# درس (د-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ders (sin) : “Deris” eskilerden yapılmış elbise demektir

- Harfler: د - ر - س
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَدْرُسُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعُلُونَ | Ders yaparsınız | 2 | 2 | [3:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/3:79.md) |
| [إِدْرِيسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D8%A5%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8E.md) | إِفْعِيلَ | İdris | 1 | 1 | [19:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/19:56.md) |
| [دَرَسْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Ders yaptın | 1 | 1 | [6:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/6:105.md) |
| [دِرَاسَتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فِعَالَتِهِمْ | Onların ders yapması | 1 | 1 | [6:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/6:156.md) |
| [وَإِدْرِيسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A5%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8E.md) | وَإِفْعِيلَ | Ve idris | 1 | 1 | [21:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/21:85.md) |
| [وَدَرَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve ders yaptılar | 1 | 1 | [7:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/7:169.md) |
| [يَدْرُسُونَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | يَفْعُلُونَهَا | Onu ders yaparlar | 1 | 1 | [34:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/34:44.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (63 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 29 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
2. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Üstüne oturulan keçe demektir
3. [إسماعيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve İsmail
4. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
5. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
6. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
7. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Anlaşma
8. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
9. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
10. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
11. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Önce
12. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akledersiniz
13. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
14. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
15. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
16. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
17. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
18. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
19. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
20. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
21. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
22. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
23. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
24. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
25. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
26. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
27. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
28. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
29. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
31. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
32. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
33. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
34. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
35. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
36. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
37. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
38. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
39. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
42. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md), [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md), [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üzerinden tekrar tekrar geçerek izini eskitmek, çiğnemek ve harman dövmek |
| Çekirdek Özet 2 | Metin veya bilgi üzerinde tekrar ve derinleşmeyle iz sürerek zihne yerleştirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Metinle kurulan ilişkinin salt lâfız tekrarından çıkıp zihni ve ameli bir kazıma faaliyetine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü modern derslik veya yüzeysel okuma ile sınırlayıp ezber ve yıpratıcı zihni mesai boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Sürekli ve ritmik akış, ardı ardına gelme, bir çizgi boyunca ilerleme veya itilme ([درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md), [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md), [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md), [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md)) | س | Çekirdekteki kesintisiz ve ritmik akış hareketine sürtünme, baskı ve aşındırma unsuru eklenmiş; böylece üzerinden tekrar tekrar geçilerek izi yıpratılan, çiğnenen veya zihne kazınan sürekli eylem anlamı doğmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir eşikten içeri geçişi, bir alana giriş yapması ve hareketin başlatılmasıdır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel yöneliş, dikkat, bilincin odaklanması ve sürecin baştan yürütülmesidir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sürtünme, tutunma, baskı uygulama ve bir yüzeye takılarak iz bırakmadır. |
| درس | Eşiği aşıp zihinsel odaklanmayla yüzeye tekrar tekrar sürtünerek iz bırakma ve aşındırma | Zihnin veya bedenin bir nesne üzerinde ardışık sürtünme ve baskı kurarak onda kalıcı iz açması, nesneyi eskitmesi veya içeriğini zihne nakşetmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yolun veya kalıntının rüzgâr ve ayak darbeleriyle silinmeye yüz tutması, ekinin harman yerinde çiğnenerek danesinden ayrılması ve elbisenin giyile giyile eskimesidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr kasidesinde eski ve yıpranmış giysileri anlatırken bu kökü kullanır: مُطَّرَحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ (Arapça metinde geçen dırsân eskiyip paçavraya dönmüş kumaşları ifade eder). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Meyyâde harman dövülmüş buğdayı nitelemek için beytinde bu kökten türeyen biçimi zikreder: سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ (Burada kök harman sürmek ve daneyi ezmek anlamındadır). |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök iki temel semantik hatta ayrışır. Birinci hat, güney ve batı Sami dillerinde görülen çiğneme, harman dövme, ayağın altında ezme ve izleri silme hareketidir. İbranice d-r-k ve d-w-š kökleri harman sürmek, çiğnemek ve adım atmakla semantik kesişim gösterirken, doğrudan d-r-s biçimi daha ziyade çiğneme ve ezilme dairesinde kalır. İkinci hat ise Aramice ve İbranicede (d-r-š / darash) bir metni araştırmak, sorgulamak, tefsir etmek ve aramak biçiminde soyutlaşmış kurumsal bir araştırma terimidir (Midraş geleneği). Arapçada kök bu iki hattı bünyesinde meczetmiştir: bir yandan harman dövmek (dersü’l-hınta), elbisenin eskiyip lif lif olması (derîs) ve izin silinmesi (durûsü’l-eser) gibi somut fiziksel yıpranmayı korumuş, diğer yandan bu aşındırıcı ve iz sürücü tekrardan hareketle metni ezberleyene kadar tekrar tekrar okuma ve müzakere etme (dirâse) anlamını geliştirmiştir. Kur’an’da geçen [إدريس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%B3.md) özel ismi ise kökün bu tedris/öğrenme karakteriyle ilişkilendirilmiş olmakla birlikte, Sami dilleri bağlamında tarihsel aktarım ihtimali de taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen, Jeffery.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiğnemek, harman dövmek ve eskitmekten metni sürekli tekrarlamaya geçiş | Fiziksel olarak bir yerin üzerinden defalarca geçilip izinin aşınması eylemi, zihnin metin üzerinde tekrar tekrar gezinerek onu ezberlemesi ve özümsemesi anlamında istiareleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dāras (çiğnemek) ve Aramice/İbranice dāraš (araştırmak, iz sürmek) | İki Sami kolundaki somut ezme/çiğneme ile soyut arama/inceleme anlamları Arapçada tek bir kök çatısı altında organik bağını korumuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ezme, vurma ve sürtünme ses yansımalı unsurlar | Kökün biliteral çekirdeği olan d-r unsuru ile sürtünmeli s sesinin birleşimi bazı Afro-Asyatik kollarda toynakla basma ve sürtme kökleriyle uyuşur. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درس | Anlamlı | Çiğnemek, eskitmek, metni tekrarlamak | Hedef köktür; harman sürmek, izin silinmesi ve sürekli okumayla tahsil etmektir. | Kur'an'da geçer |
| [دسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | İtmek, çivilemek, pekiştirmek | Gemiyi veya nesneyi çivi ve lifle kuvvetlice tutturmak, şiddetle dürtmektir. | Kur'an'da geçer |
| [ردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Taşla ezmek, sertçe vurmak | Yeri veya sert bir nesneyi tokmak veya taşla vurup düzlemektir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle çiğneme/ezme ortaklığı taşır |
| رسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Salıvermek, hayrete düşmek, bir tür ağaç | Saçı veya örtüyü salmak; gözün kamaşıp net görememesi ve Arabistan kirazı ağacıdır. | Kur'an'da geçer |
| [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Birbirine geçirmek, delip dikmek, dizmek | Zırh halkalarını peş peşe dizmek, sözü kesintisiz ve tertipli sıralamaktır. | Kur'an'da geçer; ardışıklık bakımından akrabadır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درس | Merkez | Tekrar ve derinleşmeyle öğrenme | Bir metin veya iz üzerinde defalarca durarak, çiğnercesine inceleyerek zihne yerleştirmektir. | Aşındırıcı zihni çaba ve süreklilik barındırır. |
| [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Toplayıp telaffuz etme | Parçaları bir araya getirip seslendirerek okumaktır; ders gibi derinlemesine yıpratıcı tekrar şartı içermez. | Metni ses ve ibare düzeyinde açığa çıkarma nüansı taşır. |
| [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Ardı ardına takip etme | Birbirini izleyen kelimeleri sıralı ve anlam akışına uygun biçimde art arda okumaktır. | Sıralı takip ve tilavet ahengine odaklanır. |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Bir şeyin künhüne varıp bilme | Bilginin zihinde iz ve işaret bırakması, kesin bilinmesidir; ders bu bilginin elde ediliş yöntemidir. | Neticeyi ve idrak halini bildirir. |
| [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) | Zıt | Zihinden silinip gitme, terk etme | Bir bilginin üzerindeki zihni dikkatin tamamen kalkması ve izin bütünüyle kaybolmasıdır. | Dersin sağladığı zihni izin zıddı olarak siliniştir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درس | Çiğneyerek eskitmek, metni tekrarlayarak bellemek | Fiziksel ezme ve iz sürme ile zihni sürekli okuma ve ezberleme eylemlerini bir arada kapsar. | Kesin |
| Latince | Tero, studeo | Aşındırmak, ezmek; gayretle zihnini vermek | Tero kökün fiziksel aşındırma/harman sürme yanını; studeo ise zihni yoğun mesaiyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Thresh, study, pore over | Harman dövmek; derinlemesine incelemek | Study genel çalışma anlamı verirken pore over metnin üstüne kapanıp iz ararcasına okumayı tam yakalar. | Güçlü |
| Almanca | Dreschen, studieren | Harman dövmek; derinliğine öğrenmek | Dreschen doğrudan Germen kolundaki harman dövme soydaş mantığıdır; studieren ise ilmi süreci anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | Battre (le blé), étudier | Buğday dövmek; etüt etmek, incelemek | Étudier zihinsel gayreti karşılarken battre fiziksel ders/ezme eylemini verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَدْرُسُونَ / يَدْرُسُونَهَا | Kitabı sürekli ve derinlemesine okumak, müzakere etmek | Vahiy metnini zihnen işleme ve onunla meşgul olma bağlamı (Âl-i İmrân [3:79](https://lisan.digital/tr/ayet/3:79.md), Kalem [68:37](https://lisan.digital/tr/ayet/68:37.md), Sebe [34:44](https://lisan.digital/tr/ayet/34:44.md)). |
| وَدَرَسُوا | Metni okuyup belledikleri halde gereğini yapmamak | Kitabın lafzını defalarca talim ettikleri halde içeriğini çiğneyip terk edenler bağlamı (A‘râf [7:169](https://lisan.digital/tr/ayet/7:169.md)). |
| دَرَسْتَ | Birilerinden eğitim almak, metin müzakeresi yürütmek | Müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelik "sen bunları başkalarından ders aldın/okudun" ithamı bağlamı (En‘âm [6:105](https://lisan.digital/tr/ayet/6:105.md)). |
| دِرَاسَتِهِمْ | Kitap ehlinin eğitim ve öğretim meşguliyeti | Önceki toplulukların kendilerine indirilen vahiyle zihinsel ve kurumsal meşguliyeti bağlamı (En‘âm [6:156](https://lisan.digital/tr/ayet/6:156.md)). |
| إِدْرِيسَ | Peygamber özel ismi | Vahiy ve ilim tedrisiyle, hakikatin izini sürmekle öne çıkan peygamber bağlamı (Meryem [19:56](https://lisan.digital/tr/ayet/19:56.md), Enbiyâ [21:85](https://lisan.digital/tr/ayet/21:85.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin kaynağı ve peygamberlik ispatı | Müşriklerin En‘âm [6:105](https://lisan.digital/tr/ayet/6:105.md) ayetinde geçen ithamları üzerinden Hz. Peygamber'in beşeri bir tedristen geçmediği ve ümmî oluşu tartışması. | Beşeri bilgi aktarımı ve öğrenim süreci. |
| Fıkıh | Hükümlerin istinbatı ve medrese kurumu | Fıkhın fer’î meselelerinin müzakeresi, fıkıh halkalarında tedris usulü ve öğreticinin hakları. | Hukuki metinlerin sistemli müzakeresi ve talimi. |
| Tefsir | Tilavet ile dirase farkı | Âl-i İmrân [3:79](https://lisan.digital/tr/ayet/3:79.md) tefsirinde, kitabın sadece okunması değil derinliğine araştırılıp müzakere edilmesi gerekliliği. | Yüzeysel okumanın ötesinde anlama ve tahkik. |
| Hadis | Kur'an müzakeresi (medrese/müdarese) | Cebrail ile Hz. Peygamber'in her Ramazan vahyedilen ayetleri karşılıklı okuyup müzakere etmelerini ifade eden hadisler. | İki veya daha fazla kişinin metni karşılıklı teftiş ve tekrar etmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy metniyle süreklilik arz eden ilişki | Tahkikî talim ve koruma | Metnin zihne ve hayata kazınması | Dini metin unutulmaya terk edilmeyip tekrar ve müzakereyle canlı tutulur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve aktarımı | Metodolojik araştırma ve müzakere | Bilginin rafine edilmesi | Bilgi harman gibi dövülerek kabuktan ve yanılgıdan arındırılır. | Kesin |
| Siyasi | Hukuki ve idari metinlerin uygulanması | Kanunun derinlemesine bilinmesi | Keyfiliği önleme | Yöneticilerin ve yargıçların yasa metnini ezbere ve incelikleriyle bilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim süreçleri ve zihni emek | Emeğin yoğunlaştırılması | Katma değer üretme | Tıpkı harman dövmek gibi, hammaddenin veya bilginin işlenerek verimli hale getirilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İterasyon ve mekanik sürtünme (abrazyon) | Bir algoritmanın çözüme ulaşmak için aynı adımları ardışık olarak tekrarlaması (iterasyon) ve yüzeylerin birbirine sürtünerek şekil alması hadisesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik içselleştirme ve kültürel aşınma | Bir bilginin zihne ancak tekrarlanan pratiklerle yerleşmesi; öte yandan kurumların zamanın yıpratıcı etkisiyle aşınmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece sınıfta yapılan pasif ders dinleme veya salt bir eğitim dönemiyle sınırlandırılmasıdır. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, metnin bizzat içine girmeyi, onu ezberleyecek ve sindirecek düzeyde defalarca işlemeyi, harman tanesini samandan ayırır gibi hakikati batıldan ayıklamayı içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A‘râf [7:169](https://lisan.digital/tr/ayet/7:169.md) gibi ayetlerde kınanan zümrenin metni bilmediği zannedilir; oysa onlar metni derinlemesine okumuş (ders yapmış), fakat amelden soyutlayarak tüketmişlerdir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile insan zihni arasındaki en yoğun, en emek isteyen ve sistematik ilişki biçimini ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab’ın kitapla kurduğu deforme ilişkiyi anlatan ayetlerde ve ilim tahsilinin رباني olmayı gerektirdiğini bildiren pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an okumayı sadece seslendirme (kıraat) veya arkasından gitme (tilavet) sanma yanılgısını düzeltir; ilmin zihni bir harman ve kazı faaliyeti olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir iz veya nesne üzerinde sürekli sürtünerek aşındırma, izi eskitme ve harman döverek taneyi kabuğundan ayırma hareketidir.
- Soyut anlam: Bir metin ve bilgi kümesi üzerinde zihni odaklanmayla ardışık tekrarlar yaparak o bilgiyi zihne nakşetme, özümseme ve inceleme faaliyetidir.
- Sistematik karşılık: İlim ve din sisteminde bilginin kabuktan öz ayrılana kadar sürekli müzakereye, tenkide ve zihni iterasyona tabi tutulması mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli: $$M_{t+1} = M_t - \mu (M_t \cdot \Delta) + \phi(R)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M_t$ mevcut metin veya iz durumunu, $\mu$ aşınma ve sürtünme katsayısını, $\Delta$ nesne üzerindeki fiziksel baskıyı, $R$ tekrarlı zihni odaklanma ve okuma periyodunu, $\phi$ ise bu ardışık sürtünme ve tekrardan hasıl olan idrak ve kalıcı bellek fonksiyonunu temsil eder. Fiziksel düzeyde nesne aşınıp azalırken zihinsel düzeyde bilgi yoğunlaşır.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/3:79.md) — تَدْرُسُونَ

مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ

Meal (IK): Hiç bir insana yakışmaz ki; Allah, kendisine kitabı, hükmü ve peygamberliği versinde sonra o, insanlara: Allah’ı bırakıp bana kullar olun, desin. Fakat: Kitabı okuyup öğrettiğinize göre Rabb’a kul olun, demek yaraşır.

### [En'am 6:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/6:105.md) — دَرَسْتَ

وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İşte Biz, ayetleri sana böylece türlü türlü açıklarız. Ta ki onlar; sen okumuşsun, desinler ve Biz onu bilen bir kavme besbelli edelim.

### [En'am 6:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/6:156.md) — دِرَاسَتِهِمْ

أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ

Meal (IK): Demeyesiniz ki: Bizden önce kitab, yalnız iki topluluğa indi. Bizim ise onlarınkinden hiç haberimiz yok.

### [Araf 7:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/7:169.md) — وَدَرَسُوا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Onlardan kötü kimseler gelip onların yerine geçmiş, kitaba varis olmuşlardı. Dünyanın geçici meta’ını alıyorlar ve: İleride affedileceğiz diyorlardı. Onlara buna benzer bir meta’ gelse onu da alıyorlar. Onlardan; Allah’a karşı ancak hakkı söyleyeceklerine dair kitab üzerine ahd alınmamış mıydı? Ahiret yurdu, Allah’tan korkanlar için daha hayırlıdır. Hala aklınızı başınıza almayacak mısınız?

### [Meryem 19:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/19:56.md) — إِدْرِيسَ

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا

Meal (IK): Kitab’da İdris’i de an. Muhakkak ki o, dosdoğru bir peygamberdi.

### [Enbiya 21:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/21:85.md) — وَإِدْرِيسَ

وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): İsmail’e, İdris’e ve Zülkifl’e de. Onların her biri sabredenlerdendi.

### [Sebe 34:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/34:44.md) — يَدْرُسُونَهَا

وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ

Meal (IK): Halbuki biz, onlara okuyacakları bir kitab vermemiş ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik.

### [Kalem 68:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ayet/68:37.md) — تَدْرُسُونَ

أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ

Meal (IK): Yoksa size mahsus bir kitab var da ondan mı okuyorsunuz?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ders (sin) : “Deris” eskilerden yapılmış elbise demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي غَشوةٌ.
وسَدَرَ شَعرَه يَسْدُره سَدْراً اذا أرسَلَه، قال: أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
والأسدَران: المَنْكِبان.
وقال الحَسَنُ في الأَثَر: يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ.
والسادِرُ: الذي لا يُقلِعُ ولا ينزعُ عما هو فيه من غَيِّه وضَلالِه وتَكَلَّمَ فلانٌ سادراً: غيرَ مُتَثَبَّتٍ في كلامه، ولم أسمَع له فعلاً، قال:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
والسَّديرُ: اسْمُ نَهرٍ بالحيرة، وقال عَدِيٌّ:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
وسيفٌ مُنْسَدِرٌ أي ماضٍ، وانسَدَرَ عليهم الخَيرَ والشَّرُّ أي انْسَدَلَ.
والسِّدْر: الثَّوْبُ بلغة قومٍ.
دسر:
الدَّسْرُ: الدَّفْعُ الشديد والطَّعن، ودَسَره بالرُّمْح.
والدِّسارُ خَيْط من ليف تُشَدُّ به ألواحُ السَّفينةَ، والمَساميرُ أيضاً تُسَمَّى دُسُراً في أمر السفينة، واحدها دِسارٌ، قال العجاج في الدَّسْر: عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ والبُضعُ أيضاً يستعمل فيه الدَّسرُ.
وجَمَل دَوُسَرٌ ودَوْسريّ ودَوْسَرانيٌّ: ضَخْمُ الهامةِ والمَنكِب.
سرد:
سرَدَ القراءة والحديث يَسرُدُه سَرْداً أي يُتابِعُ بعضَه بعضاً.
والسَّرْدُ: اسمٌ جامع للدُّروع ونحوِها من عَمَل الحَلَق، وسُمِّيَ سَرْداً لأنّه يُسْرَّدُ فيُثْقَبُ طَرَفا كُلِّ حَلقةٍ بمِسمار فذلك الحَلَق المُسَرَّد، قال اللهُ- عَزّ وجلَّ: "وقَدِّرْ في السَّرُدِ اي اجعَلِ المساميرَ على قَدْر خُرُوق الحَلَق، لا تُغلِظْ فتَنخَرِمَ ولا تُدِقَّ فتَقْلَقَ.
والسِّرادُ والزِّراد والمِسْرَدُ: المِثْقَب، قال: كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ وسُمِّيَت النَّعُلُ المَخصُوفةُ اللسان مِسرداً.
وسُمِّيَ الزِّراد سِراداً لأنَّ السينَ قريبةٌ من الزاي كما قالوا للأسَد: أَزَد، فاذا صُغِّر أزد رَجَعوا الى السين فقالوا: أُسَيْد.
ردس:
الرَّدْسُ: دَكُّكَ أرضاً أو حائطا أو مَدَراً بشيءٍ صُلْبٍ عريضٍ يُسَمَّى مِرْدَساً، والفعلُ يَردُسُ، قال العجاج: يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
درس:
الدَّرْسُ: ضَرْبٌ من الجَرَب يبقَى له أَثَرٌ مُتَفَشٍّ في الجِلْد، قال العجاج: من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ والدَّرس: بقيّة أَثَرِ الشيءٍ الدّارس، والمصدر الدُرُوس.
ودَرَسَتهُ الرِّياح أي عَفَتْه.
والدَّرْس: دَرْسُ الكتابِ للحِفْظ، ودَرَسَ دِراسةً، ودارَسْتُ فلاناً كتاباً لكي أحفَظَ.
والدَّريسُ: الثَّوُبُ الخَلَق، وكذلك من البُسُطِ ونحوها.
وقَتَلَ رجلٌ رجلاً من جُلَساءِ النُّعمان في مجلسه فأمَرَ بقتله فقال: أيقتُل الرجلُ جارَه ويُضيعُ ذِمارَه، قال: نَعَم اذا قَتَلَ جليسَه وخَضَبَ دريسه، ويجمع الدَريس على الدُّرْسان.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**س د ر**، **د س ر**، **س ر د**، **ر د س**، **د ر س** kullanılagelenlerdir.

**سدر**:
**السِّدْرُ**: meyvesi **النَّبِق** olan bir ağaçtır; tekili **الهاء** ile (yapılır); yaprağı yıkayıcıdır.
Ve **سِدْرةُ المُنتَهى** yedinci göktedir; onu ne bir melek ne de bir peygamber aşar; gökleri ve cenneti gölgelemiştir.
Ve **السَّدَرُ**: bakışın bulanıklaşmasıdır; ve onun bakışı **سَدِرَ** olur, **سَدَراً** (olur) — eğer şeyi iyi bir şekilde görmeye neredeyse güç yetiremezse; o hâlde o **سَدِرٌ**’dir ve gözü **سَدِرةٌ**’dir.
Ve bir gözde **سَماديرُ** (vardır), yani bir perde/örtü.
Ve saçını **سَدَرَ** eder; onu **يَسْدُره** (eder), **سَدْراً** (eder) — eğer onu salıverirse; dedi ki:
أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
Ve bu, elbise için **السَّدْل** gibidir.
Ve **الأسدَران**: iki omuzdur.
Ve **الحَسَنُ** eserde dedi: **يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ**.
Ve **السادِرُ**: içinde bulunduğu azgınlığından ve sapıklığından bulunduğu şeyden vazgeçmeyen ve ayrılmayan kimsedir; ve falan **سادِراً** konuştu: sözünde sağlamca yerleşmiş olmaksızın; ve onun için bir fiil işitmedim; dedi ki:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
Ve **السَّديرُ**: **الحيرة**’de bir nehrin adıdır; ve **عَدِيٌّ** dedi ki:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
Ve **سيفٌ مُنْسَدِرٌ**: yani keskin/geçici; ve onların üzerine hayır ve şer **انسَدَرَ** etti: yani **انْسَدَلَ** etti.
Ve **السِّدْر**: bir kavmin dilinde elbisedir.

**دسر**:
**الدَّسْرُ**: şiddetli itme ve saplamadır; ve onu mızrakla **دَسَره** etti.
Ve **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının kendisiyle bağlandığı liften bir iptir; ve çiviler de gemi işinde **دُسُراً** diye adlandırılır; tekili **دِسارٌ**’dır; **العجاج** **الدَّسْر** hakkında dedi:
عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ
Ve **البُضعُ** da onda **الدَّسرُ** kullanılır.
Ve **جَمَل دَوُسَرٌ** ve **دَوْسريّ** ve **دَوْسَرانيٌّ**: başı ve omzu iri (olan).

**سرد**:
Okumayı ve hadisi **سرَدَ** eder; onu **يَسرُدُه** (eder), **سَرْداً** (eder): yani bir kısmını bir kısmının peşi sıra getirir.
Ve **السَّرْدُ**: zırhlar ve benzerleri için, halka işinden olanların hepsini toplayan bir addır; ve ona **سَرْداً** adı verildi; çünkü o **يُسْرَّدُ** edilir; böylece her halkanın iki ucu bir çiviyle delinip (birleştirilir); işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**’dır. Allah — عزّ وجلّ — dedi ki: “**وقَدِّرْ في السَّرُدِ**” yani çivileri halkaların deliklerinin ölçüsüne göre yap; kalınlaştırma ki yarılmasın; ve inceltme ki gevşeyip oynasın.
Ve **السِّرادُ** ve **الزِّراد** ve **المِسْرَدُ**: delgidir; dedi ki:
كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ
Ve dili dikilmiş ayakkabıya **مِسرداً** adı verildi.
Ve **الزِّراد**’a **سِراداً** adı verildi; çünkü **السين** **الزاي**’a yakındır; **الأسَد** için “**أَزَد**” dedikleri gibi; sonra **أزد** küçültülünce **السين**’e geri döndüler de “**أُسَيْد**” dediler.

