# درر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: درر

دَرَّ اللبنُ والدمع ونحوهما يَدِرُّ ويَدُرُّ دَرّاً ودُرُوراً؛ وكذلك الناقة .ذا حُلِبَتْ فأَقبل منها على الحالب شيء كثير قيل: دَرَّتْ، وإِذا اجتمع في الضرع من العروق وسائر الجسد قيل: دَرَّ اللبنُ. والدِّرَّةُ، بالكسر: كثرة اللبن وسيلانه. وفي حديث خزيمة: غاضت لها الدِّرَةُ، وهي اللبن إِذا كثر وسال؛ واسْتَدَرَّ اللبنُ والدمع ونحوهما: كثر؛ قال أَبو ذؤيب:
إِذا نَهَضَتْ فيهِ تَصَعَّدَ نَفْرُها،
كَقِتْر الغلاءِ، مُسْتَدِرٌّ صِيابُها
استعار الدَّرَّ لشدة دفع السهام، والاسم الدِّرَّةُ والدَّرَّة؛ ويقال: لا آتيك ما اخْتَلَفَتِ الدِّرَّةُ والجِرَّةُ، واختلافهما أَن الدِّرَّةَ تَسْفُلُ والجِرَّةَ تَعْلُو.
والدَّرُّ: اللبن ما كان؛ قال:
طَوَى أُمَّهاتِ الدَّرِّ، حتى كأَنها
فَلافِلُ هِندِيٍّ، فَهُنَّ لُزُوقُ
أُمهاتُ الدَّر: الأَطْباءُ. وفي الحديث: أَنه نهى عن ذبح ذوات الدَّرِّ أَي ذوات اللبن، ويجوز أَن يكون مصدرَ دَرَّ اللبن إِذا جرى؛ ومنه الحديث: لا يُحْبَسُ دَرُّكُم؛ أَي ذواتُ الدَّرِّ، أَراد أَنها لا تحشر إِلى المُصَدِّقِ ولا تُحْبَسُ عن المَرْعَى إِلى أَن تجتمع الماشية ثم تعدّ لما في ذلك من الإِضرار بها. ابن الأَعرابي: الدَّرُّ العمل من خير أَو شر؛ ومنه قولهم: لله دَرُّكَ، يكون مدحاً ويكون ذمّاً، كقولهم: قاتله الله ما أَكفره وما أَشعره. وقالوا: لله دَرُّكَ أَي لله عملك يقال هذا لمن يمدح ويتعجب من عمله، فإِذا ذم عمله قيل: لا دَرَّ دَرُّهُ وقيل: لله دَرُّك من رجل معناه لله خيرك وفعالك، وإِذا شتموا قالوا: لا دَرَّ دَرُّه أَي لا كثر خيره، وقيل: لله دَرُّك أَي لله ما خرج منك من خير. قال ابن سيده: وأَصله أَن رجلاً رأَى آخر يحلب إِبلاً فتعجب من كثرة لبنها فقال: لله دَرُّك، وقيل: أَراد لله صالح عملك لأَن الدرّ أَفضل ما يحتلب؛ قال بعضهم: وأَحسبهم خصوا اللبن لأَنهم كانوا يَقَصِدُون الناقة فيشربون دمها ويَقْتَطُّونَها فيشربون ماء كرشها فكان اللبنُ أَفضلَ ما يحتلبون، وقولهم: لا دَرَّ دَرُّه لا زكا عمله، على المثل، وقيل: لا دَرَّ دَرُّه أَي لا كثر خيره. قال أَبو بكر: وقال أَهل اللغة في قولهم لله دَرُّه؛ الأَصل فيه أَن الرجل إِذا كثر خيره وعطاؤه وإِنالته الناس قيل: لله درُّه أَي عطاؤه وما يؤخذ منه، فشبهوا عطاءه بِدَرِّ الناقة ثم كثر استعمالهم حتى صاروا يقولونه لكل متعجب منه؛ قال الفرّاء: وربما استعملوه من غير أَن يقولوا لله فيقولون: دَرَّ دَرُّ فلان ولا دَرَّ دَرُّه؛ وأَنشد: دَرَّ دَرُّ الشَّبابِ والشَّعَرِ الأَسْـودَ . . . . . . . . وقال آخَر:
لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَهُمْ
قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ
وقال ابن أَحمر:
بانَ الشَّبابُ وأَفْنَى ضِعفَهُ العُمُرُ،
للهِ دَرِّي فَأَيَّ العَيْشِ أَنْتَظِرُ؟
تعجب من نفسه أَيّ عيش منتظر، ودَرَّت الناقة بلبنها وأَدَرَّتْهُ. ويقال: درَّت الناقة تَدِرُّ وتَدُرُّ دُرُوراً ودَرّاً وأَدَرَّها فَصِيلُها وأَدَرَّها مارِيها دون الفصيل إِذا مسح ضَرْعَها. وأَدَرَّت الناقة، فهي مُدِرٌّ إِذا دَرَّ لبنها. وناقة دَرُورٌ: كثيرةُ الدَّرِّ، ودَارٌّ أَيضاً؛ وضَرَّةٌ دَرُورٌ كذلك؛ قال طرفة:
من الزَّمِرَاتِ أَسبل قادِماها،
وضَرَّتُها مُرَكَّنَةٌ دَرُورُ
وكذلك ضَرْعٌ دَرُورٌ، وإِبل دُرُرٌ ودُرَرٌ ودُرَّارٌ مِثل كافر وكُفَّارٍ؛ قال:
كانَ ابْنُ أَسْمَاءَ يَعْشُوها ويَصْبَحُها
من هَجْمَةٍ، كَفَسِيلِ النَّخْلِ دُرَّارِ
قال ابن سيده: وعندي أَن دُرَّاراً جمع دَارَّةٍ على طرح الهاء. واسْتَدَرَّ الحَلُوبَةَ: طلب دَرَّها. والاسْتِدْرَارُ أَيضاً: أَن تمسح الضَّرْعَ بيدك ثم يَدِرَّ اللبنُ.
ودَرَّ الضرع يَدُرُّ دُروراً، ودَرَّت لِقْحَةُ المسلمين وحَلُوبَتُهُمْ يعني فَيْئَهم وخَرَاجَهم، وَأَدَرَّهُ عُمَّالُه، والاسم من كل ذلك الدِّرَّةُ. ودَرَّ الخَرَاجُ يَدِرُّ إِذا كثر. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه أَوصى إِلى عماله حين بعثهم فقال في وصيته لهم: أَدِرُّوا لِقْحَةَ المسلمين؛ قال الليث: أَراد بذلك فيئهم وخراجهم فاستعار له اللِّقْحَةَ والدِّرَّةَ. ويقال للرجل إِذا طلب الحاجة فَأَلَحَّ فيها: أَدَرَّها وإِن أَبَتْ أَي عالجها حتى تَدِرَّ، يكنى بالدَّرِّ هنا عن التيسير. ودَرَّت العروقُ إِذا امتلأَت دماً أَو لبناً. ودَرَّ العِرْقُ: سال. قال: ويكون دُرورُ العِرْقِ تتابع ضَرَبانه كتتابع دُرُورِ العَدْوِ؛ ومنه يقال: فرس دَرِيرٌ. وفي صفة سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في ذكر حاجبيه: بينهما عِرْقٌ يُدِرُّه الغضب؛ يقول: إِذا غضب دَرَّ العِرْقُ الذي بين الحاجبين، ودروره غلظه وامتلاؤه؛ وفي قولهم: بين عينيه عِرْقٌ يُدِرُّه الغضب، ويقال يحرّكه، قال ابن الأَثير: معناه أَي يمتلئ دماً إِذا غضب كما يمتلئ الضرع لبناً إِذا دَرَّ. ودَرَّت السماء بالمطر دَرّاً ودُرُوراً إِذا كثر مطرها؛ وسماء مِدْرَارٌ وسحابة مِدْرَارٌ. والعرب تقول للسماء إِذا أَخالت: دُرِّي دُبَس، بضم الدال؛ قاله ابن الأَعرابي، وهو من دَرَّ يَدُرُّ. والدِّرَّةُ في الأَمطار: أَن يتبع بعضها بعضاً، وجمعها دِرَرٌ. وللسحاب دِرَّةٌ أَي صَبٌّ، والجمع دِرَرٌ؛ قال النَّمِرُ بن تَوْلَبٍ:
سَلامُ الإِلهِ ورَيْحانُه،
ورَحْمَتُهُ وسَمَاءٌ دِرَرْ
غَمامٌ يُنَزِّلُ رِزْقَ العِبَادِ،
فَأَحْيَا البِلاَد وطَابَ الشَّجَرْ
سماءٌ دَرَرٌ أَي ذاتُ دِرَرٍ. وفي حديث الاستسقاء: دِيَماً دِرَراً: هو جمع دِرَّةٍ. يقال للسحاب دِرَّة أَي صَبُّ واندقاق، وقيل: الدِّرَرُ الدارُّ، كقوله تعالى: دِيناً قِيَماً؛ أَي قائماً. وسماء مِدْرارٌ أَي تَدِرُّ بالمطر. والريحُ تُدِرُّ السَّحابَ وتَسْتَدِرُّه أَي تَسْتَجْلبه؛ وقال الحادِرَةُ واسمه قُطْبَةُ بن أَوس الغَطَفَانِيُّ:
فَكأَنَّ فاها بَعْدَ أَوَّلِ رَقْدَةٍ
ثَغَبٌ بِرابَِيَةٍ، لَذيذُ المَكْرَعِ
بِغَرِيضِ سارِيَةٍ أَدَرَّتْهُ الصَّبَا،
من ماء أَسْحَرَ، طَيِّبَ المُسْتَنْقَعِ
والثغب: الغدير في ظل جبل لا تصيبه الشمس، فهو أَبرد له. والغريض: الماء الطري وقت نزوله من السحاب. وأَسحرُ: غديرٌ حُرُّ الطِّين؛ قال ابن بري: سمي هذا الشاعر بالحادرة لقول زَبَّانَ بنَ سَيَّارٍ فيه: كأَنَّكَ حادِرَةُ المَنْكِبَيْـنِ، رَصْعَاءُ تُنْقِضُ في حادِرِ قال: شبهه بِضفْدَعَةٍ تُنْقِضُ في حائر، وإِنقاضها: صوتها. والحائر: مُجْتَمَعُ الماء في مُنْخَفِضٍ من الأَرض لا يجد مَسْرَباً. والحادرة: الضخمة المنكبين. والرصعاء والرسحاء: الممسوحة العجيزة. وللسَّاقِ دِرَّةٌ: اسْتِدْارَارٌ للجري. وللسُّوقِ درَّة أَي نَفَاقٌ. ودَرَّت السُّوقُ: نَفَقَ متاعها، والاسم الدِّرَّة. ودَرَّ الشيء: لانَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:إِذا اسْتَدْبَرَتْنا الشمسُ دَرَّتْ مُتُونُنا، كأَنَّ عُرُوقَ الجَوفِ يَنْضَحْنَ عَنْدَما
وذلك لأَن العرب تقول: إِن استدبار الشمس مَصَحَّةٌ؛ وقوله أَنشده ثعلب: تَخْبِطُ بالأَخْفَافِ والمَنَاسِمِ
عن دِرَّةٍ تَخْضِبُ كَفَّ الهاشِمِ
فسره فقال: هذه حرب شبهها بالناقة، ودِرَّتُها: دَمُها. ودَرَّ النباتُ: الْتَفَّ. ودَرَّ السِّراجُ إِذا أَضاء؛ وسراج دارٌّ ودَرِيرٌ. ودَرَّ الشيءُ إِذا جُمِعَ، ودَرَّ إِذا عُمِلَ. والإِدْرارُ في الخيل: أَن يُقِلَّ الفرسُ يَدَهُ حين يَعْتِقُ فيرفعها وقد يضعها. ودَرَّ الفرسُ يَدِرٌ دَرِيراً ودِرَّةً: عدا عَدْواً شديداً. ومَرَّ على دِرَّتِهِ أَي لا يثنيه شيء. وفرس دَرِيرٌ: مكتنز الخَلْقِ مُقْتَدِرٌ؛ قال امرؤ القيس: دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَليدِ، أَمَرَّهُ
تَتابُعُ كَفَّيهِ بِخَيْطٍ مُوَصَّلِ
ويروي: تَقَلُّبُ كفيه، وقيل: الدَّرِير من الخيل السريع منها، وقيل: هو السريع من جميع الدواب؛ قال أَبو عبيدة: الإِدْرَارُ في الخيل أَن يَعْتِقَ فيرفع يداً ويضعها في الخبب؛ وأَنشد أَبو الهيثم: لما رَأَتْ شيخاً لها دَرْدَرَّى
في مِثلِ خَيطِ العَهِنِ المُعَرَّى
قال: الدردرّى من قولهم فرس دَرِيرٌ، والدليل عليه قوله:
في مثل خيط العهن المعرّى
يريد به الخذروف، والمعرّى جعلت له عروة. وفي حديث أَبي قِلابَةَ: صليت الظهر ثم ركبت حماراً دَرِيراً؛ الدرير: السريع العدو من الدواب المكتنز الخلق، وأَصل الدَّرِّ في كلام العرب اللبنُ. ودَرَّ وَجْهُ الرجل يَدِرُّ إِذا حسن وجهه بعد العلة. الفرّاء: والدِّرْدَرَّى الذي يذهب ويجيء في غير حاجة.
وأَدَرَّت المرأَةُ المِغْزَلَ، وهي مُدِرَّةٌ ومُدِرٌّ؛ الأَخيرة على النَّسَب، إِذا فتلته فتلاً شديداً فرأَيته كأَنه واقف من شدة دورانه. قال: وفي بعض نسخ الجمهرة الموثوق بها: إِذا رأَيته واقفاً لا يتحرك من شدّة دورانه.
والدَّرَّارَةُ: المِغْزَلُ الذي يَغْزِلُ به الراعي الصوفَ؛ قال: جَحَنْفَلٌ يَغَزِلُ بالدَّرَّارَة
وفي حديث عمرو بن العاص أَنه قال لمعاوية: أَتيتك وأَمْرُك أَشدُّ انْفِضاحاً من حُقِّ الكَهُولِ فما زلتُ أَرُمُّه حتى تَرَكْتُه مِثْلَ فَلْكَةِ المُدِرِّ؛ قال: وذكر القتيبي هذا الحديث فغلط في لفظه ومعناه، وحُقُّ الكَهُول بيت العنكبوت، وأَما المدرّ، فهو بتشديد الراء، الغَزَّالُ؛ ويقال للمِغزَلِ نفسه الدَّرَّارَةُ والمِدَرَّةُ، وقد أَدرّت الغازلة دَرَّارَتَها إِذا أَدارتها لتستحكم قوّة ما تغزله من قطن أَو صوف، وضرب فلكة المدرّ مثلاً لإِحكامه أَمره بعد استرخائه واتساقه بعد اضطرابه، وذلك لأَن الغَزَّال لا يأْلو إِحكاماً وتثبيتاً لِفَلْكَةِ مِغْزَلِه لأَنه إِذا قلق لم تَدِرَّ الدَّرَّارَةُ؛ وقال القتيبي: أَراد بالمدرّ الجارية إِذا فَلَكَ ثدياها ودَرَّ فيهما الماء، يقول: كان أَمرك مسترخياً فأَقمته حتى صار كأَنه حَلَمَةُ ثَدْيٍ قد أَدَرَّ، قال: والأَول الوجه. ودَرَّ السهم دُرُوراً: دَارَ دَوَرَاناً جيداً، وأَدَرَّه صاحِبُه، وذلك إِذا وضع السهم على ظفر إِبهام اليد اليسرى ثم أَداره بإِبهام اليد اليمنى وسبابتها؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ولا يكون دُرُورُ السهم ولا حنينه إِلا من اكتناز عُودِه وحسن استقامته والتئام صنعته.
والدِّرَّة، بالكسر: التي يضرب بها، عربية معروفة، وفي التهذيب: الدِّرَّة دِرَّةُ السلطان التي يضرب بها.
والدُّرَّةُ: اللؤلؤة العظيمة؛ قال ابن دريد: هو ما عظم من اللؤلؤ، والجمع دُرُّودُرَّاتٌ ودُرَرٌ؛ وأَنشد أَبو زيد للربيع بن ضبع الفزاري: أَقْفَزَ من مَيَّةَ الجَريبُ إِلى الزُّجْـ
ـجَيْنِ، إِلاَّ الظِّبَاءَ والبَقَرَا
كأَنَّها دُرَّةٌ مُنَعَّمَةٌ،
في نِسْوَةٍ كُنَّ قَبْلَها دُرَرَا
وكَوْكَبٌ دُرِّيُّ ودِرِّيُّ: ثاقِبٌ مُضِيءٌ، فأَما دُرِّيٌّ فمنسوب إِلى الدُّرِّ، قال الفارسي: ويجوز أَن يكون فُعِّيْلاً على تخفيف الهمزة قلباً لأَن سيبويه حكي عن ابن الخطاب كوكب دُرِّيءٌ، قال: فيجوز أَن يكون هذا مخففاً منه، وأَما دِرِّيٌّ فيكون على التضعيف أَيضاً، وأَما دَرِّيٌّ فعلى النسبة إِلى الدُّرِّ فيكون من المنسوب الذي على غير قياس، ولا يكون على التخفيف الذي تقدم لأَن فَعِّيْلاً ليس من كلامهم إِلاَّ ما حكاه أَبو زيد من قولهم سَكِّينةٌ؛ في السِّكِّينَةِ؛ وفي التنزيل: كأَنها كوكب دُرِّيٌّ؛ قال أَبو إِسحق: من قرأَه بغير همزة نسبه إِلى الدُّر في صفائه وحسنه وبياضه، وقرئت دِرِّيٌّ، بالكسر، قال الفراء: ومن العرب من يقول دِرِّيٌّ ينسبه إِلى الدُّرِّ، كما قالوا بحر لُجِّيُّ ولِجِّيٌّ وسُخْرِيٌّ وسِخْرِيٌّ، وقرئ دُرِّيء، بالهمزة، وقد تقدم ذكره، وجمع الكواكب دَرَارِيّ. وفي الحديث: كما تَرَوْنَ الكوكب الدُّرِّيَّ في أُفُقِ السماء؛ أَي الشَّدِيدَ الإِنارَةِ. وقال الفراء: الكوكب الدُّرِّيُّ عند العرب هو العظيم المقدار، وقيل: هو أَحد الكواكب الخمسة السَّيَّارة. وفي حديث الدجال: إِحدى عينيه كأَنها كوكب دُرِّيَّ. ودُرِّيٌّ السيف: تَلأْلُؤُه وإِشراقُه، إِما أَن يكون منسوباً إِلى الدُّرّ بصفائه ونقائه، وإِما أَن يكون مشبهاً بالكوكب الدريّ؛ قال عبدالله بن سبرة:
كلُّ يَنُوءُ بماضِي الحَدَّ ذي شُطَبٍ
عَضْبٍ، جَلا القَيْنُ عن دُرِّيِّه الطَّبَعَا
ويروي عن ذَرِّيِّه يعني فِرِنْدَهُ منسوب إِلى الذَّرِّ الذي هو النمل الصغار، لأَن فرند السيف يشبه بآثار الذر؛ وبيت دُرَيْد يروى على الوجهين جميعاً:
وتُخْرِجُ منه ضَرَّةُ القَوْمِ مَصْدَقاً،
وطُول السُّرَى دُرِّيَّ عَضْب مُهَنَّدِ
وذَرِّيَّ عضب.
ودَرَرُ الطريق: قصده ومتنه، ويقال: هو على دَرَرِ الطريق أَي على مَدْرَجَتِه، وفي الصحاح: أَي على قصده. ويقال: دَارِي بِدَرَر دَارِك أَي بحذائها. إِذا تقابلتا، ويقال: هما على دَرَرٍ واحد، بالفتح، أَي على قصد واحد. ودَرَرُ الريح: مَهَبُّها؛ وهو دَرَرُك أَي حِذاؤك وقُبالَتُكَ. ويقال:
دَرَرَك أَي قُبالَتَكَ؛ قال ابن أَحمر:
كانَتْ مَنَاجِعَها الدَّهْنَا وجانِبُها،
والقُفُّ مما تراه فَوْقَه دَرَرَا
واسْتَدَرَّتِ المِعْزَى: أَرادت الفحل. الأُمَوِيُّ: يقال للمعزى إِذا أَرادت الفحل: قد اسْتَدَرَّت اسْتِدْراراً، وللضأْن: قد اسْتوْبَلَتِ اسِتيبالاً، ويقال أَيضاً: اسْتَذْرَتِ المِعْزَى اسْتِذْرَاءً من المعتل، بالذال المعجمة.
والدَّرُّ: النَّفْسُ، ودفع الله عن دَرِّه أَي عن نَفْسه؛ حكاه اللحياني. ودَرُّ: اسم موضع؛ قالت الخنساء:
أَلا يا لَهْفَ نَفْسِي بعدَ عَيْشٍ
لنا، بِجُنُوبِ دَرَّ فَذي نَهِيقِ
والدَّرْدَرَةُ: حكاية صوت الماء إِذا اندفع في بطون الأَودية. والدُّرْدُورُ: موضع في وسط البحر يجيش ماؤُه لا تكاد تَسْلَمُ منه السفينة؛ يقال: لَجَّجُوا فوقعوا في الدُّرْدُورِ. الجوهري: الدُّرْدُور الماء الذي يَدُورُ ويخاف منه الغرق.
والدُّرْدُرُ: مَنْبِتُ الأَسنان عامة، وقيل: منبتها قبل نباتها وبعد سقوطها، وقيل: هي مغارزها من الصبي، والجمع الدَّرَادِر؛ وفي المثل: أَعْيَيْتِني بأُشُرٍ فكيف أَرجوك بِدُرْدُرٍ؟ قال أَبو زيد: هذا رجل يخاطب امرأَته يقول: لم تَقْبَلِي الأَدَبَ وأَنت شابة ذات أُشُرٍ في ثَغْرِكِ، فكيف الآن وقد أَسْنَنْتِ حتى بَدَتْ دَرَادِرُكِ، وهي مغارز الأَسنان؟. ودَرِدَ الرجلُ إِذا سقطت أَسنانه وظهرت دَرادِرُها، وجمعه الدُّرُدُ، ومثله: أَعْيَيْتَني من شُبَّ إِلى دُبَّ أَي من لَدُنْ شَبَبْتَ إِلى أَن دَبَبْتَ. وفي حديث ذي الثُدَيَّةِ المقتولِ بالنَّهْروان: كانت له ثُدَيَّةٌ مثل البَضْعَةِ تَدَرْدَرُ أَي تَمَزْمَزُ وتَرَجْرَج تجيء وتذهب، والأَصل تَتَدَرْدَرُ فحذفت إِحدى التاءين تخفيفاً؛ ويقال للمرأَة إِذا كانت عظيمة الأَليتين فإِذا مشت رجفتا: هي تدردر؛ وأَنشد: أُقْسِمُ، إِن لم تأْتِنا تَدَرْدَرُ،
لَيُقْطَعَنَّ من لِسانٍ دُرْدُرُ
قال: والدُّرْدُرُ ههنا طَرف اللسان، ويقال: هو أَصل اللسان، وهو مَغْرِز السِّنِّ في أَكثر الكلام. ودَرْدَرَ البُسْرَةَ: دلكها بدُرْدُرِه ولاكَها؛ ومنه قول بعض العرب وقد جاءه الأَصمعي: أَتيتني وأَنا أُدَرْدِرُ بُسْرَة.
ودَرَّايَةُ: من أَسماء النساء.
والدَّرْدَارُ: ضرب من الشجر
(* قوله: «ضرب من الشجر» ويطلق أَيضاً على
صوت الطبل كما في القاموس) معروف.
وقولهم: دُهْ دُرَّيْنِ وسعدُ القَيْنُ، من أَسماء الكذب والباطل، ويقال: أَصله أَن سَعْدَ القَيْنَ كان رجلاً من العجم يدور في مخاليف اليمن يعمل لهم، فإِذا كَسَدَ عَمَلُهُ قال بالفارسية: دُهْ بَدْرُودْ، كأَنه يودِّع القرية، أَي أَنا خارج غداً، وإِنما يقول ذلك ليُسْتَعْمَلَ، فعرّبته العرب وضربوا به المثل في الكذب. وقالوا: إِذا سمعتَ بِسُرَى القَيْن فإِنه مُصَبِّحٌ؛ قال ابن بري: والصحيح في هذا المثل ما رواه الأَصمعي وهو: دُهْدُرَّيْنِ سَعْدُ القَيْنُ، من غير واو عطف وكون دُهْدُرَّيْنِ متصلاً غير منفصل، قال أَبو عليّ: هو تثنية دُهْدُرٍّ وهو الباطل، ومثله الدُّهْدُنُّ في اسم الباطل أَيضاً فجعله عربيّاً، قال: والحقيقة فيه أَنه اسم لِبَطَلَ كَسَرْعانَ وهَيهاتَ اسم لِسَرُعَ وَبَعُدَ، وسَعْدُ فاعل به والقَيْنُ نَعْتُه، وحذف التنوين منه لالتقاء الساكنين، ويكون على حذف مضاف تأْويله بطل قول سَعْدِ القَيْنِ، ويكون المعنى على ما فسره أَبو عليّ: أَن سَعْدَ القَيْنَ كان من عادته أَن ينزل في الحيّ فيُشِيع أَنه غير مقيم، وأَنه في هذه الليلة يَسْرِي غَيْرَ مُصَبِّحٍ ليبادر إِليه من عنده ما يعمله ويصلحه له، فقالت العرب: إِذا سمعتَ بِسُرَى القَيْنِ فإِنه مُصَبِّح؛ ورواه أَبو عبيدة معمر بن المثنى: دُهْدُرَّينِ سَعْدَ القَيْنَ، ينصب سعد، وذكر أَن دُهْدُرَّيْنِ منصوب على إِضمار فعل، وظاهر كلامه يقضي أَن دُهْدْرَّين اسم للباطل تثنية دُهْدُرٍّ ولم يجعله اسماً للفعل كما جعله أَبو علي، فكأَنه قال: اطرحوا الباطل وسَعْدَ القَيْنَ فليس قوله بصحيح، قال: وقد رواه قوم كما رواه الجوهري منفصلاً فقالوا دُهْ دُرَّيْنِ وفسر بأَن دُهْ فعل أَمر من الدَّهاءِ إِلاَّ أَنه قدّمت الواو التي هي لامه إِلى موضع عينه فصار دُوهْ، ثم حذفت الواو لالتقاء الساكنين فصار دُهْ كما فعلت في قُلْ، ودُرَّيْنِ من دَرَّ يَدِرُّ إِذا تتابع، ويراد ههنا بالتثنية التكرار، كما قالوا لَبَّيْك وحَنَانَيْكَ ودَوَالَيْكَ، ويكون سَعْدُ القَيْنُ منادى مفرداً والقين نعته، فيكون المعنى: بالغْ في الدَّهاء والكذب يا سَعْدُ القَيْنُ؛ قال ابن بري: وهذا القول حسن إِلاَّ أَنه كان يجب أَن تفتح الدال من دُرَّين لأَنه جعله من دَرَّ يَدِرُّ إِذا تتابع، قال: وقد يمكن أَن يقول إِن الدال ضمت للإِتباع إِتباعاً لضمة الدال من دُهْ، والله تعالى أَعلم.

