki: **الإدراج**: çekip çıkarmadır, azar azar.

  “Dişi deve ile **أدرج** etti”: onun eski bezlerini **بالدرجة** bağladı.

  **الدرجة**، **همزة** gibi; ve **راء** şeddelenir; Sîbeveyh’ten. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, iç kanatları siyah, dışları külrengi olan bir kuştur; ve **القطا**’nın yaratılışı üzeredir; ancak o daha latiftir. Ve şeddeyi Ebû Hayyân, **شرح التسهيل**’de nakletti; ve Ya‘kûb onu tahfîf ile rivayet etti.

  **وحومانة الدراج** damme ile—ve bazen fetha da olur—bir lugattır: **ع**. es-Sağânî **التكملة**’de dedi ki: **الدراج** damme ile, fetha’daki (okunuşun) bir lugatıdır; ve daha önce zikri geçen Züheyr’in meşhur beytini andı; ve Medineliler onu “**بالدراج فالمتثلم**” diye rivayet ettiler; ve bu, musannifin az önceki sözüyle birlikte incelenir: ikisi tek bir yer mi yoksa iki yer mi?

  **المدرج**، **معظم** gibi: Zât-ı Irk ile Arafât arasında bir yer, **ع**.

  Ve **ابن دراج كرمان**: o, Ali b. Muhammed’dir; muhaddistir; nüshamızda böyledir; ve **التكملة**’de olan: Ebû Derrec’tir.

  **والدرج**، **قبر** gibi: aciz bırakan işlerdir; ve bu, musannifin sözünde aynen geçti; o hâlde tekrardır.

  **الدرج**، **جبل** gibi: iki kişi arasında elçi; aralarında sulh için **يدرج** eder.

  **دريج**، **زبير** gibi: Şuayb b. Ahmed’in dedesi.

  **والدرجات** (harekeli): **الدرجة**’nin cem‘idir; ve o, mertebelerden tabakalardır; bazısı bazısının üstündedir. Denir ki: “Rüzgâr çakıl üzerinde **درجت** etti” yani onun üzerinde şiddetli bir akışla aktı; yürüyüşünde **درجت** etti.

  “Onu **استدرجته**” ise manası: onu, sanki havaya kaldırmaksızın, yer yüzü üzerinde kendi kendine **يدرج** ediyormuş gibi kılmandır.

  Ve **تراب دارج**: rüzgârlar şiddetle estiğinde onu örter; yurtların izlerini siler ve onu kaldırır; yani o rüzgârlar o toprağı (kaldırır) ve onunla yürüyüşünde **تدرج** eder. Ve **ريح دروج**; ve bunun bir kısmı daha önce geçti.

  Musannifin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—üzerinde kalanlardandır: **الدرجة**: menzilde yükselmedir. Ve cennetin **درجات**’ı, menzillerden daha yüksek menzillerdir. Ve **الدريج** **للقطا** içindir. Melîh dedi ki:
  Sabahleyin deve yüklerinin etrafında dönerler;
  yarılmamış kamışlıkta **دريج القطا**.

  Ve göğün burçlarından her burç otuz **درجة**’dir.

  Ve **المدارج**: dağlar arasındaki kalın geçitlerdir; onun bir teki **مدرجة**’dir; ve onlar, içinde **يدرج** olunan yerlerdir; yani yürünür. Ondandır: Zü’l-Bicâdeyn Abdullah el-Müzenî’nin sözü:
  Geçitlere yönel ve yüksel;
  Cevzâ’nın yıldızlara yönelişi gibi.
  Bu Ebü’l-Kâsım’dır; öyleyse dosdoğru ol.

  Ve **الدوارج**: ayaklardır. el-Ferezdak dedi ki:
  Doğu minberi ağladı; üstüne bir hatip çıktığında;
  kısa **الدوارج**’li, dimdik (bir hatip).

İbn Sîde dedi: Onun için bir tekil bilmiyorum. Ve Haccâc’ın hutbesinde: “Bu senin yuvan değildir; öyleyse **فادرجى**” yani git; o, kendisinden olmayan bir şeye maruz kalan kimse için ve vakti dışında sükûnete ermiş kimse için darb-ı mesel olarak söylenir; böylece ona ciddiyet ve hareket emredilir. Mecazdan: onlar sellerin **درج**’idir. Selin **درج**’i ve onun **مدرجه**’i: onun inişi ve vadilerin kıvrımlarındaki yolu. Sîbeveyh inşâd etti:
  Ölüm için mi dikilirim; onlara arız olur                      benim adamlarım; yoksa onlar sellerin **درج**’i mi ve **مدارج**’i mi?

Ve tepenin **مدارج**’i: içinde enine yollar bulunan (yerler). Ve **المدرجة**: şeylerin yol ve başkası üzerinde geçidi. Ve yolun **مدرجة**’si: onun çoğu ve onun âdeti/izlediği yol. Ve bu iş, bunun için bir **مدرجة**’dir; yani onunla ona ulaşılan (şey)dir. Mecazdan: hakkın **مدارج**’inde yürü. Ve sana nahiv gerekir; çünkü o, beyanın **مدرجة**’sidir; Esâs’ta böyledir. Ve onu **استدرجه**: onun helâkini istedi; **درج**’den (yani) öldü. Ve **رجل مدراج**: elbiseleri çok **إدراج** eden (kimse). Ve ölüyü kefene ve kabre **أردج** etti: onu içeri soktu.

Tehzîb’de: **المدراج**: yükü, **مصربها**’sına geldiğinde çeken dişi devedir. Ve **المدرج** ve **المدراج**: yük takımını geri bırakan, eşyasını **تدرج** eden ve onu **حقبها**’sına ilhak eden (dişi deve); o, **المسناف**’ın zıddıdır; onun çoğulu **مداريج**’dir. Ebû Tâlib dedi: **الإدراج**: devenin zayıflatılmasıdır; böylece onun kayışı çalkalanır da **الحقب**’a doğru geri kalır; böylece yük geri kalır; ancak **السناف** ile **يسنف** edilir, **الإدراج** korkusundan.

Mecazdan: denir ki: onlar senin elinin **درج**’idir; yani elinin itaatkârıdır. Tehzîb’de: denir ki: falan senin iki elinin **درج**’idir; ve falanın oğulları sana isyan etmez; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Ve **أبو دراج**: küçük bir kuştur.

Mecazdan: falan ona doğru **تدرج** eder. Ve **مدرج الريح**: şair Cermîli Mecnun Âmir’in genel lakabıdır; onu bununla adlandırdılar, şu sözü sebebiyle:
  Luvâ’da Sümeyye’den bir resim tanıdın mı; rüzgâr senden sonra onun üzerine **درجت** etti de (iz) düzleşti.

Bunu İbn Düreyd **الوشاح**’ta ve Muhammed b. Selâm tabakâtında söyledi. Ve emsâlden: “Geceyi kendi **أدراجه**’i üzerine geri çevirmek isteyen (kimse).” “Fırat’ı onun **دراج**’ından geri çevirmek isteyen (kimse).” Ve “onun **أدراجه**’inden” diye rivayet edilir; Meydânî’ye müracaat et.

Ve Ebû’l-Hasen es-Sûfî **الدراج**: Bağdatlıdır; İbrâhîm el-Havvâs’a sohbet etti; 320 yılında öldü. Ve Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. **دراج** el-Kattân: Hasan b. ‘Arefe’den; ondan da Ebû Hafs b. Şâhîn. Ve Burhân İbrâhîm b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm ed-**درجى** Ebû İshâk el-Kureşî ed-Dımaşkî: Taberânî’nin **المعجم الكبير**’inde hadis rivayet etti; ondan da ed-Dimyâtî ve el-Berzâlî; 681 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَرَجَ
1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind called قَطًا, aor. as above, inf. n. [دُرُوجٌ and] دَرْجٌ and دَرَجَانٌ and دَرِيجٌ, he walked with a weak gait; crept along; or went, or walked, leisurely, slowly, softly, or gently. (TA.) ― -b2- [Hence,] دَرَجَ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ Generation after generation passed away. (A.) And دَرَجَ القَوْمُ The people passed away, or perished, none of them remaining; (S, A, K;) as also ↓ اندرجوا. (S, K.) And دَرَجَ He left no progeny, or offspring: (As, S, K:) he died, and left no progeny, or offspring: [opposed to أَعْقَبَ:] but you do not say so of every one who has died: (TA:) or it signifies also [simply] he died: (Aboo-Tálib, S, A, Msb:) so in the prov., أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ وَدَرَجَ (S, Msb) The most lying of the living and the dead. (S.) Or دَرَجَ signifies, (K,) or signifies also, (S,) He went his way; (S, K;) and so دَرِجَ, [aor. دَرَجَ ,] like سَمِعَ. (K.) لَيْسَ هٰذَا بِعُشِّكِ فَادْرُجِى, i. e. [This is not thy nest, therefore] go thou away, is a saying occurring in a خُطْبَة of El-Hajjáj, addressed to him who applies himself to a thing not of his business to do; or to him who is at ease in an improper time; wherefore he is thus ordered to be diligent and in motion. (TA. [See also art. عش.]) ― -b3- دَرَجَتْ and ↓ أَدْرَجَتْ She (a camel) went beyond the year [from the day when she was covered] without bringing forth. (S, K.) ― -b4- دَرَجَتِ الرِّيحُ The wind left marks, or lines, [or ripples,] upon the sand. (TA.) ― -b5- دَرَجَتِ الرِّيحُ بِالحَصَا The wind passed violently over the pebbles [app. so as to make them move along: see also 10]. (K.) -A2- دَرِجَ, aor. دَرَجَ , He rose in grade, degree, rank, condition, or station. (K, TA.) ― -b2- He kept to the plain and manifest way in religion or in speech. (K, TA.) -A3- Also (i. e. دَرِجَ) He continued to eat the kind of bird called دُرَّاج. (K.) -A4- دَرَجَ as a trans. v.: see 4, in two places.

2 دَرَّجَ [درّجهُ, inf. n. تَدْرِيجٌ, He made him to go on foot; to go step by step; to step along; or to walk: he made him (a child) to walk a little, at his first beginning to walk: or he made him (an old man and a child) to walk with a weak gait; to creep along; or to go, or walk, leisurely, slowly, softly, or gently: see 1, first sentence: and see also 10, first sentence.] You say, of a child, يُدَرَّجُ عَلَى الحَالِ [He is made to walk, &c., leaning upon the go-cart]. (S, K.) ― -b2- [Hence,] درّجهُ, (S, Msb, K,) inf. n. تَدْرِيجٌ, (Msb,) He brought him near, or caused him to draw near, (S, Msb, * K,) by degrees (عَلَى التَّدْرِيجِ, S), or by little and little, (Msb,) اـِلَى كَذَا to such a thing, (S,) or اـِلَى الأَمْرِ to the thing or affair; (Msb;) as also ↓ استدرجهُ. (S, Msb, K.) ― -b3- And He exalted him, or elevated him, from one grade, or station, to another, by degrees (عَلَى التَّدْرِيجِ); as also ↓ استدرجهُ. (A.) ― -b4- And hence, (tropical:) He accustomed him, or habituated him, اـِلَى كَذَا to such a thing. (A.) ― -b5- [Hence] also, inf. n. as above, (assumed tropical:) He fed him, namely, a sick person, when in a state of convalescence, by little and little, until he attained by degrees to the full amount of food that he ate before his illness. (TA.) ― -b6- دَرَّجَنِى, inf. n. as above, said of corn, or food, and of an affair, It was beyond, or it baffled, my ability, or power, to attain it, or accomplish it. (K.) ― -b7- See also 4. -A2- درّج as an intrans. v. signifies He went on foot, or walked, [&c.,] much. (Har p. 380.) -A3- [It is also said to signify He imitated the cry of the bird called دُرَّاج: see De Sacy's “ Chrest. Ar. ” 2nd ed. ii. 39.]

ادرج
4 ادرج أدرج ادرج درج He (God) caused people to pass away, or perish. (TA. [See also 10.]) [Hence,] ادرجهُ بِالسَّيْفِ [He destroyed him with the sword]. (K in art. شمر.) ― -b2- تُدْزِجُ غَرْضَهَا وَتُلْحِقُهُ بِحَقَبِهَا said of a she-camel when she makes her saddle with its appertenances to shift backwards [She makes her fore girth to slip back and to become close to her kind girth]. (TA.) Accord. to Aboo-Tálib, اـِدْرَاجٌ signifies A camel's becoming lank in the belly, so that his belly-girth shifts back to the kind girth; the load also shifting back. (TA.) ― -b3- ادرج الدَّلْوَ He drew up the bucket gently: (K:) drew it up, or out, by little and little. (Er-Riyáshee, TA.) ― -b4- ادرج الاـِقَامَةَ; and ↓ دَرَجَهَا aor. دَرُجَ , inf. n. دَرْجٌ; i. q. أَرْسَلَهَا [i. e. He chanted the اـِقَامَة (q. v.); meaning he chanted it in a quick, or an uninterrupted, manner; for such is the usual and prescribed manner of doing so: see 1 in art. حذم: in the present day, دَرَجَ, aor. and inf. n. as above, signifies he chanted, or sang, in a trilling, or quavering, manner; and uninterruptedly, or quickly]. (Msb.) ― -b5- [اـِدْرَاجٌ in speaking signifies, in like manner, The conjoining of words, without pausing; i. q. وَصْلٌ, as opposed to وَقْفٌ: it occurs in this sense in the S in art. هل, &c.] ― -b6- ادرج (inf. n. اـِدْرَاجٌ, TA) also signifies He folded, folded up, or rolled up, (S, A, Msb, K,) a thing, (TA,) a writing, (S, A, Msb,) and a garment, or piece of cloth; (Msb;) as also ↓ درّج, (K,) inf. n. تَدْرِيجٌ; (TA;) and ↓ دَرَجَ, (K,) aor. دَرُجَ , inf. n. دَرْجٌ: (TA:) the first of these verbs is the most chaste: (L:) [it signifies also he rolled a thing like a scroll; made it into a roll, or scroll: and hence, he made it round like a scroll; he rounded it: (see أَدْمَجَ and مُدْمَجٌ and مُدَمْلَجٌ and حَرَّدَ &c.:) and he wound a thing upon another thing:] also he infolded a thing; put it in, or inserted it: and he wrapped, wrapped up, or inwrapped, a thing in another thing. (L.) You say, أَدْرَجَ الكِتَابَ فِى الكِتَابِ He infolded, enclosed, or inserted, the writing in the [other] writing; or put it within it. (A, L.) And ادرج المَيِّتَ فِى الكَفَنِ وَالقَبْرِ He put the dead man into the grave-clothing and the grave. (TA.) And أَدْرَجَنِى فِى طَىّ النِّسْيَانِ (assumed tropical:) [He, or it, infolded me in the folding of oblivion]. (TA in art. طوى.) ― -b7- [And hence, (assumed tropical:) He foisted, or inserted spuriously, a verse or verses into a poem.] -A2- رَجَعَ اـِدْرَاجَهُ or عَلَى اـِدْرَاجِهِ: see دَرَجٌ. ― -b2- أَدْرَجَتْ said of a she-camel: see 1. -A3- ادرج بِالنَّاقَةِ He bound (صَرَّ) the she-camel's teats (K, TA) with a ↓ دُرْجَة [app. meaning a piece of rag wrapped about them]. (TA.)

تدرّج
5 تدرّج أدرج درج تدرج He progressed, or advanced, by degrees, اـِلَى شَىْءٍ to a thing. (TA.) He was, or became, drawn near, or he drew near, (S, Msb,) by degrees (عَلَى التَّدْرِيجِ, S), or by little and little, (Msb,) اـِلَى كَذَا to such a thing, (S,) or اـِلَى الأَمْرِ to the thing or affair. (Msb.) ― -b2- And (tropical:) He became accustomed, or habituated, اـِلَى كَذَا to such a thing. (A.)

اندرجوا
7 اندرجوا اندرجوا ٱندرج ٱندرجوا : see 1. ― -b2- اندرج also signifies It was, or became, folded, folded up, or rolled up. (KL.) [And It was, or became, infolded, or inwrapped. ― -b3- And hence, اندرج فِيهِ (assumed tropical:) It was, or became, involved, implied, or included, in it. ― -b4- And اندرج تَحْتَ كَذَا (assumed tropical:) It was, or became, classed as a subordinate to such a thing.]