**ردس**:
**الرَّدْسُ**: sert, geniş bir şeyle — ki ona **مِرْدَساً** denir — bir yeri veya bir duvarı veya kerpici yere bastırıp sıkıştırmandır; fiil **يَردُسُ** (dur); **العجاج** dedi:
يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا

**درس**:
**الدَّرْسُ**: deride yayılmış olarak izi kalan bir çeşit uyuzdur; **العجاج** dedi:
من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ
Ve **الدَّرس**: eskimiş şeyin izinin kalıntısıdır; mastar **الدُرُوس**’tur.
Ve rüzgârlar onu **دَرَسَتهُ**: yani onu silip yok etti.
Ve **الدَّرْس**: ezber için kitabın **دَرْسُ**’udur; ve **دِراسةً** olarak **دَرَسَ** etti; ve ezberleyeyim diye falanla bir kitabı **دارَسْتُ**.
Ve **الدَّريسُ**: eski elbisedir; ve aynı şekilde yaygılardan ve benzerlerinden (olan).
Ve bir adam, **النُّعمان**’ın meclisinde onun meclis arkadaşlarından bir adamı öldürdü; bunun üzerine onun öldürülmesini emretti; dedi ki: adam komşusunu öldürür de himayesini zayi eder mi? Dedi ki: evet; eğer meclis arkadaşını öldürür ve **دريسه**’ini boyarsa. Ve **الدَريس**’in çoğulu **الدُّرْسان** üzerine toplanır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَرَسَ الرسم يدرس دُروساً، أي عفا. ودَرَسَتْهُ الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى. ودرست الكتاب دَرْساً ودِراسة. وَدَرَسَتِ المرأةُ دُروساً، أي حاضت. ودَرسوا الحنطة دِراساً، أي داسوها. وأبو دِراسٍ: فَرْجُ المرأة. والدَرْسُ: جَرَبُ قليلٌ يبقى في البعير. قال العجاج:
من عَرَق النَضْح عَصيمُ الدَرْسِ
والدَرْسُ أيضاً: الطريق الخفيّ.
 ودارسْتُ الكتب وتدارستها وادَّارَسْتُها، أي دَرَسْتُها. والدِرْسُ بالكسر: الدَريسُ، وهو الثوب الخَلَق. والجمع دِرْسانٌ. وقد دَرَسَ الثوبُ دَرْساً، أي أخلَقَ. وحكى الأصمعيُّ: بعيرٌ لم يُدْرَسْ، أي لم يُركب. والدِرْواسُ: الغليظ العُنُقِ من الناس والكلاب، وهو العظيم أيضاً. وقال الفراء: الدِرْواسُ العظام من الإبل.

##### Türkçe

**دَرَسَ** iz(ler)i **يدرس** **دُروساً**: yani silindi. Ve **دَرَسَتْهُ** rüzgâr; geçişli de olur geçişsiz de. Ve kitabı **درست** **دَرْساً** ve **دِراسة** (olarak) okudum/çalıştım. Ve kadın **دَرَسَتِ** **دُروساً**: yani hayız gördü. Ve buğdayı **دَرسوا** **دِراساً**: yani onu çiğnediler. Ve **أبو دِراسٍ**: kadının ferci. Ve **الدَرْسُ**: devede kalan az bir uyuzdur. el-A‘câc dedi ki:
**من عَرَق النَضْح عَصيمُ الدَرْسِ**

Ve **الدَرْسُ** ayrıca: gizli yoldur.

Ve kitapları **دارسْتُ** ve onları **تدارستها** ve onları **ادَّارَسْتُها**: yani onları **دَرَسْتُها**. Ve kesre ile **الدِرْسُ**: **الدَريسُ**’tir; o, eski (yıpranmış) elbisedir. Çoğulu **دِرْسانٌ**’dır. Ve elbise **دَرَسَ** **دَرْساً**: yani eskidi. el-Asma‘î nakletti: **بعيرٌ لم يُدْرَسْ**: yani binilmedi. Ve **الدِرْواسُ**: insanlardan ve köpeklerden kalın boyunlu olandır; o, ayrıca iri olandır. Ve el-Ferrâ dedi: **الدِرْواسُ** develerden iri olanlardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ر
سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة .
سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة .
السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ كوَرَقِه ، إلا أنَّ ثمرَ العُنَّاب أَحْمَرُ حلو ، وثمرُ السِّدْر أصفَرُ مُزّ يتفكَّه به ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى ( ) ( الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى ) ( النجم : 14 ، 15 ) ، فإن اللّيث زعم أنّها سِدْرةٌ في السماء السابعة لا يجاوِزُها ملك ولا نبيّ ، وقد أَظَلّت السماءَ والجَنّة ويُجمَع السِّدْرةُ سِدْراً وسِدَراً وسِدِرات . والسدر : اسمُ للجنس ، الواحدة سِدْرة .
أبو عبيد : السادِرُ : الّذي لا يَهتمّ لشيء ولا يُبالِي ما صَنَع .
وقال الليث : السَّدَرُ : اسْمِدْرَارُ البَصَر ،
يقال : سَدِر بصرُه يسْدر سَدَراً : إذا لم يكن يُبصِر فهو سَدِر . وعينٌ سَدَرة .
وقال أبو زَيد : السَّدَر : قَدَع العين ؛ والسَمادِير : ضَعْفُ البَصَر . والسَّدْرُ والسَّدْل : إرسالُ الشَّعر ، يقال : شعر مَسْدُور ومَسْدول وشعر مُنْسَدِر ومُنْسَدِل : إذا كان مسترسِلاً . أبو عُبَيْد : يقال : انسَدَرَ فلانٌ يَعْدُو ، وانّصَلت يَعْدُو : إذا أسْرَع في عَدْوه .
وقال الليث : السَّدِير : نهرٌ بالحيرة .
وقال عديّ :
سَرَّه حالُه وكثرةُ مَا يملِك
والبحرُ مُعرِضاً والسَّدِير
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : السَّدِير فارسية ، كأن أصله سادِلٌ ، أي : قُبّة في ثلاث قِبابٍ مُداخَلة ، وهو الّذي تسمِّيه الناسُ اليومَ سِدْليّاً فأعرَبته العَرَب فقالوا سَدِير . وفي ( نوادر الأصمعي ) التي رواها عنه أبو يَعلى قال : وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : السَّدِيرُ : العُشْبُ .
وقال أبو زَيد : يقال للرجل إذا جاء فارغاً : جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه . قال : وبعضُهم يقول : جاء ينفض أصْدَريْه . وقال : أسدراه : مِنكباه .
وقال ابن السكّيت : جاء ينفُض أزْدَرَيْه إذا جاء فارغاً .
وقال اللّحياني : سَدَرَ ثوبه سَدْراً : إذا أرسَله طُولاً .
وقال أبو عَمْرو : تَسدَّر بثَوْبه : إذا تجَلَّل به . قال : وسمعتُ بعضَ قيس يقول : سَدَل الرجل في البلاد وسَدَر : إذا ذَهَب فيها فلم يَثْنه شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَدر : قَمر . وسَدِر : تحير مِن شدّة الحرّ . قال : ولُعبةٌ للعَرب يقال لها : السُّدّر والطُّبن .
وقال أبو تراب : قال أبو عُبيدة : جاء فلان يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه ، أي : عِطْفَيْه ، وذلك إذا جاء فارغاً .
دسر : قال الليث : الدَّسْر : الطَّعن والدفْعُ الشديد ، يقال : دَسَره بالرُّمح ، وأنشد :
عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ
قال : والبُضْعُ يُستعمَل فيه الدَّسْر ، يقال : دسَرَها بأَيْرِه .
وقال الفرّاء في قوله : ( قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ ) ( القمر : 13 ) ، قال : الدُّسُر : مَسامِيرُ السفينة وشُرُطُها الّتي تُشَدُّ بها .
وقال الزّجّاج : كلّ شيءٍ يكون نحو السَّمْر . وإدخال شيء في شيء بقوّة وشِدّة فهو الدَّسْر ، يقال : دَسَرْتُ المِسْمارَ أدسُره وأدسِره دَسْراً . قال : وواحد الدُّسْرِ دِسَار .
وسُئِل ابن عبّاس عن زكاةِ العَنْبَر فقال : إنّما هو شيء دَسَره البحرُ ، ومعناه : أن موج البحر دفعه فألقاه إلى الشطّ فلا زكاة فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّسْر : السَّفِينة .
وقال ثعلب في قوله : ( وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ ( .
قال بعضهم : هو دَفْعُها الماءَ بكلْكلِها . ويقال : الدُّسُر : المسامير . ويقال : الدِّسارُ : الشَّريط من اللِّيف الّذي يشدّ بعضُه ببَعض .
وقال الليث : جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ ودَوْسَر : وهو الضَّخْم ذو الهامة والمَناكِب .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الدَّوْسَرِيُّ : القَوِيُّ من الإبل . ودَوْسَر : كتيبةٌ كانت للنُّعمان بن المنذر ، وأنشَد :
ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً
أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ
وبنو سَعْد بنِ زيد مَناةَ كانت تُلَقَّبُ : دَوْسَر في الجاهليّة .
سرد : قال الله جلّ وعزّ : ( اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ ) ( سبأ : 11 ) .
قال الفرَّاء : يقول : لا تجعل مِسمارَ الدِّرْع دَقِيقاً فيَنفَلق ، ولا غَليظاً فيَفْصِم الحَلَق .
وقال الزّجّاج : السّرْد في اللّغة : تَقدِمة شيء إلى شيء حتى يتّسق بعض إلى إثْرِ بعض متَتابعاً .
ويقال : سَرَدَ فلانٌ الحديثَ يَسرُدُه سَرْداً : إذا تابَعَه . وسَرَد فلانٌ الصَّوْمَ : إذا وَالاه .
وقال في التفسير : السَّرْدُ : السَّمْرُ ، وهو غير خارجٍ من اللّغة ، لأنّ السَّمْر تقديرُك طرَف الحَلْقة إلى طَرَفها الآخر .
قال : وقال سيبويه : رجل سَرَنْدَى : مشتقّ من السّرْد ، ومعناه : الّذي يَمضِي قُدُماً . قال : والسَّرَد : الحَلَق ، وهو الزَّرَد ، ومنه قيل لصاحبها سرّاد وزَرّاد .
وقال اللّيث : السَّرْد : اسمٌ جامعٌ للدُّروع وما أَشبَهَها من عَمَل الحَلَق ، وسُمِّي سَرْداً لأنه يُسرَّد فيُثقب طرفَا كلّ حلقة بالمسمار ، فذلك الحَلَق المُسَرَّد ، والمِسْرَد هو المِثقَب ، وهو السِّراد .
وقال لَبيد :
كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال
وقال طَرَفة :
حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ
ويسمَّى اللّسان مِسرَداً .
قال أبو بكر في قولهم : سردَ فلانٌ الكتابَ معناه : دَرَسه مُحكماً مجوَّداً ، أي : أَحكَمَ دَرْسَه وأجادَه ، من قولهم : سَرَدْتُ الدِّرعَ إذا أحكمتَ مَسامِيرها ، ودِرْع مسرودةٌ : محكمةُ المسامير والحَلَق .
والسَّرَادُ من الثَّمر : ما أَضَرَّ به العطش فيبِس قبلَ ينْعِه . وقد أَسرَد النخلُ ، والواحدة سَرَادَة .
وقال الفرَّاء : السَّرادة : الخَلالة الصُّلبة . والسراد من الزبيب يقال له بالفارسية : زنجير .
وقال ابن الأعرابيّ : السّرادُ : المتتابع .
وقيل لأعرابيّ : ما أَشهُرُ الحُرُم ؟ فقال : ثلاثةٌ سَرْد ، وواحد فَرْد .
عمرو عن أبيه : السارِدُ : الخرّاز . والإشْفَى يقال له : السِّرادُ والمِسرَدُ والمخْصَف .
ردس : قال الليث : الرَّدْس : دَكُّك أرضاً أو حائطاً أو مَدَراً بشيء صُلْبٍ عريضٍ يسمى مِرْدَساً ، وأَنشد :
يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
أبو عبيد عن الأحمر : المِرْداسُ : الصَّخْرة يُرمَى بها في البئر ليُعلمَ أفيها ماءٌ أم لا .
قال الراجز :
قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي
وقال شَمِر : يقال : رَدَسه بالحَجَر ، أي : ضرَبَه ورَمَاه بها .
وقال رؤبة :
هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ
أي : داقٌّ . ويقال : رَدَسَه بحَجَر ونَدَسَه ورَداه : إذا رَماه .
وقال ابن الأعرابيّ : الرَّدُوس : النُّطوح المِزحَم ، وقال الطِّرمّاح :
تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها
إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ
قال أبو عَمْرو : المِرْدَاسُ : الرأس لأنه يردُسُ به ، أي : يردُّ به ويُدفَع . والرَّعُون المتحرّك ؛ يقال : رَدَس برأسه ، أي : دَفَع بها .
درس : أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا كان بالبَعير شيءٌ خَفيف مِن الجَرَب قيل : به شيء من دَرْس وأَنشد :
من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ
وأخبَرَ المنذريُّ عن أبي العبّاس في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ ) ( الأنعام : 105 ) ، قال : معناه : وكذلك نُبيِّن لهم الآيات مِن هُنا وهُنا لكي يقولوا : إنك دَرَسْتَ ، أي : تَعَلّمتَ ، أي : هذا الّذي جئتَ به عُلِّمتَ .
قال : وقرأ ابنُ عبّاس ومجاهد : ( دارَسْتَ ) ، وفسّرها : قرأتَ على اليهود وقرءوا عليكَ ، وقرئت : ( وليقولوا دُرِسَت ) ، أي : قُرِئَتْ وتُلِيَتْ . وقُرىء : ( دَرِسَتْ ) ، أي : تَقادَمت ، أي : هذا الّذي تتلوه علينا شيء قد تَطاوَل ومَرَّ بنا .
وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : دَرَسَ الشيءُ يَدْرُس دُرُوساً ، ودَرَسْتُ الكتابَ أدرُسُه دِراسةً . والمِدْرَسُ : المكان الذي يُدرَس فيه . والمِدْرَس : الكِتاب . والدِّراس : المُدارَسة .
قال : والدُّروس : دُرُوس الجارية إذا طَمِشَتْ ، يقال : جارية دارِسُ ، وجوارٍ دُرَّس وَدَوارِس .
وقال الأسوَد بنُ يَعفُر يصف جَواريَ حين أدركنَ :
اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ
صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ
ودرَسَت الجاريةُ تَدْرُس دُرُوساً . والدَّرْسُ : الجَرَب أوّلُ ما يظهر منه . والدَّرْس والدِّرْس والدَّرِيس : الثوبُ الخَلَق .
قال ابنُ أحمر :
لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها
ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد
قال ابن السكّيت : ظنّ أن اليَرَنْدَج عمل من عَمَل الناس يُعمَل ، وإنّما اليَرَنْدج جلودٌ سُود . وقولُه : ودِراس أعوَصَ ، لَم يُدارِس الناسَ عَوِيصَ الكلام ، وقولُه : دارسٍ متخدِّر ، أي : يَغْمضُ أحياناً فلا يُرَى ، ويظهر أحياناً فيرى ، ما تخدّد منه غُمضَ ، وما لم يتخدّد ظَهَر . ويُروَى : متجدِّد بالجيم ، ومعناه : أن ما ظَهَر منه جديد وما لم يظهر دارس .
قال : وسمعتُ أبا الهَيْثَم يقول : دَرَس الأَثرُ يَدرسُ دُرُوساً ، أو دَرَسهُ الرِّيح تَدْرُسه دَرْساً ، أي : مَحَتْه ومن ذلك قيل :
دَرَسْتُ الثوبَ أدرُسُه دَرْساً فهو مَدْرُوس ودَرِيس ، أَي : أَخْلَقْته ومن قيل للثّوب الخَلُق دريس ، وجمعُه دِرْسَان .
وكذلك قالوا : دَرَس البعيرُ : إذا جَرب جَرَباً شديداً فقُطِرَ ، قال جرير :
رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً
في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ
قال : وقيل : دَرَسْتُ الكتابَ أدرُسه دَرْساً ، أي : ذَلَّلتُه بكثرة القراءة حتى خَفّ حِفْظُه عليّ من ذلك ، وقال كعب بن زهير :
وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ
وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ
قال : الدُّرْسةُ : الرّياضة ؛ ومنه دَرَسْتُ السُورة حتّى حفِظتُها ؛ ودَرَستُ القضيب ، أي : رُضْتُه . والإدْهان المَذَلة واللِّين .
وقال غيره : دُرِسَ الطعامُ يُدْرس دِراساً : إذا دِيسَ . والدِّراسُ : الدِّياسُ بِلُغة أهلِ الشام ، وقال :
حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق
أي : داسَ ، وأرادَ بالحَمراءِ برّةً حَمْراءَ في لَونها .
وقول لَبيد :
يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في
الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ
قال الْمُدارِس : الذي قرأ الكتب ودَرَسها . وقيل : المُدَارِسُ : الَّذي قارَفَ الذُّنوبَ وتَلَطَّخَ بها ، من الدَّرْسِ وهو الجَرَب . والمِدْراسُ : البيتُ الذي يُدْرَسُ فيه القرآن ، وكذلك مِدْرَاسُ اليَهود .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدِّرْوَاسُ :
الكبيرُ الرأس من الكلابِ . والدِّرْباس بالباء : الكلبُ العَقُور ، وأنشد :
أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ
هذا كلبٌ كأنه قد ضَرِيَ في زِقَاقِ السَّمْن يأكلها ، فأَعَدَّ له كلباً آخَر يقال له دِرْوَاس .
وقال غيرُه : الدَّرَاوس من الإبل : الذُّلُل الغِلاظ الأعناق ، واحِدها دِرْواس .
أبو عُبَيد عن الفرّاءِ : الدَّرَاوِس : العِظامُ من الإبل .

##### Türkçe

س د ر
**سدر** ، **سرد** ، **دسر** ، **درس** ، **ردس** : kullanımdadır.

**سدر** : **السِّدر** : cins ismidir; teki **سِدْرَة**’dir.

Ağaçlardan olan **السِّدْر** iki **سِدْران**dır: ikisinden biri, meyvesinden faydalanılmayan, yaprağı yıkanmak için elverişli olmayan, bazen çoban kadın için yaprağı silkelenen, yenmeyen buruk bir meyvesi olan yabani **سِدْر**’dür; Araplar ona **الضّال** derler. **السِّدر**’in ikinci cinsi su üzerinde biter; meyvesi **النَّبِق**’tir; yaprağı yıkanmalıktır; **العُنّاب** ağacına benzer; onun **سُلاّء**’u gibi **سُلاّء**’u ve onun yaprağı gibi yaprağı vardır; ancak **العُنَّاب**’ın meyvesi kırmızı tatlıdır, **السِّدْر**’in meyvesi sarı ekşi olup onunla meyvelenilir. Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: ( ) **أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى** ( ) ( **الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى** ) (النجم: 14، 15), **اللّيث** onun yedinci gökte bir **سِدْرة** olduğunu, onu ne bir melek ne de bir peygamberin aşmadığını iddia etti; göğü ve cenneti gölgelemiştir. **السِّدْرة** **سِدْراً** ve **سِدَراً** ve **سِدِرات** olarak çoğul yapılır. **السدر**: cins için bir isimdir; teki **سِدْرة**’dir.

**أبو عبيد**: **السادِرُ**: hiçbir şeye aldırmayan ve ne yaptığını umursamayan kimsedir.

**اللّيث** dedi: **السَّدَرُ**: bakışın akıp gitmesi (gözün sabitlenememesi)dir,
denir ki: **سَدِر** gözü **يسْدر سَدَراً**: eğer görmüyor ise; o hâlde o **سَدِر**’dir. Ve **عينٌ سَدَرة**.

**أبو زَيد** dedi: **السَّدَر**: gözün körelmesi; **السَمادِير**: görmenin zayıflığıdır. **السَّدْرُ** ve **السَّدْل**: saçın salıverilmesidir; denir ki: **شعر مَسْدُور** ve **مَسْدول** ve **شعر مُنْسَدِر** ve **مُنْسَدِل**: eğer salıverilmiş ise. **أبو عُبَيْد**: denir ki: falan **انسَدَرَ** koşar, ve **انّصَلت** koşar: eğer koşmasında hızlandı ise.

**اللّيث** dedi: **السَّدِير**: **الحيرة**’de bir nehirdir.

**عديّ** dedi:
سَرَّه حالُه وكثرةُ مَا يملِك
والبحرُ مُعرِضاً والسَّدِير

**ابن السكّيت** dedi: **الأصمعي** dedi: **السَّدِير** Farsçadır; sanki aslı **سادِلٌ**’dir; yani: iç içe geçmiş üç kubbe içinde bir kubbedir; insanların bugün **سِدْليّاً** diye adlandırdığı şeydir; Araplar onu Arapçalaştırdı da **سَدِير** dediler. **( نوادر الأصمعي )**’de, onu **أبو يَعلى**’nın ondan rivayet ettiğine göre dedi ki: ve **أبو عمرو بنُ العَلاء** dedi: **السَّدِيرُ**: ottur.

**أبو زَيد** dedi: adam boş geldiğinde ona denir ki: **جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه**. Dedi: bazısı **جاء ينفض أصْدَريْه** der. Dedi: **أسدراه**: iki omzudur.

**ابن السكّيت** dedi: boş geldiğinde **جاء ينفُض أزْدَرَيْه** (denir).

**اللّحياني** dedi: **سَدَرَ** elbisesini **سَدْراً**: eğer onu boyuna salıverdi ise.

**أبو عَمْرو** dedi: **تَسدَّر** elbisesiyle: eğer onunla büründü ise. Dedi: ve bazı **قيس**’i şöyle derken işittim: adam memleketlerde **سَدَل** ve **سَدَر**: eğer içinde gidip de onu hiçbir şey geri çevirmedi ise.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **سَدر**: aydır. Ve **سَدِر**: şiddetli sıcaktan şaşırdı. Dedi: Arapların bir oyunu vardır, ona **السُّدّر** ve **الطُّبن** denir.

**أبو تراب** dedi: **أبو عُبيدة** dedi: falan **جاء يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه** ile geldi; yani: iki yanı (koltuk altı/yan taraf) ile; bu, boş geldiğinde olur.

**دسر**: **اللّيث** dedi: **الدَّسْر**: saplama ve şiddetli itmedir; denir ki: onu mızrakla **دَسَره**; ve şu beyiti okudu:
عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ
Dedi: **البُضْعُ**’da **الدَّسْر** kullanılır; denir ki: onu aletiyle **دسَرَها**.

**الفرّاء** onun sözü hakkında dedi: ( **قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ** ) (القمر: 13), dedi: **الدُّسُر**: geminin çivileri ve onunla bağlanan şeritleridir.

**الزّجّاج** dedi: **السَّمْر** gibi olan her şey. Bir şeyi bir şeye kuvvet ve şiddetle sokmak **الدَّسْر**’dür; denir ki: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أدسُره** ve **أدسِره** **دَسْراً**. Dedi: **الدُّسْر**’ün teki **دِسَار**’dır.

**ابن عبّاس**’a **العَنْبَر** zekâtı soruldu da dedi ki: o ancak denizin onu **دَسَره** olduğu bir şeydir; manası: denizin dalgası onu itti de kıyıya attı; onda zekât yoktur.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **الدَّسْر**: gemidir.

**ثعلب** onun sözü hakkında dedi: ( **وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ** ( .
Bazısı dedi: o, onun göğsüyle suyu itmesidir. Ve denir ki: **الدُّسُر**: çivilerdir. Ve denir ki: **الدِّسارُ**: liften olan, bir kısmı bir kısmına bağlanan şerittir.

**اللّيث** dedi: **جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ** ve **دَوْسَر**: o, iri, başlı ve omuzlu olandır.

**سَلَمة**’nin **الفرّاء**’dan rivayeti: **الدَّوْسَرِيُّ**: develerden güçlü olandır. Ve **دَوْسَر**: **النُّعمان بن المنذر**’in bir birliğiydi; ve şu beyiti okudu:
ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً
أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ
Ve **بنو سَعْد بنِ زيد مَناةَ** cahiliyede **دَوْسَر** diye lakaplanırdı.

**سرد**: Yüce ve aziz Allah dedi: ( **اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ** ) (سبأ: 11).
**الفرَّاء** dedi: der ki: zırhın çivisini ince yapma da yarılıp ayrılsın; kalın da yapma da halkaları kırıp koparsın.

**الزّجّاج** dedi: dilde **السّرْد**: bir şeyi bir şeye, bir kısmı bir kısmının ardından ardışık olarak düzenli hâle gelinceye kadar öne katmaktır.

