# درج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: درج

درج  الرجل والضب يدرج  دروجا  ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و  درجانا  ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا  مشى  كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله:
  يا ليتني قد زرت غير خارج
  أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا تراهم يقولون قد قامت الصلاة، قبل حال قيامها درج  القوم  إذا  انقرضوا، كاندرجوا  ، ويقال للقوم إذا ماتوا ولم يخلفوا عقبا: قد درجوا. وقبيلة دارجة، إذا انقرضت ولم يبق لها عقب. وفي المثل  أكذب من دج ودرج  أي أكذب الأحياء والأموات. قيل: درج  فلان  مات و  لم يخلف نسلا  ، وليس كل من مات درج. أبو طالب: في قولهم  أحسن من دب ودرج  فدب: مشى، ودرج: مات وفي حديث كعب  قال له عمر: لأي ابنى آدم كان النسل? فقال: ليس لواحد منهما نسل، أما المقتول فدرج، وأما القاتل فهلك نسله في الطوفان درج أي مات. وأدرجهم الله: أفناهم. ويقال درج قرن بعد قرن، أي فنوا. وأنشد ابن السكيت للأخطل:
  قبيلة بشراك النعل دراجةإن يهبطوا العفو لا يوجد لهم أثر

  وكان أصل هذا من درجت الثوب إذا طويته، كأن هؤلاء لما ماتوا ولم يخلفوا عقبا طووا طريق النسل والبقاء كذا في اللسان، فهو مجاز، ولم يشر إليه الزمخشري. درج  : مضى لسبيله، كدرج كسمع  . وفلان على درج كذا، أي على سبيله. درجت  الناقة  إذا  جازت السنة ولم تنتج، كأدرجت  . وهي مدرج: جاوزت الوقت الذي ضربت فيه، فإن كان ذلك لها عادة فهي مدراج، وقيل: المدراج: التي تزيد على السنة أياما ثلاثة أو أربعة أو عشرة ليس غير. درج الشىء يدرجه درجا  طوى  ، وأدخله،  كدرج  تدريجا، و  أدرج  ، والرباعي أفصحها. والإدراج: لف الشىء، ويقال لما طويته: أدرجته، لأنه يطوى عل وجهه. وأدرجت الكتاب: طويته. من المجاز: يقال: درج الرجل  كسمع  ، إذا  صعد في المراتب  لأن الدرجة بمعنى المنزلة والمرتبة. درج إذا  لزم المحجة  ، أي الطريق الواضح  من الدين أو الكلام  ، كله بكسر العين من فعل.  والدراج -كشداد-: النمام:، عن اللحياني. في الأساس، أي يدرج بين القوم بالنميمة. الدراج أيضا  : القنفذ  ، لأنه يدرج ليلته جمعاء، صفة غالبة. الدراج أيضا  : ع  قال زهير:
  بحومانة الدراج فالمتثلم كذا في اللسان، وسيأتي في كلام المصنف قريبا. الدراج  كرمان، طائر  شبه الحيقطان، وهو من طير العراق أرقط. وفي التهذيب: أنقط، قال ابن دريد: أحسبه مولدا، وهي الدرجة، مثال رطبة، والدرجة، الأخيرة عن سيبويه. وفي الصحاح: الدراج، والدراجة، ضرب من الطير، للذكر والأنثى، حتى تقول الحيقطان فيختص بالذكر.  ودرج  الرجل  كسمع: دام على أكله  أي الدراج.  والدروج  كصبور  الريح السريعة المر  ، وقيل: هي التي تدرج أي تمر مرا ليس بالقوى ولا الشديد، يقال: ريح دروج، وقدح دروج وفي اللسان: ريج دروج يدرج مؤخرها حتى يرى لها مثل ذيل الرسن في الرمل، واسم ذلك الموضع الدرج. ويقال: استدرجت المحاور المحال كما قال ذو الرمة:
  صريف المحال استدرجتها المحاور أي صيرتها إلى أن تدرج.  والمدرج  والمدرجة  : المسلك  والمذهب. وفي الأساس: اتخذوا داره مدرجة ومدرجا. وقال ساعدة بن جؤية:
  ترى أثره في صفيحتية كأنه                      مدارج شبثان لهن همـيم