استدرجهُ
10 استدرجهُ أستدرجه استدرجه استدرجة ٱستدرج ٱستدرجه [is syn. with دَرَّجَهُ in the first of the senses assigned to this latter above. Hence,] Dhu-Rummeh says,
صَرِيفُ المَحَالِ اسْتَدْرَجَتْهَا المَحَاوِرُ
meaning [The creaking of the large sheaves of pulleys] which the pivots made to go [round] slowly (صَيَّرَتْهَا اـِلَى أَنْ تَدْرُجَ). (TA.) ― -b2- See also 2, in two places. ― -b3- [Also] He caused him to ascend, and to descend, by degrees. (Bd in vii. 181.) ― -b4- And hence, He (God) drew him near to destruction by little and little: (Bd ibid:) He brought him near to punishment by degrees, by means of respite, and the continuance of health, and the increase of favour: (Idem in lxviii. 44:) He (God) took him (a man) so that he did not reckon upon it; [as though by degrees;] bestowing upon him enjoyments in which he delighted, and on which he placed his reliance, and with which he became familiar so as not to be mindful of death, and then taking him in his most heedless state: such is said to be the meaning in the Kur vii. 181 and lxviii. 44: (TA:) or He bestowed upon him new favours as often as he committed new wrong actions, and caused him to forget to ask for forgiveness [thus leading him by degrees to perdition]: and [or as some say, TA] He took him by little and little; [or by degrees;] not suddenly: (K:) or اِسْتَدْرَجَهُمْ signifies He took them by little and little; [one, or a few, at a time;] not [all of them together,] suddenly. (L.) And He, or it, called for, demanded, or required, his destruction: from دَرَجَ “ he died. ” (A, TA.) ― -b5- It (another's speech, Aboo-Sa'eed, TA) disquieted him so as to make him creep along, or go slowly or softly, upon the ground. (Aboo-Sa'eed, K.) ― -b6- He deceived him, or beguiled him, (AHeyth, K, TA,) so as to induce him to proceed in an affair from which he had refrained. (AHeyth, TA.) ― -b7- استدرج النَّاقَةَ He invited the she-camel's young one to follow after she had cast it forth from her belly: so accord. to the K: [in the CK, for النَّاقَةَ and وَلَدَهَا, we find النّاقةُ and وَلَدُها:] but accord, to the L and other lexicons, استدرجت النَّاقَةُ وَلَدَهَا, i. e. the she-camel invited her young one to follow [her] after she had cast it forth from her belly. (TA.) ― -b8- استدرجت الرِّيحُ الحَصَا The wind [blew so violently that it] made the pebbles to be as though they were going along of themselves (K, TA) upon the surface of the ground, without its raising them in the air. (TA.) [See also 1.]) ― -b9- اِسْتِدْرَاجٌ also signifies The drawing forth (in Pers. بيرون اوردن) speech, or words, from the mouth. (KL.) ― -b10- And The rejecting a letter, such as the و in يَعِدُ for يَوْعِدُ. (Msb in art. وعد.)

دَرْجٌ
دَرْجٌ درج : see دَرَجٌ, in two places. -A2- Also, and ↓ دَرَجٌ, A thing in, or upon, which one writes; (S, K;) [a scroll, or long paper, or the like, generally composed of several pieces joined together, which is folded or rolled up:] and ↓ مُدْرَجٌ, [used as a subst.,] a writing folded or rolled up; pl. مَدَارِجُ: (Har p. 254:) and مدرجة [app. ↓ مُدْرَجَةٌ, from أَدْرَجَ “ he folded ” or “ rolled up, ” with ة added to transfer it from the predicament of part. ns. to that of substs.,] signifies [in like manner] a paper upon which one writes a رِسَالَة [or message, &c.], and which one folds, or rolls up; pl. مَدَارِجُ. (Har p. 246.) ― -b2- فِى دَرْجِ الكِتَابِ signifies فِى طَيِّهِ [lit. Within the folding of the writing; meaning infolded, or included, in the writing]; (S, A, TA;) and فِى ثِنْيِهِ [which means the same]; (A;) and فِى دَاخِلِهِ [an explicative adjunct, meaning in the inside of the writing]. (TA.) You say, أَنْفَذْتُهُ فِى دَرْجِ الكِتَابِ [I transmitted it in the inside of the writing]. (S, TA.) And جَعَلَهُ فِى دَرْجِ الكِتَابِ [He put it in the inside of the writing]. (A, L, TA.) And فِى دَرْجِ الكِتَابِ كَذَا وَ كَذَا [In the inside of the writing are such and such things; or in the writing are enclosed, or included, or written, or mentioned, such and such things; this being commonly meant by the phrase فِى طَىِّ الكِتَابِ كذا وكذا]. (TA.)

دُرْجٌ
دُرْجٌ درج A woman's حِفش; (S, K;) i. e. a small receptacle of the kind called سَفَط, in which a woman keeps her perfumes and apparatus, or implements: (TA:) [accord. to the K, it is a coll. gen. n.; for it is there added, (I think in consequence of a false reading in a trad.,)] the n. un. is with ة: and the pl. [of mult.] is دِرَجَةٌ and [of pauc.] أَدْرَاجٌ. (K.)

دَرَجٌ
دَرَجٌ درج A way, road, or path; (S, L, K;) as also ↓ دَرْجٌ: (L:) and ↓ مَدْرَجَةٌ (S, A) and ↓ مَدْرَجٌ (A, K) signify [the same; or] a way by, or through, which one goes or passes; a way which one pursues; a course, or route; syn. مَذْهَبٌ (S) and مَسْلَكٌ (S, K) and مَمَرٌّ; (A;) and particularly the way along which a boy and the wind &c. go; as also دَرَجٌ; respecting which last, in relation to the wind, see دَرُوجٌ: (L:) or ↓ مَدْرَجٌ signifies a road; or a cross-road; or a bending road; and its pl. is مَدَارِجٌ: (Msb:) and ↓ مَدْرَجَةٌ is explained by Er-Rághib as signifying a beaten way or road: and it signifies also the course by which things pass, on a road &c.: and the main part of a road: and a rugged [road such as is termed] ثَنِيَّة, between mountains: (TA:) the pl. of دَرَجٌ (S, L) and of ↓ دَرْجٌ (L) is أَدْرَاجٌ (S, L) and دِرَاجٌ, which occurs in a prov. cited below: (Meyd:) and the pl. of مَدْرَجَةٌ is ↓ مَدَارِجٌ: (S, TA:) أَكَمَةٍ ↓ مَدَارِجُ signifies the roads that lie across a hill such as is termed اكمة. (TA.) You say أَدْرَاجَكَ meaning Go thy way, as thou camest. (TA from a trad.) And رَجَعَ دَرَجَهُ (TA) and رَجَعَ أَدْرَاجَهُ (Sb, S, K) and ↓ اـِدْرَاجَهُ (K) or عَلَى اـِدْرَاجِهِ (IAar) He returned by the way by which he had come. (S, K, TA.) And رَجَعَ دَرَجَهُ He returned to the thing, or affair, that he had left. (TA.) And رَجَعَ عَلَى أَدْرَاجِهِ and رَجَعَ دَرَجَهُ الأَوَّلَ He returned without having been able to accomplish what he desired. (IAar.) And اِسْتَمَرَّ دَرَجَهُ and أَدْرَاجَهُ [He kept on his way; persevered in his course]. (TA.) And هُوَ عَلَى دَرَجِ كَذَا He is on the way of, or to, such a thing. (TA.) And ↓ اِتَّخَذُوا دَارَهُ مَدْرَجَةً and ↓ مَدْرَجًا They made his house a way through which to pass. (A.) And لِهٰذَا ↓ هٰذَا الأَمْرُ مَدْرَجَةٌ (assumed tropical:) This thing, or affair, is a way that leads to this. (TA.) And الحَقِّ ↓ اِمْشَ فِى مَدَارِجِ (tropical:) Walk thou in the ways of truth. (TA.) And ذَهَبَ دَمُهُ أَدْرَاجَ الرِّيَاحِ (tropical:) His blood went for nothing; [lit., in the ways of the winds; meaning] so that no account was taken of it, and it was not avenged. (S, A, * K.) And خَلّ دَرَجَ الضَّبِّ Leave thou the way of the ضبّ [a species of lizard], (S, Meyd,) and oppose not thyself to him, (TA,) lest he pass between thy feet, and thou become angry (فَتَنْتَفِخَ): (S, Meyd:) a prov., applied in the case of demanding security from evil. (Meyd. [See another reading, and explanations thereof, in Har p. 220, or in Freytag's Arab. Prov. i. 437.]) And مَنْ يَرُدُّ الفُرَاتَ عَنْ دِرَاجِهِ or أَدْرَاجِهِ, accord. to different readings, with two different pls. of دَرَجٌ; i. e. Who will turn back Euphrates from its course? a prov. applied to an impossible affair. (Meyd.) And مَنْ يَرُدُّ السَّيْلَ عَلَى أَدْرَاجِهِ Who will turn back the torrent to its channels? another prov. so applied. (Meyd.) دَرَجُ سَيْلٍ and سَيْلٍ ↓ مَدْرَجُ signify The way by which a torrent descends in the bendings of valleys. (TA.) ― -b2- [Hence, perhaps, as denoting a way, or means,] (assumed tropical:) A mediator between two persons for the purpose of effecting a reconciliation. (K.) ― -b3- أَنَاَ دَرَجُ يَدَيْكَ means (tropical:) [I am submissive, or obedient, to thee;] I will not disobey thee: (A, TA: *) and درج used in this sense does not assume a dual nor a pl. form: [therefore] you say also, هُمْ دَرَجُ يَدِكَ (tropical:) They are submissive, or obedient, to thee. (TA.) ― -b4- دَرَجُ الرَّمْلِ and المَآءِ signify [The ripples of sand and of water;] what are seen upon sand, and upon water, when moved by the wind. (Az and TA in art. حبك.) See دَرُوجٌ. ― -b5- See also دَرَجَةٌ, in two places. -A2- And see دَرْجٌ.

دُرْجَةٌ
دُرْجَةٌ درج درجه درجة A thing which is rolled up, and inserted into a she-camel's vulva, and then [taken forth, whereupon] she smells it, and, thinking it to be her young one, inclines to it [and yields her milk]: (S:) or, accord. to Aboo-Ziyád El-Kilá- bee, (S,) a thing (T, S, K) consisting of rags, (T,) or of tow and rags (S, M) and other things, (M,) which is rolled up, (T, K,) and stuffed into a she-camel's vulva, (T, S, M, K,) and into her tuel, (K,) and bound, (TA,) when they desire her to incline to the young one of another, (T, S,) having first bound her nose and her eyes: (S:) they leave her thus, (S, K,) with her eyes and nose bound, (K,) for some days, (S,) and she in consequence suffers distress like that occasioned by labour: then they loose the bandage [of her vulva] from her, and this thing comes forth from her, (S, K,) and she thinks it to be a young one; and when she has dropped it, they unbind her eyes, having prepared for her a young camel, which they bring near to her, and she thinks it to be her own young one, and inclines to it: (S:) or with the thing that comes forth from her they besmear the young one of another she-camel, and she thinks it to be her own young one, and inclines to it: (K:) the thing thus rolled up is called دُرْجَةٌ (T, S) and جَزْمٌ and وَثِيقَةٌ; (T;) and the thing with which her eyes are bound, غِمَامَةٌ; and that with which her nose is bound, صِقَاعٌ: (S:) the pl. [of mult.] is دُرَجٌ (S, TA) and [of pauc.] أَدْرَاجٌ: (TA:) or it signifies [or signifies also] a piece of rag containing medicine, which is put into a she-camel's vulva when she has a complaint thereof: pl. دُرَجٌ. (L, K.) ― -b2- Also (tropical:) A piece of rag stuffed with cotton, which a woman in the time of the menses puts into her vulva, (K, TA,) to see if there be any remains of the blood: (MF:) likened to the درجة of a she-camel. (K.) It is said in a trad. of 'Áïsheh, كُنَّ يَبْعَثْنَ بِاالدَّرَجَةِ فِيهَا الكُرْسُفُ [They (women) used to send the درجة, with cotton therein]: (IAth, K, * TA:) but accord. to one reading it is دِرَجَة, (IAth, K,) pl. of دُرْجٌ [explained above], meaning “ a thing like a small سَفَط, in which a woman puts her light articles and her perfumes: ” (IAth:) El-Bájee read دَرَجَة, which seems to be a mistake. (K.) ― -b3- See also 4, last sentence. -A2- And see what here next follows.

دَرَجَةٌ
دَرَجَةٌ درج درجه درجة A single stair, or step, of a series of stairs or of a ladder; one of the دَرَج of a سُلَّم: (Mgh:) and hence, by a synecdoche, (Mgh,) a series of stairs, or a ladder, (S, A, Mgh, Msb, K, TA,) constructed of wood or of clay [&c.] against a wall or the like, (Mgh,) by which one ascends to the roof of a house; (TA;) as also ↓ دُرَجَةٌ (S, K) and ↓ دُرْجَةٌ and ↓ دُرَجَّةٌ and ↓ أَدْرُجَّةٌ: (K:) the pl. of the first is ↓ دَرَجٌ, (S,) or [rather] دَرَجَةٌ [has for its proper pl. دَرَجَاتٌ, and] is n. un. of دَرَجٌ like as قَصَبَةٌ is of قَصَبٌ. (Msb.) ↓ دَرَجٌ and دَرَجَاتٌ also signify Stages upwards: opposed to دَرَكٌ and دَرَكَاتٌ: and hence دَرَجَاتٌ is used in relation to Paradise; and دَرَكَاتٌ, in relation to Hell. (B voce دَرَكٌ, q. v.) ― -b2- A degree in progress and the like: you say دَرَجَةً دَرَجَةً By degrees; gradually. (TA.) ― -b3- (tropical:) A degree, grade, or order, of rank or dignity: (S, A, K: *) degree, grade, rank, condition, or station: and exalted, or high, grade &c.: (TA:) pl. دَرَجَاتٌ. (S, K, TA.) ― -b4- [A degree of a circle:] a thirtieth part of a sign of the Zodiac: (TA:) [pl. دَرَجَاتٌ.] ― -b5- [A degree, i. e. four minutes, of time: pl. دَرَجَاتٌ.]

دُرَجَةٌ
دُرَجَةٌ درج درجه درجة : see the next preceding paragraph. -A2- Also, (ISk, S, K,) and ↓ دُرَّجَةٌ, (Sb, TA,) A certain bird, (ISk, S, K,) of which the inside of the wings is black, and the outside thereof dustcoloured; in form like the قَطَا, but smaller, or more slender: (ISk, S:) thought by IDrd to be the same as the دُرَّاج. (TA.) [See also دَرَّاجَةٌ, last sentence.]

دُرَجَّةٌ
دُرَجَّةٌ درج درجه درجة : see دَرَجَةٌ.

رِيحٌ دَرُوجٌ
رِيحٌ دَرُوجٌ ريح دروج A wind swift in its course: (S, K:) or not swift nor violent in its course: (TA:) and in like manner قِدْحٌ an arrow: (S, TA:) or ريح دروج signifies a wind of which the latter part leaves marks (يَدْرُجُ) so as to produce what resembles [the track made by the trailing of] the tail of a halter upon the sand: and the place is called ↓ دَرَجٌ. (L.)

دُرَّجٌ
دُرَّجٌ درج Great and difficult affairs or circumstances. (K.) You say, وَقَعَ فُلَانٌ فِى دُرَّجٍ Such a one fell into great and difficult affairs or circumstances. (TA.)

دُرَّجَةٌ
دُرَّجَةٌ درج درجه درجة : see دُرَجَةٌ.

دَرَّاجٌ
دَرَّاجٌ دراج One who creeps along (يَدْرُجُ) with calumny, or slander, among people: (A:) one who calumniates, or slanders, much or frequently. (Lh, K.) ― -b2- الدَّرَّاجُ The hedge-hog; syn. القُنْفُذُ: (K:) because he creeps along all the night: an epithet in which the quality of a subst. predominates. (TA.) ― -b3- أَبُو دَرَّاجٍ A certain small bird. (TA.)

دُرَّاجٌ
دُرَّاجٌ دراج A certain bird, (S, K,) [the attagen, francolin, heath-cock, or rail,] resembling the حَيْقُطَان, and of the birds of El-'Irák, marked with black and white spots, or, accord. to the T, spotted: IDrd says, I think it is a post-classical word; and it is the same as the دُرَجَة and دُرَّجَة: in the S it is said that the names دُرَّاجٌ and ↓ دُرَّاجَةٌ are applied to the male and the female [respectively] until one says حَيْقُطَان, which is applied peculiarly to the male. (TA.) [See also De Sacy's “ Chrest. Ar. ” 2nd ed. ii. 39.]

دِرِّيجٌ
دِرِّيجٌ دريج , like سِكِّينٌ, (K,) or دُرَّيْجٌ, (so in the L,) A thing, (K,) i. e. a stringed instrument, (TA,) resembling the طُنْبُور, with which one plays: (K, TA:) the like of this is said by ISd. (TA.)

دَرَّاجَةٌ
دَرَّاجَةٌ دراج دراجه دراجة A حَال [or kind of go-cart]; i. e. the thing upon which a child is made [to lean so as] to step along, or walk slowly, when he [first] walks: (Aboo-Nasr, S, K:) or the machine on wheels on which an old man and a child [lean so as to] step along, or walk slowly. (TA.) ― -b2- Also A دَبَّابَة [or musculus, or testudo], which is made for the purpose of besieging, beneath which men enter. (K.) [The first and last of these significations are also assigned by Golius and Freytag to دُرَجَةٌ: but for this I find no authority; although, after the latter of them, Golius indicates the authority of the S and K; and Freytag, that of the K.]

دُرَّاجَةٌ
دُرَّاجَةٌ دراج دراجه دراجة : see دُرَّاجٌ.

دَارِجٌ
دَارِجٌ دارج [part. n. of 1, q. v.:] A boy that has begun to walk slowly, and has grown; (Mgh;) a boy in the stage next after the period when he has been weaned. (IAar, TA voce مُطَبِّخٌ, q. v.) ― -b2- Dust (تُرَاب) caused by the wind to cover the traces, or vestiges, of dwellings, and raised, and passed over violently, thereby. (K.) ― -b3- [Also, in the present day, The trilling, or quavering, or the quick, part of a piece of music or of a song or chant: see 4. ― -b4- And Current, or in general use. And hence الدَّارِجُ, or الكَلَامُ الدَّارِجُ, or اللِّسَانُ الدَّارِجُ, The modern speech; i. e. the modern Arabic.]