Ve denir ki: falan hadisi **سَرَدَ**; onu **يَسرُدُه سَرْداً**: eğer onu peş peşe getirdi ise. Ve falan orucu **سَرَدَ**: eğer onu ard arda tuttu ise.

Tefsirde dedi: **السَّرْدُ**: **السَّمْرُ**’dür; bu dilden çıkmış değildir; çünkü **السَّمْر** senin halkanın ucunu onun öteki ucuna göre ölçmendir.

Dedi: ve **سيبويه** dedi: **رجل سَرَنْدَى**: **السّرْد**’den türemiştir; manası: öne doğru giden kimsedir. Dedi: ve **السَّرَد**: halkalardır; o **الزَّرَد**’dir; bundan dolayı sahibine **سرّاد** ve **زَرّاد** denmiştir.

**اللّيث** dedi: **السَّرْد**: zırhlar ve halka işi olan benzerlerinin hepsini toplayan bir isimdir; **سَرْداً** diye adlandırıldı, çünkü o **يُسرَّد**: her halkanın iki ucu çiviyle delinip (perçinlenip) birleştirilir; işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**’dir. **المِسْرَد** delgidir; o **السِّراد**’dır.

**لَبيد** dedi:
كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال

**طَرَفة** dedi:
حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ

Dil de **مِسرَداً** diye adlandırılır.

**أبو بكر** onların “falan kitabı **سردَ**” sözünde dedi: manası, onu sağlamlaştırarak, güzelce **دَرَسه**’dir; yani: onun **دَرْس**’unu sağlamlaştırdı ve onu iyi yaptı; onların “zırhı **سَرَدْتُ**” sözünden: eğer onun çivilerini sağlamlaştırdıysan. Ve **دِرْع مسرودةٌ**: çivileri ve halkaları sağlam olandır.

Meyveden **السَّرَادُ**: susuzluğun zarar verdiği, olgunlaşmadan önce kuruyan şeydir. Hurma ağacı **أَسرَد** etmiştir; teki **سَرَادَة**’dir.

**الفرَّاء** dedi: **السَّرادة**: sert **الخَلالة**’dır. Ve kuru üzümden **السراد**a Farsçada **زنجير** denir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **السّرادُ**: peş peşe olandır.

Bir bedevîye: haram aylar hangileridir? denildi de dedi ki: üçü **سَرْد** (ard arda), biri **فَرْد** (tek).

**عمرو** babasından: **السارِدُ**: saraçtır. Ve **الإشْفَى**’ya **السِّرادُ** ve **المِسرَدُ** ve **المخْصَف** denir.

**ردس**: **اللّيث** dedi: **الرَّدْس**: sert, geniş bir şeyle—**مِرْدَس** denilen—bir yeri veya duvarı veya kerpici dövüp sıkıştırmandır; ve şu beyiti okudu:
يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا

**أبو عبيد**’in **الأحمر**’den rivayeti: **المِرْداسُ**: kuyuda su var mı yok mu bilinsin diye kuyuya atılan kayadır.

**الراجز** dedi:
قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي

**شَمِر** dedi: denir ki: onu taşla **رَدَسه**; yani: onu onunla vurdu ve attı.

**رؤبة** dedi:
هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ
yani: döven. Ve denir ki: onu taşla **رَدَسَه** ve **نَدَسَه** ve **رَداه**: eğer attı ise.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الرَّدُوس**: sıkışık boynuz vuruşudur. Ve **الطِّرمّاح** dedi:
تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها
إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ

**أبو عَمْرو** dedi: **المِرْدَاسُ**: baştır; çünkü onunla **يردُسُ**; yani: onunla geri çevrilir ve itilir. Ve **الرَّعُون** hareketli olandır; denir ki: başıyla **رَدَس**; yani: onunla itti.

**درس**: **أبو عُبَيْد**’in **الأصمعيّ**’den rivayeti: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olursa “onda **دَرْس**’ten bir şey var” denir; ve şu beyiti okudu:
من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ

**المنذريّ** **أبو العبّاس**’tan, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında haber verdi: ( **وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ** ) (الأنعام: 105), dedi: manası: ve böylece onlara ayetleri buradan buraya açıklarız ki “sen **دَرَسْتَ**” desinler; yani: öğrendin; yani: getirdiğin bu şey sana öğretilmiştir.

Dedi: **ابنُ عبّاس** ve **مجاهد** ( **دارَسْتَ** ) okudu; onu şöyle açıkladı: Yahudilere okudun, onlar da sana okudular. Ve ( **وليقولوا دُرِسَت** ) okundu: yani: okundu ve tilavet edildi. Ve ( **دَرِسَتْ** ) okundu: yani: eskidi; yani: bize okuduğun bu şey, uzayıp geçmiş, bize uğramış bir şeydir.

Ve bana **المنذريّ**, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi ki dedi: denir ki: şey **دَرَسَ**; **يَدْرُس دُرُوساً**. Ve kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه دِراسةً**. **المِدْرَسُ**: içinde ders yapılan yerdir. Ve **المِدْرَس**: kitaptır. Ve **الدِّراس**: **المُدارَسة**’dir.

Dedi: ve **الدُّروس**: cariyenin **دُرُوس**’udur, eğer silinip belirsizleştiyse; denir ki: **جارية دارِسُ**; ve cariyeler: **دُرَّس** ve **دَوارِس**.

**الأسوَد بنُ يَعفُر** cariyeleri olgunluğa eriştiklerinde onları vasfederek dedi:
اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ
صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ

Ve cariye **دَرَسَت**; **تَدْرُس دُرُوساً**. Ve **الدَّرْسُ**: uyuzun ilk belirenidir. Ve **الدَّرْس** ve **الدِّرْس** ve **الدَّرِيس**: eski elbisedir.

**ابنُ أحمر** dedi:
لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها
ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد

**ابن السكّيت** dedi: **اليَرَنْدَج**’in insanların işi olan bir işten yapıldığını sandı; hâlbuki **اليَرَنْدج** siyah derilerdir. Ve onun sözü: **ودِراس أعوَصَ**: insanlar ile zor sözün zorluğunu **يُدارِس** etmemiştir. Ve onun sözü: **دارِسٍ متخدِّد**: yani: bazen gözden kaybolur da görülmez, bazen görünür de görülür; ondan **تخدّد** olan kısmı kaybolmuştur, **لم يتخدّد** olan kısmı görünmüştür. Ve **متجدِّد** (ج ile) diye rivayet edilir; manası: ondan görünen yenidir, görünmeyen **دارس** (eskimiş)tir.

Dedi: ve **أبو الهَيْثَم**’i şöyle derken işittim: iz **دَرَس**; **يَدرسُ دُرُوساً**; yahut rüzgâr onu **دَرَسهُ**; onu **تَدْرُسه دَرْساً**: yani: onu sildi. Bundan dolayı denildi:
Elbiseyi **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه دَرْساً**; o hâlde o **مَدْرُوس** ve **دَرِيس**’tir; yani: onu eskittim. Ve elbise eski olana **دريس** denmesindendir. Onun çoğulu **دِرْسَان**’dır.

Aynı şekilde dediler: deve **دَرَس**: eğer şiddetli uyuz oldu da damlatıldı (tedavi için katran vb. damlatıldı) ise. **جرير** dedi:
رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً
في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ

Dedi: ve denildi: kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسه دَرْساً**: yani: çok okumakla onu yumuşattım (alıştırdım) da onu ezberlemek bana hafifledi. Bundan dolayı **كعب بن زهير** dedi:
وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ
وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ

Dedi: **الدُّرْسةُ**: alıştırma/terbiye (riyazet)tir; ondan: sûreyi **دَرَسْتُ** ta ki onu ezberledim; ve değneği **دَرَستُ**: yani: onu alıştırdım. Ve **الإدْهان**: alçakgönüllülük ve yumuşaklıktır.

Başkası dedi: yiyecek **دُرِسَ**; **يُدْرس دِراساً**: eğer çiğnendi (ayakla ezildi) ise. Ve **الدِّراسُ**: Şam ehlinin dilinde **الدِّياس** (harman dövme)dir. Ve dedi:
حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق
yani: dövdü; **الحَمراء** ile rengi kırmızı olan buğdayı kastetti.

**لَبيد**’in sözü:
يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في
الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ

**الْمُدارِس**: kitapları okuyan ve onları **دَرَس** eden kimsedir. Ve denildi: **المُدَارِسُ**: günahları işleyip onlarla kirlenen kimsedir; **الدَّرْس**’ten, o da uyuzdur. **المِدْراسُ**: içinde Kur’an’ın ders yapıldığı evdir; Yahudilerin **مِدْرَاس**’ı da böyledir.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **الدِّرْوَاسُ**:
köpeklerden büyük başlı olandır. Ve **الدِّرْباس** (باء ile): saldırgan köpektir; ve şu beyiti okudu:
أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ
Bu, sanki yağ tulumunda alışıp onu yiyen bir köpektir; ona karşı başka bir köpek hazırladı; ona **دِرْوَاس** denir.

Başkası dedi: develerden **الدَّرَاوس**: uysal, kalın boyunlu olanlardır; teki **دِرْواس**’tır.

**أبو عُبَيد**’in **الفرّاءِ**’dan rivayeti: **الدَّرَاوِس**: develerden iri olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والراء وما يثلثهما)
  (درز)  الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
  * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
  (درس)  الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن الباب الدَّرِيس: الثّوب الخَلَق. ومنه دَرَسَتِ المرأةُ: حاضَت. ويقال إنَّ فرجَها يكنّى أبا أَدْرَاس([2]) وهو من الحَيْض. ودَرَسْتُ الحَنْطَة وغيرَها في سُنْبُلها. إذا دُسْتَها. فهذا محمولُ على أنّها جُعِلت تحتَ الأقدام، كالطَّريق الذي يُدرْس ويُمشَى فيه. قال:
  * سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ([3]) *
  والدَّرْس: الجَرَب القليل يكون بالبَعير.
  ومن الباب دَرَسْتُ القُرآنَ وغيرَه. وذلك أنّ الدّارِسَ يتتبَّع ما كان قرأ، كالسَّالك للطريق يتَتبَّعُه.
  ومما شذَّ عن الباب الدِّرْوَاس: الغليظ العُنق من النّاسِ والدّوابّ.
  (درص)  الدار والراء والصاد ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يفرَّع منه، لكنّهم يقولون الدِّرص ولدُ الفأرة، وجمعهُ دِرَصَةٌ. ويقولون: وقع القوم في أُمِّ أدْرَاصٍ، إذا وقعوا في مَهْلَََُِكَة. وهو ذاك الأوّل؛ لأنّ الأرض الفارغَة يكون فيها أدراص. قال:
وما أمُّ أدراصٍ بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])ويقولون للرّجُل إذا عَيَّ بأمرِه: "ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ".
  (درع)  الدال والراء والعين أصلٌ واحد، وهو شيءٌ [من اللِّباس] ثم يُحمَل عليه تشبيهاً. فالدِّرع دِرْعُ الحديد مؤنثة، والجمع دُروع وأدراع. ودِرْع المرأة: قميصُها، مذكّر.
  وهذا هو الأصل. ثمَّ يقال: شاةٌ دَرْعاء، وهي التي اسوَدَّ رأسُها وابيضَّ سائرُها. وهو القياس؛ لأنَّ بياضَ سائِر بدنِها كدرعٍ لها قد لبِسَتْهُ. ومنه الليالي الدُّرَْع، وهي ثلاثٌ تسودّ أوائلُها ويبيضُّ سائرُها، شُبِّهت بالشَّاة الدَّرْعاء. فهذا مشبَّهٌ بمشبَّهٍ بغيره.
  ومما شذَّ عن الباب الاندراعُ: التقدُّمُ في السير. قال:
  * أَمامَ الخَيْل تَنْدَرِعُ اندرَاعا([5]) *
  (درق)  الدال والراء والقاف ليس هو عندي أصلاً يُقاس عليه. لكن الدَّرَقَة معروفة، والجمع دَرَق وأدْراق. قال رؤبة:
  * لو صَفَّ أدْرَاقاً مَضَى من الدّرَقْ([6]) *
  والدَّرْدَق: صِغار الإِبل، وأطفالُ الوِلْدان.
  (درك)  الدال والراء والكاف أصلٌ واحد، وهو لُحوق الشَّيء بالشّيء ووُصوله إليه. يقال أدْرَكْتُ *الشّيءَ أُدْرِكُه إدراكاً. ويقال فرس دَرَكُ الطريدةِ، إذا كانت لا تَفوتُه طريدة. ويقال أدرك الغلامُ والجارية، إذا بلَغَا. وتدارَكَ القومُ: لَحِق آخرُهم أوّلَهم. وتدارَكَ الثَّرَيَانِ، إذا أدرك الثَّرَى الثاني المَطَرَ الأوّل. فأمَّا قوله تعالى: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66]، فهو من هذا؛ لأنَّ عِلْمَهم أدركَهم في الآخرة حين لم ينفَعْهم.
  والدَّرَك: القطعة من الحَبْل تُشَدُّ في طَرَف الرِّشاء إلى عَرْقُوَة الدَّلو؛ لئلاَّ يأكلَ الماءُ الرِّشاء. وهو وإن كان لهذا فبِهِ تُدرَك الدَّلْو([7]).
  ومن ذلك الدَّرَك، وهي منازِل أهل النار. وذلك أن الجنّة [درجاتٌ، والنَّار([8])] دركات. قال الله تعالى: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]، وهي منازلُهم التي يُدْرِكونها ويَلْحَقُون بها. نعوذُ بالله منها!
  (درم)  الدار والراء والميم أصلٌ يدلُّ على مقاربةٍ ولِين. يقال دِرْعٌ درِمَةٌ، أي ليِّنة مُتَّسقة. والدَّرَمان: تقارُبُ الخَطْو. وبذلك سمِّي الرَّجُل دارماً.
  ومن الباب الدَّرَم، وهو استواءٌ في الكَعْب تحت اللَّحم حتَّى لا يكونُ له حَجْم. يقال له كَعْبٌ أدْرَمُ. قال:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])ويقال دَرِمَتْ أسنانُه؛ وذلك إذا انسحَجَتْ ولانت غُرُوبُها.
  ومن هذا قولُهم أدْرَمَ الفَرَسُ، إذا سقَطَتْ سِنُّه فخرَجَ من الإثْناء إلى الإرباع. والدَّرَّامة: المرأة القصيرة. وهو عندنا مُقارَبَة الخطْو؛ لأنَّ القصيرة كذا تكون. قال:
مِن البِيض لا دَرَّامةٌ قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])ثم يشتقّ من هذا الذي ذكرناه ما بَعدَه. فبَنُو الأدرَم: قَبيلة. قال:
  * إنَّ بَنِي الأَدْرَمِ لَيْسُوا مِنْ أحَدْ *
  ودَرِمٌ: اسمُ رجلٍ في قول الأعشى:
  * كما قِيل في الحيِّ أوْدَى دَرِمْ([11]) *
  وهو رجلٌ من شيبان قُتِل ولم يُدرَكْ بثأرِه.
  (درن)  الدال والراء والنون أصلٌ صحيح، وهو تقادُمٌ في الشَّيء مع تغيُّرِ
لَون. فالدَّرِين: اليَبِيسُ الحَوْليّ. ويقال للأرض المجْدبة: أمُّ دَرِينٍ. قال:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])  يقول: تعالَيْ نلزَمْ حُبَّنَا وأرضَنا وعَيْشَنَا.
  ومن الباب الدَّرَن، وهو الوسَخ. ومنه دُرَيْنَةُ، وهو نعتٌ للأحمق([13]). فأمّا قولُهم إنَّ الإدْرَوْنَ الأصلُ فكلامٌ قد قِيل، وما ندري ما هُو([14]).
  (دره)  الدال والراء والهاء ليس أصلاً؛ لأن الهاء مبدلة من همزة. يقال: دَرَأ أي طلع، ثم يقلب هاءً؛ فيقال دَرَهَ. والمِدْرَه: لسان القوم والمتكلِّم عنهم.
  (دري)  الدال والراء والحرف المعتلّ والمهموز. أمّا الذي ليس بمهموزٍ فأصلان: أحدهما قَصْد الشيء واعتمادُهُ طلَباً، والآخَر حِدَّةٌ تكون في الشَّيء. وأمّا المهموز فأصلٌ واحد، وهو دَفْع الشَّيء.
فالأول قولُهم: ادّرَى بنُو فلانٍ مكانَ كذا، أي اعتمدوه بغَزْوٍ أو غارة قال:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])  والدّرِيَّة: الدّابّة التي يَستَتِرُ بها الذي يَرمِي الصَّيدَ ليصيده. يقال منه دَرَيت وادَّرَيْت. قال الأخطل:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])  قال ابنُ الأعرابيّ: تدرَّيت الصّيدَ، إذا نظرْتَ أين هُوَ ولم تَرَهُ بَعدُ([17]). ودريتُه: ختَلْتُه. فأمّا قوله تدرَّيت أي تعلَّمت لدريته([18]) أين هو، والقياسُ واحد. يقال دَرَيتُ الشَّيءَ، والله تعالى أدرانيهِ. قال الله تعالى: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]، وفلانٌ حَسَنُ الدِّرْيَة، كقولك حسن الفِطْنة.
  والأصل الآخَر قولهم للذي يُسَرَّحُ به الشَّعَْر ويُدْرَى: مِدْرىً؛ لأنّه محدَّد. ويقال شاةٌ مُدْرَاةٌ([19]): حديدة القَرْنَين. ويقال تَدَرَّت المرأةُ، إذا  سرَّحَتْ  شعرَها. ويقال إنّ المِدْرَيَيْنِ طُِبْيَا الشَّاةِ([20]). و*قد يُستعمل في أخلاف النّاقة. قال حُميدٌ:
  * تجودُ بِمدْرَيَيْنِ([21]) *
  وإنّما صارا مدْرَيَيْنِ لأنّهما إذا امتَلأَا تحدّدَ طَرَفاهما.
  وأما المهموز قولهم دَرَأْتُ الشَّيءَ: دفعتُه. قال الله تعالى: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. قال:
تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])  ومن الباب الدَّرِيئة: الحلقة التي يُتعلَّم عليها الطَّعْن. قال عمرو([23]):
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ  يقال: جاء السَّيل دَرْءًا، إذا جاءَ من بلدٍ بعيد. وفلان ذُو تُدْرَأٍ، أي قويٌّ على دفْع أعدائه عن نفْسه. قال:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])  ودَرَأَ فلانٌ، إذا طَلَع مفاجَأةً، وهو من الباب، كأنّه اندرَأ بنفسه، أي اندفع([25]). ومنه دارأْتُ فلاناً، إذا دافَعْتَه. وإذا ليّنْت الهمزة كان بمعنى الخَتْل والخِداع، ويرجعُ إلى الأصل الأوَّل الذي ذكرناه في دَرَيت وادَّريت. قال:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])  فأما الدّرْءُ، الذي هو الاعوجاج؛ فمن قياسِ الدّفْع؛ لأنّه إذا اعوجَّ اندفَعَ من حدّ الاستواء إلى الاعوجاج. وطريق ذو دَرْءٍ، أي كُسور وجِرَفَةٍ([27])، وهو من ذلك. ويقال: أقَمْت من دَرْئهِ، إذا قوَّمْتَه. قال:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28])  ويقولون: دَرَأَ البَعيرُ، إذا وَرِم ظَهْره. فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنّه يندفعُ إذا وَرِم. ومن الباب: أدرأَتِ النّاقةُ فهي مُدْرِئٌ، وذلك إذا أرخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
  (درب)  الدار والراء والباء الصّحيح منه أصلٌ واحد، وهو أن يُغْرَى بالشّيءِ ويلزمه. يقال دَرِبَ بالشّيء، إذا لزِمَه ولصق به. ومن هذا الباب تسميتُهم العادةَ والتّجرِبة دُرْبَة. ويقال طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء، إذا أُغْرِيَت. قال الشاعر([29]):
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب  وَدَرْبُ المدينة معروف، فإنْ كان صحيحاً عربيّاً فهو قياسُ الباب؛ لأنّ النّاسَ يَدْرَبُون به قصداً لـه. فأما تَدَرْبَى الشّيءُ، إذا تَدَهْدَى، فقد قيل([30]). والدّرْبانِيّة: جنسٌ من البقر. والدّردابُ: صوت الطَّبل. فكلُّ هذا كلامٌ ما يُدْرَى ما هو.
  (درج)  الدار والراء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على مُضِيِّ الشّيءِ والمُضيِّ في الشّيء. من ذلك قولُهم دَرَجَ الشّيءُ، إذا مَضَى لسبيله. ورجَع فُلانٌ أدراجَه، إذا رَجع في الطّريق الذي جاء منه. ودَرَج الصَّبيُّ، إذا مَشَى مِشْيته. قال الأصمعيّ: دَرَجَ الرجُلُ، إذا مَضَى ولم يُخْلِفْ نَسْلاً. ومَدَارج الأكمَة: الطُّرق المعترِضة فيها. قال:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])  فأمّا الدُّرج لبعض الأصوِنة والآلات، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ آخَرُ يدلُّ على سَترٍ وتَغْطية. من ذلك أدْرَجْتُ الكتابَ، وأدْرَجْتُ الحَبْل. قال:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) *
  ومن هذا الباب الثاني الدُّرْجة، وهي خِرَقٌ تُجعَل في حياء النّاقة ثم تُسَلُّ، فإذا شمّتْها الناقةُ حسِبتْها ولدَها فعطفَتْ عليه. قال:
  * ولم تُجعَلْ لها دُرَجُ الظِّئارِ([33]) *
  (درد)  الدال والراء والدال أُصَيْلٌ فيه كلامٌ يسير. فالدَّرَدُ من الأسنان: لصوقُها بالأسناخ وتأكُلُ ما فَضَل منها. وقد دَرِدَتْ وهي دُرْدٌ. ورجلٌ أدْرَدُ وامرأةٌ درداء.
  (درح)  الدال والراء والحاء أُصَيلٌ أيضاً. يقولون للرجل القصير: دِرْحايَة، ويكون مع ذلك ضَخْماً. قال:
  * عَكَوَّكاً إذا مَشَى دِرحايَهْ([34]) *
  والله أعلم.
-----------------------------------------------------------------------------
([1]) البيت لبعض الشراة، وهو حبيب بن خدرة الهلالي، يخاطب زيد بن علي، وكان خرج معه خياطون من أهل الكوفة فتركوه وانهزموا. انظر ثمار القلوب 215 والكامل 709-710. قال:
يابا حسين لو شراة عصابة *** صبحوك كان لوردهم إصداريابا حسين والجديد إلى بلى *** أولاد درزة أسلموك وطاروا([2]) يقال أبو أدراس، وأبو دراس أيضاً، بالدال المكسورة.
([3]) الرجز لابن ميادة؛ كما في اللسان (درس). وقبل البيت:
* هلا اشتريت حنطة بالرستاق *
([4]) ينسب البيت إلى طفيل الغنوي، ولقيس بن زهير، ولشريح بن الأحوص. انظر اللسان (درص) وملحقات ديوان طفيل ص64.
([5]) للقطامي في ديوانه 42 برواية: "أمام الركب". وصدره: * قطعت بذات ألواح تراها *
([6]) ديوان رؤبة 108.
([7]) في الأصل: "فيه تدرك الدلو".
([8]) تكملة ضرورية. وفي المجمل: "والنار دركات والجنة درجات".
([9]) للعجاج في ديوانه 57 واللسان (درم، بخند) وفي الديوان: "رهبة أن تصرما".
([10]) في الأصل والمجمل: "ومبسما"، صوابه من اللسان (درم، قمل).
([11]) صدره كما في ديوان الأعشى 31 واللسان (درم): * ولم يود من كنت تسعى له *
([12]) البيت في اللسان (درن، سمط).
([13]) ذكر في اللسان أنه لغة أهل الكوفة.
([14]) أورد له صاحب اللسان قول القلاخ:
ومثل عتاب رددناه إلى *** إدرونه ولؤم أصه على([15]) لسحيم بن وثيل الرياحي، كما في اللسان (دري). في الأصل: "يدرينا"، تحريف.
([16]) ديوان الأخطل 128 واللسان (دري). وقبله، وهو مطلع القصيدة:
ألا يا اسلمي يا هند هند بني بدروإن كان حيانا عدىً آخر الدهر([17]) في الأصل: "ولم يره بعده".
([18]) كذا. ولعله: "دريت الشيء أي علمت بدريته".
([19]) هذا اللفظ ومعناه لم يرد في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([20]) وهذا اللفظ بمعناه لم يرد أيضاً في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([21]) لم أجد هذه القطعة في ديوان حميد بن ثور الذي أعده العلامة الميمني للنشر، وهو محفوظ بالقسم الأدبي بدار الكتب المصرية، ولعله من شعر حميد الأرقط.
([22]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (درأ، وضن)، وقصيدته في المفضليات (2: 87-92).
([23]) عمرو بن معد يكرب. وقصيدة البيت الآتي في الأصمعيات 17-18 منسوبة إلى دريد بن الصمة. ونسبتها إلى عمرو بن معد يكرب في الحماسة (1: 44-45). وانظر اللسان (درأ).
([24]) البيت للعباس بن مرداس كما في اللسان (درأ) والخزانة (1: 73) حيث أنشد في الأخيرة قصيدة البيت.
([25]) في الأصل: "إذا اندفع".
([26]) لسحيم بن وثيل الرياحي، من أبيات في الأصمعيات 73. والبيت في اللسان (دري).
([27]) الجرفة، كعنبة: جمع جرف، بالضم وبضمتين، وهو ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض. وفي الأصل: "حرفة"، تحريف.
([28]) البيت للمتلمس في ديوانه ص1 مخطوطة الشنقيطي واللسان (درأ).
([29]) هو النابغة الذبياني، والبيت التالي من القصيدة الأولى في ديوانه ص4.
([30]) لم يذكر في اللسان والجمهرة، وذكر في القاموس مع المهموز"تدربأ".
([31]) الرجز لعبد الله ذي البجادين، دليل النبي صلى الله عليه وسلم كما في اللسان (درج).
([32]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (حملج)، وقد سبق في ص146.
([33]) لعمران بن حطان. وصدره: * جماد لا يراد الرسل منها *
([34]) الرجز لدلم أبي زعيب العبشمي، كما في اللسان (عكك). وقبله في اللسان (درج، دعك): * إما تريني رجلاً دعكايه *
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**درز**)  **الدال** ve **الراء** ve **الزاء** bir şey değildir; ve Arapların onda söylediğini sanmıyorum. Ancak **ابن الأعرابيّ**’nin şöyle dediği hikâye edilmiştir: Araplar aşağı tabaka için: “Onlar **دَرْزَة**’nin oğullarıdır” der; tıpkı hırsızlara ve benzerlerine: “**غَبْرَاء** oğulları” dediğin gibi. Ve inşad etti:
  * **دَرْزَة**’nin oğulları seni teslim ettiler ve uçtular([1]) *

  (**درس**)  **الدال** ve **الراء** ve **السين** tek bir asıldır; gizlilik, alçaklık ve silinip yok oluşa delâlet eder. **الدَّرْس**: gizli yol. “**دَرَسَ** ev” denir: silindi. Babdan **الدَّرِيس**: eski elbise. Ondan **دَرَسَتِ** kadın: hayız gördü. Ve denir ki onun ferci **أبا أَدْرَاس**([2]) diye kinayelenir; o da hayızdandır. Ve **دَرَسْتُ** buğdayı ve başkasını başağında; onu çiğnediğin zaman. Bu, onun ayakların altına konulmuş olması üzerine taşınmıştır; içinde **يُدرْس** olunan ve yürünülen yol gibi. Dedi:
  * esmer; **ابنُ مِخْرَاقْ**’ın çiğnediğinden([3]) *
  Ve **الدَّرْس**: devede olan az uyuzdur.
  Babdan: **دَرَسْتُ** Kur’ân’ı ve başkasını. Bu, **الدّارِس**’in okumuş olduğu şeyi takip etmesidir; yolun yolcusu gibi onu takip eder.
  Ve babdan şâz olan: **الدِّرْوَاس**: insanlardan ve bineklerden kalın boyunlu olan.