  يريد بأثره فرنده الذي تراه العين كأنه أرجل النمل، وقد سبق تفسيره في ش ب ث. وقال الراغب: يقال لقارعة الطريق: مدرجة.  والدرج: بالضم حفش النساء  ، وهو سفيط صغير تدخر فيه المرأة طيبها وأداتها،  الواحدة  درجة،  بهاء  ودرجة وأدراج  كعنبة وأتراس  ، وفي حديث عائشة، رضى الله عنها  كن يبعثن بالدرجة فيها الكرسف  . قال ابن الأثير: هكذا يروى بكسر الدال وفتح الراء جمع درج، وهو كالسفط الصغير تضع فيه المرأة خف متاعها وطيبها، وقال إنما هو الدرجة، تأنيث الدرج. وقيل: إنما هي الدرجة: بالضم، وجمعها الدرج، وأصله ما يلف ويدخل في حياء الناقة، كما سيأتي. الدرج  بالفتح: الذي يكتب فيه، ويحرك  ، يقال أنفذته في درج الكتاب أي في طيه، وجعله في درجه، ودرج الكتاب: طيه وداخله، وفي درج الكتاب كذا وكذا. الدرج  بالتحريك: الطريق  والمحاج، وجمعه أدراج. وفي اللسان: يقال للطريق الذي يدرج فيه الغلام والريح وغيرهما مدرج ومدرجة ودرج وجمعه أدراج أي ممر ومذهب. يقال: خل درج الضب، ودرجة: طريقه، أي لا تتعرض له لئلا يسلك بين قدميك فتنتفخ. ورجع فلان درجه، أي في طريقه الذي جاء فيه. ورجع فلان درجه، إذا رجع في الأمر الذي كان ترك. وفي حديث أبي أيوب  قال لبعض المنافقين وقد دخل المسجد  أدراجك يا منافق  الأدراج جمع درج وهو الطريق أي اخرج من المسجد وخذ طريقك الذي جئت منه.  رجع أدراجه  : عاد من حيث جاء،  ويكسر  ،نقله ابن منظور عن ابن الأعرابي، كما يأتي، فلم يصب شيخنا في تخطئة المصنف. وإذا لم تر الهلال فسلم. ويقال استمر فلان درجه وأدراجه. وقال سيبويه: وقالوا رجع فلان أدراجه أي رجع  في الطريق الذي جاء منه  ، وفي نسخة: فيه. وعن ابن الأعرابي: يقال للرجل إذا طلب شيئا فلم يقدر عليه: رجع على غبيراء الظهر ورجع على إدراجه، ورجع درجه الأول، ومثله عوده على بدئه، ونكص على عقبيه، وذلك إذا رجع ولم يصب شيئا. ويقال: رجع فلان على حافرته وإدراجه بكسر، الألف، إذا رجع في طريقه الأول. وفلان على درج كذا، أي على سبيله. من المجاز:  ذهب دمه أدراج الرياح  أي هدرا  . ودرجت الريح: تركت نمانم في الرمل. في التهذيب:  دوارج الدابة  قوائمها  الواحدة دارجة.  والدرجة، بالضم: شىء  ، وعبارة التهذيب: ويقال للخرق التي تدرج إدراجا وتلف وتجمع ثم تدس في حياء الناقة التي يريدون ظأرها على ولد ناقة أخرى فإذا نزعت من حيائها حسبت أنها ولدت ولدا فيدنى منها ولد الناقة الأخرى فترأمه، ويقال لتلك اللفيفة: الدرجة، والجزم والوثيقة. وعبارة المحكم: والدرجة مشاقة وخرق وغير ذلك  يدرج فيدخل  وفي نسخة: ويدخل  في حياء الناقة  ، ونص المحكم: في رحم الناقة  ودبرها  ويشد  وتترك أياما مشدودة العين والأنف فيأخذها لذلك غم كغم المخاض، ثم يحلون الرباط عنها فيخرج ذلك منها  ، ونص المحكم: عنها  ويلطخ به ولد غيرها فتظن  وترى  أنه ولدها  . وعبارة الجوهري: فإذا ألقته حلوا عينيها وقد هيئوا له حوارا فيدنونه إليها فتحسبه ولدها  فترأمه  ، قال: ويقال لذلك الشىء الذي يشد به عيناها: الغمامة، والذي يشد به أنفها: الصقاع. والجمع الدرج والأدراج، قال عمران

  بن حطان:ن حطان:
  جماد لا يراد الرسل منهـا                      ولم يجعل لها درج الظئار والجماد: الناقة التي لا لبن فيها، وهو أصلب لجسمها. الدرجة  : خرقة يوضع فيها دواء فيدخل في حيائها  أي الناقة، وذلك  إذا اشتكت منه  ، هكذا نص عليه ابن منظور وغيره فلا أدري كيف قول شيخنا: قد أنكره الجماهير. درج  كصرد  وقد تقدم الشاهد عليه  وفي الحديث  المروى في الصحيحين وغيرهما، عن عائشة، رضى الله عنها  كن :يبعثن بالدرجة  بضم فسكون، وهو مجاز لأنهم  شبهوا الخرق تحتشى بها الحائض محشوة بالكرسف، بدرجة الناقة  وقد تقدم تفسيرها،  وروى: بالدرجة، كعنبة  ، قال ابن الأثير: هكذا يروى،  وتقدم  أن واحدها الدرجة بمعنى حفش النساء  وضبطه  القاضي أبو الوليد  الباجي  في شرح الموطإ  بالتحريك  كغيره  وكأنه وهم  ، أخذ ذلك من قول القاضي عياض، قال شيخنا، وإذا ثبت رواية وصح لغة فلا بعد ولا تشكيك.  والدراجة، كجبانة: الحال  ، وهي  التي يدرج عليها الصبي إذا مشى  هكذا نص عبارة الجوهري. وقال غيره: الدراجة: العجلة التي يدب الشيخ والصبي عليها. هي أيضا  الدبابة  التي تتخذ و  تعمل لحرب الحصار يدخل تحتها  وفي بعض الأمهات: فيها  الرجال  ، وفي التهذيب: ويقال للدبابات التي تسوى لحرب الحصار يدخل تحتها الرجال:  الدبابات  والدراجات  والدرجة، بالضم، و  الدرجة  بالتحريك، و  الدرجة  كهمزة  الأخيرة عن ثعلب  وتشدد جيم هذه، والأدرجة، كالأسكفة: المرقاة  التي يتوصل منها إلى سطح البيت. وقع فلان في درج،  كسكر  ، أي  الأمور العظيمة الشاقة  . الدريج،  كسكين: شىء كالطنبور  ذو أوتار  يضرب به  ، ومثله قال ابن سيده  ودرجني الطعام والأمر تدريجا: ضقت به ذرعا  . ودرجت العليل تدريجا، إذا أطعمته شيئا قليلا، وذلك إذا نقه حتى يتدرج إلى غاية أكله كان قبل العلة درجة درجة. روى عن أبي الهيثم: امتنع فلان من كذا وكذا، حتى أتاه فلان ف  استدرجه  ، أي  خدعه  حتى حمله على أن درج في ذلك. واستدرجه: رقاه، و  أدناه  منه على التدريج، فتدرج هو  كدرجه  إلى كذا تدريجا: عوده إياه كأنما رقاه منزلة بعد أخرى، وهذا مجاز. عن أبي سعيد: استدرجه كلامى أي  أقلقه حتى تركه يدرج على الأرض  ، قال الأعشى:
  ليستدرجنك القول حتى تهزه وتعلم أني منكم غير ملجم