دَارِجَةٌ
دَارِجَةٌ دارج دارجه دارجة sing. of دَوَارِجُ, (T, TA,) which signifies The legs of a beast (T, K) and of a man: ISd knew not the sing. (TA.)

أُدْرُجَّةٌ
أُدْرُجَّةٌ ذ : see دَرَجَةٌ.

مَدْرَجٌ
مَدْرَجٌ مدرج ; pl. مَدَارِجُ: see دَرَجٌ, in four places.

مُدْرَجٌ
مُدْرَجٌ مدرج : see دَرْجٌ. ― -b2- [Also (assumed tropical:) A verse foisted, or inserted spuriously, into a poem.]

مُدْرِجٌ
مُدْرِجٌ مدرج A she-camel that has gone beyond the year [from the day when she was covered] without bringing forth. (TA.) ― -b2- And A she-camel that makes her fore girth to slip back and to become close to her hind girth; contr. of مِسْنَافٌ; as also ↓ مِدْرَاجٌ; of which the pl. is مَدَارِيجُ. (TA.)

مَدْرَجَةٌ
مَدْرَجَةٌ مدرج مدرجه مدرجة , and its pl. مَدَارِجُ, which is also pl. of مَدْرَجٌ: see دَرَجٌ, in seven places. -A2- أَرْضٌ مَدْرَجَةٌ A land in which are birds of the kind called دُرَّاجٌ. (S.)

مُدْرَجَةٌ
مُدْرَجَةٌ مدرج مدرجه مدرجة : see دَرْجٌ.

مِدْرَاجٌ
مِدْرَاجٌ مدراج A she-camel that is accustomed to go beyond the year [from the day when she was covered] without bringing forth: (S:) or that exceeds the year by some days, three or four or ten; not more. (TA.) ― -b2- See also مُدْرِجٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَرَجَ
دَرَجَ U ( n. ac. دُرُوْج 27 ,  دَرَجَاْن 36 ),
a.  Walked, went along step by step; passed along, on; perished, passed away.

b.  Died childless.

c.  Was exterminated.

d.  Chanted.

e.  ( n. ac. دَرْج 1 ),  see II (c) , ( d ).

دَرَّجَ
دَرَّجَ II ,
a.  Made to step ( child ).

b.  [ acc. &  Ila ], Brought to, accustomed to, by degrees.

c.  Made into storeys ( house ).

d.  Folded, rolled.

أَدْرَجَ
أَدْرَجَ IV ,
a.  Destroyed, exterminated.

b.  Drew up ( bucket ).

c.  Folded, rolled.

d.  [ acc. &  Fī ], Folded, wrapped in, inserted.

e.  see II (d) .

تَدَرَّجَ
تَدَرَّجَ V ,
a.  Rose, got advancement by degrees.

b.  Drew   near; became accustomed to gradually.

اِنْدَرَجَ
اِنْدَرَجَ VII ,
a.  Perished, passed away.

b.  Was folded.

c.  [ Fī ], Was wrapped up in; was implied, included in.

اِسْتَدْرَجَ
اِسْتَدْرَجَ X
a.  [ acc. &  Ila ], Brought by degrees to.

b.  Deceived, beguiled.

دَرْج
دَرْج 1 , ( pl. أَدْرَاْج 38 ),
a.  Roll; scroll; fold.

دُرْج
دُرْج 3 , ( pl. دِرَجَة 7t ,  أَدْرَاْج 38 ),
a.  Box, jewelcase.

دَرَج
دَرَج 4 , ( pl. دِرَاْج 23 ,  أَدْرَاْج 38 ),
a.  Way, road, path, track, course.

دَرَجَة
دَرَجَة 4t , ( pl. دَرَج 4 ),
a.  Step, stair; ladder, steps, staircase.

b.  Degree; stage, grade.

دُرَجَة
دُرَجَة 9t ,  دُرَّجَة 11t ,
a.  A species of bird.

مَدْرَج
مَدْرَج 17 , ( pl. مَدَاْرِجُ 44 ),
a.  see 4 .

مَدْرَجَة
مَدْرَجَة 17t , ( pl. مَدَاْرِجُ 44 ),
a.  Scroll, roll.

دَاْرِج
دَاْرِج 21 ,
a.  Walking step by step ( child ).

b.  Spreading & covering everything ( dust ).

c.  [ coll. ], In general use; vernacular, current ( Arabic ).

دَرَّاْج
دَرَّاْج 28 ,
a.  Slanderer.

b.  Hedgehog.

دَرَّاْجَة
دَرَّاْجَة 28t ,
a.  Gocart ( for children ).

دُرَّاْجَة
دُرَّاْجَة 29t ,
a.  Heathcock, francolin, rail.

دَرَّجَ
N. Ac. دَرَّجَ II ,
a.  Gradation; graduation.

دَرَجَةً دَرَجَةف
دَرَجَةً دَرَجَةف
a.  Gradually, by degrees.

بالتَدْرِيْج
بالتَدْرِيْج
a.  By degrees.

##### Türkçe

**دَرَجَ**
**دَرَجَ** U ( n. ac. **دُرُوْج** 27 ,  **دَرَجَاْن** 36 ),
a. Yürüdü, adım adım gitti; boyunca geçti, üzerinde geçti; helâk oldu, geçip gitti.

b. Çocuksuz öldü.

c. Yok edildi.

d. Terennüm etti.

e. ( n. ac. **دَرْج** 1 ), II (c) , ( d )’ye bak.

**دَرَّجَ**
**دَرَّجَ** II ,
a. (Çocuğu) adım attırdı.

b. [ acc. &  Ila ], derece derece (bir şeye) getirdi, alıştırdı.

c. (Evi) katlara yaptı.

d. Katladı, dürdü.

**أَدْرَجَ**
**أَدْرَجَ** IV ,
a. Yok etti, kökünü kazıdı.

b. (Kovayı) yukarı çekti.

c. Katladı, dürdü.

d. [ acc. &  Fī ], içine katladı, içine sardı, içine soktu.

e. II (d)’ye bak.

**تَدَرَّجَ**
**تَدَرَّجَ** V ,
a. Derece derece yükseldi, ilerleme elde etti.

b. Yaklaştı; yavaş yavaş alıştı.

**اِنْدَرَجَ**
**اِنْدَرَجَ** VII ,
a. Helâk oldu, geçip gitti.

b. Katlandı.

c. [ Fī ], içine sarıldı; zımnen kastedildi, içine dâhil edildi.

**اِسْتَدْرَجَ**
**اِسْتَدْرَجَ** X
a. [ acc. &  Ila ], derece derece (bir şeye) getirdi.

b. Aldattı, kandırdı.

**دَرْج**
**دَرْج** 1 , ( pl. **أَدْرَاْج** 38 ),
a. Dürüm; tomar; kat.

**دُرْج**
**دُرْج** 3 , ( pl. **دِرَجَة** 7t ,  **أَدْرَاْج** 38 ),
a. Kutu, mücevher kutusu.

**دَرَج**
**دَرَج** 4 , ( pl. **دِرَاْج** 23 ,  **أَدْرَاْج** 38 ),
a. Yol, cadde, patika, iz, güzergâh.

**دَرَجَة**
**دَرَجَة** 4t , ( pl. **دَرَج** 4 ),
a. Basamak, merdiven; merdiven, basamaklar, merdiven.

b. Derece; merhale, rütbe.

**دُرَجَة**
**دُرَجَة** 9t ,  **دُرَّجَة** 11t ,
a. Bir kuş türü.

**مَدْرَج**
**مَدْرَج** 17 , ( pl. **مَدَاْرِجُ** 44 ),
a. 4’e bak.

**مَدْرَجَة**
**مَدْرَجَة** 17t , ( pl. **مَدَاْرِجُ** 44 ),
a. Tomar, dürüm.

**دَاْرِج**
**دَاْرِج** 21 ,
a. Adım adım yürüyen (çocuk).

b. Her şeyi yayılan ve örten (toz).

c. [ coll. ], Genel kullanımda; halk dili, cari (Arapça).

**دَرَّاْج**
**دَرَّاْج** 28 ,
a. İftiracı.

b. Kirpi.

**دَرَّاْجَة**
**دَرَّاْجَة** 28t ,
a. (Çocuklar için) yürüteç.

**دُرَّاْجَة**
**دُرَّاْجَة** 29t ,
a. Çil keklik, frankolin, su tavuğu.

**دَرَّجَ**
N. Ac. **دَرَّجَ** II ,
a. Derecelendirme; mezuniyet.

**دَرَجَةً دَرَجَةف**
**دَرَجَةً دَرَجَةف**
a. Yavaş yavaş, derece derece.

**بالتَدْرِيْج**
**بالتَدْرِيْج**
a. Derece derece.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

درج
دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ
دَرَجَ - يَدْرُجُ + الكائن أو الشيء: يمشي ويسير ويتقدم خطوة خطوة: يتحرك منتقلاً من مكانه بحيث يقوم بانتقالات على شكل خطوات أو حركات صغيرة متساوية
دَرَجَة: على وزن " فـَعـَلـَة" : اسم فعل بمعنى مفعول من " دَرَجَ - يَدْرُجُ ": النقلة خطوة واحدة: وهي كذلك اسم مكان: المسافة أو الانتقال لخطوة محددة صغيرة واحدة،وهي كذلك اصطلاحاً وحدة القياس: المقدار المحدد الذي يعتبر وحدة قياس الزيادة والنقص في صفات أو خواص كائن ما (من حيث المكونات أو من حيث القدرة على الفعل)
دَرَجَات: جمع " دَرَجَة "
كان - يكون + كائن أو شيء + درجات: يكونون متفاوتين بدرجات: تكون منزلتهم أو مكانهم أو نتيجة عملهم متفاوتة تعلو أوتنقص عن بعضها درجات
﴿هم درجات عند الله﴾: صفاتهم وخواصهم وقدراتهم مختلفة عن بعضها بمقدار (أو مقادير) محددة من الزيادة والنقص
كان - يكون + لـِ كائن أو أكثر + درجات: يكون لهم منازل متفاوتة تزيد أو تنقص عن بعضها درجات
﴿لهم درجات عند ربهم ومغفرة﴾: لهم صفات وخصائص وقدرات مختلفة عن بعضها بمقدار (أو مقادير) محددة من الزيادة والنقص
يرفع + كائن + كائناَ + درجة أو درجات + عن غيره: يزيد علو مكانته ومنزلته
﴿نرفع درجات من نشاء﴾: يرفع صفات وخصائص وقدرات بعض الناس عن بعضها بمقدار (أو مقادير) محددة
﴿رفيع الدرجات ذو العرش﴾: رفيع الصفات والخصائص والقدرات عن ما سواه
فَضَّل - يُفَضِّلُ + كائن + كائناً + على كائن +  درجة: يجعل صفات وخصائص وقدرات بعض الناس تفضل عن بعضهم بمقدار (أو مقادير) محددة
اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ + كائن + كائناً: على وزن " استفعل" من " دَرَجَ - يــَدْرُجُ ": طلب وسعى أن يجعله " يَدْرُجُ ": سعى أن يجعله يتحرك درجة درجة: أي يتحرك بخطوات محدودة تزيد أوتنقص عن سابقتها بمقدار صغير لا يجعله يقيم للفرق أهمية، ثم مع توالي هذا الفعل ينتقل المرء من حال إلى حال من غير أن ينتبه أو يشعر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على أرجل، مع الترتيب بحسب اتساع الخطوة، وهي:
دَبَّ - يَدِبُّ، خَطَا - يَخْطُوْ، رَجِلَ - يَرْجَلُ، دَرَجَ - يَدْرُجُ، وَطِئَ - يَطَأُ، تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي)