  (**درص**)  **الدار** ve **الراء** ve **الصاد** kıyas olunacak bir asıl değildir ve ondan türetilmez; lâkin onlar **الدِّرص** derler: farenin yavrusu; cem‘i **دِرَصَةٌ**. Ve derler: “Kavim **أُمِّ أدْرَاصٍ**’a düştü”, helâke düştükleri zaman. Ve o, o ilk şeydir; çünkü boş arazide **أدراص** olur. Dedi:
وما **أمُّ أدراصٍ** بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])
Ve derler: bir erkeğe işi hakkında acze düştüğünde: “**ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ**”.

  (**درع**)  **الدال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; o, [elbiseden] bir şeydir; sonra benzetme olarak onun üzerine taşınır. **الدِّرع**: demir zırh; müennestir; cem‘i **دُروع** ve **أدراع**. Ve **دِرْع** kadının: gömleği; müzekkerdir.
  Ve bu asıldır. Sonra denir: **شاةٌ دَرْعاء**; o, başı kararıp geri kalanı beyaz olan koyundur. Ve bu kıyastır; çünkü bedeninin geri kalanının beyazlığı, onun giymiş olduğu bir zırh gibi. Ondan **الليالي الدُّرَْع**: üç gecedir; başları kararır, geri kalanı beyazlar; **الشَّاة الدَّرْعاء**’a benzetilmiştir. Bu, başkasıyla benzetilmiş olana benzetilmiştir.
  Ve babdan şâz olan: **الاندراعُ**: yürüyüşte öne geçmek. Dedi:
  * atların önünde **تَنْدَرِعُ** bir öne atılışla([5]) *

  (**درق**)  **الدال** ve **الراء** ve **القاف** bence kıyas olunacak bir asıl değildir. Lâkin **الدَّرَقَة** bilinir; cem‘i **دَرَق** ve **أدْراق**. **رؤبة** dedi:
  * **أدْرَاقاً** dizseydi, **الدّرَقْ**’tan geçen geçerdi([6]) *
  Ve **الدَّرْدَق**: develerin küçükleri ve oğlan çocuklarının küçükleri.

  (**درك**)  **الدال** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yetişmesi ve ona ulaşmasıdır. Denir: **أدْرَكْتُ** **الشّيءَ** **أُدْرِكُه إدراكاً**. Ve denir: **فرس دَرَكُ الطريدةِ**; avı kaçırmadığı zaman. Ve denir: **أدرك** oğlan ve kız; ikisi bulûğa erdiği zaman. Ve **تدارَكَ** kavim: sonları önlerine yetişti. Ve **تدارَكَ الثَّرَيَانِ**; ikinci çiğ, birinci yağmura yetiştiği zaman. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66], bu bundandır; çünkü onların ilmi, kendilerine fayda vermediği vakitte âhirette onlara yetişti.
  Ve **الدَّرَك**: ipin bir parçasıdır; su, ipi yemesin diye kovanın **الرِّشاء**’sının ucuna, kovanın **عَرْقُوَة**’sine bağlanır. Her ne kadar bu bunun için ise de onunla kova **تُدرَك**([7]).
  Ve bundan **الدَّرَك**: cehennem ehlinin menzilleridir. Çünkü cennet [derecelerdir, ve ateş([8])] derekelerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]; ve onlar, ulaştıkları ve yetiştikleri menzilleridir. Allah’a sığınırız ondan!

  (**درم**)  **الدار** ve **الراء** ve **الميم** bir asıldır; yakınlığa ve yumuşaklığa delâlet eder. Denir: **دِرْعٌ درِمَةٌ**; yani yumuşak, muntazam. Ve **الدَّرَمان**: adımların birbirine yakınlığı. Bununla adlandırıldı erkek: **دارماً**.
  Babdan **الدَّرَم**: etin altında topukta bir düzlük; öyle ki onun bir hacmi olmaz. Ona **كَعْبٌ أدْرَمُ** denir. Dedi:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])
Ve denir: **دَرِمَتْ** dişleri; bu, sürtünüp aşındığı ve uçları yumuşadığı zaman.
  Ve bundan onların sözü: **أدْرَمَ** at; dişi düştüğü zaman, ikiliden dörtlüye çıktı. Ve **الدَّرَّامة**: kısa kadın. Bu, bizce adımın yakınlığıdır; çünkü kısa olan böyle olur. Dedi:
مِن البِيض لا **دَرَّامةٌ** قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])
Sonra, zikrettiğimiz bu şeyden ondan sonrasını türetir. **بَنُو الأدرَم**: bir kabiledir. Dedi:
  * **بَنِي الأَدْرَمِ** gerçekten hiçbir kimseden değildirler *
Ve **دَرِمٌ**: **الأعشى**’nın sözünde bir erkeğin adıdır:
  * tıpkı mahallede denildiği gibi: **دَرِمْ** helâk oldu([11]) *
Ve o, **شيبان**’dan bir erkektir; öldürüldü ve kan davasıyla ona yetişilmedi.

  (**درن**)  **الدال** ve **الراء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir şeyde eskilikle birlikte renk değişimine delâlet eder. **الدَّرِين**: yıllanmış kuru olan. Ve kıraç araziye: **أمُّ دَرِينٍ** denir. Dedi:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])
Der ki: gel, sevgimizi ve toprağımızı ve yaşayışımızı sürdürelim.
  Babdan **الدَّرَن**: kir. Ondan **دُرَيْنَةُ**; ahmak için bir sıfattır([13]). Onların “**الإدْرَوْنَ** asıldır” sözlerine gelince, söylenmiş bir sözdür; ne olduğunu bilmiyoruz([14]).

  (**دره**)  **الدال** ve **الراء** ve **الهاء** bir asıl değildir; çünkü **الهاء** hemzeden بدل edilmiştir. Denir: **دَرَأ** yani çıktı; sonra **هاء**’ya çevrilir; böylece **دَرَهَ** denir. Ve **المِدْرَه**: kavmin dili ve onlar adına konuşan.

  (**دري**)  **الدال** ve **الراء** ve illetli harf ve hemzeli harf. Hemzeli olmayan ise iki asıldır: birincisi, bir şeyi istemek üzere ona yönelmek ve ona dayanmak; diğeri, bir şeyde bulunan keskinliktir. Hemzeli olana gelince, tek bir asıldır; o da bir şeyi itmedir.
Birincisi onların sözü: “**ادّرَى** falan oğulları şu mekâna”; yani onu gazve veya baskınla hedef edindiler. Dedi:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])
Ve **الدّرِيَّة**: avı vurup avlamak isteyenin onunla gizlendiği binek hayvandır. Ondan **دَرَيت** ve **ادَّرَيْت** denir. **الأخطل** dedi:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**تدرَّيت** avı”; yani nerede olduğuna baktın da onu henüz görmedin([17]). Ve **دريتُه**: onu aldattım. “**تدرَّيت**” sözüne gelince, yani “öğrendim” (çünkü **دريته**([18]) nerede olduğunu), kıyas birdir. Denir: **دَرَيتُ** şeyi; Allah Teâlâ onu bana **أدرانيهِ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]. Ve falan kimse **حَسَنُ الدِّرْيَة**’dir; tıpkı “güzel anlayışlı” demen gibi.
  Diğer asıl: saçın tarandığı ve **يُدْرَى** olunduğu şeye onların **مِدْرىً** demeleridir; çünkü o sivridir. Ve denir: **شاةٌ مُدْرَاةٌ**([19]): iki boynuzu sivri. Ve denir: **تَدَرَّت** kadın; saçını taradığı zaman. Ve denir ki **المِدْرَيَيْنِ** koyunun iki memesi([20])dir. Ve *devenin meme başlarında da kullanılır. **حُميدٌ** dedi:
  * **بِمدْرَيَيْنِ** cömertçe verir([21]) *
İkisi **مدْرَيَيْنِ** oldu; çünkü doldukları zaman uçları sivrileşir.
  Hemzeli olana gelince, onların sözü: **دَرَأْتُ** şeyi: onu ittim. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. Dedi:
تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])
Babdan **الدَّرِيئة**: mızrak saplamayı öğrenmek için halka. **عمرو**([23]) dedi:
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ
Denir: “Sel **دَرْءًا** geldi”; uzak bir beldeden geldiği zaman. Ve falan kimse **ذُو تُدْرَأٍ**’dır; yani düşmanlarını kendinden itmeye güçlü. Dedi:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])
Ve **دَرَأَ** falan; ansızın çıktığı zaman; bu da babdandır; sanki kendisiyle **اندرَأ** etti, yani itildi([25]). Ondan **دارأْتُ** falanı; onunla itiştiğim zaman. Hemzeyi yumuşatırsan, aldatma ve hile manasında olur; ve **دَرَيت** ve **ادَّريت**’te zikrettiğimiz birinci asla döner. Dedi:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])
**الدّرْءُ**’e gelince, o ki eğriliktir; itmenin kıyasındandır; çünkü eğrildiği zaman, düzgünlüğün sınırından eğriliğe doğru itilmiş olur. Ve **طريق ذو دَرْءٍ**: yani kırıklıklar ve **جِرَفَةٍ**([27]) olan (yol); bu da ondandır. Ve denir: “Onun **دَرْئِه**’inden **أقَمْت**”; yani onu doğrulttum. Dedi:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28])
Ve derler: **دَرَأَ** deve; sırtı şiştiği zaman. Eğer sahih ise, babdandır; çünkü şiştiği zaman itilir. Babdan: **أدرأَتِ** deve; o **مُدْرِئٌ**’dir; bu, doğum sırasında memesini saldığı zaman.

  (**درب**)  **الدار** ve **الراء** ve **الباء**; sahih olanı tek bir asıldır: bir şeye alıştırılmak ve ona yapışmak. Denir: **دَرِبَ** bir şeye; ona bağlandığı ve yapıştığı zaman. Bu babdandır: onların âdeti ve tecrübeyi **دُرْبَة** diye adlandırmaları. Ve denir: “**طَيْرٌ دَوَارِبُ** kanlarla”; alıştırıldığı zaman. Şair([29]) dedi:
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب
Ve **دَرْبُ** şehrin bilinir; eğer sahih Arapça ise, babın kıyasıdır; çünkü insanlar ona kasıtla giderken onunla **يَدْرَبُون**. **تَدَرْبَى** şeye gelince; yuvarlandığı zaman; söylenmiştir([30]). Ve **الدّرْبانِيّة**: sığırdan bir cinstir. Ve **الدّردابُ**: davulun sesi. Bütün bunlar, ne olduğu bilinmeyen bir sözdür.

  (**درج**)  **الدار** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; bir şeyin geçip gitmesine ve bir şeyin içinde geçip gitmeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **دَرَجَ** şey; yoluna gidip geçtiği zaman. Ve “Falan kimse **أدراجَه** döndü”; geldiği yolda geri döndüğü zaman. Ve **دَرَج** çocuk; yürüyüşünü yürüdüğü zaman. **الأصمعيّ** dedi: **دَرَجَ** erkek; geçti ve nesil bırakmadığı zaman. Ve **مَدَارج الأكمَة**: içindeki enine yollar. Dedi:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])
**الدُّرج**’e gelince, bazı sandıklar ve aletler içindir; eğer sahih ise, örtme ve kapatmaya delâlet eden başka bir asıldır. Bundan: **أدْرَجْتُ** kitabı ve **أدْرَجْتُ** ipi. Dedi:
  * **مُحَمْلَجٌ** **أُدْرِجَ** **إدْراجَ** **الطّلَقْ**([32]) *
Bu ikinci babdandır **الدُّرْجة**: devenin hayâsına konulan sonra çekilip çıkarılan bezlerdir; deve onu kokladığı zaman onu yavrusu sandı da ona şefkat gösterdi. Dedi:
  * ve ona **دُرَجُ الظِّئارِ** yapılmadı([33]) *

  (**درد**)  **الدال** ve **الراء** ve **الدال**; onda az bir söz bulunan küçük bir asıldır. **الدَّرَدُ** dişlerden: köklere yapışması ve onlardan artanı yemesidir. Ve **دَرِدَتْ**; o **دُرْدٌ**’dür. Ve erkek **أدْرَدُ**, kadın **درداء**.

  (**درح**)  **الدال** ve **الراء** ve **الحاء** da küçük bir asıldır. Kısa erkeğe **دِرْحايَة** derler; bununla birlikte iri olur. Dedi:
  * yürüdüğü zaman **عَكَوَّكاً**; **دِرحايَهْ**([34]) *
  Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- درس الدار معناه: بقي أثرها، وبقاء الأثر يقتضي انمحاءه في نفسه، فلذلك فسر الدروس بالانمحاء، وكذا درس الكتاب، ودرست العلم: تناولت أثره بالحفظ، ولما كان تناول ذلك بمداومة القراءة عبر عن إدامة القراءة بالدرس، قال تعالى: ﴿ودرسوا ما فيه﴾ [الأعراف/169]، وقال: ﴿بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون﴾ [آل عمران/79]، ﴿وما آتيناهم من كتب يدرسونها﴾ [سبأ/44]، وقوله تعالى: ﴿وليقولوا درست﴾ [الأنعام/105]، وقرئ: ﴿دارست﴾ (وبها قرأ ابن كثير وأبو عمرو. راجع: الإتحاف ص 214) أي: جاريت أهل الكتاب، وقيل: ﴿ودرسوا ما فيه﴾ [الأعراف/169]، تركوا العمل به، من قولهم: درس القوم المكان، أي: أبلوا أثره، ودرست المرأة: كناية عن حاضت، ودرس البعير: صار فيه أثر جرب.

##### Türkçe

- **درس الدار** manası: onun izi kaldı; ve izin kalması, kendi nefsinde onun silinmesini gerektirir; bu sebeple **الدروس** silinme ile tefsir edildi; aynı şekilde **درس الكتاب**; ve **درست العلم**: onun izini ezber ile ele aldım; ve bu (izi) ele alma, okumanın devamlılığı ile olduğundan, okumanın sürdürülmesi **الدرس** ile ifade edildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ودرسوا ما فيه﴾ [الأعراف/169] ve dedi ki: ﴿بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون﴾ [آل عمران/79]، ﴿وما آتيناهم من كتب يدرسونها﴾ [سبأ/44]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وليقولوا درست﴾ [الأنعام/105]; ve şöyle okunmuştur: ﴿دارست﴾ (ve bununla İbn Kesîr ve Ebû Amr okudu. Bkz.: الإتحاف s. 214) yani: Ehl-i Kitap ile karşılıklı müzakere ettin; ve denildi ki: ﴿ودرسوا ما فيه﴾ [الأعراف/169] onunla amel etmeyi terk ettiler; onların “**درس القوم المكان**” sözünden; yani: onun izini eskittiler. Ve **درست المرأة**: hayız gördü diye bir kinayedir. Ve **درس البعير**: onda uyuz izi oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ر س
ربع دارس ومدروس وقد درس دروساً ودرسته الرياح درساً‏:‏ تكررت عليه فعفّته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ درس الحنطة دراساً‏:‏ داسها‏.‏
قال ابن ميّادة‏:‏ يكفيك من بعض ازديار الآفاق سمراء مما درس ابن مخراق بمقنعـات كقعـاب الأوراق ودرس الناقة‏:‏ راضها‏.‏
ورجل مدرّس‏:‏ مجرّب‏.‏
ودرس الكتاب للحفظ‏:‏ كـرر قراءتـه درسـاً ودراسة ودرس غيره ودارسته الكتاب مدارسة وتدارسوه حتى حفظوه‏.‏
واجتمعت اليهـود فـي مدراسهـم وهو بيت تدرس فيه التوراة‏.‏
ودرس المرأة‏:‏ نكحها‏.‏
ودرست‏:‏ حاضت‏.‏
ويكنى العوف‏:‏ أبـا إدريـس والفلهـم‏:‏ أبـا أدراس‏.‏
ودرس الثـوب‏:‏ أخلـق فهـو درس ودريس‏.‏
وتدرّست أدراساً وتسمّلت أسمالاً ولبس دريساً وبسط دريساً أي ثوباً وبساطـاً خلقاً‏.‏
وقتل رجل في مجلس النعمان رجلاً فأمر بقتله فقال الرجل‏:‏ أيقتل الملك جاره ويضيّع ذماره قال‏:‏ نعم إذا قتل جليسه وخضب دريسه أي بساطه‏.‏
وطريـق مـدروس‏:‏ كثـر مشـي الناس فيه حتى ذلّلوه‏.‏
وهذه مدرسة النعم‏:‏ طريقها‏.‏
ودارس الذنوب‏:‏ قارفها‏.‏