  يقال: استدرج فلان الناقة إذا  استتبع ولدها بعد ما ألقته من بطنها  هذا نص كلامه، والذي في اللسان وغيره: ويقال: استدرجت الناقة ولدها، إذا استتبعته بعد ما تلقيه من بطنها.  واستدراج الله تعالى العبد  بمعنى  أنه كلما جدد خطيئة جدد له نعمة وأنساه الاستغفار  ، وفي التنزيل العزيز  سنستدرجهم من حيث لا يعلمون  أي سنأخذهم من حيث لا يحتسبون، وذلك أن الله تعالى يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به، فيركنون إليه، ويأنسون به، فلا يذكرون الموت، فيأخذهم على غرتهم أغفل ما كانوا، ولهذا قال عمر بن الخطاب، رضى الله عنه، لما حمل إليه كنوز كسرى: اللهم إني أعوذ بك أن أكون مستدرجا فإني أسمعك تقول  سنستدرجهم من حيث لا يعلمون  . قيل: استدراج الله تعالى العبد  : أن يأخذه قليلا قليلا ولا يباغته  ، وبه فسر بعضهم الآية المذكورة. عن أبي عمرو  أدرج الدلو  إدراجا، إذا  متح بها في رفق  وأنشد:
  يا صاحبي أدرجا إدراجـا
  بالدلو لا تنضرج انضراجا قال الرياشي: الإدراج: النزع قليلا قليلا. أدرج  بالناقة: صر أخلاقها  بالدرجة. الدرجة  كهمزة  ، وتشدد الراء، عن سيبويه، قال ابن السكيت: هو  طائر  أسود باطن الجناحين، وظاهرهما أغبر، وهو على خلقة القطا إلا أنها ألطف، والتشديد نقله أبو حيان في شرح التسهيل، ورواه يعقوب بالتخفيف.  وحومانة الدراج  بالضم  وقد تفتح  لغة  : ع  ، قال الصاغاني في التكلمة: الدراج بالضم، لغة في الفتح وذكر بيت زهير المشهور السابق ذكره، ورواه أهل المدينة  بالدراج فالمتثلم  وينظر هذا مع كلام المصنف آنفا، هل هما موضع واحد أو موضعان. المدرج  كمعظم: ع بين ذات عرق وعرفات  . و  ابن دراج كرمان  هو  على بن محمد، محدث  هكذا في نسختنا، والذي في التكملة أبو دراج والدرج كقبر: الأمور التي تعجز  ، وقد مر ذلك في كلام المصنف بعينه، فهو تكرار. الدرج  كجبل: السفير بين اثنين  يدرج بينهما  للصلح  . دريج  كزبير: جد لشعيب ابن أحمد  .  والدرجات، محركة  جمع الدرجة، وهي  الطبقات من المراتب  بعضها فوق بعض. يقال  درجت الريح بالحصى أي جرت عليه جريا شديدا  ، درجت في سيرها. أما  استدرجته  فمعناه  جعلته كأنه يدرج بنفسه  على وجه الأرض من غير أن ترفعه إلى الهواء.  وتراب دارج: تغشيه الرياح  إذا عصفت  رسوم الديار وتثيره  ، أي تلك الرياح ذلك التراب  وتدرج به  في سيرها، وريح دروج، وقد تقدم شىء من ذلك.
 ومما بقى على المصنف رحمه الله تعالى: الدرجة: الرفعة في المنزلة. ودرجات الجنة منازل أرفع من منازل. والدريج للقطا، قال مليح
  يطفن بأحمال الجمال غديةدريج القطا في القز غير المشقق وكل برج من بروج السماء ثلاثون درجة. والمدارج: الثنايا الغلاظ بين الجبال، واحدتها مدرجة، وهي المواضع التي يدرج فيها، أي يمشى، ومنه قول ذي البجادين عبد الله المزنى:
  تعرضى مدارجا وسومى
  تعرض الجوزاء للنجوم
  هذا أبو القاسم فاستقيمي والدوارج: الأرجل، قال الفرزدق:
  بكى المنبر الشرقي أن قام فوقهخطيب فقيمى قصير الدوارج