درجة - درجات
فضل درجة	﴿والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء ولا يحل لهن أن يكتمن ما خلق الله في أرحامهن إن كن يؤمن بالله واليوم الآخر وبعولتهن أحق بردهن في ذلك إن أرادوا إصلاحا ولهن مثل الذي عليهن بالمعروف وللرجال عليهن درجة والله عزيز حكيم(228)﴾ البقرة ﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء
أعظم درجة	﴿وما لكم ألا تنفقوا في سبيل الله ولله ميراث السماوات والأرض لا يستوي منكم من أنفق من قبل الفتح وقاتل أولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد وقاتلوا وكلا وعد الله الحسنى والله بما تعملون خبير(10)﴾ الحديد ﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند اللهوأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة
هم درجات	﴿هم درجات عند الله والله بصير بما يعملون(163)﴾ آل عمران ﴿انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض وللآخرة أكبر درجات وأكبر تفضيلا(21)﴾ الإسراء
لهم درجات ومغفرة	﴿درجات منه ومغفرة ورحمة وكان الله غفورا رحيما(96)﴾ النساء ﴿أولئك هم المؤمنون حقا لهم درجات عند ربهم ومغفرة ورزق كريم(4)﴾ الأنفال
	﴿ولكل درجات مما عملوا وما ربك بغافل عما يعملون(132)﴾ الأنعام ﴿ولكل درجات مما عملوا وليوفيهم أعمالهم وهم لا يظلمون(19)﴾ الأحقاف
	﴿ومن يأته مؤمنا قد عمل الصالحات فأولئك لهم الدرجات العلا(75)﴾ طه ﴿أولئك هم المؤمنون حقا لهم درجات عند ربهم ومغفرة ورزق كريم(4)﴾ الأنفال
رفيع الدرجات
﴿رفيع الدرجات ذو العرش يلقي الروح من أمره على من يشاء من عباده لينذر يوم التلاقي (15)﴾ غافر
يرفع درجات
﴿وتلك حجتنا آتيناها إبراهيم على قومه نرفع درجات من نشاء إن ربك حكيم عليم(83)﴾ الأنعام ﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه كذلك كدنا ليوسف ما كان ليأخذ أخاه في دين الملك إلا أن يشاء الله نرفع درجات من نشاء وفوق كل ذي علم عليم(76)﴾ يوسف
	﴿وهو الذي جعلكم خلائف الأرض ورفع بعضكم فوق بعض درجات ليبلوكم في ما آتاكم إن ربك سريع العقاب وإنه لغفور رحيم(165)﴾ الأنعام ﴿أهم يقسمون رحمة ربك نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحياة الدنيا ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضهم بعضا سخريا ورحمة ربك خير مما يجمعون(32)﴾ الزخرف
	﴿تلك الرسل فضلنا بعضهم على بعض منهم من كلم الله ورفع بعضهم درجات وآتينا عيسى ابن مريم البينات وأيدناه بروح القدس ولو شاء الله ما اقتتل الذين من بعدهم من بعد ما جاءتهم البينات ولكن اختلفوا فمنهم من آمن ومنهم من كفر ولو شاء الله ما اقتتلوا ولكن الله يفعل ما يريد(253)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم وإذا قيل انشزوا فانشزوا يرفع الله الذين آمنوا منكم والذين أوتوا العلم درجات والله بما تعملون خبير(11)﴾ المجادلة
استدرج - يستدرج - سنستدرجهم
﴿والذين كذبوا بآياتنا سنستدرجهم من حيث لا يعلمون(182)﴾ الأعراف ﴿فذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم من حيث لا يعلمون(44)﴾ القلم
مختار الصحاح
● [درج] د ر ج: دَرَجَ من باب دخل و انْدَرَجَ أي مات و درَّجَهُ إلى كذا تَدْرِيجا و اسْتَدْرَجَهُ بمعنى أدناه منه على التدريج فَتَدَرَّجَ و المَدْرَجَةُ بوزن المتربة المذهب والمسلك و الدَّرَجَةُ أيضا المرتبة والطبقة والجمع الدَّرَجَاتُ و الدَّرَجُ بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و الدُّرَّاجُ و الدُّرَّاجَةُ بالضم والتشديد ضرب من الطير ذكرا كان أو أنثى وأرض مَدْرَجةٌ بوزن متربة أي ذات دُرّاج
الراغب
درج
- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: }وللرجال عليهن درجة﴿[البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله:﴾الرجال قوامون على النساء... ﴿الآية [النساء/34]، وقال:﴾لهم درجات عند ربهم﴿[الأنفال/4]، وقال:﴾هم درجات عند الله﴿[آل عمران/163]، أي: هم ذوو درجات عند الله، ودرجات النجوم تشبيها بما تقدم. ويقال لقارعة الطريق: مدرجة، ويقال: فلان يتدرج في كذا، أي: يتصعد فيه درجة درجة، ودرج الشيخ والصبي درجانا: مشى مشية الصاعد في درجه. والدرج: طي الكتاب والثوب، ويقال للمطوي: درج. واستعير الدرج للموت، كما استعير الطي له في قولهم: طوته المنية، وقولهم: من دب ودرج، أي: من كان حيا فمشى، ومن مات فطوى أحواله، وقوله:﴾سنستدرجهم من حيث لا يعلمون﴿[الأعراف/182]، قيل معناه: سنطويهم طي الكتاب، عبارة عن إغفالهم نحو:﴾ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا﴿[الكهف/28]، والدرج: سفط يجعل فيه الشيء، والدرجة: خرقة تلف فتدخل في حياء (الحياء: رحم الناقة، وإنما سمي حياء باسم الحياء، من الاستحياء، لأنه يستر من الآدمي ويكنى عنه من الحيوان، ويستفحش التصريح بذكره واسمه الموضوع له. راجع: اللسان (حيا) 14/219) الناقة، وقيل:﴾سنستدرجهم{ معناه: نأخذهم درجة فدرجة، وذلك إدناؤهم من الشيء شيئا فشيئا، كالمراقي والمنازل في ارتقائها ونزولها. والدراج: طائر يدرج في مشيته.
ملخص اللسان
1.     ويقال للصبي إِذا دَبَّ وأَخذ في الحركة: دَرَجَ.
2.     ودَرَج الشيخ والصبي  يَدْرُجُ دَرْجاً ودَرَجاناً ودَرِيجاً، فهو دارج: مَشَيا مَشْياً ضعيفاً  ودَبَّا
3.     والدَّرَجانُ: مِشْيَةُ الشيخ والصبي.
4.     دَرَجَ الرجلُ والضب يَدْرُجُ دُرُوجاً أَي مشى.
5.     ودَرَجَ  ودَرِجَ أَي مضى لسبيله.
6.     ليس هذا بِعُشِّكِ فادرُجي أَي اذهبي؛ وهو مثل يضرب لمن يتعرّض  إِلى شيء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤْمر بالجِدِّ والحركة.
7.    والدَّرَّاجةُ: العَجَلَةُ التي يَدِبُّ الشيخ والصبي عليها، وهي أَيضاً  الدَّبَّابة التي تُتَّخذ في الحرب يدخل فيها الرجال.
8.     ويقال للدَّبَّابات التي تُسَوَّى لحرب الحِصارِ يدخل تحتها الرجال:  الدَّبَّابات والدَّرَّاجات.
9. دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض،  واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ- والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ
10. ودَرَجُ  السَّيْلِ ومَدْرَجُه: مُنْحَدَرُه وطريقُه في مَعاطف الأَوْدِيةِ
11. والمَدارِجُ: الثنايا الغِلاظُ بين الجبال، واحدته مدْرَجةٌ، وهي  المواضع التي يدرج فيها أَي يمشى
12. ومَدارِجُ الأَكَمَةِ: طُرُقٌ مُعْتَرِضَة فيها.
13. والمَدْرَجةُ: مَمَرُّ الأَشياء على الطريق وغيره.
14. ومَدْرَجَةُ الطريق:  مُعْظَمُه وسَنَنُه.
15.                        وهذا الأَمر مَدْرَجةٌ لهذا أَي مُتَوَصَّلٌ به  إِليه.
16. ويقال للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريح وغيرهما: مَدْرَجٌ  ومَدْرَجَةٌ ودَرَجٌ، وجمعه أَدْراجٌ أَي مَمَرٌّ ومَذْهَبٌ. والمَدْرَجةُ:  المَذْهَب والمسلَكُ؛
17. والدَّرَجُ: المَحاجُّ.
18.                        والدَّرَجُ: الطريق. والأَدْراجُ:  الطُّرُقُ
19.                        ورَجَعَ أَدْراجَه: عاد من حيث جاء. ويقال: استمرَّ فلان دَرَجَه  وأَدْراجَه. -
20.                        ورجع فلانٌ دَرَجَه إِذا رجع في الأَمر الذي كان تَرَكَ.
21.                        ويقال: ذهب دمه أَدْراجَ الرِّياحِ أَي هَدَراً.
22.                        ودَرَجَتِ الريح: تركت نَمانِمَ في الرَّمْلِ. وريح دَرُوجٌ: يَدْرُجُ  مؤَخرها حتى يُرى لها مثل ذَيْلِ الرَّسَنِ في الرَّمْلِ، واسم ذلك الموضع  الدَّرَجُ.
23.                        ودَرَِجَ القومُ إِذا انقرضوا؛ والانْدِراجُ مثله. - ودَرَجَ ودَرِج الرجل: مات. ويقال للقوم إِذا ماتوا ولم يُخَلِّفوا  عَقِباً: قد دَرِجوا ودَرَجُوا. وقبيلة دارِجَةٌ إِذا انقرضت ولم يبق  لها عقب؛
24.                         والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من  المراتب - والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. - وكلُّ بُرْج من  بُرُوج السماء ثلاثون دَرَجةً.
25.                          دَرَّجْتُ العليل تَدْريجاً إِذا أَطعمته شيئاً قليلاً، وذلك  إِذا نَقِهَ، حتى يَتَدَرَّجَ إِلى غاية أَكله، كما كان قبل العلة، دَرَجَةً  درجةً.
26.                         ودَرَّجَه إِلى كذا واسْتَدْرَجه، بمعنًى، أَي أَدناه منه على التدريج،  فتَدَرَّجَ هو. وفي التنزيل العزيز: سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون؛  قال بعضهم: معناه سنأْخُذُهم قليلاً قليلاً ولا نُباغِتُهم؛ - امتنع فلان من كذا وكذا حتى أَتاه فلان فاسْتَدْرجه أَي خدعه حتى  حمله على أَن دَرَجَ في ذلك.
27.                         والإِدْراجُ: لف الشيء في الشيء؛ وأَدْرَجَتِ المرأَة صبيها في  مَعاوزها.والدَّرْجُ: لَفُّ الشيء. يقال: دَرَجْتُه وأَدْرَجْتُه ودَرَّجْتُه،  والرباعي أَفصحها.
28.                         ودَرَجَ الشيءَ في الشيء يَدْرُجُه دَرْجاً، وأَدْرَجَه:  طواه وأَدخله. ويقال لما طويته: أَدْرَجْتُه لأَنه يطوى على وجهه.  وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته.  ورجل مِدْراجٌ: كثير الإِدْراجِ للثياب.
29.                         والدَّرْجُ: الذي يُكتب فيه، وكذلك الدَّرَجُ، بالتحريك. يقال: أَنقذته  في دَرْجِ الكتاب أَي في طَيِّه.
30. وأَدْرَجَ الكتابَ في الكتاب: أَدخله  وجعله في دَرْجِه أَي في طيِّه
31.                       والدُّرْجُ، بالضم: سُفَيْطٌ صغير تَدَّخِرُ فيه المرأَةُ طيبها  وأَداتَها، وهو الحِفْشُ أَيضاً، والجمع أَدْراجٌ ودِرَجَةٌ.
لسان العرب
● -   درج: دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض،  واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب.  والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ  (* قوله  «والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم  هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة  مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من  المراتب. والدَّرَجَةُ: المنزلة، والجمع دَرَجٌ. ودَرَجاتُ الجنة: منازلُ  أَرفعُ من مَنازِلَ.  والدَّرَجانُ: مِشْيَةُ الشيخ والصبي.  ويقال للصبي إِذا دَبَّ وأَخذ في الحركة: دَرَجَ. ودَرَج الشيخ والصبي  يَدْرُجُ دَرْجاً ودَرَجاناً ودَرِيجاً، فهو دارج: مَشَيا مَشْياً ضعيفاً  ودَبَّا؛ وقوله:  يا ليتني قد زُرْتُ غَيْرَ خارِجِ،  أُمَّ صَبِيٍّ، قد حَبَا، ودارِجِ  إِنما أَراد أُمَّ صَبِيٍّ حابٍ ودارِج، وجاز له ذلك لأَن قد تُقرِّبُ  الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أَو تكاد، أَلا تراهم يقولون: قد قامت  الصلاة، قبل حال قيامها؟ وجعَلَ مُلَيْحٌ الدَّريجَ للقطا فقال:  يَطُفْنَ بِأَحْمالِ الجِمالِ عُذَيَّةً،  دَريجَ القَطا، في القَزِّ غَيْرِ المُشَقَّقِ  قوله: في القَزِّ، من صلة يَطُفْنَ؛ وقال:  تَحْسَبُ بالدَّوِّ الغَزالَ الدَّارِجا،  حمارَ وحشٍ يَنْعَبُ المَناعِبا،  والثَّعْلَبَ المَطْرودَ قَرْماً هابِجَا  فأَكفأَ بالباء والجيم على تباعد ما بينهما في المخرج. قال ابن سيده:  وهذا من الإِكفاء الشاذ النادر، وإِنما يَمْثُلُ الإِكفاءُ قليلاً إِذا كان  بالحروف المتقاربة كالنون والميم، والنون واللام، ونحو ذلك من الحروف  المتدانية المخارج.  والدَّرَّاجةُ: العَجَلَةُ التي يَدِبُّ الشيخ والصبي عليها، وهي أَيضاً  الدَّبَّابة التي تُتَّخذ في الحرب يدخل فيها الرجال. الجوهري:  الدَّرَّاجَةُ، بالفتح، الحالُ وهي التي يَدْرُجُ عليها الصبي إِذا مشى. التهذيب:  ويقال للدَّبَّابات التي تُسَوَّى لحرب الحِصارِ يدخل تحتها الرجال:  الدَّبَّابات والدَّرَّاجات. والدَّرَّاجَةُ: التي يُدَرَّجُ عليها الصبي  أَوَّلَ ما يمشي.  وفي الصحاح: دَرَجَ الرجلُ والضب يَدْرُجُ دُرُوجاً أَي مشى. ودَرَجَ  ودَرِجَ أَي مضى لسبيله.  ودَرَِجَ القومُ إِذا انقرضوا؛ والانْدِراجُ مثله. وكلُّ بُرْج من  بُرُوج السماء ثلاثون دَرَجةً.  والمَدارِجُ: الثنايا الغِلاظُ بين الجبال، واحدته مدْرَجةٌ، وهي  المواضع التي يدرج فيها أَي يمشى؛ ومنه قول المزني، وهو عبد الله ذو  البِجادَينِ:  تَعَرَّضي مَدارِجاً وسُومِي،  تَعَرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجُومِ،  هذا أَبو القاسمِ فاسْتَقِيمي  ويقال: دَرَّجْتُ العليل تَدْريجاً إِذا أَطعمته شيئاً قليلاً، وذلك  إِذا نَقِهَ، حتى يَتَدَرَّجَ إِلى غاية أَكله، كما كان قبل العلة، دَرَجَةً  درجةً.  والدَّرَاجُ: القُنْفُذُ لأَنه يَدْرُج ليلته جمعاء، صفة غالبة.  والدَّوارِجُ: الأَرجُلُ؛ قال الفرزدق:  بَكَى المِنْبَرُ الشَّرْقِيُّ، أَنْ قام فَوْقَهُ  خَطِيبٌ فُقَيْمِيٌّ، قصيرُ الدَّوارِجِ  قال ابن سيده: ولا أَعرف له واحداً. التهذيب: ودَوارِجُ الدابة قوائمه،  الواحدة دارجةٌ.  وروى الأَزهري بسنده عن الثوري، قال: كنت عند أَبي عبيدة فجاءه رجل من  أَصحاب الأَخفش فقال لنا: أَليس هذا فلاناً؟ قلنا: بلى، فلما انتهى إِليه  الرجل قال: ليس هذا بِعُشِّكِ فادْرُجِي، قلنا: يا أَبا عبيدة لمن يُضرب  هذا المثل؛ فقال: لمن يرفع له بحبال. قال المبرد: أَي يطرد. وفي خطبة  الحجاج: ليس هذا بِعُشِّكِ فادرُجي أَي اذهبي؛ وهو مثل يضرب لمن يتعرّض  إِلى شيء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤْمر بالجِدِّ والحركة.  ويقال: خلّي دَرَجَ الضَّبِّ؛ ودَرَجُه طريقه، أَي لا تَعَرَّضي له أَي  تَحَوَّلي وامضي واذهبي. ورجع فلان دَرَجَه أَي رجع في طريقه الذي جاء  فيه؛ وقال سلامة بن جندل:  وكَرِّنا خَيْلَنا أَدْراجَنا رَجَعاً،  كُسَّ السَّنابِكِ مِنْ بَدْءٍ وتَعْقِيبِ  ورجع فلانٌ دَرَجَه إِذا رجع في الأَمر الذي كان تَرَكَ. وفي حديث أَبي  أَيوب: قال لبعض المنافقين، وقد دخل المسجد: أَدْراجَكَ يا منافق  الأَدْراجُ: جمع دَرَجٍ وهو الطريق، أَي اخْرُجْ من المسجد وخُذْ طريقَك الذي  جئت منه. ورَجَعَ أَدْراجَه: عاد من حيث جاء. ويقال: استمرَّ فلان دَرَجَه  وأَدْراجَه. والدَّرَجُ: المَحاجُّ. والدَّرَجُ: الطريق. والأَدْراجُ:  الطُّرُقُ: أَنشد ابن الأَعرابي:  يَلُفُّ غُفْلَ البِيدِ بالأَدْراجِ  غُفْل البِيد: ما لا عَلَم فيه. معناه أَنه جيش عظيم يَخْلِطُ هذا بهذا  ويعفي الطريقَ. قال ابن سيده: قال سيبويه وقالوا: رجعَ أَدْراجَه أَي رجع  في طريقه الذي جاء فيه. وقال ابن الأَعرابي: رجع على أَدْراجه كذلك،  الواحد دَرَجٌ. ابن الأَعرابي: يقال للرجل إِذا طلب شيئاً فلم يقدر عليه:  رجع على غُبَيْراءِ الظَّهْرِ، ورجع على إِدراجِه، ورجع دَرْجَه الأَول؛  ومثله عَوْدَهُ على بَدْئِهِ، ونَكَصَ على عَقِبَيْهِ، وذلك إِذا رجع ولم  يصب شيئاً. ويقال: رجع فلان على حافِرَتِه وإِدْراجه، بكسر الأَلف، إِذا  رجع في طريقه الأَول. وفلان على دَرَجِ كذا أَي على سبيله. ودَرَجُ  السَّيْلِ ومَدْرَجُه: مُنْحَدَرُه وطريقُه في مَعاطف الأَوْدِيةِ. وقالوا: هو  دَرَجَ السَّيْلِ، وإِن شئت رفعت؛ وأَنشد سيبويه:  أَنُصْبٌ، للمَنِيَّةِ تَعْتَريهِمْ،  رِجالي، أَمْ هُمُوا دَرَجُ السُّيولِ؟  ومَدارِجُ الأَكَمَةِ: طُرُقٌ مُعْتَرِضَة فيها.  والمَدْرَجةُ: مَمَرُّ الأَشياء على الطريق وغيره. ومَدْرَجَةُ الطريق:  مُعْظَمُه وسَنَنُه. وهذا الأَمر مَدْرَجةٌ لهذا أَي مُتَوَصَّلٌ به  إِليه. ويقال للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريح وغيرهما: مَدْرَجٌ  ومَدْرَجَةٌ ودَرَجٌ، وجمعه أَدْراجٌ أَي مَمَرٌّ ومَذْهَبٌ. والمَدْرَجةُ:  المَذْهَب والمسلَكُ؛ وقال ساعدة بن جؤَية:  تَرَى أَثْرَهُ في صَفْحَتَيْهِ، كأَنَّهُ  مَدارِجُ شِبْثانٍ، لَهُنَّ هَمِيمُ  يريد بأَثْرِهِ فِرِنْدَهُ الذي تراه العين، كأَنه أَرجل النمل.  وشِبْثانٌ: جمع شَبَثٍ لدابة كثيرة الأَرجل من أَحناش الأَرض. وأَما هذا الذي  يسمى الشِّبِثَّ، وهو ما تُطيَّب به القدور من النبات المعروف، فقال الشيخ  أَبو منصور موهوب بن أَحمد بن محمد بن الخضر المعروف بابن الجُواليقي:  والشِّبِثُّ على مثال الطِّمِرِّ، وهو بالتاء المثناة لا غير. والهَمِيم:  الدَّبِيبُ.  وقولهم: خَلِّ دَرَجَ الضَّبِّ أَي طريقه لئلا يَسْلُك بين قدميك  فتنتفخ.