##### Türkçe

د ر س
**ربع**: **دارس** ve **مدروس**. Ve **قد درس دروساً**: ve **درسته الرياح درساً**: ona tekrar tekrar esti de onu silip yok etti.
Ve mecazdan: **درس الحنطة دراساً**: onu çiğnedi.
İbn Meyyâde dedi: “Uzak ufukların bazı yurtlarından sana yeter; esmer (bir kadın) ki onu İbn Mihraq, yaprak kâseleri gibi **مقنعات** ile (örtülerle) çiğnedi.” Ve **درس الناقة**: onu alıştırdı/terbiye etti.
Ve **رجل مدرّس**: tecrübeli.
Ve **درس الكتاب للحفظ**: onu okumayı tekrar etti; **درساً** ve **دراسة** (olarak). Ve başkasına **درس** etti; ve kitabı onunla **دارسته**; ve onu **تدارسوه**; ta ki onu ezberleyinceye kadar.
Ve Yahudiler **مدراسهم**’lerinde toplandılar; o, içinde Tevrat’ın okunduğu bir evdir.
Ve **درس المرأة**: onunla cinsel ilişkide bulundu.
Ve **درست**: hayız gördü.
Ve **العوف** için kinaye: **أبا إدريس**; ve **الفلهـم** için: **أبا أدراس**.
Ve **درس الثوب**: eskidi; artık o **درس** ve **دريس**tir.
Ve **تدرّست أدراساً** ve **تسمّلت أسمالاً**; ve **دريساً** giydi ve **دريساً** serdi; yani eski bir elbise ve eski bir yaygı.
Ve Nu‘mân’ın meclisinde bir adam bir adamı öldürdü; (Nu‘mân) onun öldürülmesini emretti. Adam dedi: “Kral komşusunu öldürür de himayesini zayi mi eder?” Dedi: “Evet; eğer meclis arkadaşını öldürür ve **خضب دريسه** yani yaygısını kana boyarsa.”
Ve **طريق مدروس**: insanlar onda çok yürüdüler de onu (yolu) düzleyip alçalttılar.
Ve bu, **مدرسة النعم**’dır: onun yolu.
Ve **دارس الذنوب**: onları işledi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَرَسَ الشيءُ والرَّسْمُ يَدْرُسُ دُرُوساً: عفا. ودَرَسَته الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى، ودَرَسه القوم: عَفَّوْا أَثره. والدَّرْسُ: أَثر الدِّراسِ. وقال أَبو الهيثم: دَرَسَ الأَثَرُ يَدْرُسُ دُروساً ودَرَسَته الريحُ تَدْرُسُه دَرْساً أَي محَتْه؛ ومن ذلك دَرَسْتُ الثوبَ أَدْرُسُه دَرْساً، فهو مَدْرُوسٌ ودَرِيسٌ، أَي أَخْلَقْته. ومنه قيل للثوب الخَلَقِ: دَرِيس، وكذلك قالوا: دَرَسَ البعيرُ إِذا جَرِبَ جَرَباً شديداً فَقُطِرَ؛ قال جرير:
رَكِبَتْ نَوارُكُمُ بعيراً دارساً،
في السَّوقِ، أَفْصَح راكبٍ وبَعِيرِ
والدَّرْسُ: الطريق الخفيُّ. ودَرَسَ الثوبُ دَرْساً أَي أَخْلَقَ؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
مُطَّرَحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ
الدِّرْسانُ: الخُلْقانْ من الثياب، واحدها دِرْسٌ. وقد يقع على السيف والدرع والمِغْفَرِ. والدِّرْسُ والدَّرْسُ والدَّريسُ، كله: الثوب الخَلَقُ، والجمع أَدْراسٌ ودِرْسانٌ؛ قال المُتَنَخِّلُ: قد حال بين دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ،
نِسْعٌ لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ
ودِرعٌ دَرِيسٌ كذلك؛ قال:
مَضَى وَورِثْناهُ دَرِيسَ مُفاضَةٍ،
وأَبْيَضَ هِنْدِيّاً طويلاً حَمائِلُهْ
ودَرَسَ الطعامَ يَدْرُسُه: داسَه؛ يَمانِيَةٌ. ودُرِسَ الطعامُ يُدْرسُ دِراساً إِذا دِيسَ. والدِّراسُ: الدِّياسُ، بلغة أَهل الشام، ودَرَسُوا الحِنْطَة دِراساً أَي داسُوها؛ قال ابنُ مَيَّادَة:
هلاَّ اشْتَرَيْتَ حِنْطَةً بالرُّسْتاقْ،
سَمْراء مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ
ودَرَسَ الناقة يَدْرُسُها دَرْساً: راضها؛ قال:
يَكفيكَ من بعضِ ازْدِيارِ الآفاقْ
حَمْراءُ، مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ
قيل: يعني البُرَّة، وقيل: يعني الناقة، وفسر الأَزهري هذا الشعر فقال: مما دَرَسَ أَي داسَ، قال: وأَراد بالحمراء بُرَّةً حمراء في لونها. ودَرَسَ الكتابَ يَدْرُسُه دَرْساً ودِراسَةً ودارَسَه، من ذلك، كأَنه عانده حتى انقاد لحفظه. وقد قرئ بهما: وليَقُولوا دَرَسْتَ، وليقولوا دارَسْتَ، وقيل: دَرَسْتَ قرأَتَ كتبَ أَهل الكتاب، ودارَسْتَ: ذاكَرْتَهُم، وقرئ: دَرَسَتْ ودَرُسَتْ أَي هذه أَخبار قد عَفَتْ وامَّحَتْ، ودَرُسَتْ أَشدّ مبالغة.
وروي عن ابن العباس في قوله عز وجل: وكذلك نُصَرِّفُ الآيات وليقولوا دَرَسْتَ؛ قال: معناه وكذلك نبين لهم الآيات من هنا ومن هنا لكي يقولوا إِنك دَرَسْتَ أَي تعلمت أَي هذا الذي جئت به عُلِّمْتَ. وقرأَ ابن عباس ومجاهد: دارَسْتَ، وفسرها قرأْتَ على اليهود وقرأُوا عليك. وقرئ: وليقولوا دُرِسَتْ؛ أَي قُرِئَتْ وتُلِيَتْ، وقرئَ دَرَسَتْ أَي تقادمت أَي هذا الذي تتلوه علينا شيء قد تطاول ومرَّ بنا. ودَرَسْتُ الكتاب أَدْرُسُه دَرْساً أَي ذللته بكثرة القراءة جتى خَفَّ حفظه عليَّ، من ذلك؛ قال كعب بن زهير:
وفي الحِلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْسَةٌ،
وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ من الشَّرِّ فاصْدُقِ
قال: الدُّرْسَةُ الرِّياضَةُ، ومنه دَرَسْتُ السورةَ أَي حَفظتها. ويقال: سمي إِدْرِيس، عليه السلام، لكثرة دِراسَتِه كتابَ اللَّه تعالى، واسمه أَخْنُوخُ. ودَرَسْتُ الصَّعْبَ حتى رُضْتُه. والإِذهانُ: المذَلَّة واللِّين. والدِّراسُ: المُدارَسَةُ. ابن جني: ودَرَّسْتُه إِياه وأَدْرَسْتُه؛ ومن الشاذ قراءة ابن حَيْوَةَ: وبما كنتم تُدْرِسُونَ. والمِدْراسُ والمِدْرَسُ: الموضع الذي يُدْرَسُ فيه. والمَدْرَسُ: الكتابُ؛ وقول لبيد:
قَوْمِ إلا يَدْخُلُ المُدارِسُ في الرَّحْـ
ْمَةِ، إِلاَّ بَراءَةً واعْتِذارا
والمُدارِسُ: الذي قرأَ الكتب ودَرَسَها، وقيل: المُدارِسُ الذي قارَفَ الذنوب وتلطخ بها، من الدَّرْسِ، وهو الجَرَبُ. والمِدْراسُ: البيت الذي يُدْرَسُ فيه القرآن، وكذلك مَدارِسُ اليهود. وفي حديث اليهودي الزاني: فوضع مِدْراسُها كَفَّه على آيةِ الرَّجمِ؛ المِدْراسُ صاحب دِراسَةِ كتبهم، ومِفْعَل ومِفْعالٌ من أَبنية المبالغة؛ ومنه الحديث الآخر: حتى أَتى المِدْراسَ؛ هو البيت الذي يَدْرسون فيه؛ قال: ومِفْعالٌ غريب في المكان. ودارَسْت الكتبَ وتَدارَسْتُها وادَّارَسْتُها أَي دَرَسْتُها. وفي الحديث: تَدارَسُوا القرآن؛ أَي اقرأُوه وتعهدوه لئلا تَنْسَوْهُ. وأَصل الدِّراسَةِ: الرياضة والتَّعَهُّدُ للشيء. وفي حديث عكرمة في صفة أَهل الجنة: يركبون نُجُباً أَلينَ مَشْياً من الفِراشِ المَدْرُوس أَي المُوَطَّإِ المُمَهَّد. ودَرَسَ البعيرُ يَدْرُسُ دَرْساً: جَرِبَ جَرَباً قليلاً، واسم ذلك الجرب الدَّرْسُ. الأَصمعي: إِذا كان بالبعير شيء خفيف من الجرب قيل: به شيء من دَرْسٍ، والدَّرْسُ: الجَرَبُ أَوَّلُ ما يظهر منه، واسم ذلك الجرب الدَّرْسُ أَيضاً؛ قال العجاج:
يَصْفَرُّ لليُبْسِ اصْفِرارَ الوَرْسِ،
من عَرَقِ النَّضْحِ عَصِيم الدَّرْسِ
من الأَذى ومن قِرافِ الوَقْسِ
وقيل: هو الشيء الخفيف من الجرب، وقيل: من الجرب يبقى في البعير. والدَّرْسُ: الأكل الشديد. ودَرَسَتِ المرأَةُ تَدْرُسُ دَرْساً ودُرُوساً، وهي دارِسٌ من نسوة دُرَّسٍ ودَوارِسَ: حاضت؛ وخص اللحياني به حيض الجارية. التهذيب: والدُّرُوس دُروسُ الجارية إِذا طَمِثَتْ؛ وقال الأَسودُ بن يَعْفُر يصف جَواريَ حين أَدْرَكْنَ:
الَّلاتِ كالبَيْضِ لما تَعْدُ أَن دَرَسَتْ،
صُفْرُ الأَنامِلِ من نَقْفِ القَوارِيرِ
ودَرَسَتِ الجارية تَدْرُسُ دُرُوساً.
وأَبو دِراسٍ: فرج المرأَة. وبعير لم يُدَرَّسْ أَي لم يركب. والدِّرْواسُ: الغليظ العُنُقِ من الناس والكلاب. والدِّرْواسُ: الأَسد الغليظ، وهو العظيم أَيضاً. والدِّرْواس: العظيم الرأْس، وقيل: الشديد؛ عن السيرافي، وأَنشد له:
بِتْنا وباتَ سَقِيطُ الطَّلِّ يَضْرِبُنا،
عند النَّدُولِ، قِرانا نَبْحُ دِرْواسِ
يجوز أَن يكون واحداً من هذه الأَشياء وأَولاها بذلك الكلب لقوله قرانا نبح درواس لأَن النبح إِنما هو في الأَصل للكلاب. التهذيب: الدِّرْواسُ الكبير الرأْس من الكلاب. والدِّرْباسُ، بالباء، الكلب العَقُور؛ قال: أَعْدَدْتُ دِرْواساً لِدِْرباسِ الحُمُتْ
قال: هذا كلب قد ضَرِيَ في زِقاقِ السَّمْن يأْكلها فأَعَدَّ له كلباً يقال له دِرْواسٌ. وقال غيره: الدِّراوِسُ من الإِبل الذلُلُ الغِلاظُ الأَعناق، واحِدها دِرْواسٌ. قال الفراء: الدِّرواسُ العِظامُ من الإِبل؛ قال ابن أَحمر:
لم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَجِ قَبْلَها،
ودِراسُ أَعْوَصَ دَارِسٍ مُتَخَّدِّدِ
قال ابن السكيت: ظن أَن اليَرَنْدَجَ عَمَلٌ وإِنما اليَرَنْدَج جلود سود. وقوله ودِراسُ أَعوصَ أَي لم تُدارِس الناسَ عَويص الكلام. وقوله دارس متخدد أَي يَغْمُضُ أَحياناً فلا يرى، ويروى متجدد، بالجيم، ومعناه أَي ما ظهر منه جديد وما لم يظهر دارس.

##### Türkçe

**دَرَسَ** şey ve **الرَّسْمُ** **يَدْرُسُ** **دُرُوساً**: silindi. Ve **دَرَسَته**
rüzgâr; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **دَرَسه** kavim: izini sildiler. Ve **الدَّرْسُ**:
**الدِّراسِ**ın izi. Ebû’l-Heysem dedi: **دَرَسَ الأَثَرُ يَدْرُسُ دُروساً**
ve **دَرَسَته الريحُ تَدْرُسُه دَرْساً** yani onu sildi; bundan da **دَرَسْتُ الثوبَ**
**أَدْرُسُه دَرْساً**; o hâlde o **مَدْرُوسٌ** ve **دَرِيسٌ**dir; yani onu eskittim. Bundan dolayı elbiseye
eski olana: **دَرِيس** denildi; yine şöyle dediler: **دَرَسَ البعيرُ** şiddetli bir uyuzla uyuzlanınca
ve akıtılınca; Cerîr dedi:
رَكِبَتْ نَوارُكُمُ بعيراً دارساً،
في السَّوقِ، أَفْصَح راكبٍ وبَعِيرِ
Ve **الدَّرْسُ**: gizli yol. Ve **دَرَسَ الثوبُ دَرْساً** yani eskidi; ve
Ka‘b b. Zuheyr’in kasidesinde:
مُطَّرَحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ
**الدِّرْسانُ**: elbiselerden iki eski (parça); tekili **دِرْسٌ**tür. Kılıç üzerine de vâki olur
ve zırh ve miğfer üzerine. Ve **الدِّرْسُ** ve **الدَّرْسُ** ve **الدَّريسُ**, hepsi: eski
elbise; çoğulu **أَدْراسٌ** ve **دِرْسانٌ**; el-Mütenahhil dedi:
قد حال بين دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ،
نِسْعٌ لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ
Ve **دِرعٌ دَرِيسٌ** de böyledir; dedi ki:
مَضَى وَورِثْناهُ دَرِيسَ مُفاضَةٍ،
وأَبْيَضَ هِنْدِيّاً طويلاً حَمائِلُهْ
Ve **دَرَسَ الطعامَ يَدْرُسُه**: onu çiğnedi; Yemen lehçesi. Ve **دُرِسَ الطعامُ يُدْرسُ
دِراساً** çiğnenince. Ve **الدِّراسُ**: çiğneme, Şam ehlinin diliyle; ve **دَرَسُوا
الحِنْطَة دِراساً** yani onu çiğnediler; İbn Meyyâde dedi:
هلاَّ اشْتَرَيْتَ حِنْطَةً بالرُّسْتاقْ،
سَمْراء مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ
Ve **دَرَسَ الناقة يَدْرُسُها دَرْساً**: onu alıştırdı/eğitti; dedi ki:
يَكفيكَ من بعضِ ازْدِيارِ الآفاقْ
حَمْراءُ، مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ
Denildi ki: yani buğdayı; ve denildi ki: yani dişi deveyi; Ezherî bu şiiri açıkladı da dedi:
**مما دَرَسَ** yani çiğnedi; dedi: ve **بالحمراء** ile, renginde kırmızı bir buğdayı kastetti.

Ve **دَرَسَ الكتابَ يَدْرُسُه دَرْساً** ve **دِراسَةً** ve **دارَسَه**; bundan, sanki onunla çekişti
ta ki onu ezberlemeye boyun eğdi. İkisiyle de okunmuştur: **وليَقُولوا دَرَسْتَ** ve **وليقولوا
دارَسْتَ**; ve denildi ki: **دَرَسْتَ**: Ehl-i kitabın kitaplarını okudun; ve **دارَسْتَ**: onlarla müzakere ettin.
Ve okundu: **دَرَسَتْ** ve **دَرُسَتْ** yani bunlar, silinmiş ve yok olmuş haberlerdir; ve **دَرُسَتْ**
daha şiddetli bir mübalağadır.

İbn Abbâs’tan, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında rivayet edildi: **وكذلك نُصَرِّفُ الآيات وليقولوا
دَرَسْتَ**; dedi: manası: ve böylece âyetleri onlara buradan ve buradan açıklarız ki “sen **دَرَسْتَ**” desinler; yani öğrendin; yani getirdiğin bu şey sana öğretilmiştir. İbn Abbâs
ve Mücâhid okudu: **دارَسْتَ**; ve onu “Yahudilere okudun, onlar da sana okudular” diye açıkladı. Ve okundu: **وليقولوا
دُرِسَتْ**; yani okundu ve tilâvet edildi. Ve okundu: **دَرَسَتْ** yani eskidi; yani bize okuduğun bu şey, uzayıp gitmiş ve bize uğramış bir şeydir. Ve **دَرَسْتُ الكتاب أَدْرُسُه
دَرْساً** yani onu çok okumakla yumuşattım/kolaylaştırdım, ta ki ezberi bana hafif oldu; bundan, Ka‘b b.
Zuheyr dedi:
وفي الحِلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْسَةٌ،
وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ من الشَّرِّ فاصْدُقِ
Dedi ki: **الدُّرْسَةُ** alıştırma/eğitimdir; bundan **دَرَسْتُ السورةَ** yani onu ezberledim.

Ve denilir: **إِدْرِيس** (aleyhisselâm) çokça Allah Teâlâ’nın kitabını **دِراسَتِه** sebebiyle adlandırıldı; onun adı **أَخْنُوخُ**tur. Ve **دَرَسْتُ الصَّعْبَ** ta ki onu alıştırdım. Ve **الإِذهانُ**: zillet ve yumuşaklık. Ve **الدِّراسُ**: **المُدارَسَةُ**. İbn Cinnî: ve **دَرَّسْتُه إِياه** ve **أَدْرَسْتُه**; ve şâzdan, İbn Hayve’nin kıraati: **وبما كنتم تُدْرِسُونَ**. Ve **المِدْراسُ** ve **المِدْرَسُ**: içinde **يُدْرَسُ** olunan yer. Ve **المَدْرَسُ**: kitap; Lebîd’in sözü:
قَوْمِ إلا يَدْخُلُ المُدارِسُ في الرَّحْـ
ْمَةِ، إِلاَّ بَراءَةً واعْتِذارا
Ve **المُدارِسُ**: kitapları okuyan ve onları **دَرَسَ** eden; ve denildi ki: **المُدارِسُ** günahları işleyen ve onlarla lekelenen kimsedir; **الدَّرْسِ**ten, o da uyuzdur. Ve **المِدْراسُ**: içinde Kur’ân’ın **يُدْرَسُ** edildiği ev; Yahudilerin **مَدارِسُ**i de böyledir. Zina eden Yahudi hadîsinde:
**فوضع مِدْراسُها كَفَّه على آيةِ الرَّجمِ**; **المِدْراسُ** onların kitaplarının **دِراسَةِ**sinin sahibi; ve **مِفْعَل** ve **مِفْعالٌ** mübalağa kalıplarındandır. Ve ondan, diğer hadîs: **حتى أَتى
المِدْراسَ**; o, içinde **يَدْرسون** oldukları evdir; dedi: ve **مِفْعالٌ** mekânda gariptir.

Ve **دارَسْت الكتبَ** ve **تَدارَسْتُها** ve **ادَّارَسْتُها** yani onları **دَرَسْتُ** ettim. Ve hadîste: **تَدارَسُوا القرآن**; yani onu okuyun ve onu gözetin ki onu unutmayasınız. Ve **الدِّراسَةِ**nin aslı: bir şeye alıştırma/eğitim ve onu gözetip sürdürmedir. İkrime hadîsinde, cennet ehlinin sıfatında: “**يركبون نُجُباً أَلينَ مَشْياً من الفِراشِ المَدْرُوس**” yani döşenmiş, hazırlanmış (yatak). Ve **دَرَسَ البعيرُ يَدْرُسُ دَرْساً**: az bir uyuzla uyuzlandı; o uyuzun adı **الدَّرْسُ**tur. Asma‘î: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olunca “onda **دَرْسٍ**ten bir şey var” denilir; ve **الدَّرْسُ**: ondan ilk görünen uyuzdur; o uyuzun adı **الدَّرْسُ**tur da; A‘câc dedi:
يَصْفَرُّ لليُبْسِ اصْفِرارَ الوَرْسِ،
من عَرَقِ النَّضْحِ عَصِيم الدَّرْسِ
من الأَذى ومن قِرافِ الوَقْسِ
Ve denildi ki: o, uyuzdan hafif şeydir; ve denildi ki: uyuzdan, devede kalan şeydir.

Ve **الدَّرْسُ**: şiddetli yeme. Ve **دَرَسَتِ المرأَةُ تَدْرُسُ دَرْساً ودُرُوساً**; o, **دارِسٌ**dir; **دُرَّسٍ** ve **دَوارِسَ** kadınlardan: hayız gördü; Lihyânî bunu, özellikle genç kızın hayzı için tahsis etti. **التهذيب**: ve **الدُّرُوس** genç kızın **دُروسُ**udur, **إِذا طَمِثَتْ** (hayız görünce). Ve el-Esved b. Ya‘fur, eriştikleri vakit câriyeleri vasfederek dedi:
الَّلاتِ كالبَيْضِ لما تَعْدُ أَن دَرَسَتْ،
صُفْرُ الأَنامِلِ من نَقْفِ القَوارِيرِ
Ve **دَرَسَتِ الجارية تَدْرُسُ دُرُوساً**.

Ve **أَبو دِراسٍ**: kadının ferci. Ve **بعير لم يُدَرَّسْ** yani binilmedi. Ve **الدِّرْواسُ**: insanlardan ve köpeklerden kalın boyunlu olan. Ve **الدِّرْواسُ**: kalın aslan; o, büyük olandır da. Ve **الدِّرْواس**: büyük başlı; ve denildi ki: şiddetli; Sîrâfî’den; ve ona ait olarak şu beyti okudu:
بِتْنا وباتَ سَقِيطُ الطَّلِّ يَضْرِبُنا،
عند النَّدُولِ، قِرانا نَبْحُ دِرْواسِ
Bu şeylerden birinin tekili olması câizdir; buna en evlâ olanı, “**نَبْحُ**”ın aslında köpekler için olması sebebiyle, “**نبح**” dediği için köpektir. **التهذيب**: **الدِّرْواسُ** köpeklerden büyük başlı olandır. Ve **الدِّرْباسُ**, **ب** ile: saldırgan köpek; dedi ki:
أَعْدَدْتُ دِرْواساً لِدِْرباسِ الحُمُتْ
Dedi: bu, yağ tulumlarında yiyerek alışmış bir köpektir; ona karşı **دِرْواسٌ** denilen bir köpek hazırladı. Ve başkası dedi: **الدِّراوِسُ** develerden, uysal, kalın boyunlu olanlardır; tekili **دِرْواسٌ**tur. Ferrâ dedi: **الدِّرواسُ** develerden iri olanlardır; İbn Ahmer dedi:
لم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَجِ قَبْلَها،
ودِراسُ أَعْوَصَ دَارِسٍ مُتَخَّدِّدِ
İbn Sikkît dedi: **اليَرَنْدَجَ**ın bir iş/imalat olduğunu zannetti; hâlbuki **اليَرَنْدَج** siyah derilerdir. Ve onun sözü **ودِراسُ أَعوصَ** yani insanlar ile çetin sözün müşkilini **تُدارِس** etmedi. Ve onun sözü **دارس متخدد** yani bazen gizlenir de görülmez; ve **متجدد** diye de rivayet edilir, **ج** ile; manası: ondan görünen yeni, görünmeyen ise **دارس**tır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ر س * * دَرَس * الرسم عفا وبابه دخل و * دَرَسَتْهُ * الريح وبابه نصر يتعدى ويلزم و * دَرَسَ * القرآن ونحوه من باب نصر وكتب ودرس الحنطة يدرسها بالضم * دِرَاسَّا * بالكسر وقيل سُمي * إدْرِيسُ * عليه السلام لكثرة دراسته كتاب الله تعالى واسمه أخنوخ بخاءين معجمتين بوزن مفعول و * دَارَسَ * الكتب و * تَدَارَسَها * و * دَرَسَ * الثوب أخلق وبابه نصر

##### Türkçe

* د ر س * **دَرَس**: resim (iz) silindi; bâbı **دخل**. Ve **دَرَسَتْهُ** rüzgâr; bâbı **نصر**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **دَرَسَ** Kur’ân’ı ve benzerini; **نصر** bâbından. Ve yazdı. Ve buğdayı harmanladı; onu damme ile **يَدْرُسُها**. **دِرَاسَّا**: kesre ile. Ve denildi ki: **إدْرِيسُ** -aleyhisselâm- Allah Teâlâ’nın kitabını çokça ders etmesinden dolayı böyle adlandırıldı; onun adı **أخنوخ**tur; iki noktalı **خ** ile; **مفعول** vezninde. Ve **دَارَسَ** kitapları. Ve **تَدَارَسَها**. Ve **دَرَسَ** elbise: eskidi; bâbı **نصر**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

درس الشيء، والرسم يدرس دروسا، بالضم: عفا. ودرسته الريح درسا: محته، إذا تكررت عليه فعفته. لازم متعد. ودرسه القوم: عفوا أثره. ومن المجاز: درست المرأة تدرس درسا، الفتح، ودروسا، بالضم: حاضت. وخص اللحياني به حيض الجارية. وهي دارس، من نسوة درس ودوارس. ومن المجاز: درس الكتاب يدرسه، بالضم، ويدرسه، بالكسر، درسا، بالفتح، ودراسة، بالكسر، ويفتح، ودراسا، ككتاب: قرأه. وفي الأساس: كرر قراءته في اللسان ودارسه، من ذلك كأنه عانده حتى انقاد لحفظه. وقال غيره: درس الكتاب يدرسه درسا: ذلله بكثرة القراءة حتى خف حفظه عليه من ذلك كأدرسه.
 عن ابن جنى قال: ومن الشاذ قراءة أبي حيوة: وبما كنتم تدرسون أي من حد ضرب.

  ودرسه تدريسا. قال الصاغاني: شدد للمبالغة، ومنه مدرس المدرسة. وقال الزمخشري: درس الكتاب ودرس غيره: كرره عن حفظ.
 ومن المجاز: درس الجارية: جامعها. وفي الأساس: درس المرأة: نكحها. ومن المجاز: درس الحنطة يدرسها درسا ودراسا: داسها. قال ابن ميادة:
  هلا اشتريت حنطة بالرستـاق                      سمراء مما درس ابن مخراق هكذا أنشده. قال الصاغاني: وليس لابن ميادة على القاف رجز. ودرس الطعام: داسه، يمانية، وقد درس، إذا ديس، والدراس: الدرياس، بلغة أهل الشام. ومن المجاز: درس البعير يدرس درسا: جرب جربا شديدا فقطر، قال جرير:
  ركبت نوار كم بعـيرا دارسـا                      في السوق أفضح راكب وبعير قال الأصمعي: إذا كان بالبعير شيء خفيف من الجرب قيل: به شيء من الدرس. والدرس: الجرب، أول ما يظهر منه. قال العجاج:
  يصفر لليبس اصفرار الـورس                      من عرق النضح عصيم الدرس
  من الأذى ومن قراف الوقس. وقيل: هو الشيء الخفيف من الجرب. وقيل: من الجرب يبقى في البعير. ومن المجاز: درس الثوب يدرسه درسا: أخلقه، فدرس هو درسا: خلق، لازم متعد، قال أبو الهيثم: هو مأخوذ من درس الرسم دروسا، ودرسته الريح. ومن المجاز: أبو دراس: فرج المرأة، وفي العباب: أبو أدراس. قال ابن فارس: أخذ من الحيض. والمدروس: المجنون. ويقال: هو من به شبه جنون. وهو مجاز. والدرسة، بالضم: الرياضة، قال زهير بن أبي سلمى:
  وفي الحلم إدهان وفي العفو درسةوفي الصدق منجاة من الشر فاصدق والدرس، بالفتح: الطريق الخفي، كأنه درس أثره حتى خفي. والدرس، بالكسر: ذنب البعير، ويفتح، كالدريس، كأمير. وفي التكملة: كالدارس. والدرس: الثوب الخلق كالدريس، والمدروس: ج: أدراس ودرسان، وفي قصيد، كعب:
  مطرح البز والدرسان مأكول وقال المتنخل:
  قد حال بـين دريسـية مـؤوبة                      مسع لها بعضاه الأرض تهزيز