### Türkçe

**دَرَّ** süt, gözyaşı ve bunların benzerleri **يَدِرُّ** ve **يَدُرُّ** (şeklinde) **دَرّاً** ve **دُرُوراً** (olarak) (akar/bolalır);

ve aynı şekilde deve de: sağılınca ondan sağana doğru çokça bir şey gelirse **دَرَّتْ** denir,

ve meme içinde damarlardan ve bedenin geri kalanından (gelen) birikirse **دَرَّ اللبنُ** denir.

**الدِّرَّةُ**, kesre ile: sütün çokluğu ve akmasıdır. Huzeyme hadîsinde: “Onun için **الدِّرَةُ** çekildi/azaldı” (vardır);

ve o, süt çok olup aktığı zaman (olan) süttür; ve **اسْتَدَرَّ** süt, gözyaşı ve bunların benzerleri: çoğaldı; dedi ki

Ebû Züeyb:

إِذا نَهَضَتْ فيهِ تَصَعَّدَ نَفْرُها،
كَقِتْر الغلاءِ، مُسْتَدِرٌّ صِيابُها

Okların şiddetli itişi için **الدَّرَّ**’ı ödünç aldı; isim **الدِّرَّةُ** ve **الدَّرَّة**’dir; ve denir ki:

“**الدِّرَّةُ** ile **الجِرَّةُ** ayrıştıkça sana gelmem”; ikisinin ayrışması şudur ki

**الدِّرَّةَ** aşağı iner, **الجِرَّةَ** yukarı çıkar.

Ve **الدَّرُّ**: süt, her ne olursa; dedi ki:

طَوَى أُمَّهاتِ الدَّرِّ، حتى كأَنها
فَلافِلُ هِندِيٍّ، فَهُنَّ لُزُوقُ

**أُمهاتُ الدَّر**: **الأَطْباءُ**’dır. Hadîste: “**ذوات الدَّرِّ**’in kesilmesini yasakladı” yani süt sahipleri; ve caizdir ki **دَرَّ اللبن** “aktığı zaman”ın masdarı olsun; bundan (da)

hadîs: “**دَرُّكُم** hapsedilmez”; yani **ذواتُ الدَّرِّ**; muradı: onların **المُصَدِّقِ**’e doğru toplanıp sürülmemesi ve otlağa (gitmekten) alıkonulmaması; ta ki hayvanlar toplansın sonra sayım yapılsın; çünkü bunda onlara zarar vardır. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّرُّ** hayırdan veya şerden iştir; bundan onların sözü: “**لله دَرُّكَ**”, övgü olur ve yergi olur; onların sözü gibi: “Allah onu öldürsün, ne kadar kâfir ve ne kadar şair!” Ve dediler: “**لله دَرُّكَ**” yani “Allah’a (aittir) işin”; bu, işini öven ve işinden hayrete düşen kimse için söylenir; işini yerdiği zaman “**لا دَرَّ دَرُّهُ**” denir; ve “**لله دَرُّك** (şu) adamdan” denmiştir; manası: Allah’a (aittir) senin hayrın ve fiillerindir; sövdükleri zaman “**لا دَرَّ دَرُّه**” derler; yani hayrı çoğalmadı; ve denmiştir: “**لله دَرُّك**” yani senden çıkan hayır Allah’a (aittir). İbn Sîde dedi: Aslı şudur ki bir adam bir başkasını develeri sağarken gördü de sütlerinin çokluğuna hayret etti, dedi ki: “**لله دَرُّك**”; ve denmiştir: “Allah’a (aittir) salih işin”; çünkü **الدرّ** sağılana göre en faziletlisidir; bazıları dedi: Sanırım sütü özellikle (buna) tahsis ettiler; çünkü onlar dişi deveye yönelir, kanını içerler ve onu yararlar da işkembesinin suyunu içerlerdi; böylece süt, sağdıklarının en faziletlisi idi; ve onların sözü: “**لا دَرَّ دَرُّه**” “işi arınmadı/temizlenmedi” (demektir), darbımesel üzere; ve denmiştir: “**لا دَرَّ دَرُّه**” yani hayrı çoğalmadı. Ebû Bekir dedi: Dil ehli “**لله دَرُّه**” sözünde (şunu) söyledi: Aslı şudur ki adamın hayrı, bağışı ve insanlara ihsanı çoğalınca “**لله درُّه**” denirdi; yani onun bağışı ve ondan alınan şey; böylece onun bağışını dişi devenin **دَرِّ**’ine benzettiler; sonra kullanımları çoğaldı, nihayet hayret edilen herkes için söylemeye başladılar; Ferrâ dedi: Bazen “**لله**” demeden kullanırlar da “**دَرَّ دَرُّ** falan” ve “**لا دَرَّ دَرُّه**” derler; ve (şu beyti) okudu:

دَرَّ دَرُّ الشَّبابِ والشَّعَرِ الأَسْـودَ . . . . . . . .

Ve bir başkası dedi:

لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَهُمْ
قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ

Ve İbn Ahmer dedi:

بانَ الشَّبابُ وأَفْنَى ضِعفَهُ العُمُرُ،
للهِ دَرِّي فَأَيَّ العَيْشِ أَنْتَظِرُ؟

Kendisinden hayrete düştü; yani hangi yaşayışı bekliyorum? Ve deve sütüyle **دَرَّت** ve onu **أَدَرَّتْ**. Ve denir: Deve **دَرَّت**; **تَدِرُّ** ve **تَدُرُّ** (şeklinde) **دُرُوراً** ve **دَرّاً** (olarak); ve yavrusu onu **أَدَرَّ**; ve yavru olmaksızın onu memelerini sıvazlayan kimse onu **أَدَرَّ**; memelerini meshettiği zaman. Ve deve **أَدَرَّت**; o halde o **مُدِرٌّ**’dür; sütü **دَرَّ** ettiği zaman. Ve **ناقة دَرُورٌ**: **الدَّرِّ**’i çok olan; ve **دَارٌّ** da (böyledir); ve **ضَرَّةٌ دَرُورٌ** da aynı şekilde; Tarafe dedi:

من الزَّمِرَاتِ أَسبل قادِماها،
وضَرَّتُها مُرَكَّنَةٌ دَرُورُ

Ve aynı şekilde **ضَرْعٌ دَرُورٌ**; ve develer **دُرُرٌ** ve **دُرَرٌ** ve **دُرَّارٌ**; “kâfir” ve “kuffâr” gibi; dedi ki:

كانَ ابْنُ أَسْمَاءَ يَعْشُوها ويَصْبَحُها
من هَجْمَةٍ، كَفَسِيلِ النَّخْلِ دُرَّارِ

İbn Sîde dedi: Bana göre **دُرَّاراً**, **دَارَّةٍ**’nin **هاء**’yı atma üzere cem‘idir. Ve **اسْتَدَرَّ الحَلُوبَةَ**: onun **دَرَّ**’ını istedi. Ve **الاسْتِدْرَارُ** da: memeyi elinle sıvazlaman, sonra sütün **يَدِرَّ** etmesidir.

Ve meme **دَرَّ** eder; **يَدُرُّ** (şeklinde) **دُروراً**; ve Müslümanların **لِقْحَةُ**’si ve onların **حَلُوبَتُهُمْ**’u **دَرَّت**; yani onların **فَيْئَهم**’i ve **خَرَاجَهم**’ı; ve onu işçileri **أَدَرَّهُ**; bütün bunlardan isim **الدِّرَّةُ**’dir. Ve **الخَرَاجُ** **دَرَّ** eder; **يَدِرُّ** (şeklinde) çoğaldığı zaman. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: İşçilerine vasiyet etti; onları gönderdiği zaman vasiyetinde onlara dedi ki: “Müslümanların **لِقْحَةَ**’sini **أَدِرُّوا** edin”; Leys dedi: Bununla onların **فيئهم**’ini ve **خراجهم**’ını murat etti; bunun için **اللِّقْحَةَ** ve **الدِّرَّةَ**’yi ödünç aldı. Ve erkeğe, bir ihtiyacı istedi de onda ısrar ettiğinde: “Onu **أَدَرَّها** etti, istemese bile” denir; yani onu, **تَدِرَّ** edinceye kadar işledi/çabaladı; burada **الدَّرِّ** ile kolaylaştırma kinaye edilmiştir. Ve damarlar **دَرَّت**; kanla veya sütle dolduğu zaman. Ve **العِرْقُ** **دَرَّ**: aktı. Dedi ki: **دُرورُ العِرْقِ**, onun atışının peş peşe gelmesidir; koşunun **دُرُورِ**’unun peş peşe gelişi gibi; bundan denir: **فرس دَرِيرٌ**. Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kaşlarının zikrinde vasfında: “İkisinin arasında bir damar vardır; öfke onu **يُدِرُّه** eder”; der ki: Öfkelendiği zaman kaşların arasındaki damar **دَرَّ** eder; ve onun **دروره**’u onun kalınlığı ve doluluğudur; ve onların sözünde: “İki gözünün arasında bir damar vardır; öfke onu **يُدِرُّه** eder”; ve “onu hareket ettirir” denir. İbnü’l-Esîr dedi: Manası: Öfkelendiği zaman kanla dolar; tıpkı meme, **دَرَّ** ettiği zaman sütle dolduğu gibi. Ve gök yağmurla **دَرَّت**; **دَرّاً** ve **دُرُوراً** (olarak); yağmuru çoğaldığı zaman; ve **سماء مِدْرَارٌ** ve **سحابة مِدْرَارٌ**. Araplar göğe, bulutlanıp (yağmur vaadi gösterip) da yağmadığı zaman: “**دُرِّي دُبَس**” derler; **الدال**’ın dammesiyle; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; bu, **دَرَّ يَدُرُّ**’dendir. Ve **الدِّرَّةُ** yağmurlarda: bazısının bazısını takip etmesidir; cem‘i **دِرَرٌ**’dir. Ve bulut için **دِرَّةٌ** vardır; yani döküş; cem‘i **دِرَرٌ**’dir; Nemir b. Tevleb dedi:

سَلامُ الإِلهِ ورَيْحانُه،
ورَحْمَتُهُ وسَمَاءٌ دِرَرْ
غَمامٌ يُنَزِّلُ رِزْقَ العِبَادِ،
فَأَحْيَا البِلاَد وطَابَ الشَّجَرْ

**سماءٌ دَرَرٌ**: yani **ذاتُ دِرَرٍ**. Yağmur duası hadîsinde: “**دِيَماً دِرَراً**”: o, **دِرَّةٍ**’nin cem‘idir. Buluta **دِرَّة** denir; yani döküş ve ince ince dökülüş; ve denmiştir: **الدِّرَرُ** **الدارُّ**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**دِيناً قِيَماً**”; yani “**قائماً**”. Ve **سماء مِدْرارٌ**: yani yağmurla **تَدِرُّ** eder. Ve rüzgâr bulutu **تُدِرُّ** eder ve onu **تَسْتَدِرُّه** eder; yani onu getirip toplar; ve Hâdire (adı Kutbe b. Evs el-Gatafânî) dedi:

فَكأَنَّ فاها بَعْدَ أَوَّلِ رَقْدَةٍ
ثَغَبٌ بِرابَِيَةٍ، لَذيذُ المَكْرَعِ
بِغَرِيضِ سارِيَةٍ أَدَرَّتْهُ الصَّبَا،
من ماء أَسْحَرَ، طَيِّبَ المُسْتَنْقَعِ

Ve **الثغب**: güneşin vurmadığı bir dağın gölgesindeki gölcüktür; bu yüzden o, onun için daha soğuktur. Ve **الغريض**: buluttan inişi vaktinde taze sudur. Ve **أَسحرُ**: çamuru sıcak bir gölcüktür. İbn Berrî dedi: Bu şaire, Zebân b. Seyyâr’ın onun hakkında söylediği sözden dolayı Hâdire adı verildi:

كأَنَّكَ حادِرَةُ المَنْكِبَيْـنِ، رَصْعَاءُ تُنْقِضُ في حادِرِ

Dedi ki: Onu, bir **حائر** içinde **تُنْقِضُ** eden bir kurbağaya benzetti; onun **إِنقاضها**’sı: sesidir. Ve **الحائر**: yerin alçak bir yerinde suyun toplandığı, bir çıkış yolu bulamadığı yerdir. Ve **الحادرة**: omuzları iri olan (dişi)dir. Ve **الرصعاء** ve **الرسحاء**: kalçası silik olan (dişi)dir. Ve bacak için **دِرَّةٌ** vardır: koşu için **اسْتِدْارَارٌ**. Ve pazar için **درَّة** vardır; yani sürüm. Ve pazar **دَرَّت**: eşyası sürüm gördü,

Ve isim **الدِّرَّة**’dir. Ve **دَرَّ** şey: yumuşadı; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
“Güneş bize arkasını dönünce sırtlarımız yumuşadı,
sanki iç boşluğunun damarları o vakit sıçratıyorlarmış gibi”
Ve bu, çünkü Araplar der: Güneşe arka dönmek bir sıhhatliktir; ve sözü, Sa‘leb onu inşâd etti:
“Nallarla ve toynaklarla çarpar,
**دِرَّة**’den dolayı, Hâşim’in avucunu boyar”
Onu açıkladı, dedi: Bu bir savaştır; onu deveye benzetti; ve onun **دِرَّتُها**’sı: onun kanıdır. Ve **دَرَّ** bitki: dolandı. Ve **دَرَّ** kandil, aydınlattığı zaman; ve kandil **دارٌّ** ve **دَرِيرٌ**’dir. Ve **دَرَّ** şey, toplandığı zaman; ve **دَرَّ** yaptığı zaman. Ve atlarda **الإِدْرارُ**: atın, koşuda serbestleştiği zaman elini azaltmasıdır; onu kaldırır, hâlbuki onu koyabilir. Ve **دَرَّ** at **يَدِرُّ** **دَرِيراً** ve **دِرَّةً**: şiddetli bir koşuşla koştu. Ve onun **دِرَّتِهِ** üzerine geçti, yani onu hiçbir şey geri çevirmez. Ve **فَرَس دَرِيرٌ**: yaratılışı dolgun, muktedir; İmru’ul-Kays dedi:
“**دَرِيرٌ**; çocuğun topacı gibi; onu daha hızlı kıldı
iki avucunun, bitişik bir ip ile, ardı ardına gelişi”
Ve rivayet olunur: “iki avucunun dönüp durması”; ve denildi: atlardan **الدَّرِير** onların süratlisi olandır; ve denildi: o, bütün binek hayvanlarının süratlisidir; Ebû Ubeyde dedi: atlarda **الإِدْرَارُ**: koşuda serbestleşip bir eli kaldırması ve onu habebde koymasıdır; ve Ebû’l-Heysem inşâd etti:
“Onun, kendisine ait bir ihtiyarı **دَرْدَرَّى** gördüğünde,
çıplaklaştırılmış yün ipliği gibi (bir hâlde)”
Dedi: **الدردرّى** onların “**فَرَس دَرِيرٌ**” sözündendir; ve buna delil onun sözüdür:
“çıplaklaştırılmış yün ipliği gibi”
Bununla topacı kasteder; ve **المعرّى**: ona bir halka yapılmıştır. Ve Ebû Kılâbe hadîsinde: “Öğleyi kıldım, sonra **دَرِيراً** bir eşeğe bindim”; **الدرير**: binek hayvanlarından süratli koşan, yaratılışı dolgun olandır; ve Arapların sözünde **الدَّرِّ**’in aslı süttür. Ve adamın yüzü **دَرَّ** **يَدِرُّ**: hastalıktan sonra yüzü güzelleştiği zaman. Ferrâ: ve **الدِّرْدَرَّى** ki, ihtiyaç olmaksızın gider gelir.

Ve kadın iği **أَدَرَّت**; o **مُدِرَّةٌ** ve **مُدِرٌّ**’dür; sonuncusu nisbet üzerinedir; onu şiddetli bir büküşle büktüğü zaman, onu sanki dönmesinin şiddetinden durmuş gibi görürsün.
Dedi: Ve güvenilir Cümhere nüshalarının bazısında: “Onu, dönmesinin şiddetinden durmuş, hareket etmiyor görürsen.”