ودَرَّجَه إِلى كذا واسْتَدْرَجه، بمعنًى، أَي أَدناه منه على التدريج،  فتَدَرَّجَ هو. وفي التنزيل العزيز: سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون؛  قال بعضهم: معناه سنأْخُذُهم قليلاً قليلاً ولا نُباغِتُهم؛ وقيل: معناه  سنأْخذهم من حيث لا يحتسبون؛ وذلك أَن الله تعالى يفتح عليهم من النعيم ما  يغتبطون به فيركنون إِليه ويأْنسون به فلا يذكرون الموت، فيأْخذهم على  غِرَّتِهم أَغْفَلَ ما كانوا. ولهذا قال عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، لما  حُمِلَ إِليه كُنُوزُ كِسْرَى: اللهم إِني أَعوذ بك أَن أَكونَ  مُسْتَدْرَجاً، فإِني أَسمعك تقول: سنستدرجهم من حيث لا يعلمون. وروي عن أَبي  الهيثم: امتنع فلان من كذا وكذا حتى أَتاه فلان فاسْتَدْرجه أَي خدعه حتى  حمله على أَن دَرَجَ في ذلك. أَبو سعيد: اسْتَدْرجَه كلامي أَي أَقلقه حتى  تركه يَدْرُجُ على الأَرض؛ قال الأَعشى:  لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القَوْلُ حتى تَهُزَّه،  وتَعْلَمَ أَني مِنكُمُ غَيرُ مُلْجَمِ  والدَّرُوجُ من الرياح: السريعة المَرِّ، وقيل: هي التي تَدْرُجُ أَي  تَمُرُّ مَرّاً ليس بالقَويّ ولا الشديد. يقال: ريح دَروجٌ، وقِدْحٌ  دَرُوجٌ. والريح إِذا عصفت اسْتَدْرَجَتِ الحَصى أَي صَيَّرَتْهُ إِلى أَن  يَدْرُجَ على وجه الأَرض مِن غير أَن ترفعه إِلى الهواء، فيقال: دَرَجَتْ  بالحصى واسْتَدْرَجَتِ الحَصى. أَمَّا دَرَجَتْ به فجرت عليه جرياً شديداً  دَرَجَتْ في سيرها، وأَمَّا اسْتَدْرَجَتْهُ فصيرته بجريه عليها  (* قوله  «بجريه عليها» كذا بالأصل ولعل الأولى بجريها عليه.) إِلى أَنْ دَرَجَ  الحَصى هو بنفسه.  ويقال: ذهب دمه أَدْراجَ الرِّياحِ أَي هَدَراً.  ودَرَجَتِ الريح: تركت نَمانِمَ في الرَّمْلِ. وريح دَرُوجٌ: يَدْرُجُ  مؤَخرها حتى يُرى لها مثل ذَيْلِ الرَّسَنِ في الرَّمْلِ، واسم ذلك الموضع  الدَّرَجُ.  ويقال: اسْتَدْرَجَتِ المحاوِرُ المَحالَ؛ كما قال ذو الرمة:  صَرِيفُ المَحالِ اسْتَدْرَجَتْها المَحاوِرُ  أَي صيرتها إِلى أَن تَدْرُجَ. ويقال: اسْتَدْرَجَتِ الناقةُ ولدها إِذا  استتبعته بعدما تلقيه من بطنها. ويقال: دَرِجَ إِذا صَعِدَ في المراتب،  ودَرِجَ إِذا لَزِمَ المَحَجَّةَ من الدين والكلام، كله بكسر العين من  فَعِلَ. ودَرَجَ ودَرِج الرجل: مات. ويقال للقوم إِذا ماتوا ولم يُخَلِّفوا  عَقِباً: قد دَرِجوا ودَرَجُوا. وقبيلة دارِجَةٌ إِذا انقرضت ولم يبق  لها عقب؛ وأَنشد ابن السكيت للأَخطل:  قَبِيلَةٌ بِشِراكِ النَّعْلِ دارِجَةٌ،  إِنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لهُم أَثَرُ  وكأَن أَصل هذا من دَرَجْتُ الثوب إِذا طويته، كأَنَّ هؤلاء لما ماتوا  ولم يخلفوا عَقِباً طَوَوْا طريق النسل والبقاء. ويقال للقوم إِذا  انقرضوا: دَرِجُوا. وفي المثل: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحياء  والأَموات. وقيل: دَرَِجَ مات ولم يخلف نسلاً، وليس كل من مات دَرَِجَ؛  وقيل: دَرَجَ مثل دَبَّ. أَبو طالب في قولهم: أَحسَنُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ؛  فَدَبَّ مشى ودَرَجَ مات. وفي حديث كعب قال له عمر: لأَيّ ابني آدم كان  النسل؟ فقال: ليس لواحد منهما نسل، أَما المقتول فدَرَجَ، وأَما القاتل  فَهَلَكَ نَسْلُه في الطوفان. دَرَجَ أَي مات، وأَدْرَجَهُم الله أَفناهم.  ويقال: دَرَجَ قَرْنٌ بعد قرن أَي فَنَوْا.  والإِدْراجُ: لف الشيء في الشيء؛ وأَدْرَجَتِ المرأَة صبيها في  مَعاوزها.والدَّرْجُ: لَفُّ الشيء. يقال: دَرَجْتُه وأَدْرَجْتُه ودَرَّجْتُه،  والرباعي أَفصحها. ودَرَجَ الشيءَ في الشيء يَدْرُجُه دَرْجاً، وأَدْرَجَه:  طواه وأَدخله. ويقال لما طويته: أَدْرَجْتُه لأَنه يطوى على وجهه.  وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته.  ورجل مِدْراجٌ: كثير الإِدْراجِ للثياب.  والدَّرْجُ: الذي يُكتب فيه، وكذلك الدَّرَجُ، بالتحريك. يقال: أَنقذته  في دَرْجِ الكتاب أَي في طَيِّه. وأَدْرَجَ الكتابَ في الكتاب: أَدخله  وجعله في دَرْجِه أَي في طيِّه. ودَرْجُ الكتابِ: طَيُّه وداخِلُه؛ وفي  دَرْجِ الكتاب كذا وكذا. وأَدْرَجَ الميتَ في الكفن والقبر: أَدخله.  التهذيب: ويقال للخِرَقِ التي تُدْرَجُ إِدراجاً، وتلف وتجمع ثم تدسُّ  في حياء الناقة التي يريدون ظَأْرَها على ولد ناقة أُخرى، فإِذا نزعت من  حيائها حسبت أَنها ولدت ولداً، فيدنى منها ولد الناقة الأُخرى  فَتَرْأَمُه، ويقال لتلك اللفيفة: الدُّرْجَةُ والجَزْمُ والوثيقة. ابن سيده:  والدُّرْجَةُ مُشاقَةٌ وخِرَقٌ وغير ذلك، تدرج وتدخل في رحم الناقة ودبرها،  وتشدّ وتترك أَياماً مشدودة العينين والأَنف، فيأْخذها لذلك غَمٌّ مِثْلُ  غَمِّ المخاض، ثم يحلُّون الرباط عنها فيخرج ذلك عنها، وهي ترى أَنه ولدها؛  وذلك إِذا أَرادوا أَنْ يَرْأَمُوها على ولد غيرها؛ زاد الجوهري: فإِذا  أَلقته حَلُّوا عينيها وقد هَيَّأُوا لها حُواراً فيُدْنونَه إِليها  فتحسبه ولدها فتَرْأَمُه. قال: ويقال لذلك الشيء الذي يشدّ به عيناها:  الغِمامَةُ، والذي يشدَّ به أَنفها: الصِّقاعُ، والذي يحشى به: الدُّرْجَةُ،  والجمع الدُّرَجُ؛ قال عمران بن حطان:  جَمادٌ لا يُرادُ الرِّسْلُ مِنْها،  ولم يُجْعَلْ لهَا دُرَجُ الظِّئارِ  والجَماد: الناقة التي لا لبن فيها، وهو أَصلب لجسمها. والظِّئار: أَن  تعالج الناقة بالغِمامَةِ في أَنفها لكي تَظْأَرَ؛ وقيل: الظِّئار خرقة  تدخل في حياء الناقة ثم يعصب أَنفها حتى يمسكوا نفَسها، ثم يحل من أَنفها  ويخرجون الدرجة فيلطخون الولد بما يخرج على الخرقة، ثم يدنونه منها فتظنه  ولدها فترأَمه. وفي الصحاح: فتشمه فتظنه ولدها فترأَمه. والدُّرْجَةُ  أَيضاً: خرقة يوضع فيها
دواء ثم يدخل في حياء الناقة، وذلك إِذا اشتكت  منه.والدُّرْجُ، بالضم: سُفَيْطٌ صغير تَدَّخِرُ فيه المرأَةُ طيبها  وأَداتَها، وهو الحِفْشُ أَيضاً، والجمع أَدْراجٌ ودِرَجَةٌ. وفي حديث عائشة:  كُنَّ يَبْعَثْن بالدِّرَجَةِ فيها الكُرْسُفُ. قال ابن الأَثير: هكذا يروى  بكسر الدال وفتح الراء، جمع دُرْجٍ، وهو كالسَّقَطِ الصغير تضع فيه  المرأَةُ خِفَّ متاعها وطيبها، وقال: إِنما هو الدُّرْجَةُ تأْنيث دُرْجٍ؛  وقيل: إِنما هي الدُّرجة، بالضم، وجمعها الدُّرَجُ، وأَصله ما يُلف ويدخل  في حياء الناقة وقد ذكرناه آنفاً.  التهذيب: المِدْراجُ الناقة التي تَجُرُّ الحَمْلَ إِذا أَتت على  مَضْرَبِها.  ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ إِذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ.  وأَدْرَجَتِ الناقة، وهي مُدْرِجٌ: جاوزت الوقت الذي ضربت فيه، فإِن كان ذلك لها  عادة، فهي مِدْراجٌ؛ وقيل: المِدْراجُ التي تزيد على السنة أَياماً ثلاثة  أَو أَربعة أَو عشرة ليس غير. والمُدْرِجُ والمِدْراجُ: التي تؤخر جهازها  وتُدْرِجُ عَرَضَها وتُلْحِقُه بِحَقَبِها، وهي ضِدُّ المِسْنافِ؛ قال  ذو الرمة:  إِذا مَطَوْنا حِبال المَيْسِ مُصْعِدَةً،  يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَدارِيج  عنى بالمَداريج هنا اللواتي يُدْرِجْنَ عروضهن ويلحقنها بأَحقابهن؛ قال  ابن سيده: ولم يعن المداريج اللواتي تجاوز الحَوْلَ بأَيام.  أَبو طالب: الإِدْرَاجُ أَنْ يَضْمُرَ البعيرُ فَيَضْطَرِبَ بطانُه حتى  يستأْخر إِلى الحَقَب فَيَسْتَأْخِرَ الحِملُ، وإِنما يُسَنَّفُ  بالسِّنَافِ مخافةَ الإِدْراجِ. أَبو عمرو: أَدْرَجْتُ الدَّلْوَ إِذا مَتَحْتَ  به في رفق؛ وأَنشد:  يا صاحِبَيَّ أَدْرِجا إِدْراجَا،  بالدَّلْوِ لا تَنْضَرِجُ انْضِراجَا  ولا أُحِبُّ السَّاقِيَ المِدْراجَا،  كأَنَّهُ مُحْتَضِنٌ أَوْلادا  قال: وتسمى الدال والجيم الإِجازة. قال الرياشي: الإِدْرَاجُ النَّزْعُ  قليلاً قليلاً.  ويقال: هم دَرْجُ يدك أَي طَوْعُ يدك. التهذيب: يقال فلانٌ دَرْجُ يديك،  وبنو فلان لا يعصونك، لا يثنى ولا يجمع.  والدَّرَّاجُ: النَّمَّامُ؛ عن اللحياني. وأَبو دَرَّاجٍ: طائر صغير.  والدُّرَّاجُ: طائر شبه الحَيْقُطانِ، وهو من طير العراق، أَرقط، وفي  التهذيب: أَنقط، قال ابن دريد: أَحسبه مولَّداً.  وهي الدُّرَجَةُ مثال رُطَبَةٍ، والدُّرَّجَةُ، الأَخيرة عن سيبويه؛  التهذيب: وأَما الدُّرَجَةُ فإِن ابن السكيت قال: هو طائر أَسود باطنِ  الجناحين، وظاهرهما أَغبر، وهو على خلقة القطا إِلاَّ أَنها أَلطف.  الجوهري: والدُّرَّاجُ والدُّرَّاجَةُ ضرب من الطير للذكر والأُنثى حتى  تقول الحَيْقُطانُ فيختص بالذكر. وأَرض مَدْرَجَةٌ أَي ذاتُ دُرَّاجٍ.  والدِّرِّيجُ: شيءٌ يضرب به، ذو أَوتار كالطُّنْبُورِ. ابن سيده:  الدِّرِّيجُ طنبور ذو أَوتار تضرب.  والدَّرَّاج: موضع؛ قال زهير:  بِحَوْمانَةِ الدَّرَّاجِ فالمُتَثَلَّمِ  ورواه أَهل المدينة: بالدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم. ودُرَّاجٌ: اسم.  ومَدْرَجُ الريح: من شعرائهم، سمي به لبيت ذكر فيه مَدْرَج الريح.
مقاييس اللغة:
(درج)  الدار والراء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على مُضِيِّ الشّيءِ والمُضيِّ في الشّيء. من ذلك قولُهم دَرَجَ الشّيءُ، إذا مَضَى لسبيله. ورجَع فُلانٌ أدراجَه، إذا رَجع في الطّريق الذي جاء منه. ودَرَج الصَّبيُّ، إذا مَشَى مِشْيته. قال الأصمعيّ: دَرَجَ الرجُلُ، إذا مَضَى ولم يُخْلِفْ نَسْلاً. ومَدَارج الأكمَة: الطُّرق المعترِضة فيها. قال:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])
فأمّا الدُّرج لبعض الأصوِنة والآلات، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ آخَرُ يدلُّ على سَترٍ وتَغْطية. من ذلك أدْرَجْتُ الكتابَ، وأدْرَجْتُ الحَبْل. قال:
* مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) *
ومن هذا الباب الثاني الدُّرْجة، وهي خِرَقٌ تُجعَل في حياء النّاقة ثم تُسَلُّ، فإذا شمّتْها الناقةُ حسِبتْها ولدَها فعطفَتْ عليه. قال:
* ولم تُجعَلْ لها دُرَجُ الظِّئارِ([33]) *
القاموس المحيط:
دَرَجَ دُروجاً ودَرَجَاناً مشى، والقومُ انْقَرَضُوا، كانْدَرَجُوا، وفلانٌ لم يُخَلِّفُ نَسْلاً، أو مَضى لسبيلِهِ، كدَرِجَ، كَسَمِعَ، والناقَةُ جازَتِ السَّنة ولم تُنْتَجْ، كأدْرَجَتْ، وطَوى، كدَرَّجَ وأَدْرَجَ. وكَسَمِعَ صَعِدَ في المَرَاتِبِ، ولَزِمَ المَحَجَّةَ من الدِّينِ أو الكلامِ. والدَّرَّاجُ، كَشَدَّادٍ النَّمَّامُ، والقُنْفُذُ، وع. وكرُمَّانٍ طائِرٌ، ودَرِجَ، كَسَمِعَ دامَ على أكْلِهِ. والدَّروجُ الرِّيحُ السَّريعةُ المَرِّ. والمَدْرَجُ المَسْلَكُ. والدُّرْجُ، بالضم حِفْشُ النِّساءِ، الواحِدَةُ بهاءٍ، ج كعِنَبَةٍ وأتْراسٍ، وبالفتح الذي يُكْتَبُ فيه، ويُحَرَّكُ، وبالتحريكِ الطريقُ. ورجَعَ أدْرَاجَهُ، ويُكْسَرُ، أي في الطريقِ الذي جاءَ منه. وذَهَبَ دَمُهُ أَدْرَاجَ الرِّياحِ، أي هَدَراً. ودَوَارِجُ الدَّابَّةِ قوائمُها. والدُّرْجَةُ، بالضم شيء يُدْرَجُ فَيُدْخَلُ في حَياءِ الناقَةِ ودُبُرِها، وتُتْرَكُ أيَّاماً مشدودَةَ العينِ والْأَنْفِ، فيأخذها لذلك غَمٌّ كَغَمِّ المَخَاضِ، ثم يَحُلُّونَ الرِّباطَ عنها، فَيَخْرُجُ ذلك منها، ويُلْطَخُ به ولدُ غيرِها، فَتَظُنُّ أنه ولدُها فَتَرْأَمُه، أو خِرْقَةٌ يُوضَعُ فيها دواءٌ، فَيُدْخَلُ في حيائها إذا اشْتَكَتْ منه، ج كصُرَدٍ. وفي الحديث " يَبْعَثْنَ بالدُّرْجَة " شَبَّهُوا الخِرَقَ تَحْتَشِي بها الحائِضُ، مَحْشُوَّةً بالكُرْسُفِ، بدُرْجَةِ الناقَةِ، ورُوي بالدِّرَجَةِ، كعِنَبَةٍ، وتقدَّمَ، وضَبَطَه الباجِيُّ بالتحريكِ، وكأنه وهَمٌ. والدَّرَّاجَةُ، كجَبَّانةٍ الحالُ التي يَدْرُج عليها الصَّبِيُّ إذا مَشى، والدَّبَّابَةُ تُعْمَلُ لِحَرْبِ الحِصارِ، تَدْخُلُ تَحْتَها الرجالُ. والدُّرْجَةُ، بالضم، وبالتحريك، وكهُمَزَةٍ وتُشدَّدُ جيمُ هذه،
والْأُدْرُجَّةُ، كأُسْكُفَّةٍ: المِرْقاةُ. وكسُكَّرٍ: الْأُمورُ العظيمَةُ الشَّاقَّةُ. وكسِكِّينٍ: شيءٌ كالطُّنْبُورِ يُضْرَبُ به. ودَرَّجَنِي الطعامُ والْأَمْرُ تَدْرِيجاً: ضِقْتُ به ذَرْعاً. واسْتَدْرَجَهُ: خَدَعَهُ وأدْنَاهُ، كدَرَّجَه، وأقْلَقَهُ حتى ترَكَهُ يَدْرجُ على الْأَرْضِ، والناقَةُ: اسْتَتْبَعَتْ ولَدَها بعدَ ما ألْقَتْهُ من بَطْنِهَا.
واسْتِدْرَاجُ اللَّهِ تعالى العَبْدَ: أنه كُلَّما جَدَّدَ خَطِيئةً جَدَّدَ لَهُ نِعْمَةً، وأنْساهُ الاسْتِغْفَارَ، أو أنْ يأخذَه قليلاً قليلاً، ولا يُباغِتَهُ. وأَدْرَجَ الدَّلْوَ: مَتَحَ بها في رِفْقٍ، وبالناقَةِ: صَرَّ أخْلافَها. وكهُمَزَةٍ: طائِرٌ. وحوْمانَةُ الدُّرَّاجِ، وقد تُفْتَحُ: ع. وكمُعَظَّمٍ: ع بينَ ذاتِ عِرْقٍ وعَرَفاتٍ. وابنُ دُرَّاجٍ، كرُمَّانٍ: علِيُّ بنُ محمدٍ، مُحَدِّثٌ. والدُّرَّجُ، كقُبَّرٍ: الْأُمورُ التي تُعْجِز. وكَجَبَلٍ: السَّفيرُ بينَ اثْنَيْنِ لِلْصُّلْحِ. وكَزُبَيْرٍ: جَدٌّ لِشُعَيْب بنِ أحمدَ. والدَّرجاتُ، محركةً: الطَّبقاتُ من المراتِبِ. ودَرَجَتِ الريحُ بالحَصى: أي جَرَتْ عليه جَرْياً شديداً، واسْتَدْرَجَتْهُ: جَعَلَتْهُ كأنَّهُ يَدْرُجُ بِنَفْسِهِ. وتُرابٌ دارِجٌ: تُغَشِّيهِ الرِّياحُ رُسومَ الدِّيارِ، وتُثِيرهُ، وتَدْرُجُ به.
تاج العروس:
د - ر - ج
" دَرَجَ " الرَّجُلُ والضَّبُّ يَدْرُجُ " دُرُوجاً " بالضّمّ أَي مَشَى كذا في الصّحاح . دَرَجَ الشّيخٌ والصَّبِىُّ يَدْرُجُ دَرْجاً و " دَرَجَاناً " محرّكةً ودَرِيجاً فهو دارِجٌ إِذا " مَشَى " كلٌّ منهما مَشْياً ضَعيفاً ودَبَّا والدَّرَجَانُ : مِشْيَةُ الشَّيْخِ والصَّبيِّ . ويقال للصَّبِيِّ إِذا دَبَّ وأَخَذَ في الحَرَكَة : دَرَحَ وقوله :
" يَا لَيْتَنِي قَدْ زُرْتُ غَيْرَ خَارِجِ
" أُمَّ صَبِىٍّ قَدْ حَبَا ودَارِجِ إِنّمَا أَرادَ أُمَّ صَبِىٍّ حابٍ ودَارِجٍ وجَازَ له ذلك لأَن قَدْ تُقَرِّبُ المَاضِيَ مِنَ الحَالِ حتَّى تُلْحِقَه بِحُكْمِه أَو تَكادُ أَلاَ تَراهُم يَقولونَ قد قَامَتِ الصَّلاةُ قبل حَالِ قِيامِها دَرَجَ " القَوْمُ " إِذا " انْقَرَضُوا كانْدَرَجُوا " ويقال للقومِ إِذا مَاتُوا ولمْ يُخَلِّفُوا عَقِباً : قد دَرَجُوا . وقبيلةٌ دَارِجَةٌ إِذا انْقَرَضَتْ ولم يَبْقَ لها عَقبٌ . وفي المثل " أُكذبُ مَن دَجَّ ودَرَجَ " أي أَكذَبُ الأَحياء والأَمواتِ . قيلَ : دَرَجَ " فُلانٌ " مَات و " لمْ يُخَلَّفْ نَسْلاً " وليس كلُّ مَنْ ماتَ دَرَجَ . أَبو طالب : في قولهم " أَحْسَنُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ " فَدَبَّ : مَشَى ودَرَجَ : مَاتَ وفي حديث كَعْبٍ " قال له عُمَرُ : لأَيِّ ابْنَىْ آدَمَ كان النَّسْلُ ؟ فقال : ليس لواحد منهما نَسْل أَمَّا المَقتولُ فدَرَجَ وأَما القاتِلُ فهَلَكَ نَسْلُهُ في الطوفَانِ دَرَجَ أَي مَاتَ . وأَدْرَجَهم اللهُ : أَفْنَاهُمْ . ويقال دَرَجَ قَرْنٌ بَعْد قَرْنٍ أَي فَنَوْا . وأَنشد ابن السِّكّيت للأَخطل :
" قَبِيلَةٌ بِشِرَاكِ النَّعْلِ دَرِاجَةٌإِنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لَهُمْ أَثرُ
وكان أَصْل هذا من دَرَجْت الثَّوْبَ إِذا طوَيْته كأَنَّ هؤلاءِ لمّا ماتُوا ولم يُخَلِّفُوا عَقِباً طَوَوْا طَرِيقَ النَّسْلِ والبَقَاءِ كذا في اللِّسان فهو مَجَازٌ ولم يُشِرْ إِليه الزَّمَخْشَرِيّ . دَرَجَ " : مَضَى لسبِيلِه كدَرِجَ كسَمِعَ " . وفُلاَنٌ عَلَى دَرَجِ كَذَا أَي على سَبيلِهِ . دَرَجَت " النَّاقَةُ " إِذا " جَازَت السَّنَةَ ولم تُنْتَجُ كأَدْرَجَتْ " . وهي مُدْرِجٌ : جَاوَزَتِ الوَقْتَ الَّذي ضُرِبَتْ فِيه فإِن كان ذلك لها عادةً فهي مِدْرَاجٌ وقيل : المِدْرَاجُ : التي تَزيد على السَّنَةِ أَيّاماً ثلاثةً أَو أَربعةً أَو عَشرةً ليس غيرُ . دَرَجَ الشْىءَ يَدْرُجه دَرْجاً " طَوَى " وأَدْخَلَه " كَدَرَّج " تَدْرِيجاً و " أَدْرَجَ " والرُّبَاعيّ أَفصحُها . والإِدْرَاجُ : لَفُّ الشَّىْءِ ويقال لما طَوَيْتَه : أَدْرَجْته لأَنه يُطْوَى عل وَجْهِه . وأَدْرَجْتُ الكِتَابَ : طَوَيْتُه . من المجاز : يقال : دَرِجَ الرَّجُلُ " كسَمِعَ " إِذا " صَعِدَ فِي المَرَاتِبِ " لأَن الدَّرَجَة بمعنَى المَنْزِلةِ والمَرْتَبَةِ . دَرِجَ إِذا " لَزِمَ المَحَجَّةَ " أَي الطَّرِيقَ الوَاضِحَ " مِنَ الدِّينِ أَو الكَلاَمِ " كُلُّه بكَسر العَيْن من فَعِلَ . " والدَّرَّاجُ - كشَدَّادِ - : النَّمَّامُ : عن اللِّحْيَانيّ . في الأَساس أَي يَدْرُجُ بينَ القومِ بالنَّمِيمَةِ . الدَّرَّاجُ أَيضاً " : القُنْفُذُ " لأَنّه يَدْرُج لَيلَتَه جَمعاءَ صِفَةٌ غالبةٌ . الدَّرّاجُ أَيضاً " : ع " قال زُهيرٌ :