  وقتل رجل في مجلس النعمان جليسه، فأمر بقتله، فقال: أيقتل الملك جاره ويضيع ذماره? قال: نعم، إذا قتل جليسه، وخضب دريسه أي بساطه. وإدريس النبي صلى الله عليه وسلم ليس مشتقا من الدراسة، في كتاب الله عز وجل كما توهمه كثيرون ونقلوه؛ لأنه أعجمي، واسمه خنوخ، كصبور. وقيل: بفتح النون. وقيل: بل الأولى مهملة. وقال أبو زكريا: هي عبرانية، وقال غيره: سريانية. أو أخنوح، بحاء مهملة، كما في كتب النسب، ونقله الصاغاني في العباب هكذا، والأكثر الأول. ولد قبل موت آدم عليه السلام بمائة سنة، وهو الجد الرابع والأربعون لسيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم، على ما قاله ابن الجواني في لمقدمة الفاضلية. وقال ابن خطيب الدهشة: وهو اسم أعجمي، لا ينصرف، للعلمية والعجمة. وقيل: إنما سمي به لكثرة درسه، ليكون عربيا. والأول أصح. وقال ابن الجواني: سمي إدريس؛ لدرسه الثلاثين صحيفة التي أنزلت عليه. هذا قول أهل النسب. وكونه أحد أجداده صلى الله عليه وسلم هو الذي نص عليه أئمة النسب، كشيخ الشرف العبيدلي وغيره. وصرح السهيلي في الروض أنه ليس بجد لنوح، ولا هو في عمود النسب. قال: كذلك سمعت شيخنا أبا بكر ابن العربي يقول ويستشهد بحديث الإسراء. قال له حين لقيه: مرحبا بالأخ الصالح. قال: والنفس إلى هذا القول أميل. وأبو إدريس: كنية الذكر. ومن المجاز: في الحديث: حتى أتى المدراس، وهو بالكسر: الموضع الذي يدرس فيه كتاب الله، ومنه مدراس اليهود، قال ابن سيده: ومفعال غريب في المكان. والدرواس، بالكسر: علم كلب قال الشاعر:
  أعددت درواسا لدرباس الحمت قال: هذا كلب قد ضري في زقاق السمن ليأكلها، فأعد له كلبا يقال له: درواس. وأنشد السيرافي:
  بتنا وبات سقيط الطل يضربناعند الندول قرانا نبح درواس والدرواس: الكبير الرأس من الكلاب، كذا في التهذيب. والدرواس: الجمل الذلول الغليظ العنق. وقال الفراء: الدراوس: العظام من الإبل. واحدها: درواس. والدرواس: الشجاع الغليظ العنق. والدرواس: الأسد الغليظ، وهو العظيم أيضا. وقيل: هو العظيم الرأس، وقيل: الشديد، عن السرافي، كالدرياس، بالياء التحتية، وهو في الأصل: درواس، قلبت الواو ياء. وفي التهذيب: الدرياس، بالياء: الكلب العقور. وفي بعض النسخ: كالدرباس، بالموحدة. وبكل ذلك روي قول رؤبة السابق في د ر ب س.
 ومن المجاز: المدرس، كمحدث: الرجل الكثير الدرس، أي التلاوة بالكتابة والمكرر له، ومنه مدرس المدرسة. ومن المجاز: المدرس، كمعظم: المجرب، كذا في الأساس، وفي التكملة: المدرب. ومن المجاز: المدارس: الذي قارف الذنوب وتلطخ بها، من الدرس، وهو الجرب. قال لبيد يذكر القيامة:
  يوم لا يدخل المدارس في الرح                      مة إلا بـراءة واعـتــذار

  وهو أيضا: المقارئ الذي قرأ الكتب. والمدارسة والدراسة: القراءة، ومنه قوله تعالى:  وليقولوا دارست  في قراءة ابن كثير وأبي عمرو، وفسره ابن عباس رضي الله عنهما بقوله:  قرأت على اليهود، وقرؤوا عليك  ، وبه قرأ مجاهد، وفسره هكذا. وقرأ الحسن البصري: دارست، بفتح السين وسكون التاء، وفيه وجهان، أحدهما: دارست اليهود محمدا صلى الله عليه وسلم. والثاني: دارست الآيات سائر الكتب، أي ما فيها، وطاولتها المدة، حتى درس كل واحد منها، أي محي وذهب أكثره. وقرأ الأعمش: دارس أي دارس النبي صلى الله عليه وسلم اليهود. كذا في العباب. وقرئ: درست أي قرأت كتب أهل الكتاب: وقيل: دارست: ذاكرتهم. وقال أبو العباس: درست، أي تعلمت. وقرئ: درست ودرست، أي هذه أخبار قد عفت وانمحت. ودرست أشد مبالغة. وقال أبو العباس: أي هذا الذي تتلوه علينا قد تطاول ومر بنا. واندرس الرسم: انطمس. ومما يستدرك عليه: درع دريس، أي خلق، وهو مجاز. قال الشاعر:
  مضى وورثناه دريس مفاضة                      وأبيض هنديا طويلا حمائله وسيف دريس، ومغفر دريس كذلك. ودرس الناقة يدرسها درسا: ذللها وراضها. والدراس: الدياس. والمدراس والمدرس، بالكسر: الموضع يدرس فيه. والمدرس أيضا: الكتاب. والمدراس: صاحب دراسة كتب اليهود. ومفعل ومفعال من أبنية المبالغة. ودارست الكتب، وتدارستها، وادارستها، أي درستها. وتدارس القرآن: قرأه وتعهده؛ لئلا ينساه، وهو مجاز. وأصل المدارسة: الرياضة والتعهد للشيء. وجمع المدرسة المدارس. وفراش مدروس: موطأ ممهد. والدرس: الأكل الشديد. وبعير لم يدرس: لم يركب. وتدرست أدراسا، وتسملت أسمالا. ولبس دريسا وبسط دريسا: ثوبا وبساطا خلقا. وطريق مدروس: كثر طارقوه حتى ذللوه. ومدرسة النعم: طريقها. وكل ذلك مجاز. وأبو ميمونة دراس بن إسماعيل، كشداد، المدفون بفاس، له رواية. والإدريسيون: بطن كبير من العلوية بالمغرب، منهم ملوكها وأمراؤها ومحدثوها. وشبرى دارس: من قرى مصر، وهي منية القزازين.

##### Türkçe

**درس** şeyi, ve **الرسم** **يدرس** **دروسا**, (ضمة ile): silindi. Ve rüzgâr onu **درسا** ile **درسته**: onu sildi; üzerine tekrar tekrar estiği zaman, onu silip yok etti. Lâzım, müteaddî. Ve kavim onu **درسه**: izini sildiler. Ve mecazdan: kadın **درست** **تدرس** **درسا**, (fetha), ve **دروسا**, (ضمة): hayız gördü. Ve **اللحياني** bunu özellikle cariyenin hayzına tahsis etti. Ve o, **دارس**tir; **نسوة درس** ve **دوارس**ten. Ve mecazdan: **درس** kitabı, onu **يدرسه**, (ضمة ile), ve onu **يدرسه**, (kesra ile), **درسا**, (fetha ile), ve **دراسة**, (kesra ile) — ve (dâl) açılır — ve **دراسا**, **ككتاب**: onu okudu. Ve **الأساس**’ta: **اللسان**’da okumasını tekrar etti ve onu **دارسه**; bundan, sanki onunla inatlaştı da onu ezberlemeye boyun eğdi gibi. Başkası dedi: **درس** kitabı, onu **يدرسه** **درسا**: çok okumakla onu yumuşattı; ta ki onu ezberlemek ona hafif geldi; bundan, sanki onu **أدرسه** gibi.

İbn Cinnî’den: dedi ki: Şâzdan, Ebû Hayve’nin kıraati: **وبما كنتم تدرسون** yani **حد ضرب**’dan.

Ve onu **درسه** **تدريسا**. **الصاغاني** dedi: mübalağa için şeddeli yaptı; ondan: **مدرس المدرسة**. **الزمخشري** dedi: **درس** kitabı ve başkasını **درس**: onu ezberden tekrar etti.

Ve mecazdan: **درس** cariyeyi: onunla cima etti. Ve **الأساس**’ta: **درس** kadını: onunla nikâhladı. Ve mecazdan: **درس** buğdayı, onu **يدرسها** **درسا** ve **دراسا**: onu çiğnedi. İbn Miyâde dedi:
هلا اشتريت حنطة بالرستـاق                      سمراء مما درس ابن مخراق
Böylece onu inşad etti. **الصاغاني** dedi: İbn Miyâde’nin **القاف** üzerinde recezi yoktur. Ve **درس** yemeği: onu çiğnedi; Yemenîdir. Ve **قد درس**, çiğnendiği zaman. Ve **الدراس**: **الدرياس**, Şam ehlinin diliyle. Ve mecazdan: **درس** deve, **يدرس** **درسا**: şiddetli uyuzla uyuzlandı da akıntı yaptı. Cerîr dedi:
ركبت نوار كم بعـيرا دارسـا                      في السوق أفضح راكب وبعير
**الأصمعي** dedi: Deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olunca: onda **الدرس**’ten bir şey var denir. Ve **الدرس**: uyuzdur; ondan ilk görünen şey. **العجاج** dedi:
يصفر لليبس اصفرار الـورس                      من عرق النضح عصيم الدرس
من الأذى ومن قراف الوقس.
Ve denildi: o, uyuzdan hafif olan şeydir. Ve denildi: devede kalan uyuzdandır. Ve mecazdan: **درس** elbiseyi, onu **يدرسه** **درسا**: onu eskitti; böylece o, **درسا** olarak **درس**: eskidi. Lâzım, müteaddî. Ebû’l-Heysem dedi: o, **درس** **الرسم**’in **دروسا**’sından ve rüzgârın onu **درسته**’sinden alınmıştır. Ve mecazdan: **أبو دراس**: kadının ferci. Ve **العباب**’da: **أبو أدراس**. İbn Fâris dedi: hayızdan alındı. Ve **المدروس**: delidir. Ve denilir: onda deliliğe benzer bir şey olandır. Ve o mecazdır. Ve **الدرسة**, (ضمة ile): riyazettir. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
وفي الحلم إدهان وفي العفو درسةوفي الصدق منجاة من الشر فاصدق
Ve **الدرس**, (fetha ile): gizli yoldur; sanki izi **درس** etti de gizlendi. Ve **الدرس**, (kesra ile): devenin kuyruğudur; ve (fetha ile) de olur; **كالدريس**, **كأمير**. Ve **التكملة**’de: **كالدارس**. Ve **الدرس**: eski elbisedir, **كالدريس**. Ve **المدروس**: çoğulu: **أدراس** ve **درسان**; ve **قصيد**, Ka‘b’da:
مطرح البز والدرسان مأكول
Ve **المتنخل** dedi:
قد حال بـين دريسـية مـؤوبة                      مسع لها بعضاه الأرض تهزيز

Ve bir adam, Nu‘mân’ın meclisinde oturma arkadaşını öldürdü; o da onun öldürülmesini emretti. O dedi ki: “Kral komşusunu öldürür de himayesini zayi eder mi?” Dedi: “Evet; oturma arkadaşını öldürdüğü ve **دريسه**’sini, yani döşeğini boyadığı zaman.” Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **إدريس**’i **الدراسة**’dan türemiş değildir; Allah’ın kitabında, birçoklarının vehmettiği ve naklettiği gibi; çünkü o acemîdir. Ve onun adı **خنوخ**tur, **كصبور**. Ve denildi: nûn’un fethasıyla. Ve denildi: bilakis ilki, mu‘ceme olmayan (harf)tir. Ebû Zekeriyyâ dedi: o İbrânîcedir. Başkası dedi: Süryânîcedir. Veya **أخنوح**, mu‘ceme olmayan **حاء** ile; nesep kitaplarında olduğu gibi. **الصاغاني** bunu **العباب**’da böyle nakletti; ve çoğunluk birincisidir. Âdem (aleyhisselâm)’ın ölümünden yüz yıl önce doğdu; ve İbnü’l-Cevânî’nin **لمقدمة الفاضلية**’de dediğine göre, Efendimiz Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in kırk dördüncü dedesidir. İbn Hatîb ed-Dehşe dedi: o acemî bir isimdir; ilmiyyet ve acemlik sebebiyle munsarif olmaz. Ve denildi: ancak çokça **درسه** sebebiyle onunla isimlendirildi; Arapça olsun diye. Birincisi daha sahihdir. İbnü’l-Cevânî dedi: kendisine indirilen otuz sahifeyi **درسه** ettiği için **إدريس** diye isimlendirildi. Bu, nesep ehlinin sözüdür. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem)’in dedelerinden biri oluşu, nesep imamlarının — Şeyhu’ş-Şeref el-‘Ubeydilî ve başkaları gibi — üzerine nass getirdiği şeydir. Süheylî **الروض**’da açıkça söyledi: o, Nûh’un dedesi değildir; ve nesep sütununda değildir. Dedi: Şeyhimiz Ebû Bekr İbnü’l-‘Arabî’nin böyle dediğini işittim ve İsrâ hadisiyle istişhâd ederdi. Onu gördüğünde ona dedi: “Salih kardeşe merhaba.” Dedi: nefsim bu söze daha meyillidir. Ve **أبو إدريس**: erkeğin künyesidir. Ve mecazdan: hadiste: “nihayet **المدراس**’a geldi”; o, (kesra ile): Allah’ın kitabının ders edildiği yer; ondan: Yahudilerin **مدراس**’ı. İbn Sîde dedi: mekânda **مفعال** gariptir. Ve **الدرواس**, (kesra ile): bir köpeğin alametidir. Şair dedi:
أعددت درواسا لدرباس الحمت
Dedi: bu, yağ tulumunda yemeye alışmış bir köpektir; ona karşı **درواس** denilen bir köpek hazırladı. Sîrâfî inşad etti:
بتنا وبات سقيط الطل يضربناعند الندول قرانا نبح درواس
Ve **الدرواس**: köpeklerden büyük başlı olan. **التهذيب**’de böyle. Ve **الدرواس**: boynu kalın, uysal deve. Ferrâ dedi: **الدراوس**: develerden iri olanlar. Tekili: **درواس**. Ve **الدرواس**: boynu kalın yiğit. Ve **الدرواس**: kalın aslan; ve o aynı zamanda iridir. Ve denildi: o büyük başlıdır. Ve denildi: şiddetlidir; Sarrâfî’den. **كالدرياس**, alttaki **ياء** ile; ve aslında: **درواس**tır; **الواو** **ياء**’a çevrildi. Ve **التهذيب**’de: **الدرياس**, **ياء** ile: saldırgan köpek. Ve bazı nüshalarda: **كالدرباس**, **الموحدة** ile. Ve bunların hepsiyle, Rü’be’nin daha önceki sözü **د ر ب س**’de rivayet edilmiştir.

Ve mecazdan: **المدرس**, **كمحدث**: çokça **الدرس** sahibi adam; yani yazıyla tilavet eden ve onu tekrar eden; ondan: **مدرس المدرسة**. Ve mecazdan: **المدرس**, **كمعظم**: tecrübe edilmiş; **الأساس**’ta böyle. Ve **التكملة**’de: **المدرب**. Ve mecazdan: **المدارس**: günahları işleyip onlarla bulaşan; **الدرس**’ten, o da uyuzdur. Lebîd kıyameti zikrederek dedi:
يوم لا يدخل المدارس في الرح                      مة إلا بـراءة واعـتــذار

Ve o ayrıca: kitapları okuyan **المقارئ**dir. Ve **المدارسة** ve **الدراسة**: okumadır. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **وليقولوا دارست**; İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr kıraatinde. İbn Abbâs (radıyallahu anhümâ) bunu şu sözüyle tefsir etti: “Yahudilere okudun, onlar da sana okudular.” Mücâhid de bununla okudu ve onu böyle tefsir etti. Hasan el-Basrî okudu: **دارست**, sîn’in fethası ve tâ’nın sükûnu ile; onda iki vecih vardır: birincisi: Yahudiler Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) ile **دارست** etti. İkincisi: âyetleri diğer kitaplarla **دارست** etti; yani içindekilerle; ve müddet onu uzattı; ta ki her biri **درس** etti; yani silindi ve çoğu gitti. A‘meş okudu: **دارس**; yani Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Yahudileri **دارس** eden. **العباب**’da böyle. Ve okundu: **درست**; yani Ehl-i Kitab’ın kitaplarını okudun. Ve denildi: **دارست**: onlarla müzakere ettin. Ebû’l-‘Abbâs dedi: **درست**, yani öğrendin. Ve okundu: **درست** ve **درست**; yani bunlar silinip yok olmuş haberlerdir. Ve **درست** daha şiddetli mübalağadır. Ebû’l-‘Abbâs dedi: yani bize okuduğun bu, uzadı ve bize uğrayıp geçti. Ve **اندرس الرسم**: silinip yok oldu. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **درع دريس**, yani eski; ve o mecazdır. Şair dedi:
مضى وورثناه دريس مفاضة                      وأبيض هنديا طويلا حمائله
Ve **سيف دريس**, ve **مغفر دريس** de böyledir. Ve **درس** dişi deveyi, onu **يدرسها** **درسا**: onu uysallaştırdı ve terbiye etti. Ve **الدراس**: **الدياس**. Ve **المدراس** ve **المدرس**, (kesra ile): içinde ders yapılan yer. Ve **المدرس** ayrıca: kitaptır. Ve **المدراس**: Yahudilerin kitaplarını **دراسة** eden kimse. Ve **مفعل** ve **مفعال** mübalağa kalıplarındandır. Ve **دارست** kitapları, ve onları **تدارستها**, ve onları **ادارستها**; yani onları **درستها**. Ve **تدارس القرآن**: onu okudu ve onu gözetti; onu unutmasın diye; ve o mecazdır. Ve **المدارسة**’nın aslı: bir şeye riyazet ve onu gözetmektir. Ve **المدرسة**’nin çoğulu **المدارس**’tır. Ve **فراش مدروس**: çiğnenmiş, döşenmiş. Ve **الدرس**: şiddetli yemektir. Ve **بعير لم يدرس**: binilmedi. Ve **تدرست أدراسا**, ve **تسملت أسمالا**. Ve **لبس دريسا** ve **بسط دريسا**: eski bir elbise ve eski bir döşek. Ve **طريق مدروس**: onu geçenler çoğaldı da onu uysallaştırdılar. Ve **مدرسة النعم**: onun yolu. Ve bunların hepsi mecazdır. Ve Ebû Meymûne **دراس بن إسماعيل**, **كشداد**, Fâs’ta defnedilmiş; onun rivayeti vardır. Ve **الإدريسيون**: Mağrib’de Alevîlerden büyük bir batın; onlardan kralları, emirleri ve muhaddisleri vardır. Ve **شبرى دارس**: Mısır köylerindendir; o, **منية القزازين**’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَرَسَ
1 دَرَسَ درس , aor. دَرُسَ , inf. n. دُرُوسٌ, It (a trace, or mark, or what is termed رَسْمٌ, S, A, K, and a house, A, or a thing, M) became effaced, erased, rased, or obliterated; (S, M, A, K;) as also ↓ اندرس, (K, TA,) said of what is termed رسم: (TA:) or it (the trace, or mark, of a house; or what remained, cleaving to the ground, marking the place of a house;) became covered with sand and dust blown over it by the wind: (TA in art. دثر:) or it (an abode, or a place of sojourning,) became effaced, erased, rased, or obliterated, and its traces, or remains, became concealed, or unseen: (Msb:) and دَرُسَ signifies the same as دَرَسَ in the first of the senses explained above, but in an intensive manner. (M.) ― -b2- [Hence الآيَاتُ ↓ دَارَسَتِ as explained near the end of this paragraph.] ― -b3- Hence, also, (AHeyth,) دَرَسَ الثَّوْبِ, (AHeyth, S, A, K,) inf. n. دَرْسٌ, (S, TA,) (tropical:) The garment, or piece of cloth, became old and worn out. (AHeyth, S, A, K.) ― -b4- And دَرَسَ الكِتَابُ (assumed tropical:) The writing, or book, became old. (Msb.) ― -b5- [Hence, also,] دَرَسَتْ, (S, M, A, K,) aor. دَرُسَ , (M,) inf. n. دُرُوسٌ (S, M, K) and دَرْسٌ, (M, K,) (tropical:) She (a woman, S, M, A, K, or, accord. to Lh, a girl, M) menstruated. (S, M, A, K.) -A2- دَرَسَتْهُ الرِّيحُ, (S, M, K,) or الرِّيَاحُ, (A,) [aor. دَرُسَ ,] inf. n. دَرْسٌ, (A, TA,) The wind, (S, M, K,) or winds, (A,) effaced, erased, rased, or obliterated, it, (S, M, A, K,) by repeatedly passing over it; (A;) namely, a trace, or mark, [of a house &c.,] or what is termed رَسْمٌ; (S, K;) and [erased, or rased,] a house; (A;) or a thing: (M:) and دَرَسَهُ القَوْمُ The people effaced, erased, rased, or obliterated, it. (M.) ― -b2- Hence, (AHeyth,) دَرَسَ الثَّوْبَ, (AHeyth, K,) aor. دَرُسَ , inf. n. دَرْسٌ, (TA,) (tropical:) He rendered the garment, or piece of cloth, old and worn-out. (AHeyth, K.) ― -b3- دَرَسَ الطَّعَامَ, (M,) or الحِنْطَةَ, (S, A, Msb, K,) وَنَحْوَهَا, (Msb,) aor. دَرُسَ , (TA,) inf. n. دَرْسٌ (M, K) and دِرَاسٌ, (S, A, Msb, K,) (tropical:) He trod, or thrashed, the wheat, (S, M, A, Msb, K,) and the like: (Msb:) [because he who does so passes repeatedly over it:] of the dial. of El-Yemen: (M, TA:) or دِرَاسٌ in the sense here indicated is of the dial. of Syria. (TA.) ― -b4- دَرَسَ المَرْأَةَ, (A,) or الجَارِيَةَ, (K,) (tropical:) He compressed the woman, (A,) or the girl. (K.) ― -b5- دَرَسَ النَّاقَةَ, (M, A,) aor. دَرُسَ , inf. n. دَرْسٌ, (M,) (tropical:) He broke, or trained, the she-camel: (M, A:) [and so, app., ↓ دَارَسَهَا; for it is said that] the primary signification of مُدَارَسَةٌ is the breaking, or training, or disciplining, [a beast;] and returning time after time (تَعَهُّدٌ) to a thing. (TA.) You say also, بَعِيرٌ لَمْ يُدْرَسُ, meaning (tropical:) A camel that has not been ridden. (S, TA.) ― -b6- Hence, (M,) [or from دَرَسَتْهُ الرِّيحُ, or from دَرَسَ الثَّوْبَ,] دَرَسَ الكِتَابَ, (S, M, A, K,) aor. دَرِسَ (M, K) and دَرِسَ , (K,) inf. n. دَرْسٌ and دِرَاسَةٌ (S, M, K) and دَرَاسَةٌ and دِرَاسٌ, (TA,) (tropical:) He read the book; (M, K;) as though he opposed it until it became easy for him to remember it: (M:) or he read it repeatedly, [or studied it,] in order to remember it: (A:) or he made it easy to remember, by much reading: (TA:) or he read and learned it: (Bd in vi. 105:) and ↓ دَارَسَهُ, inf. n. مُدَارَسَةٌ and دِرَاسٌ, signifies the same: (M:) and so ↓ دَرَسَّهُ, and ↓ أَدْرَسَهُ: (K:) or the former of the last two has an intensive signification: the latter of them is mentioned by IJ: (TA:) [but accord. to the M, it is said by IJ that both of these are doubly trans., and have a different signification, which is also indicated in the A as that of the former of them: see 2:] الكُتُبَ ↓ دَارَسَتْ, and ↓ تَدَارَسْتُهَا, and ↓ اِدَّارَسْتُهَا, signify the same as دَرَسْتُهَا [I read the books, or read them repeatedly, &c.]: (S, TA:) and القُرْآنَ ↓ تَدَارَسَ signifies He read the Kur-án, and returned to it time after time, in order that he might not forget it. (TA.) You say also, دَرَسْتُ العِلْمَ, aor. دَرُسَ , inf. n. دَرْسٌ and دِرَاسَةٌ, (tropical:) I read science. (Msb.) It is said in the Kur [vi. 105], accord. to different reading, وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ, and ↓ دَارَسْتَ, (tropical:) [And to the end that they may say, Thou hast read, &c.:] but some say that the former means Thou hast read the books of the people of the Scriptures: and the latter, Thou hast consulted, or conferred, with them; expl. by ذَاكَرْتُهُمْ: (M:) or the former means Thou hast learned: (Abu-l-'Abbás:) and the latter, Thou hast read, or studied, under the Jews as thy teachers, and they have read, or studied, under thee as their teacher: (I'Ab, Mujáhid, K:) and another reading is ↓ دَارَسَ; i. e. دَارَسَ النَّبِىُّ اليَهُودَ [he prophet hath read, or studied, with the Jews] : and another, ↓ دَارَسَتْ, which may be rendered in two ways: The Jews have read, or studied, or consulted, or conferred, with (دَارَسَتْ) Mohammad: and The signs (آيَات) have vied in length of time [or antiquity] with those of other scriptures so that every one of them has for the most part become obliterated: (TA:) and another reading is دَرَسَتْ; and another, دَرُسَتْ; both meaning, They (these stories, or histories,) have become obliterated: (M:) or they are things which have long since passed: (Abu-l-' Abbás:) but the latter of these two verbs has a more intensive signification: and it is also said to signify They have been dissipated. (M.) [You also say, دَرَسَ عَلَيْهِ (tropical:) He read, or studied, under him as his teacher; like قَرَأَ عَلَيْهِ.]

دَرَّسَ غَيْرَهُ
2 دَرَّسَ غَيْرَهُ درس غيره درس غيرة (tropical:) [He made another to read, or to read repeatedly, or to study, in order to remember; or to read and learn: he taught him to read, &c.: he lectured him]. (A.) And دَرَّسْتُهُ الكِتَابَ and اـِيَّاهُ ↓ أَدْرَسْتُهُ (tropical:) [I made him, or taught him, to read the book, or to read it repeatedly, or to study it, or to read and learn it]. (IJ, M.) ― -b2- See also دَرَسَ الكِتَابَ.

دَارَسَتِ الآيَاتُ
3 دَارَسَتِ الآيَاتُ دارست الآيات : see 1. -A2- دارس النَّاقَةَ: see 1. ― -b2- دارس غَيْرَهُ (tropical:) [He read, or studied, with another, each of them teaching the other]. (A.) And دَارَسْتُهُ الكِتَابَ, inf. n. مُدَارَسَةٌ, (tropical:) [I read, or read repeatedly, or studied, or read and learned, with him the book, each of us teaching the other]. (A.) And دَارَسَهُمْ (assumed tropical:) He called to mind with them a subject of discourse, &c.; or he conferred with them; syn. ذَاكَرَهُمْ. (M.) See also 1, latter half, in five places.