Ve **الدَّرَّارَةُ**: çobanın yün eğirdiği iğdir; dedi:
“**جَحَنْفَلٌ** **بالدَّرَّارَة** ile eğirir”

Ve Amr b. el-Âs hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: “Sana geldim; senin işin, yaşlıların **حُقِّ**’undan daha şiddetli açığa çıkmıştı; ben onu yamayıp durdum, nihayet onu **فَلْكَةِ المُدِرِّ** gibi bıraktım”; dedi: Kuteybî bu hadîsi zikretti de lafzında ve mânasında yanıldı; ve **حُقُّ الكَهُول** örümcek evidir; **المدرّ** ise, râ’nın şeddelenmesiyle, ip eğiren kimsedir; ve iğin kendisine **الدَّرَّارَةُ** ve **المِدَرَّةُ** denir; ve eğiren kadın, pamuğun yahut yünün eğirdiği şeyin kuvveti sağlamlaşsın diye onu döndürdüğü zaman, **دَرَّارَتَها**’sını **أَدرّت**; ve işini gevşekliğinden sonra sağlamlaştırmasına ve karışıklığından sonra düzenlenmesine misal olarak **فلكة المدرّ**i vurdu; çünkü ip eğiren, iğinin **فَلْكَة**’sini sağlamlaştırma ve sabitlemede kusur etmez; çünkü o sallanırsa **الدَّرَّارَةُ** dönmez; Kuteybî dedi: **المدرّ** ile, göğüslerini yuvarladığı ve ikisinde suyu akıttığı zaman cariyeyi kastetti; der ki: işin gevşekti, ben onu doğrulttum; nihayet o, sanki akıtmış bir meme ucu gibi oldu; dedi: birincisi vechdir. Ve ok **دَرَّ** **دُرُوراً**: iyi bir dönüşle döndü; ve sahibi onu **أَدَرَّه**; bu, oku sol elin başparmağının tırnağı üzerine koyup sonra sağ elin başparmağı ve işaret parmağıyla onu döndürdüğü zamandır; Ebû Hanîfe bunu nakletti; dedi: okun **دُرُور**u da, onun iniltisi de ancak çubuğunun dolgunluğundan, düzgün istikametinden ve yapımının kaynaşmışlığından olur.

Ve **الدِّرَّة** (kesre ile): onunla vurulan şey; bilinen Arapçadır; ve Tehzîb’de: **الدِّرَّة** sultanın, onunla vurduğu **دِرَّة**’dir.

Ve **الدُّرَّةُ**: büyük inci; İbn Düreyd dedi: o, inciden büyüyen şeydir; çoğulu **دُرُّودُرَّاتٌ** ve **دُرَرٌ**’dir; ve Ebû Zeyd, Rebî‘ b. Dab‘ el-Fezârî için inşâd etti:
“Cerîb, Meyye’den zücc…’ye sıçradı,
ancak ceylanlar ve sığırlar (kaldı)
Sanki o, nimetlendirilmiş bir **دُرَّة**’dir,
öncesinde **دُرَر** olan kadınlar içinde”

Ve **كَوْكَبٌ دُرِّيُّ** ve **دِرِّيُّ**: delici, parlayan; **دُرِّيٌّ** ise **الدُّرِّ**’e nisbetlidir; Fârisî dedi: hemzenin hafifletilmesi üzerine, kalb ile, **فُعِّيْلاً** olması da câizdir; çünkü Sîbeveyh, İbnü’l-Hattâb’dan **كوكب دُرِّيءٌ**’ü nakletti; dedi: bu, ondan hafifletilmiş olabilir; **دِرِّيٌّ** ise, şeddeli kılma üzerine de olur; ve **دَرِّيٌّ** ise **الدُّرِّ**’e nisbet üzerinedir; böylece kıyasa aykırı olan mensûbdandır; ve önce geçen hafifletme üzerine olmaz; çünkü **فَعِّيْلاً** onların sözünden değildir; ancak Ebû Zeyd’in “**سَكِّينةٌ**” sözünü naklettiği şey müstesna; **السِّكِّينَة** hakkında; ve tenzîlde: “sanki o, **كوكب دُرِّيٌّ**”; Ebû İshâk dedi: onu hemzesiz okuyan, onu saflığında, güzelliğinde ve beyazlığında **الدُّر**’e nisbet etti; ve **دِرِّيٌّ** (kesre ile) okunmuştur; Ferrâ dedi: Araplardan kimi **دِرِّيٌّ** der; onu **الدُّرِّ**’e nisbet eder; nitekim “**بحر لُجِّيُّ** ve **لِجِّيٌّ**” ve “**سُخْرِيٌّ** ve **سِخْرِيٌّ**” dedikleri gibi; ve **دُرِّيء** (hemze ile) okunmuştur; onun zikri geçti; ve yıldızların çoğulu **دَرَارِيّ**’dir. Ve hadîste: “Göğün ufkunda **الكوكب الدُّرِّيَّ**’yi gördüğünüz gibi”; yani şiddetli aydınlatan. Ferrâ dedi: Araplarda **الكوكب الدُّرِّيُّ** büyük miktarlı olandır; ve denildi: o, beş seyyar yıldızdan biridir. Deccâl hadîsinde: “iki gözünden biri sanki **كوكب دُرِّيَّ**.” Ve kılıç **دُرِّيٌّ**: onun parıltısı ve ışıldaması; ya saflığı ve temizliğiyle **الدُّرّ**’e nisbet edilmiş olur, yahut **الكوكب الدريّ**’ye benzetilmiş olur; Abdullah b. Sebre dedi:
“Her biri, çizgili, keskin, kesici bir ağızla yüklenir;
demirci, onun tab‘ını, onun **دُرِّيِّه**’sinden açığa çıkardı”
Ve “**ذَرِّيِّه**’sinden” diye rivayet olunur; yani onun **فِرِنْد**’i; küçük karıncalar olan **الذَّرِّ**’e nisbetlidir; çünkü kılıcın ferendi, karıncanın izlerine benzer; ve Düreyd’in beyti iki vecih üzere de rivayet olunur:
“Ondan, kavmin **ضَرَّة**’si bir doğruluk çıkarır,
ve gece yürüyüşünün uzunluğu, **دُرِّيَّ** keskin bir Hint kılıcı (çıkarır)”
Ve “**ذَرِّيَّ** keskin” (diye de).

Ve yolun **دَرَرُ**’i: onun kastı ve ortasıdır; ve denir: o, yolun **دَرَرِ**’i üzerindedir; yani onun geçit yolu üzerindedir; Sıhâh’ta: yani onun kastı üzerindedir. Ve denir: “Evimin **دَرَر**’iyle bana komşu ol”; yani onun hizasında; iki ev karşı karşıya olduğu zaman. Ve denir: ikisi, fetih ile, bir **دَرَرٍ** üzerinedir; yani bir kast üzerinedir. Ve rüzgârın **دَرَرُ**’i: onun estiği yerdir; ve o, senin **دَرَرُك**’undur; yani senin hizandır ve senin karşılığındır. Ve denir:
“**دَرَرَك**”; yani senin karşılığın; İbn Ahmer dedi:
“Onun otlakları Dehnâ ve onun yanı idi,
ve üstünde gördüğün şeyden, kumluk, **دَرَرَا** idi”

Ve keçi **اسْتَدَرَّت**: erkeği istedi. Ümevî: keçiye, erkeği istediği zaman denir: “**اسْتَدَرَّت** **اسْتِدْراراً**”; koyuna: “**اسْتوْبَلَتِ** **اسِتيبالاً**”; ve ayrıca denir: hastalıklıdan, noktalı **الذال** ile, keçi **اسْتَذْرَتِ** **اسْتِذْرَاءً**.

Ve **الدَّرُّ**: nefistir; “Allah onun **دَرِّه**’inden defetsin”; yani onun nefsinden; Lihyânî bunu nakletti. Ve **دَرُّ**: bir yer adıdır; Hansâ dedi:
“Dikkat, eyvah nefsime, bir yaşayıştan sonra
bizim için; **دَرَّ**’ın güneylerinde; o hâlde kişneme sahibi”

Ve **الدَّرْدَرَةُ**: suyun, vadilerin karınlarına itildiği zaman sesinin taklididir.