" بِحَوْمَانَةِ الدَّرَّاجِ فالمُتَثَلَّمِ كذا في اللسان وسيأْتي في كلامِ المصنّف قريباً . الدُّرَّاج " كرُمَّانٍ طائرٌ " شِبْهُ الحَيْقُطَانِ وهو من طَيْرِ العِرَاقِ أَرْقَطُ . وفي التهذيب : أَنْقَطُ قال ابنُ دُرَيْد : أَحسَبُه مُولَّداً وهي الدُّرَجَةُ مثالُ رُطَبَةٍ والدُّرَّجَةُ الأَخيرةُ عن سِيبويهِ . وفي الصّحاح : الدُّرَّاجُ والدُّرَّاجَةُ ضَرْبٌ من الطَّيْرِ للذَّكَر والأُنْثَى حتى تقول الحَيْقُطَانُ فيخْتَصُّ بالذَّكَر . " ودَرِجَ " الرجُلُ " كسَمِعَ : دَامَ على أَكْلِهِ " أَي الدُّرَّاجِ . " والدَّرُوجُ " كصَبورٍ " الرِّيحُ السَّرِيعَةُ المَرِّ " وقيل : هي التي تَدْرُجُ أَي تَمُرُّ مَرّاً ليس بالقَوِىِّ ولا الشَّديدِ يقال : رِيحٌ دَرُوجٌ وقِدْحٌ دَرُوجٌ وفي اللّسان : رِيجٌ دَرُوجٌ يَدْرُجُ مُؤَخَّرُهَا حتَّى يُرَى لها مِثْلُ ذَيْلِ الرَّسَنِ في الرَّمْلِ واسم ذلك المَوْضعِ الدَّرَجُ . ويقال : اسْتَدْرَجَتِ المَحَاوِرُ المَحَالَ كما قالَ ذو الرُّمَّةِ :
" صَرِيفَ المَحَالِ اسْتَدْرَجَتْهَا المَحَاوِرُ أَي صَيَّرَتْهَا إِلى أَنْ تَدْرُجَ . " والمَدْرَجُ " والمَدْرَجَةُ " : المَسْلَكُ " والمَذْهَبُ . وفي الأَساس : اتَّخَذُوا دَارَهُ مَدْرَجَةً ومَدْرَجاً . وقال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ :
تَرَى أَثْرَهُ في صَفْيَحَتَيْةِ كَأَنَّهُ ... مَدَارِجُ شِبْثَانٍ لَهُنَّ هَمِيمُ
يُرِيد بأَثْرِه فرِنْدَه الذي تراه العينُ كأَنَّه أَرجُلُ النَّمْلِ وقد سبق تَفسيرُه في ش ب ث . وقال الرّاغبُ : يقال لقارِعةِ الطّريقِ : مَدْرَجَةٌ . " والدُّرْجُ : بالضّمّ حفْشُ النِّساءِ " وهو سُفَيْطٌ صَغِيرٌ تَدَّخِر فيه المرأَةُ طِيبَها وأَداتَهَا " الوَاحِدَةُ " دُرْجَة " بهاءٍ " ودِرَجَة وأَدْرَاجٌ " كِعنَبَةِ وأَتْرَاسٍ " وفي حديث عائشةَ رضى الله عنها " كُنَّ يَبْعَثْنَ بالدِّرَجَةِ فيها الكُرْسُفُ " . قال ابنُ الأَثير : هكذا يُرْوَى بكسرِ الدَّالِ وفتح الرّاءِ جمْع دُرْجٍ وهو كالسَّفَطِ الصغيرِ تَضعُ فيه المرأةُ خِفَّ مَتَاعِها وطِيبها وقال إِنما هو الدُّرْجَةُ تأْنِيثُ الدُّرْجِ . وقيل : إِنما هي الدُّرْجَةُ : بالضَّمّ وجمعها الدُّرَجُ وأَصلُه ما يُلَفُّ ويُدْخَل في حَياءِ النَّاقةِ كما سيأْتي . الدَّرْجُ " بالفتح : الّذي يُكْتَبُ فيه ويُحَرَّك " يُقَال أَنْفَذْتُه في دَرْجِ الكِتَابِ أَي في طَيِّه وجَعلَه في دَرْجِه ودَرْجُ الكَتابِ : طَيُّه ودَاخِلُه وفي دَرْجِ الكتابِ كذَا وكذَا . الدَّرَجُ " بالتَّحْرِيك : الطَّرِيقُ " والمَحَاجُّ وجمعُه أَدراجٌ . وفي اللّسَان : يقال للطّرِيقِ الّذي يَدْرُج فيه الغُلامُ والرِّيحُ وغيرُهما مَدْرَجٌ ومَدْرَجَةٌ ودَرَجٌ وجمعه أَدراجٌ أَي مَمَرٌّ ومَذْهَبٌ . يقال : خَلِّ دَرَجَ الضَّبِّ ودَرَجُة : طَرِيقُهُ أَي لا تَتعرَّضْ له لئلا يَسْلُكَ بين قَدَمَيْك فتَنْتَفِخَ . ورجَعَ فُلانٌ دَرَجَه أَي في طَرِيقه الذِي جاءَ فيهِ . ورَجَع فُلانٌ دَرَجَه إِذا رَجعَ في الأَمْرِ الّذي كَانَ تَرَكَ . وفي حديث أَبي أَيُّوبَ " قال لبعض المُنَافِقِين وقد دَخلَ المَسجِدَ " أَدْرَاجَكَ يا مُنَافِقُ " الأَدْرَاجُ جمعُ دَرَجٍ وهو الطّريق أَي اخْرُجْ مِن المَسجِد وخُذْ طرِيقَك الّذي جِئْتَ منه . " رَجَعَ أَدْرَاجَه " : عَادَ من حَيثُ جَاءَ " ويُكْسَر " نقله ابن منظورٍ عن ابنِ الأَعرابيّ كما يأْتي فلم يُصِبْ شِيخُنَا في تَخْطِئَةِ المُصَنِّف . وإِذَا لَمْ تَرَ الهِلالَ فَسَلِّمْ . ويقال استَمَرَّ فُلانٌ دَرَجَه وأَدْرَاجَه . وقال سِيبويهِ : وقالوا رَجَعَ فُلانٌ أَدْرَاجَه أَي رَجَعَ " فِي الطَّرِيق الذِي جَاءَ مِنْهُ " وفي نُسخَة : فيه . وعن ابن الأَعْرَابِيّ : يقال للرَّجُل إِذا طَلبَ شَيْئاً فلم يَقْدِرْ عليه : رَجَعَ عَلى غُبَيْرَاءِ الظَّهْرِ ورَجَعَ على إِدْرَاجِه ورَجَعَ دَرْجَهُ الأَوَّلَ ومثلُه عَوْدَه على بَدْئِه ونَكَصَ على عَقِبَيْهِ وذلك إِذا رَجعَ ولم يُصِبْ شَيِئاً . ويقالُ : رَجَع فُلان على حَافِرَتِهِ وإِدْرَاجِه بِكسر الأَلف إِذا رَجعَ في طريقِه الأَوَّلِ . وفُلانٌ على دَرَجِ كَذا أَي على سَبيلِه . من المجاز : " ذَهَبَ دَمُهُ أَدْرَاجَ الرِّيَاحِ " أَي هَدَراً " . ودَرَجَت الرِّيحُ : تَرَكَتْ نَمَانِمَ في الرِّمْلِ . في التهذيب : " دَوَارِجُ الدَّابَّةِ " قَوَائِمُهَا " الوَاحِدةٌ دارِجَةٌ . " والدُّرْجَةُ بالضّمّ : شَىْءٌ " وعبارةُ التّهذيب : ويقال للخِرَقِ الّتي تُدْرَجُ إِدراجاً وتُلَفُّ وتُجْمَعُ ثمّ تُدَسُّ في حَياءِ النَّاقةِ الّتي يُريدون ظَأْرَهَا عَلَى وَلَدِ نَاقةٍ أُخْرَى فإِذا نُزِعَتْ مِن حَيائِهَا حَسِبَتْ أَنَّهَا وَلَدَتْ ولَداً فيُدْنَى منها وَلَدُ النّاقةِ الأُخْرَى فَتَرْأَمُهُ ويقال لتلك اللَّفِيفَةِ : الدُّرْجَةُ والجَزْمُ والوَثِيقَةُ . وعبارة المُحكمِ : والدُّرْجَةُ مُشَاقَةٌ وخِرَقٌ وغيرُ ذلك " يُدْرَجُ فَيُدْخَلُ " وفي نُسخة : ويُدْخَلُ " في حَيَاءِ النَّاقَةِ " ونصُّ المحكم : في رَحِمِ النَّاقَةِ " ودُبُرِهَا " ويُشَدُّ " وتُتْرَكُ أَيَّاماً مَشْدودةَ العَيْنِ والأَنْفِ فيَأْخذُهَا لذلك غَمٌّ كغَمِّ المَخَاضِ ثم يَحُلُّونَ الرِّباطَ عنها فيَخْرُج ذلك مِنها " ونصُّ المحكم : عنها " ويُلْطَخُ به وَلدُ غَيْرِهَا فتَظُنُّ " وتَرَى " أَنه وَلدُهَا " . وعبارة الجوهريّ : فإِذا أَلْقَتْه حَلُّوا عَيْنَيْهَا وقد هَيَّئُّوا له حُوَاراً فيُدْنُونَه إِليها فتَحْسَبه وَلَدَها " فَتَرْأَمُهُ " قال : ويقال لذلك الشىءِ الذِي يُشَدُّ به عَيناها : الغِمَامَةُ والذي يُشَدُّ به أَنْفُها : الصِّقَاعُ . والجَمْعُ الدُّرَجُ والأَدْرَاجُ قال عِمْرَانُ
بنُ حِطَّانَ : نُ حِطَّانَ :
جَمَادٌ لا يُرَادُ الرِّسْلُ مِنْهَا ... ولم يُجْعَلْ لَهَا دُرَجُ الظِّئارِ والجَمَادُ : النَّاقَةُ الَّتي لا لَبَنَ فيها وهو أَصْلَبُ لجِسْمِها . الدُّرْجَةُ " : خِرْقَةٌ يُوضَع فيها دَوَاءٌ فَيُدْخَلُ في حَيَائِهَا " أَي النّاقَةِ وذلك " إِذَا اشَتْكَتْ مِنْه " هكذا نَصَّ عليه ابنُ منظورٍ وغيرُه فلا أَدْرِي كيفَ قولُ شيخِنَا : قد أَنكره الجَماهِيرُ . دُرَجٌ " كصُرَدٍ " وقد تقدَّم الشاهِدُ عليه " وفي الحديث " المَرْوِىّ في الصَّحِيحينِ وغيرِهِمَا عن عائشةَ رضى الله عنها " كن : يَبْعَثْنَ بِالدُّرْجَةِ " بضمّ فسكونِ وهو مجازٌ لأَنهم " شَبَّهُوا الخِرَقَ تَحْتَشِى بها الحائضُ مَحْشُوَّةً بالكُرْسُفِ بدُرْجَةِ النَّاقَةِ " وقد تقدَّمَ تفسيرُهَا " ورُوِىَ : بِالدَّرَجَةِ كعِنَبَةٍ " قال ابنُ الأَثيرِ : هكذا يُرْوَى " وتَقَدَّمَ " أَنّ واحدَها الدُّرْجَةُ بمعنَى حِفْشِ النِّسَاءِ " وضَبَطَه " القاضي أَبو الوليد " البَاجِيُّ " في شَرْحِ المُوطَّإِ " بالتَّحْرِيكِ " كغيرِه " وكَأَنَّهُ وَهَمٌ " أَخذ ذلك من قولِ القاضِي عياض قال شيخُنَا وإِذا ثَبتَ رِوَايةً وصَحَّ لُغَةً فلا بُعْدَ ولا تَشْكِيكَ . " والدَّرَّاجَةُ كجَبَّانَةٍ : الحَالُ " وهي " الَّتِي يَدْرُجُ عَلَيْهَا الصَّبِيُّ إِذا مَشَى " هكذا نصٌّ عِبارةِ الجوهريّ . وقال غيرُه : الدَّرَّاجَةُ : العَجَلَةُ التي يَدِبُّ الشَّيخُ والصَّبِيُّ عليها . هي أَيضاً " الدَّبَّابَةُ " التي تُتَّخَذُ و " تُعْمَلُ لِحَرْبِ الحِصَارِ يَدْخُلُ تَحْتَهَا " وفي بعض الأُمهاتِ : فيها " الرِّجَالُ " وفي التَّهذيب : ويقال للدَّبَّابَات التي تُسَوَّى لحَرْبِ الحِصَارِ يَدْخُلُ تَحْتَهَا الرِّجالُ : " الدَّبَّاباتُ " والدَّرَّاجَاتُ " والدُّرْجَةُ بالضّمّ و " الدَّرَجَةُ " بالتَّحْرِيك و " الدُّرَجَة " كهُمَزَةٍ " الأَخِيرَة عن ثَعْلَبٍ " وتُشَدَّدُ جِيمُ هذه والأُدْرُجَّةُ كالأُسْكُفَّةِ : المِرْقَاةُ " التي يُتَوَصَّلُ مِنها إِلى سَطْحِ البَيْتِ . وَقَعَ فُلانٌ في دُرَّجٍ " كسُكَّرٍ " أَي " الأُمُور العَظِيمة الشَّاقّة " . الدِّرِّيجُ " كسِكِّينٍ : شَىءٌ كالطُّنْبُورِ " ذُو أَوْتَارٍ " يُضْرَبُ بِه " ومثلَه قال ابنُ سِيدَه " وَدَرَّجَني الطَّعَامُ والأَمْرُ تَدْرِيجاً : ضِقْتُ به ذَرْعاً " . وَدرَّجْتُ العَلِيلَ تَدْرِيجاً إِذا أَطعَمْته شَيْئاً قليلاً وذلك إِذَا نَقِهَ حتّى يَتَدَرَّجَ إِلى غَايَةِ أَكْلِه كَان قَبْلَ العِلَّةِ دَرَجَةً دَرَجَةً . رُوِىَ عن أَبي الهَيثمِ : امْتَنَعَ فُلانٌ مِن كذَا وكذَا حتَّى أَتاه فُلانٌ ف " اسْتَدْرَجَه " أَي " خَدَعَهُ " حَتَّى حَمَلَه علَى أَنْ دَرَجَ في ذلك . واسْتَدْرَجَه : رَقَّاهُ و " أَدْنَاهُ " منه على التَّدْرِيج فتَدَرَّجَ هو " كدَرَّجَه " إِلى كذا تَدْرِيجاً : عَوَّدَه إِيّاه كأَنَّما رَقَّاه مَنزِلَةً بعد أُخْرَى وهذا مَجاز . عن أَبي سعيد : اسْتَدْرَجَه كَلامِى أَي " أَقْلَقَهُ حتَّى تَرَكَه يَدْرُجُ على الأَرْضِ " قال الأَعشى :
" لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القَوْلُ حَتَّى تَهُزَّهُ وتَعْلَمَ أَنِّي مِنْكُمُ غَيْرُ مُلْجَمِ
يقال : استدْرَجَ فُلانٌ النَّاقَةَ إِذا " اسْتَتْبَع وَلَدَهَا بَعْدَ مَا أَلْقَتْه مِن بَطْنِها " هذا نصُّ كَلامِه والّذي في اللِّسان وغيرِه : ويقال : اسْتَدْرَجَتِ النَّاقَةُ وَلَدَهَا إِذا اسْتَتْبَعَتْهُ بعدَ ما تُلْقِيه مِن بَطْنِها . " واسْتِدْرَاجُ اللهِ تَعالى العَبْدَ " بمعنى " أَنَّه كُلَّمَا جَدَّدَ خَطِيئَةً جَدَّدَ له نِعْمَةً وأَنْسَاه الاسْتِغْفَارَ " وفي التنزيل العزيز " سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ " أَي سَنأْخُذُهم من حيث لا يَحْتَسِبون وذلك أَنّ اللهَ تعالى يَفتح عليهم من النَّعِيم ما يَغْتَبِطُون به فيَرْكَنُون إِليه ويَأْنَسون به فلا يَذْكرون المَوْتَ فَيأْخذُهُم على غِرَّتِهم أَغْفَلَ ما كَانُوا ولهذا قال عُمَر بنِ الخَطّابِ رضى الله عنه لما حُمِلَ إِليه كُنوزُ كِسْرَى : اللّهُمَّ إِني أَعوذُ بك أَن أَكون مُسْتَدْرَجاً فإِني أَسمعُك تقولُ " سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْث لا يَعْلَمُونَ " . قيل : اسْتِدْراجُ اللهِ تَعَالى العَبْدَ " : أَنْ يَأْخُذَه قَليلاً قَليلاً ولا يُبَاغِتَه " وبه فسَّرَ بعضُهُم الآيةَ المذكورة . عن أَبي عَمْرٍو " أَدْرَجَ الدَّلْوَ " إِدراجاً إِذا " مَتَحَ بها في رِفْقٍ " وأَنشد :
" يَا صَاحِبَيَّ أَدْرِجَا إِدْرَاجَا
" بِالدُّلْوِ لاَ تَنْضَرِجُ انْضِرَاجَا قال الرِّياشيّ : الإِدراج : النَّزْعُ قَلِيلاً قليلاً . أَدْرَجَ " بالنَّاقَةِ : صَرَّ أَخْلاَقَها " بالدُّرْجَة . الدُّرَجَةُ " كهُمَزَةٍ " وتُشدَّد الرّاءُ عن سيبويه قال ابن السِّكِّيت : هو " طائِرٌ " أَسْودُ باطِنِ الجَنَاحَينِ وظاهِرُهما أَغبرُ وهو على خِلْقَةِ القَطَا إِلاّ أَنها أَلطَفُ والّتشديد نقَله أَبو حَيَّانَ في شرح التّسهيلِ ورواه يَعْقوبُ بالتّخفيف . " وحَوْمَانةُ الدُّرَّاجِ " بالضّمّ " وقد تُفْتَح " لغةً " : ع " قال الصّاغانيّ في الّتكلمة : الدُّرَّاج بالضّمّ لغةٌ في الفتح وذَكَر بيتَ زُهَيْرٍ المشهورَ السابقَ ذِكْرُه ورَوَاهُ أَهلُ المدينةِ " بالدّرّاج فالمُتثلّم " ويُنْظَر هذا مع كلامِ المُصَنِّف آنفاً هل هما موضعٌ واحدٌ أَو موضعانِ . المُدَرَّج " كمُعَظَّمٍ : ع بَيْنَ ذَاتِ عِرْقٍ وعَرَفَاتٍ " . و " ابنُ دُرَّاجٍ كَرُمَّانٍ " هو " عَلِىُّ بنُ محمَّدٍ مُحَدِّثٌ " هكذا في نسختنا والذي في التكملة أَبو دُرَّاجٍ والدُّرَّجُ كقُبَّرٍ : الأُمورُ الّتي تُعْجِزُ " وقد مرّ ذلك في كلامِ المصنّف بعينه فهو تَكرارٌ . الدَّرَجُ " كجَبَلٍ : السَّفِيرُ بَينَ اثْنَيْنِ " يَدْرُج بينهما " للصُّلْحِ " . دُرَيْجٌ " كزُبَيْرٍ : جَدٌّ لِشُعَيْبِ ابنِ أَحْمَدَ " . " والدَّرَجَاتُ محرَّكَةً " جَمْعُ الدَّرَجَة وهي " الطَّبَقَاتُ مِن المَرَاتِبِ " بعضها فوق بعضٍ . يقال " دَرَجَتِ الرِّيحُ بالحَصَى أَي جَرَتْ عليه جَرْياً شَديداً " دَرَجَتْ في سَيْرِهَا . أَمَّا " اسْتَدْرَجَتْه " فمعناه " جَعَلْتُه كأَنَّه يَدْرُجُ بِنَفْسِه " علَى وَجْهِ الأَرْض من غيرِ أَن تَرفَعَه إِلى الهواءِ . " وتُرَابٌ دَارِجٌ : تُغَشِّيهِ الرِّيَاحُ " إِذا عَصفَتْ " رُسُومَ الدِّيارِ وتُثِيرُه " أَي تلك الرياحُ ذلك التُّرَابَ " وتَدْرُجُ به " في سَيْرِهَا ورِيحُ دَرُوجٌ وقد تقدَّم شىءٌ من ذلك
ومما بقى على المصنّف رحمه الله تعالى : الدَّرَجَةُ : الرِّفْعَةُ في المَنْزِلَة . ودَرَجَاتُ الجَنَّةِ مَنَازِلُ أَرْفَعُ مِن مَنَازِلَ . والدَّرِيجُ للقَطَا قال مُلَيْحٌ "
" يُطِفْنَ بِأَحْمَالِ الجِمَالِ غُدَيَّةًدرِيجَ القَطَا فِي القَزِّ غَيْرِ المُشَقَّقِ وكلّ بُرْجٍ مِن بُروجِ السماءِ ثلاثُونَ دَرَجَةً . والمَدَارِجُ : الثَّنَايَا الغِلاَظُ بين الجِبَالِ واحدتُها مَدْرَجَةٌ وهي المواضعُ التي يُدْرَج فيها أَي يُمْشَى ومنه قولُ ذِي البِجَادَيْنِ عبدِ اللهِ المُزَنِىّ :
" تَعَرَّضِى مَدَارِجاً وسُومِى
" تَعَرُّضَ الجَوْزَاءِ للنُّجُومِ
" هذا أَبُو القَاسِمِ فاسْتَقِيمِي والدَّوَارِجُ : الأَرْجُلُ قال الفرزدق :
" بَكَى المِنْبَرُ الشَّرْقِيُّ أَنْ قَامَ فَوْقَهخَطِيبٌ فُقَيْمِىُّ قَصِيرُ الدَّوَارِجِ
قال ابن سِيده : ولا أَعرِفُ له واحداً . وفي خُطْبةِ الحجّاجِ " ليس هذا بِعُشِّكِ فادْرُجِى " أي اذْهَبي وهو مَثلٌ يُضْرَبُ لمن يَتَعَرَّض إِلى شْىءٍ ليس منه وللمُطْمَئِنِّ في غيرِ وَقْته فيُؤْمَر بالجِدِّ والحَرَكةِ . ومن المجاز : هُمْ دَرَجُ السُّيُولِ . دَرَجُ السَّيْلِ وَمَدْرَجُهُ : مُنْحَدَرُهُ وطَرِيقُهُ في مَعَاطِف الأَوْدِيَة وأَنشد سيبويهِ :
أَنَصْبٌ لِلْمَنِيَّةِ تَعْتَرِيهِمْ ... رِجَالِي أَمْ هُمُ دَرَجَ السُّيُولِ ومَدارِجُ الأَكَمَةِ : طُرُقٌ مُعْتَرِضَةٌ فيها . والمَدْرَجَةُ : مَمَرُّ الأَشياءِ على الطّريق وغيرهِ . ومَدْرَجَةُ الطَّرِيقِ : مُعْظَمُه وسَنَنُه . وهذا الأَمرُ مَدْرَجةٌ لهذا أَي مُتَوَصَّلٌ به إِليه . ومن المجاز : امْشِ في مَدَارِج الحَقِّ . وعليكَ بالنَّحْوِ فإِنه مَدْرَجَةُ البَيان كذا في الأَساس . واستَدْرَجَه : اسْتَدْعَى هَلَكَتَه مِن دَرَج : مَاتَ . ورجُلٌ مِدْرَاجٌ : كثيرُ الإِدراجِ للثِّيابِ . وأَرْدَجَ المَيتَ في الكَفَنِ والقَبْرِ : أَدْخَلَه . وفي التّهذيب : المِدْرَاجُ : النَّاقَةُ الّتي تَجُرُّ الحَمْلَ إِذا أَتَتْ عَلَى مَصْرَبِها . والمُدْرِجُ والمِدْرَاجُ : الَّتي تُؤَخِّر جَهَازَها وتُدْرِجُ عَرَضَهَا وتُلْحِقُه بِحَقَبِها وهي ضِدُّ المِسْنَافِ جَمْعُه مَدَارِيجُ . وقال أَبو طالبٍ : الإِدراجُ : أَنْ يَضْمُرَ البَعِيرُ فيَضْطَرِبَ بِطَانُه حتَّى يَستأْخِرَ إِلى الحَقَبِ فيَسْتَأْخِرَ الحِمْلُ وإِنما يُسَنَّفُ بِالسِّنافِ مَخَافةَ الإِدْراجِ . ومن المجاز : يقال : هم دَرْجُ يَدِك أَي طَوْعُ يَدِك . وفي التهذيب : يقال : فُلانٌ دَرْجُ يَدَيْكَ وبنو فُلانٍ لا يَعْصُونَك لا يُثَنَّى ولا يُجْمَع . وأَبُو دَرَّاجٍ : طائرٌ صغيرٌ . ومن المجاز : فُلانٌ تَدَرّج إِليه ومَدْرَجُ الرِّيحِ لَقَبُ عامرِ بن المَجْنُونِ الجَرْمِىّ الشاعر سَمَّوْه به لقولِه :
" أَعَرَفْتَ رَسْماً مِنْ سُمَيَّةَ بِاللَّوَىدَرَجَتْ عليهِ الرِّيحُ بَعْدَكَ فاسْتَوَى قاله ابن دُرَيْد في الوِشاح ومحمّد بن سلاَّم في طبقاته . ومن الأَمثال " مَنْ يَرُدُّ اللَّيْلَ عَلَى أَدْرَاجِه " . " مَنْ يَرُدُّ الفُرَاتَ عَنْ دِرَاجِه " ويُروى " عَنْ أَدْرَاجِه " رَاجِعِ الميدانيّ . وأَبو الحَسَن الصُّوفيّ الدَّرَّاج بغداديٌّ صَحِبَ إِبراهيمَ الخَوّاصَ ومات سنة 320 . وأَبو جعفرٍ أَحمدُ بنُ محمدِ بنِ دَرَّاجٍ القَطَّانُ عن الحَسَن بنِ عَرَفَةَ وعنه أَبو حَفصِ بنُ شَاهِينَ . والبُرْهَانُ إِبراهِيمُ بنُ إِسماعيلَ بنِ إِبراهِيمَ الدَّرجِىّ أَبو إِسحاقَ القُرشىّ الدِّمشقيّ حدَّث بالمعجم الكبيرِ للطَّبرانيّ وعنه الدِّمْياطيّ والبرزالِيّ مات سنة 681