4 أَدْرَسَ see 2: ― -b2- and see دَرَسَ الكِتَابَ.

تَدَرَّسْتُ أَدْرَاسًا وَتَشَمَّلْتُ شِمَالًا
5 تَدَرَّسْتُ أَدْرَاسًا وَتَشَمَّلْتُ شِمَالًا ذ (tropical:) [app., I clad myself in old and worn-out garments, and wrapped myself in shemlehs]. (A, TA.)

تَدَارَسُوا الكِتَابَ حَتَّى حَفِظُوهُ
6 تَدَارَسُوا الكِتَابَ حَتَّى حَفِظُوهُ تدارسوا الكتاب حتي حفظوه تدارسوا الكتاب حتي حفظوة (tropical:) [They read the book, or read it repeatedly, or studied it, or read and learned it, together, teaching one another, until they retained it in memory]. (A.) ― -b2- تَدَارَسْتُ الكُتُبَ, and اِدَّارَسْتُهَا, and تَدَارَسَ القُرْآنَ: see دَرَسَ الكِتَابَ.

7 اـِنْدَرَسَ see 1, first signification.

دَرْسٌ
دَرْسٌ درس A road, or way, that is unapparent; (S, K;) as though the traces thereof had become effaced. (TA.) ― -b2- See also دِرْسٌ. -A2- [A lecture: pl دُرُوسٌ.]

دِرْسٌ
دِرْسٌ درس The relic, trace, or mark, of a thing that becomes effaced, erased, rased, or obliterated. (M.) ― -b2- (tropical:) An old and worn-out garment, or piece of cloth; (S, M, A, K;) [app. an epithet used as a subst.;] as also ↓ دَرْسٌ (M) and ↓ دَرِيسٌ; (S, M, A, K;) ↓ which last also signifies an old and worn-out carpet; (A;) ↓ and as an epithet, signifying old and worn-out, is applied to a coat of mail, (M, TA,) and to a sword, and to a مِغْفَر [&c.]: (TA:) pl. [of the first] أَدْرَاسٌ, (M, K,) [a pl. of pauc.,] and [of the same or of either of the others] دِرْسَانٌ. (S, M, K.) ― -b3- [Hence, or, as IF says, from الحَيْض,] أَبُو أَدْرَاسٍ [in some copies of the K أُمُّ أَدْرَاسٍ] (tropical:) The pudendum muliebre. (S, O, K.)

دُرْسَةٌ
دُرْسَةٌ درس درسه درسة (assumed tropical:) Training, or discipline. (K.)

دَرِيسٌ
دَرِيسٌ دريس : see دِرْسٌ, in three places. ― -b2- [Also Dry بِرْسِيم, or Alexandrian trefoil.]

رَبْعٌ دَارِسٌ
رَبْعٌ دَارِسٌ ربع دارس [A house of which the remains are becoming effaced, erased, rased, or obliterated: or i. q. رَبْعٌ مَدْرُوسٌ]. (A.) ― -b2- اِمْرَأَةٌ دَارِسٌ, (M, K,) or, accord. to Lh, جَارِيَةٌ دَارِسٌ, (M,) (tropical:) A woman, (M, K,) or girl, (Lh, K,) menstruating: (Lh, M, K:) pl. دُرَّسٌ and دَوَارِسُ. (M.)

أَبُو اـِدْرِيسَ
أَبُو اـِدْرِيسَ ذ (tropical:) The penis. (A, K.)

تَدْرِيسٌ
تَدْرِيسٌ تدريس [inf. n. of 2, q. v.] -A2- [Also (assumed tropical:) A conventional term or signification used by the مُدَرِّسُون, or lecturers, tutors, or professors, of colleges]. (Mgh, in arts. حنف and دين, &c.)

مِدْرَسٌ
مِدْرَسٌ مدرس (assumed tropical:) A book, or writing: (K, TA: but omitted in some copies of the former:) [also, accord. to Golius, a commentary by which any one is taught; Heber. מִדְרשׁ.] ― -b2- See also the next paragraph.

مَدْرَسَةٌ
مَدْرَسَةٌ مدرس مدرسه مدرسة (tropical:) A place of reading, or study; (Msb;) in which persons read, or study; (TA;) [a college, a collegiate mosque; an academy;] as also ↓ مِدْرَسٌ (TA) and ↓ مِدْرَاسٌ; (M, K;) the measure of which last, [as well as that of the next preceding word,] as that of a n. of place, is strange: (ISd, TA:) whence the ↓ مِدْرَاس of the Jews; (K;) their house in which is repeatedly read the Book of the Law revealed to Moses: (A:) or their house in which the Book of God is read, or read repeatedly: (TA:) or their synagogue: (Msb:) the pl. of مدرسة is مَدَارِسُ; (TA;) and that of مدارس is مَدَارِيسُ. (Msb.) ― -b2- مَدْرَسَةُ النَّعَمِ (tropical:) The road or track (طَرِيق) [of camels, or of camels and sheep or goats]. (A, TA.)

مُدَرَّسٌ
مُدَرَّسٌ مدرس (tropical:) A bed made plain, even, smooth, or easy to lie upon. (TA.) ― -b2- (tropical:) A man tried and proved, or tried and strengthened, by use, practice, or experience; expert, or experienced. (A, TS, K.)

مُدَرِّسٌ
مُدَرِّسٌ مدرس (tropical:) A man who reads much and repeatedly. (K, TA.) ― -b2- Hence, the مُدَرِّس of مَدْرَسَة (tropical:) [i. e. The lecturer, tutor, or professor, of a college, a collegiate mosque, or an academy: from which it is not to be understood that there is but one such person to every college; for generally one college has several مُدَرِّسُون]. (TA.)

مِدْرَاسٌ
مِدْرَاسٌ مدراس : see مَدْرَسَةٌ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) One who reads, or reads repeatedly, or studies, the books of the Jews: the measure of the word implies intensiveness. (TA.)

رَبْعٌ مَدْرُوسٌ
رَبْعٌ مَدْرُوسٌ ربع مدروس [A house of which the remains are effaced, erased, rased, or obliterated: see also دَارِسٌ]. (A.) ― -b2- طَرِيقٌ مَدْرُوسٌ (tropical:) A road much beaten by passengers, so as to be made easy by them. (A, TA.)

مُدَارِسٌ
مُدَارِسٌ مدارس مدرسة (tropical:) One who reads, or studies, with another; syn. مُقَارِئٌ: (K:) or one who has read books. (K.)

##### Türkçe

**دَرَسَ**
1 **دَرَسَ** ders, muzâri‘ **دَرُسَ**, mastar ismi **دُرُوسٌ**, O (bir iz, yahut işaret, yahut **رَسْمٌ** diye adlandırılan şey, S, A, K, ve bir ev, A, yahut bir şey, M) silinmiş, kazınmış, yok edilmiş oldu; (S, M, A, K;) bunun gibi ↓ **اندرس**, (K, TA,) **رسم** diye adlandırılan şey hakkında söylenir: (TA:) yahut o (bir evin izi yahut işareti; yahut yere yapışık kalmış, bir evin yerini işaretleyen şey) rüzgârın üzerine savurduğu kum ve tozla örtülmüş oldu: (TA, **دثر** maddesinde:) yahut o (bir mesken, yahut konaklama yeri) silinmiş, kazınmış, yok edilmiş oldu ve onun izleri yahut kalıntıları gizlenmiş yahut görünmez oldu: (Msb:) ve **دَرُسَ**, yukarıda açıklanan mânalardan birincisinde **دَرَسَ** ile aynı mânaya gelir; fakat şiddetli (mübalağalı) bir tarzda. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı **الآيَاتُ** ↓ **دَارَسَتِ** bu paragrafın sonuna yakın açıklandığı üzere.] ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (AHeyth,) **دَرَسَ الثَّوْبِ**, (AHeyth, S, A, K,) mastar ismi **دَرْسٌ**, (S, TA,) (mecaz:) Elbise yahut kumaş parçası eskiyip yıprandı. (AHeyth, S, A, K.) ― -b4- Ve **دَرَسَ الكِتَابُ** (varsayılan mecaz:) Yazı yahut kitap eskidi. (Msb.) ― -b5- [Bundan dolayı ayrıca,] **دَرَسَتْ**, (S, M, A, K,) muzâri‘ **دَرُسَ**, (M,) mastar ismi **دُرُوسٌ** (S, M, K) ve **دَرْسٌ**, (M, K,) (mecaz:) O (bir kadın, S, M, A, K, yahut Lh’ye göre bir kız, M) hayız gördü. (S, M, A, K.)

-A2- **دَرَسَتْهُ الرِّيحُ**, (S, M, K,) yahut **الرِّيَاحُ**, (A,) [muzâri‘ **دَرُسَ**,] mastar ismi **دَرْسٌ**, (A, TA,) Rüzgâr, (S, M, K,) yahut rüzgârlar, (A,) onun üzerinden tekrar tekrar geçmek suretiyle onu silip kazıdı, yok etti; (A;) yani bir iz yahut işaret, [bir ev vb.’nin,] yahut **رَسْمٌ** diye adlandırılan şey; (S, K;) ve [silip kazıdı,] bir evi; (A;) yahut bir şeyi: (M:) ve **دَرَسَهُ القَوْمُ** Halk onu silip kazıdı, yok etti. (M.) ― -b2- Bundan dolayı, (AHeyth,) **دَرَسَ الثَّوْبَ**, (AHeyth, K,) muzâri‘ **دَرُسَ**, mastar ismi **دَرْسٌ**, (TA,) (mecaz:) Elbiseyi yahut kumaş parçasını eski ve yıpranmış hâle getirdi. (AHeyth, K.) ― -b3- **دَرَسَ الطَّعَامَ**, (M,) yahut **الحِنْطَةَ**, (S, A, Msb, K,) **وَنَحْوَهَا**, (Msb,) muzâri‘ **دَرُسَ**, (TA,) mastar ismi **دَرْسٌ** (M, K) ve **دِرَاسٌ**, (S, A, Msb, K,) (mecaz:) Buğdayı, (S, M, A, Msb, K,) ve benzerini çiğnedi yahut dövdü (harmanladı): (Msb:) [çünkü bunu yapan onun üzerinden tekrar tekrar geçer:] Yemen diyalektindendir: (M, TA:) yahut burada kastedilen mânada **دِرَاسٌ** Şam diyalektindendir. (TA.) ― -b4- **دَرَسَ المَرْأَةَ**, (A,) yahut **الجَارِيَةَ**, (K,) (mecaz:) Kadını sıktı, (A,) yahut kızı. (K.) ― -b5- **دَرَسَ النَّاقَةَ**, (M, A,) muzâri‘ **دَرُسَ**, mastar ismi **دَرْسٌ**, (M,) (mecaz:) Dişi deveyi kırdı yahut eğitti: (M, A:) [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **دَارَسَهَا**; çünkü denilmiştir ki] **مُدَارَسَةٌ**’nin aslî mânası (bir hayvanı) kırmak yahut eğitmek yahut terbiye etmektir; ve bir şeye tekrar tekrar dönmektir (**تَعَهُّدٌ**). (TA.) Yine dersin ki, **بَعِيرٌ لَمْ يُدْرَسُ**, mânası (mecaz:) Binilmemiş bir deve. (S, TA.) ― -b6- Bundan dolayı, (M,) [yahut **دَرَسَتْهُ الرِّيحُ**’ten, yahut **دَرَسَ الثَّوْبَ**’tan,] **دَرَسَ الكِتَابَ**, (S, M, A, K,) muzâri‘ **دَرِسَ** (M, K) ve **دَرِسَ**, (K,) mastar ismi **دَرْسٌ** ve **دِرَاسَةٌ** (S, M, K) ve **دَرَاسَةٌ** ve **دِرَاسٌ**, (TA,) (mecaz:) Kitabı okudu; (M, K;) sanki onu, kendisi için hatırlaması kolay oluncaya kadar, karşısına alıp durdu: (M:) yahut onu hatırlamak için onu tekrar tekrar okudu, [yahut onu mütalaa etti]: (A:) yahut çok okumakla onu hatırlaması kolay hâle getirdi: (TA:) yahut onu okudu ve öğrendi: (Bd, vi. 105’te:) ve ↓ **دَارَسَهُ**, mastar ismi **مُدَارَسَةٌ** ve **دِرَاسٌ**, aynı mânaya gelir: (M:) ve böylece ↓ **دَرَسَّهُ**, ve ↓ **أَدْرَسَهُ**: (K:) yahut son iki fiilden ilkinin mânası şiddetlidir; ikincisi IJ tarafından zikredilmiştir: (TA:) [fakat M’ye göre, IJ’nin dediği şudur: bu ikisi de iki mef‘ûle geçer ve farklı bir mânaya sahiptir; bu mânaya A’da da ilkinin mânası olarak işaret edilmiştir: 2’ye bak:] **الكُتُبَ** ↓ **دَارَسَتْ**, ve ↓ **تَدَارَسْتُهَا**, ve ↓ **اِدَّارَسْتُهَا**, **دَرَسْتُهَا** ile aynı mânaya gelir [kitapları okudum, yahut onları tekrar tekrar okudum, vb.]: (S, TA:) ve **القُرْآنَ** ↓ **تَدَارَسَ** mânası: Kur’ân’ı okudu ve onu unutmamak için ona tekrar tekrar döndü. (TA.) Yine dersin ki, **دَرَسْتُ العِلْمَ**, muzâri‘ **دَرُسَ**, mastar ismi **دَرْسٌ** ve **دِرَاسَةٌ**, (mecaz:) İlmi okudum. (Msb.) Kur’ân’da [vi. 105] farklı kıraate göre, **وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ**, ve ↓ **دَارَسْتَ**, (mecaz:) [Ve ta ki desinler: Sen okudun, vb.:] fakat bazıları der ki birincisi “Ehl-i kitabın kitaplarını okudun” demektir; ikincisi ise “onlarla danıştın yahut müzakere ettin” demektir; **ذَاكَرْتُهُمْ** ile açıklanır: (M:) yahut birincisi “öğrendin” demektir: (Abu-l-‘Abbás:) ve ikincisi “Yahudilerin yanında, onların sana öğretmen olduğu hâlde okudun yahut ders gördün; onlar da senin yanında, sen onların öğretmeni olduğun hâlde okudular yahut ders gördüler” demektir: (I‘Ab, Mujáhid, K:) ve başka bir kıraat ↓ **دَارَسَ**’tır; yani **دَارَسَ النَّبِىُّ اليَهُودَ** [peygamber Yahudilerle okudu yahut ders gördü]: ve bir başkası ↓ **دَارَسَتْ**’tir; bu iki şekilde tercüme edilebilir: Yahudiler Muhammed ile (**دَارَسَتْ**) okudular yahut ders gördüler yahut danıştılar yahut müzakere ettiler; ve âyetler (**آيَات**) diğer kitapların âyetleriyle zaman bakımından [yahut eskilik bakımından] yarıştı; öyle ki onların her biri çoğunlukla silinip yok oldu: (TA:) ve başka bir kıraat **دَرَسَتْ**’tir; bir başkası da **دَرُسَتْ**’tir; ikisi de “Onlar (bu kıssalar yahut tarihler) silinip yok oldu” mânasındadır: (M:) yahut “çoktan geçip gitmiş şeylerdir”: (Abu-l-‘Abbás:) fakat bu iki fiilden ikincisinin mânası daha şiddetlidir; ve ayrıca “dağıtıldılar” mânasına geldiği de söylenmiştir. (M.) [Yine dersin ki, **دَرَسَ عَلَيْهِ** (mecaz:) Onun yanında, onun öğretmen olduğu hâlde okudu yahut ders gördü; **قَرَأَ عَلَيْهِ** gibi.]

**دَرَّسَ غَيْرَهُ**
2 **دَرَّسَ غَيْرَهُ** (mecaz:) [Başkasına okuttu, yahut tekrar tekrar okuttu, yahut hatırlamak için ders çalıştırdı; yahut okutup öğretti: ona okumayı vb. öğretti: ona ders verdi]. (A.) Ve **دَرَّسْتُهُ الكِتَابَ** ve **اـِيَّاهُ** ↓ **أَدْرَسْتُهُ** (mecaz:) [Ona kitabı okuttum, yahut onu tekrar tekrar okuttum, yahut onu ders çalıştırdım, yahut onu okutup öğrettim]. (IJ, M.) ― -b2- Ayrıca **دَرَسَ الكِتَابَ**’a bak.

**دَارَسَتِ الآيَاتُ**
3 **دَارَسَتِ الآيَاتُ**: 1’e bak. -A2- **دارس النَّاقَةَ**: 1’e bak. ― -b2- **دارس غَيْرَهُ** (mecaz:) [Başka biriyle birlikte okudu yahut ders gördü; ikisi de birbirine öğretiyordu]. (A.) Ve **دَارَسْتُهُ الكِتَابَ**, mastar ismi **مُدَارَسَةٌ**, (mecaz:) [Onunla birlikte kitabı okudum, yahut tekrar tekrar okudum, yahut ders gördüm, yahut okudum ve öğrendim; her birimiz ötekine öğretiyordu]. (A.) Ve **دَارَسَهُمْ** (varsayılan mecaz:) Onlarla bir konuşma konusunu vb. hatıra getirdi; yahut onlarla müzakere etti; eş anlamlısı **ذَاكَرَهُمْ**. (M.) Ayrıca 1’in ikinci yarısına, beş yerde, bak.

4 **أَدْرَسَ**: 2’ye bak: ― -b2- ve **دَرَسَ الكِتَابَ**’a bak.

**تَدَرَّسْتُ أَدْرَاسًا وَتَشَمَّلْتُ شِمَالًا**
5 **تَدَرَّسْتُ أَدْرَاسًا وَتَشَمَّلْتُ شِمَالًا** ذ (mecaz:) [görünüşe göre, eski ve yıpranmış elbiseler giyindim ve şimlehlere büründüm]. (A, TA.)

**تَدَارَسُوا الكِتَابَ حَتَّى حَفِظُوهُ**
6 **تَدَارَسُوا الكِتَابَ حَتَّى حَفِظُوهُ** (mecaz:) [Kitabı birlikte okudular, yahut onu tekrar tekrar okudular, yahut ders gördüler, yahut onu birlikte okudular ve öğrendiler; birbirlerine öğreterek; ta ki onu ezberleyinceye kadar]. (A.) ― -b2- **تَدَارَسْتُ الكُتُبَ**, ve **اِدَّارَسْتُهَا**, ve **تَدَارَسَ القُرْآنَ**: **دَرَسَ الكِتَابَ**’a bak.

7 **اـِنْدَرَسَ**: 1’in birinci mânasına bak.

**دَرْسٌ**
**دَرْسٌ** Bir yol yahut patika ki belli değildir; (S, K;) sanki onun izleri silinmiş olmuştur. (TA.) ― -b2- Ayrıca **دِرْسٌ**’e bak. -A2- [Bir ders: çoğulu **دُرُوسٌ**.]

**دِرْسٌ**
**دِرْسٌ** Silinip kazınan, yok olan bir şeyin kalıntısı, izi yahut işareti. (M.) ― -b2- (mecaz:) Eski ve yıpranmış bir elbise yahut kumaş parçası; (S, M, A, K;) [görünüşe göre isim yerine kullanılan bir sıfat;] bunun gibi ↓ **دَرْسٌ** (M) ve ↓ **دَرِيسٌ**; (S, M, A, K;) ↓ bu sonuncusu ayrıca eski ve yıpranmış bir halı mânasına da gelir; (A;) ↓ ve sıfat olarak “eski ve yıpranmış” mânasında zırha, (M, TA,) ve kılıca, ve bir **مِغْفَر**’a [&c.] uygulanır: (TA:) [birincinin] çoğulu **أَدْرَاسٌ**, (M, K,) [azlık çoğulu,] ve [aynısının yahut ötekilerden herhangi birinin] **دِرْسَانٌ**’dır. (S, M, K.) ― -b3- [Bundan dolayı, yahut IF’nin dediği gibi **الحَيْض**’ten,] **أَبُو أَدْرَاسٍ** [K’nin bazı nüshalarında **أُمُّ أَدْرَاسٍ**] (mecaz:) Kadın tenasül uzvu. (S, O, K.)

**دُرْسَةٌ**
**دُرْسَةٌ** (varsayılan mecaz:) Terbiye yahut disiplin. (K.)

**دَرِيسٌ**
**دَرِيسٌ**: üç yerde **دِرْسٌ**’e bak. ― -b2- [Ayrıca kuru **بِرْسِيم**, yahut İskenderiye üçgülü.]

**رَبْعٌ دَارِسٌ**
**رَبْعٌ دَارِسٌ** [Kalıntıları silinmekte, kazınmakta, yok olmakta olan bir ev: yahut **رَبْعٌ مَدْرُوسٌ** ile aynı]. (A.) ― -b2- **اِمْرَأَةٌ دَارِسٌ**, (M, K,) yahut Lh’ye göre **جَارِيَةٌ دَارِسٌ**, (M,) (mecaz:) Hayız gören bir kadın, (M, K,) yahut kız, (Lh, K,): (Lh, M, K:) çoğulu **دُرَّسٌ** ve **دَوَارِسُ**. (M.)

**أَبُو اـِدْرِيسَ**
**أَبُو اـِدْرِيسَ** ذ (mecaz:) Erkeklik uzvu. (A, K.)

**تَدْرِيسٌ**
**تَدْرِيسٌ** [2’nin mastar ismi, ona bak.] -A2- [Ayrıca (varsayılan mecaz:) medreselerin **مُدَرِّسُون**’u, yani ders verenler, muallimler yahut profesörler tarafından kullanılan örfî bir terim yahut mânalandırma]. (Mgh, **حنف** ve **دين** vb. maddelerinde.)

**مِدْرَسٌ**
**مِدْرَسٌ** (varsayılan mecaz:) Bir kitap yahut yazı: (K, TA: fakat birincinin bazı nüshalarında düşmüştür:) [ayrıca Golius’a göre, kişi onunla öğretilen bir şerh; İbrânîce מִדְרשׁ.] ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

**مَدْرَسَةٌ**
**مَدْرَسَةٌ** (mecaz:) Okuma yahut ders çalışma yeri; (Msb;) içinde insanların okuduğu yahut ders gördüğü yer; (TA;) [bir medrese, medrese mescidi; bir akademi;] bunun gibi ↓ **مِدْرَسٌ** (TA) ve ↓ **مِدْرَاسٌ**; (M, K;) bu sonuncusunun vezni, [bir mekân ismi vezni olarak, bir önceki kelimeninki gibi,] gariptir: (ISd, TA:) buradan Yahudilerin ↓ **مِدْرَاس**’ı; (K;) Mûsâ’ya indirilen Tevrat kitabının tekrar tekrar okunduğu evleri: (A:) yahut Allah’ın kitabının okunduğu yahut tekrar tekrar okunduğu evleri: (TA:) yahut havraları: (Msb:) **مدرسة**’nin çoğulu **مَدَارِسُ**’tur; (TA;) ve **مدارس**’in çoğulu **مَدَارِيسُ**’tir. (Msb.) ― -b2- **مَدْرَسَةُ النَّعَمِ** (mecaz:) Yol yahut iz (**طَرِيق**) [develerin, yahut develerle koyun ya da keçilerin]. (A, TA.)

**مُدَرَّسٌ**
**مُدَرَّسٌ** (mecaz:) Düzlenmiş, tesviye edilmiş, pürüzsüz kılınmış yahut üzerine yatması kolaylaştırılmış bir döşek. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Kullanım, alıştırma yahut tecrübe ile denenmiş ve ispatlanmış; yahut denenip güçlenmiş bir adam; mahir yahut tecrübeli. (A, TS, K.)

**مُدَرِّسٌ**
**مُدَرِّسٌ** (mecaz:) Çok ve tekrar tekrar okuyan bir adam. (K, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **مَدْرَسَة**’nin **مُدَرِّس**’i (mecaz:) [yani bir medresenin, medrese mescidinin yahut akademinin ders vereni, muallimi yahut profesörü: bundan, her medreseye bir tek böyle kişi bulunduğu anlaşılmamalıdır; çünkü genellikle bir medresenin birkaç **مُدَرِّسُون**’u vardır]. (TA.)

**مِدْرَاسٌ**
**مِدْرَاسٌ**: iki yerde **مَدْرَسَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Yahudilerin kitaplarını okuyan, yahut tekrar tekrar okuyan, yahut ders gören kimse: kelimenin vezni şiddetliliği gerektirir. (TA.)

**رَبْعٌ مَدْرُوسٌ**
**رَبْعٌ مَدْرُوسٌ** [Kalıntıları silinmiş, kazınmış, yok edilmiş bir ev: ayrıca **دَارِسٌ**’e de bak]. (A.) ― -b2- **طَرِيقٌ مَدْرُوسٌ** (mecaz:) Yolcular tarafından çok çiğnenmiş, böylece onlar tarafından kolaylaştırılmış bir yol. (A, TA.)