Ve **الدُّرْدُورُ**: denizin ortasında bir yer; suyu kabarır; gemi ondan neredeyse selâmet bulamaz; denir ki: **لَجَّجُوا** da **الدُّرْدُورِ**’a düştüler. el-Cevherî: **الدُّرْدُور** dönen sudur ve ondan boğulma korkulur.

Ve **الدُّرْدُرُ**: dişlerin genel olarak bittiği yer; ve denildi ki: bitmelerinden önce ve düşmelerinden sonra onların bittiği yer; ve denildi ki: çocuktan olan onların yuvalarıdır; çoğulu **الدَّرَادِر**’dir; ve meselde: **أَعْيَيْتِني بأُشُرٍ فكيف أَرجوك بِدُرْدُرٍ؟** Ebû Zeyd dedi: Bu, karısına hitap eden bir adamdır; der ki: Sen, ağzında **أُشُرٍ** sahibi genç iken terbiyeyi kabul etmedin; şimdi nasıl (senden) umayım, yaşlandın da **دَرَادِرُكِ** ortaya çıktı; o da dişlerin yuvalarıdır?.

Ve adam **دَرِدَ** olur; dişleri düştüğü ve onların **دَرَادِرُ**’i göründüğü zaman; onun çoğulu **الدُّرُدُ**’dür; ve bunun benzeri: **أَعْيَيْتَني من شُبَّ إِلى دُبَّ** yani: **لَدُنْ** gençliğe erdiğinden, **دَبَبْتَ** oluncaya kadar. Ve Nehrevan’da öldürülen **ذي الثُدَيَّةِ** hadîsinde: onun bir **ثُدَيَّةٌ**’si vardı; **البَضْعَةِ** gibi; **تَدَرْدَرُ** yani **تَمَزْمَزُ** ve **تَرَجْرَج**; gelir gider; aslîsi **تَتَدَرْدَرُ**’dür; hafifletme için iki **التاء**’dan biri düşürüldü; ve kadın için denir; eğer kalçaları büyük ise, yürüdüğünde ikisi titrerse: o **تدردر**’dir; ve şu beyit okunmuştur:

**أُقْسِمُ، إِن لم تأْتِنا تَدَرْدَرُ،
لَيُقْطَعَنَّ من لِسانٍ دُرْدُرُ**

Dedi: Buradaki **الدُّرْدُرُ** dilin ucudur; ve denir ki: dilin köküdür; ve o, sözün çoğunda dişin yuvasıdır. Ve **دَرْدَرَ البُسْرَةَ**: onu **بدُرْدُرِه** ile ovaladı, onu çiğnedi; ve ondan, el-Asma‘î kendisine geldiğinde bazı Arapların sözü: **أَتيتني وأَنا أُدَرْدِرُ بُسْرَة**.

Ve **دَرَّايَةُ**: kadın adlarındandır.

Ve **الدَّرْدَارُ**: ağaçtan bir türdür
(* sözü: «ağaçtan bir tür»; ve ayrıca davul sesi üzerine de kullanılır, Kâmûs’ta olduğu gibi) bilinen.

Ve onların sözü: **دُهْ دُرَّيْنِ وسعدُ القَيْنُ**; yalan ve bâtılın adlarındandır; ve denir ki: aslı, **سَعْدَ القَيْنَ**’ın Acemden bir adam olmasıdır; Yemen’in **مخاليف**’inde dolaşır, onlar için iş yapardı; işi kesada uğradığında Farsça: **دُهْ بَدْرُودْ** derdi; sanki köye veda eder; yani: ben yarın çıkıyorum; bunu ancak çalıştırılsın diye söylerdi; Araplar onu Arapçalaştırdı ve onunla yalan hakkında mesel vurdular. Ve dediler: **إِذا سمعتَ بِسُرَى القَيْن فإِنه مُصَبِّحٌ**; İbn Berrî dedi: Bu meselde sahih olan, el-Asma‘î’nin rivayet ettiğidir; o da: **دُهْدُرَّيْنِ سَعْدُ القَيْنُ**; atıf vâvı olmaksızın ve **دُهْدُرَّيْنِ**’in bitişik, ayrık olmaksızın; Ebû Alî dedi: O, **دُهْدُرٍّ**’ün tesniyesidir; o da bâtıldır; ve bunun benzeri, bâtıl adında yine **الدُّهْدُنُّ**’dür; böylece onu Arapça kıldı; dedi: ve hakikat şudur ki o, fiil için bir addır; **بَطَلَ** için **كَسَرْعانَ** gibi; ve **سَرُعَ** ve **بَعُدَ** için ad olan **هَيهاتَ** gibi; ve **سَعْدُ** onunla (ilgili) fâildir; **القَيْنُ** da onun sıfatıdır; sâkinlerin karşılaşması sebebiyle ondan tenvin düşürüldü; ve bir muzâfın hazfi üzere olur; te’vili: **بطل قول سَعْدِ القَيْنِ**; ve mânâ, Ebû Alî’nin açıkladığı üzere olur: **سَعْدَ القَيْنَ**’ın âdeti, mahallede konaklayıp yerleşik olmadığını yayması ve bu gece sabahlamadan **يَسْرِي** edeceğini (söylemesi) idi; yanında olan, kendisine yapılacak işi ona yetiştirsin ve onun için düzeltsin diye ona koşsun; bunun üzerine Araplar dedi: **إِذا سمعتَ بِسُرَى القَيْنِ فإِنه مُصَبِّح**; Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ onu şöyle rivayet etti: **دُهْدُرَّينِ سَعْدَ القَيْنَ**; **سعد**’ı nasb eder; ve zikretti ki **دُهْدُرَّيْنِ** gizli bir fiil takdiri üzere mansuptur; sözünün zahiri, **دُهْدْرَّين**’in bâtılın adı olduğunu, **دُهْدُرٍّ**’ün tesniyesi olduğunu gerektirir; onu, Ebû Alî’nin onu yaptığı gibi fiilin adı kılmadı; sanki dedi ki: bâtılı ve **سَعْدَ القَيْنَ**’ı atın; onun sözü sahih değildir; dedi: bir kavim onu, el-Cevherî’nin rivayet ettiği gibi ayrık rivayet etti; böylece **دُهْ دُرَّيْنِ** dediler; ve onu şöyle açıkladı: **دُهْ** emirdir; **الدَّهاءِ**’dan; ancak lâmı olan vâv, aynının yerine öne alındı da **دُوهْ** oldu; sonra sâkinlerin karşılaşması sebebiyle vâv düşürüldü de **دُهْ** oldu; **قُلْ**’de yaptığın gibi; ve **دُرَّيْنِ**, **دَرَّ يَدِرُّ**’den; ardı ardına geldiği zaman; burada tesniye ile murad tekrar etmektir; **لَبَّيْك** ve **حَنَانَيْكَ** ve **دَوَالَيْكَ** dedikleri gibi; ve **سَعْدُ القَيْنُ** tekil münâdâ olur; **القين** onun sıfatıdır; böylece mânâ: ey **سَعْدُ القَيْنُ**, **الدَّهاء** ve yalanı ileri götür; İbn Berrî dedi: Bu söz güzeldir; ancak **دُرَّين**’in **الدال**’ını fetha ile açması gerekirdi; çünkü onu **دَرَّ يَدِرُّ**’den kıldı; ardı ardına geldiği zaman; dedi: ve mümkün olur ki şöyle desin: **الدال**’ın dammesi, **دُهْ**’daki **الدال**’ın dammesine tâbi kılınarak (itbâ‘ için) dammelendi; ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.