  قال ابن سيده: ولا أعرف له واحدا. وفي خطبة الحجاج،  ليس هذا بعشك فادرجى  أي اذهبي وهو مثل يضرب لمن يتعرض إلى شىء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤمر بالجد والحركة. ومن المجاز: هم درج السيول. درج السيل ومدرجه: منحدره وطريقه في معاطف الأودية، وأنشد سيبويه:
  أنصب للمنية تعـتـريهـم                      رجالي أم هم درج السيول ومدارج الأكمة: طرق معترضة فيها. والمدرجة: ممر الأشياء على الطريق وغيره. ومدرجة الطريق: معظمه وسننه. وهذا الأمر مدرجة لهذا، أي متوصل به إليه. ومن المجاز: امش في مدارج الحق. وعليك بالنحو فإنه مدرجة البيان، كذا في الأساس. واستدرجه: استدعى هلكته، من درج: مات. ورجل مدراج: كثير الإدراج للثياب. وأردج الميت في الكفن والقبر: أدخله. وفي التهذيب: المدراج: الناقة التي تجر الحمل إذا أتت على مصربها. والمدرج والمدراج: التي تؤخر جهازها وتدرج عرضها وتلحقه بحقبها، وهي ضد المسناف، جمعه مداريج. وقال أبو طالب: الإدراج: أن يضمر البعير فيضطرب بطانه حتى يستأخر إلى الحقب فيستأخر الحمل، وإنما يسنف بالسناف مخافة الإدراج. ومن المجاز: يقال: هم درج يدك، أي طوع يدك. وفي التهذيب: يقال: فلان درج يديك، وبنو فلان لا يعصونك، لا يثنى ولا يجمع. وأبو دراج: طائر صغير. ومن المجاز: فلان تدرج إليه ومدرج الريح لقب عامر بن المجنون الجرمى الشاعر، سموه به لقوله:
  أعرفت رسما من سمية باللوىدرجت عليه الريح بعدك فاستوى قاله ابن دريد في الوشاح، ومحمد بن سلام في طبقاته. ومن الأمثال  من يرد الليل على أدراجه  .  من يرد الفرات عن دراجه  ويروى  عن أدراجه  راجع الميداني. وأبو الحسن الصوفي الدراج، بغدادي، صحب إبراهيم الخواص، ومات سنة 320. وأبو جعفر أحمد بن محمد بن دراج القطان، عن الحسن بن عرفة، وعنه أبو حفص بن شاهين. والبرهان إبراهيم بن إسماعيل بن إبراهيم الدرجى أبو إسحاق القرشى الدمشقي، حدث بالمعجم الكبير للطبراني، وعنه الدمياطي والبرزالي، مات سنة 681.

### Türkçe

**درج**: Adam ve kertenkele **درج** eder, **يدرج** (eder) **دروجا**, (dammeyle), yani yürüdü; **الصحاح**’ta böyle. İhtiyar ve çocuk **درج** eder, **يدرج** (eder) **درجا** ve **درجانا**, (harekeli), ve **دريجا**; o hâlde o, **دارج**’tir; ikisinden her biri zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü ve emeklediği zaman. Ve **الدرجان**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşüdür. Ve çocuğa, emeklediği ve harekete başladığı zaman: **درح** denir. Ve onun sözü:

  Keşke ben, çıkıcı olmayanı ziyaret etseydim
  yahut emeklemiş ve **دارج** bir çocuk anasını

Ancak o, emekleyen ve **دارج** bir çocuk anasını murat etti; ve bu ona caiz oldu; çünkü **قد** geçmişi hâle yaklaştırır; ta ki onu hükmüne ilhak eder, yahut neredeyse (öyle ki) onları, onun kıyam hâlinden önce “**قد** namaz kalktı” derler görmez misin? **درج** etti **القوم**: yok olup tükendikleri zaman; **كاندرجوا** gibi. Ve kavme, öldükleri ve bir nesil bırakmadıkları zaman: “**قد درجوا**” denir. Ve **دارجة** bir kabile: tükendiği ve ona bir nesil kalmadığı zaman. Ve meselde: **أكذب من دج ودرج**; yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. Denildi: falan **درج** etti: öldü ve bir nesil bırakmadı; ve ölen herkes **درج** etmiş değildir. Ebû Tâlib: onların “**أحسن من دب ودرج**” sözünde; **دب**: yürüdü, ve **درج**: öldü. Ve Ka‘b hadîsinde: Ömer ona dedi: “Âdemoğullarının iki oğlundan hangisine nesil vardı?” O dedi: “İkisinden birine de nesil yoktur; ama öldürülen **فدرج** etti; ve öldürenin nesli tufanda helâk oldu.” **درج** yani öldü. Ve Allah onları **أدرجهم**: onları yok etti. Ve denir: bir nesil, nesilden sonra **درج** etti; yani yok oldular. Ve İbnü’s-Sikkît, Ahtal’dan inşad etti:

  Nalın kayışıyla (yürüyen) bir kabile, **دراجة**;
  affa inseler, onlara bir iz bulunmaz

Ve bunun aslı, “elbise **درجت** ettim”den (gelir): onu katladığım zaman; sanki bunlar, öldükleri ve bir nesil bırakmadıkları vakit, nesil ve bekâ yolunu katladılar; **اللسان**’da böyle; o hâlde o mecazdır; Zemahşerî ona işaret etmedi. **درج**: yoluna gitti; **كدرج كسمع** gibi. Ve falan, şöyle şöyle bir **درج** üzerindedir; yani onun yolu üzerindedir. Dişi deve **درجت** etti: bir yılı geçtiği ve doğurmadığı zaman; **كأدرجت** gibi. Ve o, **مدرج**’dir: üzerine çekildiği vakti geçti; eğer bu ona âdet ise o, **مدراج**’dır. Ve denildi: **المدراج**: bir yılın üzerine üç yahut dört yahut on gün artan (deve)dir; başka değil. Şey **درج** eder, **يدرجه** (eder) **درجا**: katladı; ve onu içeri soktu; **كدرج تدريجا** ve **أدرج** gibi; dörtlüsü (yani **أدرج**) onların en fasihidir. Ve **الإدراج**: şeyin sarılmasıdır. Ve katladığın şeye: “onu **أدرجته** ettim” denir; çünkü o, yüzü üzerine katlanır. Ve kitabı **أدرجت** ettim: onu katladım. Mecazdan: denir: adam **درج** etti, **كسمع**; mertebelerde yükseldiği zaman; çünkü **الدرجة** menzil ve mertebe mânâsınadır. **درج** etti: **المحجة**’ye (yani) dinden yahut sözden açık yola yapıştığı zaman; hepsi, fiilden ‘ayn’ın kesriyledir. Ve **الدراج** -**كشداد**-: koğucudur; Lihyânî’den. **الأساس**’ta: yani kavim arasında koğuculukla **يدرج** eder. **الدراج** ayrıca: kirpidir; çünkü o, bütün gecesini **يدرج** eder; galip bir sıfattır. **الدراج** ayrıca: bir yer adıdır; Züheyr dedi:

  **بحومانة الدراج فالمتثلم**

**اللسان**’da böyle; ve musannifin sözünde yakında gelecektir. **الدراج** **كرمان**: **الحيقطان**’a benzer bir kuştur; ve o, Irak kuşundandır; beneklidir. **التهذيب**’de: benekli (anqat). İbn Düreyd dedi: onu müvelled sanıyorum. Ve o, **الدرجة**’dir; **رطبة** misali. Ve **الدرجة**; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. **الصحاح**’ta: **الدراج** ve **الدراجة**: kuştan bir türdür; erkek ve dişi için; ta ki **الحيقطان** dediğin zaman, erkekle tahsis olunur. Ve adam **درج** etti, **كسمع**: onun yemesi üzere devam etti; yani **الدراج** (yemesi). Ve **الدروج** **كصبور**: hızlı geçen rüzgâr. Ve denildi: o, **تدرج** eden (yani) güçlü ve şiddetli olmayan bir geçişle geçen rüzgârdır. Denir: **ريح دروج**. Ve **قدح دروج**. **اللسان**’da: **ريج دروج**; onun arkası **يدرج** eder; ta ki kumda ona, yuların kuyruğu gibi bir şey görülür; ve o yerin adı **الدرج**’dir. Ve denir: münazaracılar, muhal şeyleri **استدرجت** etti; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:

  Muhal şeylerin gıcırtısı; münazaracılar onu **استدرجتها** ettiler

Yani onu, **تدرج** edinceye kadar (o hâle) getirdiler. Ve **المدرج** ve **المدرجة**: yol, mezhep. **الأساس**’ta: evini **مدرجة** ve **مدرجا** edindiler. Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:

  Onun izini iki levhamda görürsün; sanki o,
  **شبثان**’ın **مدارج**’idir; onlara bir uğultu vardır

Onun iziyle, gözün gördüğü, onun **فرند**’ini murat eder; sanki o, karıncanın ayaklarıdır. Ve onun tefsiri **ش ب ث**’te geçmişti. Râgıb dedi: yolun çukuruna: **مدرجة** denir. Ve **الدرج**: (dammeyle) kadınların sandığıdır; o, küçük bir sepetçiktir; kadın onda kokusunu ve aletini saklar. Tekili: **درجة**; **بهاء** ile. Ve **درجة** ve **أدراج** **كعنبة وأتراس**. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**بالدرجة** içinde pamuk olanı gönderirlerdi.” İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet olunur; dâl’in kesri ve râ’nın fethiyle; **درج**’in cem‘i olarak; ve o, küçük sandık gibidir; kadın onda hafif eşyasını ve kokusunu koyar. Ve dedi: ancak o, **الدرجة**’dir; **الدرج**’in müennesi. Ve denildi: ancak o, **الدرجة**’dir; (dammeyle); ve onun cem‘i **الدرج**’dir. Ve aslı, dişi devenin hayâsına sarılıp sokulan şeydir; yakında geleceği üzere. **الدرج** (fethayla): içine yazılan şeydir; ve harekelenir. Denir: onu, kitabın **درج**’inde (yani) onun kıvrımında yürürlüğe koydum; ve onu onun **درج**’ine koydu. Ve kitabın **درج**’i: onun kıvrımı ve içidir. Ve kitabın **درج**’inde şöyle şöyle (vardır). **الدرج** (harekeyle): yol ve ana yollar; onun cem‘i **أدراج**. **اللسان**’da: oğlanın ve rüzgârın ve başkalarının içinde **يدرج** ettiği yola: **مدرج** ve **مدرجة** ve **درج** denir; ve onun cem‘i **أدراج**; yani geçit ve mezhep. Denir: kertenkele deliğinin **درج**’ini bırak; ve **درجة**: onun yolu; yani ona ilişme; ta ki iki ayağının arasından yol tutmasın da şişmeyesin. Ve falan, kendi **درج**’ine döndü; yani geldiği yolda. Ve falan, kendi **درج**’ine döndü: terk etmiş olduğu işte geri döndüğü zaman. Ebû Eyyûb hadîsinde: bazı münafıklara, mescide girmişken dedi: “**أدراجك يا منافق**”; **الأدراج**, **درج**’in cem‘idir; ve o, yoldur; yani mescidden çık ve geldiğin yolunu tut. **رجع أدراجه**: geldiği yerden döndü; ve kesrelenir; İbn Manzûr, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; geleceği üzere; şeyhimiz, musannifi hatalı saymada isabet etmedi. Ve hilâli görmezsen, selâm ver. Ve denir: falan, kendi **درج**’ini ve **أدراج**’ını sürdürdü. Sîbeveyh dedi: “Ve ‘falan **أدراجه**’ine döndü’ dediler”; yani geldiği yol içinde döndü. Bir nüshada: onda. İbnü’l-A‘râbî’den: denir: bir şeyi istedi de ona güç yetiremediği zaman adama: “sırtın tozu üzerine döndü” ve “kendi **إدراجه**’ine döndü” ve “ilk **درج**’ine döndü”; ve bunun benzeri: “başlangıcına dönüşü”, ve “topukları üzerine geri çekildi”; bu, döndüğü ve bir şey elde etmediği zamandır. Ve denir: falan, kendi nalı üzerine ve **إدراجه**’ine (elifin kesriyle) döndü; ilk yoluna döndüğü zaman. Ve falan, şöyle şöyle bir **درج** üzerindedir; yani onun yolu üzerindedir. Mecazdan: “kanı, rüzgârların **أدراج**’ı (yolları) oldu”; yani heder oldu. Ve rüzgâr **درجت** etti: kumda izler bıraktı. **التهذيب**’de: **دوارج الدابة**: onun ayaklarıdır; tekili **دارجة**. Ve **الدرجة** (dammeyle): bir şeydir. **التهذيب**’in ibaresi: “Ve denir: **إدراجا** ile **تدرج** edilen, sarılan ve toplanan, sonra, başka bir devenin yavrusuna onu alıştırmak istedikleri devenin hayâsına sokulan bez parçalarına; hayâsından çıkarıldığı zaman, onun bir yavru doğurduğunu sanır; böylece diğer devenin yavrusu ona yaklaştırılır da onu emzirir. Ve o sarılı şeye: **الدرجة** denir; ve kesinlik ve belge.” **المحكم**’in ibaresi: “Ve **الدرجة**: bir parça bez ve bezler ve başka şeylerdir; **يدرج** edilir de içeri sokulur.” Bir nüshada: “ve içeri sokulur.” “Dişi devenin hayâsına.” **المحكم**’in nassı: “Dişi devenin rahmine ve arkasına; ve bağlanır; ve günlerce, gözü ve burnu bağlı olarak bırakılır; böylece ona, doğum sancısı gamı gibi bir gam gelir; sonra bağı çözerler; o da ondan çıkar.” **المحكم**’in nassı: “ondan.” “Ve onunla, başka birinin yavrusu sıvanır; o da, onun kendi yavrusu olduğunu sanır ve görür.” Cevherî’nin ibaresi: “Onu attığı zaman, gözlerini çözerler; hâlbuki ona bir deve yavrusu hazırlanmıştır; onu ona yaklaştırırlar; o da onu kendi yavrusu sanır; böylece onu emzirir.” Dedi: “Ve onunla gözlerini bağladıkları şeye: **الغمامة** denir; ve onunla burnunu bağladıkları şeye: **الصقاع** denir.” Ve cem‘i: **الدرج** ve **الأدراج**. İmrân dedi:

بن حطان:ن حطان:
  Cansız (katı)dır; ondan elçiler istenmez; ve ona **درج الظئار** ve cansız (katı) kılınmamıştır. Ve **الجماد**: içinde süt bulunmayan dişi devedir; ve bu, onun bedenine daha katıdır. **الدرجة**: içine ilaç konulan bir bez parçasıdır; sonra onun (yani dişi devenin) hayâsına sokulur; bu, ondan (o yerden) şikâyet ettiğinde (yapılır); İbn Manzûr ve başkaları bunu böylece açıkça belirtmiştir; bu sebeple şeyhimizin sözü nasıl olur bilemiyorum: “çoğunluk onu inkâr etmiştir” demiştir. **درج** **صرد** gibi (gelir); ve onun üzerine şahit daha önce geçti. Ve Sahîhayn’da ve başkalarında rivayet olunan hadiste, Âişe’den, Allah ondan razı olsun: “**كن**: **يبعثن بالدرجة**” (diye gelmiştir); (burada) **بالدرجة** (okunuşu) damme ile sonra sükûn iledir; ve bu mecazdır; çünkü onlar, hayızlı kadının içine tıkadığı bez parçalarını—pamukla doldurulmuş olarak—devenin **درجة**’sine benzettiler; ve onun tefsiri daha önce geçti. Ve “**بالدرجة**” diye rivayet edilmiştir, **عنبة** gibi; İbnü’l-Esîr dedi ki: “Böyle rivayet olunur”; ve daha önce geçti ki onun bir teki **الدرجة**’dir; kadınların **حفش**’i manasındadır. Ve bunu kadı Ebü’l-Velîd el-Bâcî, **شرح الموطإ**’de, başkası gibi, hareke ile ضبط etti; ve sanki bir vehimdir; bunu Kadı İyâz’ın sözünden almıştır, dedi şeyhimiz; ve rivayet sabit olur ve dilce sahih olursa uzaklık yoktur ve şüphe yoktur.

  **والدراجة**، **جبانة** gibi: hâl (durum)dur; ve o, çocuk yürüdüğünde üzerine **يدرج** ettiği şeydir; Cevherî’nin ibaresinin nassı böyledir. Ve başkası dedi ki: **الدراجة**: ihtiyarın ve çocuğun üzerinde debelendiği tekerlektir. O ayrıca, kuşatma savaşına için yapılmış ve hazırlanmış **الدبابة**’dır; onun altına girilir; ve bazı ana kaynaklarda: “içinde erkekler (vardır)” (diye geçer). Ve **التهذيب**’de: “Kuşatma savaşına için düzlenen, altına erkeklerin girdiği **الدبابات**’a: **الدبابات** ve **الدراجات** denir.” Ve **الدرجة** damme ile; ve **الدرجة** hareke ile; ve **الدرجة** **همزة** gibi—sonuncusu Sa‘leb’den—ve bunun **جيم**’i şeddelenir. Ve **الأدرجة**، **الأسكفة** gibi: evin damına ulaşılan merdivendir.