##### Türkçe

**درج**
**دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ**
**دَرَجَ - يَدْرُجُ** + canlı veya şey: yürür ve gider ve ilerler, adım adım: yerinden intikal ederek hareket eder; öyle ki küçük eşit hareketler veya adımlar şeklinde intikaller yapar.
**دَرَجَة**: “**فـَعـَلـَة**” vezninde: **دَرَجَ - يَدْرُجُ**’den, mef‘ûl mânasında fiil ismi: bir tek adım olan intikal: aynı zamanda yer ismidir: belirli küçük tek bir adımın mesafesi veya intikali; aynı zamanda ıstılah olarak ölçü birimidir: bir varlığın sıfatlarında veya özelliklerinde (bileşenler bakımından yahut fiile kudret bakımından) artma ve eksilmenin ölçü birimi sayılan belirli miktar.
**دَرَجَات**: **دَرَجَة**’nin çoğulu.
**كان - يكون** + varlık veya şey + dereceler: derecelerle farklı olurlar: mertebeleri veya yerleri yahut amellerinin sonucu, derecelerle birbirinden yüksek olur veya eksilir.
﴿**هم درجات عند الله**﴾: sıfatları, özellikleri ve kudretleri, artma ve eksilmenin belirli bir miktarı (veya miktarları) kadar birbirinden farklıdır.
**كان - يكون** + bir varlık veya daha fazlası için + dereceler: onlar için, derecelerle birbirinden artan veya eksilen farklı menziller olur.
﴿**لهم درجات عند ربهم ومغفرة**﴾: onlar için, artma ve eksilmenin belirli bir miktarı (veya miktarları) kadar birbirinden farklı sıfatlar, özellikler ve kudretler vardır.
**يرفع** + varlık + bir varlığı + bir derece veya dereceler + başkasından: makamının ve menzilesinin yüceliğini artırır.
﴿**نرفع درجات من نشاء**﴾: bazı insanların sıfatlarını, özelliklerini ve kudretlerini, belirli bir artma ve eksilme miktarı (veya miktarları) kadar birbirinden yükseltir.
﴿**رفيع الدرجات ذو العرش**﴾: kendisinden başkasına göre sıfatları, özellikleri ve kudretleri yüce olan.
**فَضَّل - يُفَضِّلُ** + varlık + bir varlığı + bir varlık üzerine + bir derece: bazı insanların sıfatlarını, özelliklerini ve kudretlerini, belirli bir miktar (veya miktarlar) kadar bazısının bazısına üstün kılar.
**اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ** + varlık + bir varlığı: **دَرَجَ - يــَدْرُجُ**’den “**استفعل**” vezninde: onu “**يَدْرُجُ**” kılmayı istedi ve buna çalıştı: onu derece derece hareket ettirmeye çalıştı: yani, önceki adımdan küçük bir miktar kadar artan veya eksilen sınırlı adımlarla hareket eder; bu, ona farkı önemsetmez; sonra bu fiilin peş peşe gelmesiyle kişi, farkına varmadan veya hissetmeden bir hâlden bir hâle intikal eder.
Ve lafız, “ayaklar üzerine yüklenmekle yere temas ederek intikal hareketi; adımın genişliğine göre tertip ile” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**دَبَّ - يَدِبُّ**، **خَطَا - يَخْطُوْ**، **رَجِلَ - يَرْجَلُ**، **دَرَجَ - يَدْرُجُ**، **وَطِئَ - يَطَأُ**، **تَرَقَ - يَتْرِقُ** (**تَرْقَى - يُتَرْقِي**)