  Falan **درج**’e düştü, **سكر** gibi; yani büyük, meşakkatli işler(e).

  **الدريج**، **سكين** gibi: telli, vurularak çalınan, **الطنبور** gibi bir şeydir; İbn Sîde de bunun benzerini söyledi. Ve “Yemek ve iş beni **درجني** **تدريجا**”: ona gücüm yetmedi (ona karşı kolum daraldı). Ve “Hastaya **درجت** **تدريجا**”: ona az bir şey yedirdiğinde; bu, iyileşip de hastalıktan önceki yemeğinin nihayetine derece derece **يتدرج** edinceye kadardır. Ebü’l-Heysem’den rivayet olundu: “Falan, şundan şundan imtina etti; ta ki falan ona geldi de onu **استدرجه**”; yani onu aldattı; ta ki onu, o şeye **درج** etmeye sevk etti. Ve **استدرجه**: onu yükseltti; ve onu, tedricen ona yaklaştırdı; böylece o da tedricen, **كدرجه** gibi, şuna **تدريجا** **تدرج** etti: onu buna alıştırdı; sanki onu bir menzilden sonra bir menzile yükseltiyormuş gibi; ve bu mecazdır. Ebû Saîd’den: “**استدرجه** كلامى” yani onu tedirgin etti; ta ki onu, yerde **يدرج** eder hâlde bıraktı. A‘şâ dedi ki:
  Söz seni mutlaka yavaş yavaş çeker de sallar;
  ve bilirsin ki ben sizden değilim, gemlenmiş değilim.

  Denir ki: “Falan, dişi deveyi **استدرج** etti” yani karnından attıktan sonra yavrusunu peşinden sürükledi (ona uydurdu); bu, onun sözünün nassıdır. Ve **اللسان**’da ve başkasında olan: “Ve denir ki: dişi deve yavrusunu **استدرجت** etti; karnından attıktan sonra onu peşinden sürüklediğinde.” Ve Allah Teâlâ’nın kula **استدراج**’ı, şu manadadır: her ne zaman bir günahı yenilese ona bir nimeti yeniler ve ona istiğfarı unutturur. Ve aziz tenzilde: **سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**; yani onları ummadıkları yerden yakalayacağız; bu, Allah Teâlâ’nın onlara, onunla sevinecekleri nimet(ler)den açmasıdır; böylece ona yaslanırlar ve onunla ünsiyet ederler; ölümü anmazlar; böylece onları gafletleri üzere, en gafil oldukları hâlde yakalar. Bunun için Ömer b. el-Hattâb, Allah ondan razı olsun, Kisrâ’nın hazineleri kendisine getirildiğinde dedi ki: “Allah’ım, ben sana sığınırım ki **مستدرجا** olayım; çünkü ben seni ‘**سنستدرجهم من حيث لا يعلمون**’ derken işitiyorum.” Denildi ki: Allah Teâlâ’nın kula **استدراج**’ı: onu azar azar almasıdır ve onu ansızın yakalamamasıdır; ve bazıları zikredilen âyeti bununla tefsir etti.

  Ebû Amr’dan: “Kovayı **أدرج** etti **إدراجا**”: onunla yumuşaklıkla su çektiğinde. Ve şu beyit okundu:
  Ey iki arkadaşım, **أدرجا** bir **إدراجا**;
  kovayla; **انضراجا** diye **تنضرج** etmeyin.
  er-Riyâşî dedi ki: **الإدراج**: çekip çıkarmadır, azar azar.

  “Dişi deve ile **أدرج** etti”: onun eski bezlerini **بالدرجة** bağladı.

  **الدرجة**، **همزة** gibi; ve **راء** şeddelenir; Sîbeveyh’ten. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, iç kanatları siyah, dışları külrengi olan bir kuştur; ve **القطا**’nın yaratılışı üzeredir; ancak o daha latiftir. Ve şeddeyi Ebû Hayyân, **شرح التسهيل**’de nakletti; ve Ya‘kûb onu tahfîf ile rivayet etti.

  **وحومانة الدراج** damme ile—ve bazen fetha da olur—bir lugattır: **ع**. es-Sağânî **التكملة**’de dedi ki: **الدراج** damme ile, fetha’daki (okunuşun) bir lugatıdır; ve daha önce zikri geçen Züheyr’in meşhur beytini andı; ve Medineliler onu “**بالدراج فالمتثلم**” diye rivayet ettiler; ve bu, musannifin az önceki sözüyle birlikte incelenir: ikisi tek bir yer mi yoksa iki yer mi?

  **المدرج**، **معظم** gibi: Zât-ı Irk ile Arafât arasında bir yer, **ع**.

  Ve **ابن دراج كرمان**: o, Ali b. Muhammed’dir; muhaddistir; nüshamızda böyledir; ve **التكملة**’de olan: Ebû Derrec’tir.

  **والدرج**، **قبر** gibi: aciz bırakan işlerdir; ve bu, musannifin sözünde aynen geçti; o hâlde tekrardır.

  **الدرج**، **جبل** gibi: iki kişi arasında elçi; aralarında sulh için **يدرج** eder.

  **دريج**، **زبير** gibi: Şuayb b. Ahmed’in dedesi.

  **والدرجات** (harekeli): **الدرجة**’nin cem‘idir; ve o, mertebelerden tabakalardır; bazısı bazısının üstündedir. Denir ki: “Rüzgâr çakıl üzerinde **درجت** etti” yani onun üzerinde şiddetli bir akışla aktı; yürüyüşünde **درجت** etti.

  “Onu **استدرجته**” ise manası: onu, sanki havaya kaldırmaksızın, yer yüzü üzerinde kendi kendine **يدرج** ediyormuş gibi kılmandır.

  Ve **تراب دارج**: rüzgârlar şiddetle estiğinde onu örter; yurtların izlerini siler ve onu kaldırır; yani o rüzgârlar o toprağı (kaldırır) ve onunla yürüyüşünde **تدرج** eder. Ve **ريح دروج**; ve bunun bir kısmı daha önce geçti.

  Musannifin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—üzerinde kalanlardandır: **الدرجة**: menzilde yükselmedir. Ve cennetin **درجات**’ı, menzillerden daha yüksek menzillerdir. Ve **الدريج** **للقطا** içindir. Melîh dedi ki:
  Sabahleyin deve yüklerinin etrafında dönerler;
  yarılmamış kamışlıkta **دريج القطا**.

  Ve göğün burçlarından her burç otuz **درجة**’dir.

  Ve **المدارج**: dağlar arasındaki kalın geçitlerdir; onun bir teki **مدرجة**’dir; ve onlar, içinde **يدرج** olunan yerlerdir; yani yürünür. Ondandır: Zü’l-Bicâdeyn Abdullah el-Müzenî’nin sözü:
  Geçitlere yönel ve yüksel;
  Cevzâ’nın yıldızlara yönelişi gibi.
  Bu Ebü’l-Kâsım’dır; öyleyse dosdoğru ol.

  Ve **الدوارج**: ayaklardır. el-Ferezdak dedi ki:
  Doğu minberi ağladı; üstüne bir hatip çıktığında;
  kısa **الدوارج**’li, dimdik (bir hatip).

İbn Sîde dedi: Onun için bir tekil bilmiyorum. Ve Haccâc’ın hutbesinde: “Bu senin yuvan değildir; öyleyse **فادرجى**” yani git; o, kendisinden olmayan bir şeye maruz kalan kimse için ve vakti dışında sükûnete ermiş kimse için darb-ı mesel olarak söylenir; böylece ona ciddiyet ve hareket emredilir. Mecazdan: onlar sellerin **درج**’idir. Selin **درج**’i ve onun **مدرجه**’i: onun inişi ve vadilerin kıvrımlarındaki yolu. Sîbeveyh inşâd etti:
  Ölüm için mi dikilirim; onlara arız olur                      benim adamlarım; yoksa onlar sellerin **درج**’i mi ve **مدارج**’i mi?

Ve tepenin **مدارج**’i: içinde enine yollar bulunan (yerler). Ve **المدرجة**: şeylerin yol ve başkası üzerinde geçidi. Ve yolun **مدرجة**’si: onun çoğu ve onun âdeti/izlediği yol. Ve bu iş, bunun için bir **مدرجة**’dir; yani onunla ona ulaşılan (şey)dir. Mecazdan: hakkın **مدارج**’inde yürü. Ve sana nahiv gerekir; çünkü o, beyanın **مدرجة**’sidir; Esâs’ta böyledir. Ve onu **استدرجه**: onun helâkini istedi; **درج**’den (yani) öldü. Ve **رجل مدراج**: elbiseleri çok **إدراج** eden (kimse). Ve ölüyü kefene ve kabre **أردج** etti: onu içeri soktu.

Tehzîb’de: **المدراج**: yükü, **مصربها**’sına geldiğinde çeken dişi devedir. Ve **المدرج** ve **المدراج**: yük takımını geri bırakan, eşyasını **تدرج** eden ve onu **حقبها**’sına ilhak eden (dişi deve); o, **المسناف**’ın zıddıdır; onun çoğulu **مداريج**’dir. Ebû Tâlib dedi: **الإدراج**: devenin zayıflatılmasıdır; böylece onun kayışı çalkalanır da **الحقب**’a doğru geri kalır; böylece yük geri kalır; ancak **السناف** ile **يسنف** edilir, **الإدراج** korkusundan.

Mecazdan: denir ki: onlar senin elinin **درج**’idir; yani elinin itaatkârıdır. Tehzîb’de: denir ki: falan senin iki elinin **درج**’idir; ve falanın oğulları sana isyan etmez; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Ve **أبو دراج**: küçük bir kuştur.

Mecazdan: falan ona doğru **تدرج** eder. Ve **مدرج الريح**: şair Cermîli Mecnun Âmir’in genel lakabıdır; onu bununla adlandırdılar, şu sözü sebebiyle:
  Luvâ’da Sümeyye’den bir resim tanıdın mı; rüzgâr senden sonra onun üzerine **درجت** etti de (iz) düzleşti.

Bunu İbn Düreyd **الوشاح**’ta ve Muhammed b. Selâm tabakâtında söyledi. Ve emsâlden: “Geceyi kendi **أدراجه**’i üzerine geri çevirmek isteyen (kimse).” “Fırat’ı onun **دراج**’ından geri çevirmek isteyen (kimse).” Ve “onun **أدراجه**’inden” diye rivayet edilir; Meydânî’ye müracaat et.

Ve Ebû’l-Hasen es-Sûfî **الدراج**: Bağdatlıdır; İbrâhîm el-Havvâs’a sohbet etti; 320 yılında öldü. Ve Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. **دراج** el-Kattân: Hasan b. ‘Arefe’den; ondan da Ebû Hafs b. Şâhîn. Ve Burhân İbrâhîm b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm ed-**درجى** Ebû İshâk el-Kureşî ed-Dımaşkî: Taberânî’nin **المعجم الكبير**’inde hadis rivayet etti; ondan da ed-Dimyâtî ve el-Berzâlî; 681 yılında öldü.