**درجة - درجات**
**فضل درجة**	﴿Ve boşanmış kadınlar, kendileriyle üç kur’ beklerler; eğer Allah’a ve âhiret gününe iman ediyorlarsa, Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helâl olmaz; eğer ıslah isterlerse, kocaları o hususta onları geri çevirmeye daha hak sahibidir; onlar için, örfe göre üzerlerindeki gibi vardır; erkekler için onların üzerinde bir **درجة** vardır; Allah azîzdir, hakîmdir (228)﴾ Bakara ﴿Müminlerden özür sahipleri dışında oturanlarla, malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz; Allah, malları ve canlarıyla cihad edenleri oturanlar üzerine bir **درجة** ile üstün kıldı; hepsine Allah güzeli vaad etti; Allah, cihad edenleri oturanlar üzerine büyük bir ecirle üstün kıldı (95)﴾ Nisâ
**أعظم درجة**	﴿Size ne oluyor da Allah yolunda infak etmiyorsunuz? Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır; sizden fetihten önce infak edip savaşanla, sonra infak edip savaşan bir olmaz; işte onlar, sonra infak edip savaşanlardan **أعظم درجة**’dir; hepsine Allah güzeli vaad etti; Allah yaptıklarınızdan haberdardır (10)﴾ Hadîd ﴿İman edenler, hicret edenler ve mallarıyla canlarıyla Allah yolunda cihad edenler, Allah katında **أعظم درجة**’dir; işte onlar kazananlardır (20)﴾ Tevbe
**هم درجات**	﴿**هم درجات عند الله**; Allah yaptıklarını görendir (163)﴾ Âl-i İmrân ﴿Bak, bazısını bazısı üzerine nasıl üstün kıldık; âhiret elbette **أكبر درجات** ve **أكبر تفضيلا**dır (21)﴾ İsrâ
**لهم درجات ومغفرة**	﴿Ondan **درجات** ve mağfiret ve rahmet; Allah gafûr, rahîmdir (96)﴾ Nisâ ﴿İşte onlar, gerçekten müminlerdir; onlar için Rableri katında **درجات** ve mağfiret ve kerîm rızık vardır (4)﴾ Enfâl
	﴿Her biri için yaptıklarından **درجات** vardır; Rabbin yaptıklarından gafil değildir (132)﴾ En‘âm ﴿Her biri için yaptıklarından **درجات** vardır; amellerini onlara tam ödesin diye; onlara zulmedilmez (19)﴾ Ahkâf
	﴿Kim ona mümin olarak gelir ve salih ameller işlemişse, işte onlar için **الدرجات العلا** vardır (75)﴾ Tâhâ ﴿İşte onlar, gerçekten müminlerdir; onlar için Rableri katında **درجات** ve mağfiret ve kerîm rızık vardır (4)﴾ Enfâl
**رفيع الدرجات**
﴿**رفيع الدرجات ذو العرش**; emrinden ruhu kullarından dilediğine indirir; buluşma gününü uyarsın diye (15)﴾ Gâfir
**يرفع درجات**
﴿İşte bu, kavmine karşı İbrahim’e verdiğimiz hüccetimizdir; dilediğimizi **نرفع درجات**; şüphesiz Rabbin hakîmdir, alîmdir (83)﴾ En‘âm ﴿Sonra kardeşinin kabından önce onların kaplarıyla başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı; Yusuf için böylece bir düzen kurduk; kralın dininde kardeşini alıkoyamazdı, ancak Allah dilerse; dilediğimizi **نرفع درجات**; her ilim sahibinin üstünde bir bilen vardır (76)﴾ Yûsuf
	﴿O, sizi yeryüzünün halifeleri kıldı ve bazınızı bazınızın üstüne **درجات** ile yükseltti; size verdiği şeylerde sizi denesin diye; şüphesiz Rabbin cezası çabuktur; ve şüphesiz O gafûr, rahîmdir (165)﴾ En‘âm ﴿Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar? Dünya hayatında geçimlerini aralarında biz taksim ettik ve bazısını bazısının üstüne **درجات** ile yükselttik; bazısı bazısını hizmetçi edinsin diye; Rabbinin rahmeti onların biriktirdiklerinden hayırlıdır (32)﴾ Zuhruf
	﴿O peygamberler: bazısını bazısı üzerine üstün kıldık; onlardan kimiyle Allah konuştu ve bazısını **درجات** ile yükseltti; Meryem oğlu İsa’ya açık deliller verdik ve onu Rûhu’l-Kudüs ile destekledik; Allah dileseydi, onlardan sonrakiler, kendilerine açık deliller geldikten sonra birbirleriyle savaşmazlardı; fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi inkâr etti; Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar (253)﴾ Bakara ﴿Ey iman edenler! Size meclislerde genişleyin denildiğinde genişleyin; Allah size genişlik versin; kalkın denildiğinde kalkın; Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri **درجات** ile yükseltir; Allah yaptıklarınızdan haberdardır (11)﴾ Mücâdele
**استدرج - يستدرج - سنستدرجهم**
﴿Âyetlerimizi yalanlayanlar: onları, bilmedikleri yerden **سنستدرجهم** (182)﴾ A‘râf ﴿Beni ve bu sözü yalanlayanı bırak; onları, bilmedikleri yerden **سنستدرجهم** (44)﴾ Kalem

Muhtârü’s-sıhâh
● [**درج**] د ر ج: **دَرَجَ** “**دخل**” babındandır; ve **انْدَرَجَ** yani öldü; ve onu şuna **درَّجَهُ** **تَدْرِيجاً**; ve **اسْتَدْرَجَهُ** mânası: onu tedricen ona yaklaştırdı; böylece o **فَتَدَرَّجَ**; ve **المَدْرَجَةُ** “**المتربة**” vezninde: gidilen yol ve meslek; ve **الدَّرَجَةُ** ayrıca mertebe ve tabaka; çoğulu **الدَّرَجَاتُ**; ve **الدَّرَجُ** râ’nın sükûnu ve fethiyle: içine yazılan şey; bundan onların sözü: onu kitabımın **درج**’inde infaz ettim; râ’nın sükûnu ile, yani onun kıvrımında; ve **الدُّرَّاجُ** ve **الدُّرَّاجَةُ** damme ile ve şeddeli: kuş türlerinden bir tür; erkek de olsa dişi de olsa; ve **أرض مَدْرَجةٌ** “**متربة**” vezninde: yani **دُرّاج** sahibi.

Râgıb
**درج**
- **الدرجة** menzile gibidir; ancak menzile için, düz yüzey üzerinde uzama değil de yükselme bakımından düşünüldüğünde **درجة** denir; damın ve merdivenin basamağı gibi; onunla yüce menzile de ifade edilir: Yüce Allah dedi: ﴿**وللرجال عليهن درجة**﴾ [Bakara/228], erkeklerin onlar üzerindeki menzilesinin akıl ve siyaset bakımından yüceliğine dikkat çekmek için; ve bunun benzeri, şu sözüyle işaret edilendir: ﴿**الرجال قوامون على النساء...**﴾ âyet [Nisâ/34]; ve dedi: ﴿**لهم درجات عند ربهم**﴾ [Enfâl/4]; ve dedi: ﴿**هم درجات عند الله**﴾ [Âl-i İmrân/163], yani: onlar Allah katında dereceler sahipleridir; ve yıldızların dereceleri, yukarıda geçene benzetme olarak. Ve yolun çarpılan yerine **مدرجة** denir; ve “falanca şunda **يتدرج** eder” denir; yani onda derece derece yükselir. Ve ihtiyar ile çocuk **درج** eder: **درجانا**; yani basamaklarında yükselenin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **الدرج**: kitabın ve elbisenin kıvrımıdır; ve kıvrılmış olana **درج** denir. Ve **الدرج** ölüm için ödünç alınmıştır; tıpkı “**طوته المنية**” sözlerinde, kıvırmanın ona ödünç alınması gibi; ve “**من دب ودرج**” sözleri: yani, diri olup yürüyen ve ölüp hâllerini dürüp toplayan; ve şu sözü: ﴿**سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**﴾ [A‘râf/182]; denildi ki mânası: onları kitabın kıvrımı gibi kıvırıp toplayacağız; onların gaflet bırakılması hakkında bir ibaredir; şu gibi: ﴿**ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا**﴾ [Kehf/28]. Ve **الدرج**: içine şey konulan küçük sandıktır; ve **الدرجة**: bir bez parçasıdır; sarılır, sonra devenin **حياء**’ına sokulur ( **الحياء**: devenin rahmidir; ancak “**الحياء**” adıyla adlandırıldı; “**الاستحياء**”dan, çünkü insandan örter ve hayvandan kinaye edilir; onu ve ona konulmuş adını açıkça söylemek çirkin görülür. Bkz.: Lisân (**حيا**) 14/219 ); ve denildi ki ﴿**سنستدرجهم**﴾ mânası: onları derece derece alırız; bu da onları şeye, şeyden şey’e yaklaştırmaktır; merdivenler ve menziller gibi, onlara çıkış ve inişte. Ve **الدراج**: yürüyüşünde **يدرج** eden bir kuştur.

Lisân özeti
1. Çocuğa, **دَبَّ** edip harekete başladığında: **دَرَجَ** denir.
2. İhtiyar ve çocuk **دَرَجَ** eder, **يَدْرُجُ**: **دَرْجاً** ve **دَرَجاناً** ve **دَرِيجاً**; o **دارج**’dir: zayıf bir yürüyüşle yürüdüler ve **دَبَّ** ettiler.
3. **الدَّرَجانُ**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşüdür.
4. Adam ve kertenkele **دَرَجَ** eder, **يَدْرُجُ**: **دُرُوجاً**; yani yürüdü.
5. **دَرَجَ** ve **دَرِجَ**: yani yoluna gitti.
6. “Bu senin yuvan değildir, öyleyse **فادرُجي**”: yani git; bu, kendinden olmayan bir şeye ilişene ve vaktinde olmayan bir güven içinde olana vurulan bir meseldir; ona ciddiyet ve hareket emredilir.
7. **الدَّرَّاجةُ**: ihtiyarın ve çocuğun üzerinde **يَدِبُّ** ettiği tekerlektir; ayrıca savaşta yapılan, içine erkeklerin girdiği **الدَّبَّابة**dır.
8. Kuşatma savaşına göre düzlenen, altına erkeklerin girdiği **الدَّبَّابات**a: **الدَّبَّابات** ve **الدَّرَّاجات** denir.
9. Binanın **دَرَجُ**’u ve **دُرَّجُ**’u, şeddeli: bazısı bazısının üstünde mertebelerdir; bir tanesi **دَرَجَة** ve **دُرَجَةٌ**’dir; ve **الدَّرَجَةُ**: merdiven basamağıdır.
10. Selin **دَرَجُ**’u ve **مَدْرَجُ**’u: inişi ve vadilerin kıvrımlarındaki yoludur.
11. **المَدارِجُ**: dağlar arasındaki kalın geçitlerdir; bir tanesi **مدْرَجةٌ**’dir; bunlar, içinde **يدرج** edilen, yani yürünülen yerlerdir.
12. Tepenin **مَدارِجُ**’i: içinde enine yollar bulunan yollardır.
13. **المَدْرَجةُ**: yol ve başkasında şeylerin geçiş yeridir.
14. Yolun **مَدْرَجَةُ**’si: onun çoğu ve izidir.
15. Bu iş, buna bir **مَدْرَجةٌ**’dir; yani onunla ona ulaşılır.
16. Oğlanın, rüzgârın ve başkasının içinde **يَدْرُجُ** ettiği yola: **مَدْرَجٌ** ve **مَدْرَجَةٌ** ve **دَرَجٌ** denir; çoğulu **أَدْراجٌ**’dır; yani geçit ve gidilen yol; ve **المَدْرَجةُ**: gidilen yol ve meslektir.
17. **الدَّرَجُ**: hac yollarıdır.
18. **الدَّرَجُ**: yoldur; **الأَدْراجُ**: yollardır.
19. “**رَجَعَ أَدْراجَه**”: geldiği yerden döndü. Ve “falanca **دَرَجَه** ve **أَدْراجَه** üzere devam etti” denir.
20. Falanca, bıraktığı işte geri döndüğünde: “falanca **دَرَجَه** döndü” denir.
21. “Kanı **أَدْراجَ الرِّياحِ** gitti”: yani heder oldu.
22. Rüzgâr **دَرَجَتِ**: kumda izler bıraktı. Ve **ريح دَرُوجٌ**: arkasını **يَدْرُجُ** eder; ta ki kumda ona, ip yularının kuyruğu gibi bir şey görülür; o yerin adı **الدَّرَجُ**’dir.
23. Kavim **دَرَِجَ** ettiğinde: tükendiler; **الانْدِراجُ** da böyledir. Ve adam **دَرَجَ** ve **دَرِجَ**: öldü. Ve kavim, ölüp soy bırakmadıklarında: “**دَرِجوا** ve **دَرَجُوا**” denir. Ve bir kabile, tükendiğinde ve ona soy kalmadığında: **دارِجَةٌ**’dir.
24. **الدَّرَجَةُ**: **الدَّرَجات**ın bir tanesidir; o, mertebelerin tabakalarıdır. Ve **الدَّرَجَةُ**: menzilde yüceliktir. Ve göğün burçlarından her burç otuz **دَرَجةً**’dir.
25. Hastayı **دَرَّجْتُ** **تَدْريجاً**: iyileştiğinde ona az az bir şey yedirdim; ta ki hastalıktan önce olduğu gibi, yemeğinin sonuna **دَرَجَةً درجةً** ulaşsın.
26. Onu şuna **دَرَّجَه** ve onu **اسْتَدْرَجه**: aynı mânadadır; yani onu tedricen ona yaklaştırdı; böylece o **فتَدَرَّجَ**. Aziz tenzilde: ﴿**سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون**﴾; bazısı dedi: mânası, onları az az alacağız ve ansızın yakalamayacağız. Ve falanca şundan şundan kaçındı; ta ki falanca ona geldi de onu **فاسْتَدْرجه**: yani onu aldattı; ta ki onu, onda **دَرَجَ** etmeye taşıdı.
27. **الإِدْراجُ**: bir şeyi bir şeyin içine sarmaktır; kadın çocuğunu elbiselerinin içine **أَدْرَجَتِ**. Ve **الدَّرْجُ**: bir şeyi sarmaktır. “Onu **دَرَجْتُ** ve **أَدْرَجْتُ** ve **دَرَّجْتُ**” denir; dörtlü fiil en fasihidir.
28. Bir şeyi bir şeyin içine **دَرَجَ** eder, **يَدْرُجُه** **دَرْجاً**; ve onu **أَدْرَجَه**: onu dürdü ve içine soktu. Ve dürdüğün şeye: “onu **أَدْرَجْتُ**” denir; çünkü yüzü üzerine dürülür. Ve kitabı **أَدْرَجْتُ**: onu dürdüm. Ve **رجل مِدْراجٌ**: elbiseleri çokça **الإِدْراج** eden.
29. **الدَّرْجُ**: içine yazılan şeydir; aynı şekilde **الدَّرَجُ** da, harekeli. “Onu kitabın **دَرْجِ**’inde infaz ettim”: yani onun kıvrımında.
30. Kitabı kitabın içine **أَدْرَجَ**: onu soktu ve onu onun **دَرْجِ**’ine, yani kıvrımına koydu.
31. **الدُّرْجُ** (damme ile): kadının kokusunu ve aletini sakladığı küçük bir sandıktır; o ayrıca **الحِفْشُ**’tur; çoğulu **أَدْراجٌ** ve **دِرَجَةٌ**’dir.