**مُدَارِسٌ**
**مُدَارِسٌ** (mecaz:) Başka biriyle birlikte okuyan yahut ders gören; eş anlamlısı **مُقَارِئٌ**: (K:) yahut kitaplar okumuş kimse. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَرَسَ
دَرَسَ I ,  U ( n. ac. دَرْس 1 ,  دَرَاْسَة 22t ,  دِرَاْس 23 ,  دِرَاْسَة 23t ),
a.  Studied; read.

b.  U ( n. ac. دُرُوْس 27 ), Became effaced, obliterated.

c.  Became old, wornout, shabby.

d.  ( n. ac. دَرْس 1 ), Effaced, obliterated.

e.  Wore out, made shabby.

f.  ( n. ac. دَرْس 1 ,  دِرَاْس 23 ), Thrashed, beat or trod out ( corn ).

دَرَّسَ
دَرَّسَ II ,
a.  Made to study.

b.  Taught, gave lessons.

دَاْرَسَ
دَاْرَسَ III ,
a.  Studied, read with.

أَدْرَسَ
أَدْرَسَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ).

تَدَاْرَسَ
تَدَاْرَسَ VI ,
a.  Studied, read together.

اِنْدَرَسَ
اِنْدَرَسَ VII ,
a.  Was or became effaced, obliterated.

دَرْس
دَرْس 1 , ( pl. دُرُوْس 27 ),
a.  Study; lesson, lecture.

b.  see 2 (a) .

دِرْس
دِرْس 2 , ( pl. أَدْرَاْس 38 ),
a.  Trace, mark ( partially obliterated ).

b.  Old, worn out.

دُرْسَة
دُرْسَة 3t ,
a.  Discipline, training, exercise.

مَدْرَسَة
مَدْرَسَة 17t , ( pl. مَدَاْرِسُ 44 ),
a.  School, college.

دَاْرِس
دَاْرِس 21 , ( pl. دَوَاْرِسُ 41 ),
a.  Effaced, obliterated; old, worn, shabby.

b.  Student.

دِرَاْس
دِرَاْس 23 ,  دِرَاْسَة 23t ,
a.  Thrashing or treadingout of corn.

دَرِيْس
دَرِيْس 25 ,
a.  see 2 .

b.  Camel's tail.

دَرَّاْس
دَرَّاْس 28 ,
a.  Thrasher   or treader-out of corn.

b.  Studious, devoted to study.

مِدْرَاْس
مِدْرَاْس 45 , ( pl. مَدَاْرِيْسُ 65 ),
a.  School or college in which the Kurān is studied.  N. Ag. of II, Professor, lecturer, tutor, teacher.

دَارِش
دَارِش
a.  Tinged with black.

##### Türkçe

**دَرَسَ**
**دَرَسَ** I , U ( mastar-ı aslî: **دَرْس** 1 , **دَرَاْسَة** 22t , **دِرَاْس** 23 , **دِرَاْسَة** 23t ),
a. Çalıştı; okudu.

b. U ( mastar-ı aslî: **دُرُوْس** 27 ), Silinmiş, yok olmuş hâle geldi.

c. Eskidi, yıprandı, pejmürde oldu.

d. ( mastar-ı aslî: **دَرْس** 1 ), Sildi, yok etti.

e. Yıprattı, pejmürde etti.

f. ( mastar-ı aslî: **دَرْس** 1 , **دِرَاْس** 23 ), Harmanladı, dövdü veya (tahılı) ayakla çiğneyip çıkardı.

**دَرَّسَ**
**دَرَّسَ** II ,
a. Çalıştırdı.

b. Öğretti, ders verdi.

**دَاْرَسَ**
**دَاْرَسَ** III ,
a. Birlikte çalıştı, birlikte okudu.

**أَدْرَسَ**
**أَدْرَسَ** IV ,
a. II (a), (b)’ye bak.

**تَدَاْرَسَ**
**تَدَاْرَسَ** VI ,
a. Birlikte çalıştılar, birlikte okudular.

**اِنْدَرَسَ**
**اِنْدَرَسَ** VII ,
a. Silinmiş, yok olmuş idi veya silinmiş, yok olmuş hâle geldi.

**دَرْس**
**دَرْس** 1 , (çoğulu: **دُرُوْس** 27 ),
a. Çalışma; ders, konferans.

b. 2 (a)’ya bak.

**دِرْس**
**دِرْس** 2 , (çoğulu: **أَدْرَاْس** 38 ),
a. İz, işaret (kısmen silinmiş).

b. Eski, yıpranmış.

**دُرْسَة**
**دُرْسَة** 3t ,
a. Disiplin, talim, alıştırma.

**مَدْرَسَة**
**مَدْرَسَة** 17t , (çoğulu: **مَدَاْرِسُ** 44 ),
a. Okul, kolej.

**دَاْرِس**
**دَاْرِس** 21 , (çoğulu: **دَوَاْرِسُ** 41 ),
a. Silinmiş, yok olmuş; eski, yıpranmış, pejmürde.

b. Öğrenci.

**دِرَاْس**
**دِرَاْس** 23 , **دِرَاْسَة** 23t ,
a. Tahılın harmanlanması veya ayakla çiğnenip çıkarılması.

**دَرِيْس**
**دَرِيْس** 25 ,
a. 2’ye bak.

b. Devenin kuyruğu.

**دَرَّاْس**
**دَرَّاْس** 28 ,
a. Harmancı veya tahılı ayakla çiğneyip çıkaran.

b. Çalışkan, çalışmaya adanmış.

**مِدْرَاْس**
**مِدْرَاْس** 45 , (çoğulu: **مَدَاْرِيْسُ** 65 ),
a. Kur’ân’ın çalışıldığı okul veya kolej. II’nin ism-i fâili; profesör, ders veren, müderris, hoca, öğretmen.

**دَارِش**
**دَارِش**
a. Siyahla karışık (siyaha çalan) renkte.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

درس
دَرَسَ - يَدْرُسُ - دِراسَة - إدْريْس
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + نَفْسَه أو كائناً أو شيئاً أو أمراً: يقهره فيطوعه حسب أمره: يُدَرِّبُهُ ويُرَوِّضـُه ويلينه حتى يصير مطواعاً سهل الاستعمال والانقياد
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + نَفْسَه: يقهرها فيطوعها حسب أمره: يُدَرِّبُهُا ويرَوَّضَها: مارس الرياضة والتمارين حتى يجعل جسمه مطواعاً سهل الانقياد والاستعمال
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + كائناً: يقهره فيطوعه حسب أمره: يُدَرِّبُهُ ويرَوَّضَهُ: مَرَّن وعَلَّمَ  ولَيَّن الدابة أو الطير حتى صارت مطواعة سهلة الانقياد والاستعمال
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + شيئاً: يقهره فيطوعه حسب أمره: يُدَرِّبُهُ ويرَوَّضَهُ: مرن ولين المحرك أو الآلة أو الشيء ليصير مطواعاً سهل الانقياد والاستعمال
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + أمراً أو علماً: يقهره فيطوعه حسب أمره: يذلل صعوباته بالتدريب والرياضة: يتعلم العلم ويتعهده بالتدريب والتجريب والحفظ حتى يطيع وينقاد له ويصير سهل الاستعمال عليه: يقرأ ما في الكتب بتكرار مريداً الفهم والعلم ومحاولاً الحفظ والتذكر عند الاستعمال
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + أمراً أو علماً + في شيء: تعلمه وتدرب وتمرن عليه وحفظه في كتاب أو في حلقة علم
دِراسَة: على وزن "فـِعالة": اسم فعل مبالغة من " دَرَسَ - يَدْرُسُ ": الدرس الكثير لشيء أو علم مراد: قراءة ما في الكتب بتكرار مريداً الفهم والعلم ومحاولاً الحفظ والتذكر ليقهرها ويطوعها حسب أمره
إدْريْس: على وزن " إفعيل" اسم فاعل مبالغة من " دَرَسَ - يَدْرُسُ ": كثير الدراسة: وهو كذلك: اسم النبي المعروف عليه السلام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلبة وقهر إرادة آخر وتطويعه وتسييره حسب أمر الغالب"، وهي:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، دَرَسَ - يَدْرُسُ، رَاضَ - يَروْضُ
درس
 	﴿وكذلك نصرف الآيات وليقولوا درست ولنبينه لقوم يعلمون(105)﴾ الأنعام ﴿أن تقولوا إنما أنزل الكتاب على طائفتين من قبلنا وإن كنا عن دراستهم لغافلين(156)﴾ الأنعام
 	﴿ما كان لبشر أن يؤتيه الله الكتاب والحكم والنبوة ثم يقول للناس كونوا عبادا لي من دون الله ولكن كونوا ربانيين بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون(79)﴾ آل عمران ﴿فخلف من بعدهم خلف ورثوا الكتاب يأخذون عرض هذا الأدنى ويقولون سيغفر لنا وإن يأتهم عرض مثله يأخذوه ألم يؤخذ عليهم ميثاق الكتاب أن لا يقولوا على الله إلا الحق ودرسوا ما فيه والدار الآخرة خير للذين يتقون أفلا تعقلون(169)﴾ الأعراف
 	﴿وما آتيناهم من كتب يدرسونها وما أرسلنا إليهم قبلك من نذير(44)﴾ سبأ ﴿أم لكم كتاب فيه تدرسون(37)﴾ القلم
دراستهم
 ﴿أن تقولوا إنما أنزل الكتاب على طائفتين من قبلنا وإن كنا عن دراستهم لغافلين(156)﴾ الأنعام
ادريس
 	﴿واذكر في الكتاب إدريس إنه كان صديقا نبيا(56)﴾ مريم ﴿وإسماعيل وإدريس وذا الكفل كل من الصابرين(85)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [درس] د ر س: دَرَس الرسم عفا وبابه دخل و دَرَسَتْهُ الريح وبابه نصر يتعدى ويلزم و دَرَسَ القرآن ونحوه من باب نصر وكتب ودرس الحنطة يدرسها بالضم دِرَاسَّا بالكسر وقيل سُمي إدْرِيسُ عليه السلام لكثرة دراسته كتاب الله تعالى واسمه أخنوخ بخاءين معجمتين بوزن مفعول و دَارَسَ الكتب و تَدَارَسَها و دَرَسَ الثوب أخلق وبابه نصر
الراغب
درس
- درس الدار معناه: بقي أثرها، وبقاء الأثر يقتضي انمحاءه في نفسه، فلذلك فسر الدروس بالانمحاء، وكذا درس الكتاب، ودرست العلم: تناولت أثره بالحفظ، ولما كان تناول ذلك بمداومة القراءة عبر عن إدامة القراءة بالدرس، قال تعالى: }ودرسوا ما فيه﴿[الأعراف/169]، وقال:﴾بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون﴿[آل عمران/79]،﴾وما آتيناهم من كتب يدرسونها﴿[سبأ/44]، وقوله تعالى:﴾وليقولوا درست﴿[الأنعام/105]، وقرئ:﴾دارست﴿(وبها قرأ ابن كثير وأبو عمرو. راجع: الإتحاف ص 214) أي: جاريت أهل الكتاب، وقيل:﴾ودرسوا ما فيه{ [الأعراف/169]، تركوا العمل به، من قولهم: درس القوم المكان، أي: أبلوا أثره، ودرست المرأة: كناية عن حاضت، ودرس البعير: صار فيه أثر جرب.
ملخص اللسان
1.     ودَرَسَ الناقة يَدْرُسُها دَرْساً: راضها؛   وأَصل  الدِّراسَةِ: الرياضة والتَّعَهُّدُ للشيء. ودَرَسْتُ الصَّعْبَ حتى رُضْتُه. والإِذهانُ: المذَلَّة  واللِّين. الدُّرْسَةُ الرِّياضَةُ،
2.     ومنه دَرَسْتُ السورةَ أَي حَفظتها ، ودَرَسَ الكتابَ يَدْرُسُه دَرْساً ودِراسَةً ودارَسَه، من ذلك، كأَنه عانده  حتى انقاد لحفظه. ودَرَسْتُ الكتاب أَدْرُسُه  دَرْساً أَيذللته بكثرة القراءة جتى خَفَّ حفظه عليَّ،
3.     وكذلك نُصَرِّفُ الآيات وليقولوا  دَرَسْتَ؛ قال: معناه وكذلك نبين لهم الآيات من هنا ومن هنا لكي يقولوا  إِنك دَرَسْتَ أَي تعلمت أَي هذا الذي جئت به عُلِّمْتَ. - والدِّراسُ: المُدارَسَةُ. - ودَرَّسْتُه إِياه  وأَدْرَسْتُه - والمِدْراسُ والمِدْرَسُ: الموضع الذي يُدْرَسُ فيه. والمَدْرَسُ:  الكتابُ؛
4.     ودارَسْت الكتبَ وتَدارَسْتُها وادَّارَسْتُها أَي دَرَسْتُها. وفي  الحديث: تَدارَسُوا القرآن؛ أَي اقرأُوه وتعهدوه لئلا تَنْسَوْهُ.
5.     والدَّرْسُ: الطريق الخفيُّ.
6.     ودَرَسَ الطعامَ يَدْرُسُه: داسَه؛ - ودُرِسَ الطعامُ يُدْرسُ  دِراساً إِذا دِيسَ. والدِّراسُ: الدِّياسُ، بلغة أَهل الشام، ودَرَسُوا  الحِنْطَة دِراساً أَي داسُوها؛
7.     دَرَسَ الشيءُ والرَّسْمُ يَدْرُسُ دُرُوساً: عفا. ودَرَسَته  الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى، ودَرَسه القوم: عَفَّوْا أَثره.
8.     والدَّرْسُ: أَثر  الدِّراسِ دَرَسَ الأَثَرُ يَدْرُسُ دُروساً  ودَرَسَته الريحُ تَدْرُسُه دَرْساً أَي محَتْه؛
9.     ومن ذلك دَرَسْتُ الثوبَ  أَدْرُسُه دَرْساً، فهو مَدْرُوسٌ ودَرِيسٌ، أَي أَخْلَقْته. ومنه قيل للثوب  الخَلَقِ: دَرِيس،
10.                        ودَرَسَ الثوبُ دَرْساً أَي أَخْلَقَ
11.                         ودَرَسَ البعيرُ يَدْرُسُ دَرْساً: جَرِبَ جَرَباً قليلاً،  واسم ذلك الجرب الدَّرْسُ.
12.                         والدَّرْسُ: الأكل الشديد.
13.                         ودَرَسَتِ المرأَةُ تَدْرُسُ دَرْساً ودُرُوساً، وهي  دارِسٌ من نسوة دُرَّسٍ ودَوارِسَ: حاضت؛ وخص اللحياني به حيض الجارية
14.                       والدِّرْواسُ: الغليظ العُنُقِ من الناس والكلاب.
15.                        والدِّرْواسُ: الأَسد  الغليظ، وهو العظيم أَيضاً. والدِّرْواس: العظيم الرأْس،
16.                        ويقال: سمي إِدْرِيس، عليه السلام، لكثرة دِراسَتِه كتابَ اللَّه تعالى، واسمه أَخْنُوخُ.
17.                        ودَرَسْتُ الصَّعْبَ حتى رُضْتُه.
لسان العرب
● - درس: دَرَسَ الشيءُ والرَّسْمُ يَدْرُسُ دُرُوساً: عفا. ودَرَسَته  الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى، ودَرَسه القوم: عَفَّوْا أَثره. والدَّرْسُ: أَثر  الدِّراسِ. وقال أَبو الهيثم: دَرَسَ الأَثَرُ يَدْرُسُ دُروساً  ودَرَسَته الريحُ تَدْرُسُه دَرْساً أَي محَتْه؛ ومن ذلك دَرَسْتُ الثوبَ  أَدْرُسُه دَرْساً، فهو مَدْرُوسٌ ودَرِيسٌ، أَي أَخْلَقْته. ومنه قيل للثوب  الخَلَقِ: دَرِيس، وكذلك قالوا: دَرَسَ البعيرُ إِذا جَرِبَ جَرَباً شديداً  فَقُطِرَ؛ قال جرير:  رَكِبَتْ نَوارُكُمُ بعيراً دارساً،  في السَّوقِ، أَفْصَح راكبٍ وبَعِيرِ  والدَّرْسُ: الطريق الخفيُّ. ودَرَسَ الثوبُ دَرْساً أَي أَخْلَقَ؛ وفي  قصيد كعب بن زهير:  مُطَّرَحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ  الدِّرْسانُ: الخُلْقانْ من الثياب، واحدها دِرْسٌ. وقد يقع على السيف  والدرع والمِغْفَرِ. والدِّرْسُ والدَّرْسُ والدَّريسُ، كله: الثوب  الخَلَقُ، والجمع أَدْراسٌ ودِرْسانٌ؛ قال المُتَنَخِّلُ:  قد حال بين دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ،  نِسْعٌ لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ  ودِرعٌ دَرِيسٌ كذلك؛ قال:  مَضَى وَورِثْناهُ دَرِيسَ مُفاضَةٍ،  وأَبْيَضَ هِنْدِيّاً طويلاً حَمائِلُهْ  ودَرَسَ الطعامَ يَدْرُسُه: داسَه؛ يَمانِيَةٌ. ودُرِسَ الطعامُ يُدْرسُ  دِراساً إِذا دِيسَ. والدِّراسُ: الدِّياسُ، بلغة أَهل الشام، ودَرَسُوا  الحِنْطَة دِراساً أَي داسُوها؛ قال ابنُ مَيَّادَة:  هلاَّ اشْتَرَيْتَ حِنْطَةً بالرُّسْتاقْ،  سَمْراء مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ  ودَرَسَ الناقة يَدْرُسُها دَرْساً: راضها؛ قال:  يَكفيكَ من بعضِ ازْدِيارِ الآفاقْ  حَمْراءُ، مما دَرَسَ ابنُ مِخْراقْ  قيل: يعني البُرَّة، وقيل: يعني الناقة، وفسر الأَزهري هذا الشعر فقال:  مما دَرَسَ أَي داسَ، قال: وأَراد بالحمراء بُرَّةً حمراء في لونها.  ودَرَسَ الكتابَ يَدْرُسُه دَرْساً ودِراسَةً ودارَسَه، من ذلك، كأَنه عانده  حتى انقاد لحفظه. وقد قرئ بهما: وليَقُولوا دَرَسْتَ، وليقولوا  دارَسْتَ، وقيل: دَرَسْتَ قرأَتَ كتبَ أَهل الكتاب، ودارَسْتَ: ذاكَرْتَهُم،  وقرئ: دَرَسَتْ ودَرُسَتْ أَي هذه أَخبار قد عَفَتْ وامَّحَتْ، ودَرُسَتْ  أَشدّ مبالغة.  وروي عن ابن العباس في قوله عز وجل: وكذلك نُصَرِّفُ الآيات وليقولوا  دَرَسْتَ؛ قال: معناه وكذلك نبين لهم الآيات من هنا ومن هنا لكي يقولوا  إِنك دَرَسْتَ أَي تعلمت أَي هذا الذي جئت به عُلِّمْتَ. وقرأَ ابن عباس  ومجاهد: دارَسْتَ، وفسرها قرأْتَ على اليهود وقرأُوا عليك. وقرئ: وليقولوا  دُرِسَتْ؛ أَي قُرِئَتْ وتُلِيَتْ، وقرئَ دَرَسَتْ أَي تقادمت أَي هذا  الذي تتلوه علينا شيء قد تطاول ومرَّ بنا. ودَرَسْتُ الكتاب أَدْرُسُه  دَرْساً أَي ذللته بكثرة القراءة جتى خَفَّ حفظه عليَّ، من ذلك؛ قال كعب بن  زهير:  وفي الحِلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْسَةٌ،  وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ من الشَّرِّ فاصْدُقِ  قال: الدُّرْسَةُ الرِّياضَةُ، ومنه دَرَسْتُ السورةَ أَي حَفظتها.  ويقال: سمي إِدْرِيس، عليه السلام، لكثرة دِراسَتِه كتابَ اللَّه تعالى،  واسمه أَخْنُوخُ. ودَرَسْتُ الصَّعْبَ حتى رُضْتُه. والإِذهانُ: المذَلَّة  واللِّين. والدِّراسُ: المُدارَسَةُ. ابن جني: ودَرَّسْتُه إِياه  وأَدْرَسْتُه؛ ومن الشاذ قراءة ابن حَيْوَةَ: وبما كنتم تُدْرِسُونَ.  والمِدْراسُ والمِدْرَسُ: الموضع الذي يُدْرَسُ فيه. والمَدْرَسُ:  الكتابُ؛ وقول لبيد:  قَوْمِ إلا يَدْخُلُ المُدارِسُ في الرَّحْـ  مَةِ، إِلاَّ بَراءَةً واعْتِذارا  والمُدارِسُ: الذي قرأَ الكتب ودَرَسَها، وقيل: المُدارِسُ الذي قارَفَ  الذنوب وتلطخ بها، من الدَّرْسِ، وهو الجَرَبُ. والمِدْراسُ: البيت الذي  يُدْرَسُ فيه القرآن، وكذلك مَدارِسُ اليهود. وفي حديث اليهودي الزاني:  فوضع مِدْراسُها كَفَّه على آيةِ الرَّجمِ؛ المِدْراسُ صاحب دِراسَةِ  كتبهم، ومِفْعَل ومِفْعالٌ من أَبنية المبالغة؛ ومنه الحديث الآخر: حتى أَتى  المِدْراسَ؛ هو البيت الذي يَدْرسون فيه؛ قال: ومِفْعالٌ غريب في المكان.  ودارَسْت الكتبَ وتَدارَسْتُها وادَّارَسْتُها أَي دَرَسْتُها. وفي  الحديث: تَدارَسُوا القرآن؛ أَي اقرأُوه وتعهدوه لئلا تَنْسَوْهُ. وأَصل  الدِّراسَةِ: الرياضة والتَّعَهُّدُ للشيء. وفي حديث عكرمة في صفة أَهل  الجنة: يركبون نُجُباً أَلينَ مَشْياً من الفِراشِ المَدْرُوس أَي المُوَطَّإِ  المُمَهَّد. ودَرَسَ البعيرُ يَدْرُسُ دَرْساً: جَرِبَ جَرَباً قليلاً،  واسم ذلك الجرب الدَّرْسُ. الأَصمعي: إِذا كان بالبعير شيء خفيف من الجرب  قيل: به شيء من دَرْسٍ، والدَّرْسُ: الجَرَبُ أَوَّلُ ما يظهر منه، واسم  ذلك الجرب الدَّرْسُ أَيضاً؛ قال العجاج:  يَصْفَرُّ لليُبْسِ اصْفِرارَ الوَرْسِ،  من عَرَقِ النَّضْحِ عَصِيم الدَّرْسِ  من الأَذى ومن قِرافِ الوَقْسِ  وقيل: هو الشيء الخفيف من الجرب، وقيل: من الجرب يبقى في البعير.  والدَّرْسُ: الأكل الشديد. ودَرَسَتِ المرأَةُ تَدْرُسُ دَرْساً ودُرُوساً، وهي  دارِسٌ من نسوة دُرَّسٍ ودَوارِسَ: حاضت؛ وخص اللحياني به حيض الجارية.  التهذيب: والدُّرُوس دُروسُ الجارية إِذا طَمِثَتْ؛ وقال الأَسودُ بن  يَعْفُر يصف جَواريَ حين أَدْرَكْنَ:  الَّلاتِ كالبَيْضِ لما تَعْدُ أَن دَرَسَتْ،  صُفْرُ الأَنامِلِ من نَقْفِ القَوارِيرِ  ودَرَسَتِ الجارية تَدْرُسُ دُرُوساً.  وأَبو دِراسٍ: فرج المرأَة. وبعير لم يُدَرَّسْ أَي لم يركب.  والدِّرْواسُ: الغليظ العُنُقِ من الناس والكلاب. والدِّرْواسُ: الأَسد  الغليظ، وهو العظيم أَيضاً. والدِّرْواس: العظيم الرأْس، وقيل: الشديد؛  عن السيرافي، وأَنشد له:  بِتْنا وباتَ سَقِيطُ الطَّلِّ يَضْرِبُنا،  عند النَّدُولِ، قِرانا نَبْحُ دِرْواسِ  يجوز أَن يكون واحداً من هذه الأَشياء وأَولاها بذلك الكلب لقوله قرانا  نبح درواس لأَن النبح إِنما هو في الأَصل للكلاب. التهذيب: الدِّرْواسُ  الكبير الرأْس من الكلاب. والدِّرْباسُ، بالباء، الكلب العَقُور؛ قال:  أَعْدَدْتُ دِرْواساً لِدِْرباسِ الحُمُتْ  قال: هذا كلب قد ضَرِيَ في زِقاقِ السَّمْن يأْكلها فأَعَدَّ له كلباً  يقال له دِرْواسٌ. وقال غيره: الدِّراوِسُ من الإِبل الذلُلُ الغِلاظُ  الأَعناق، واحِدها دِرْواسٌ. قال الفراء: الدِّرواسُ العِظامُ من الإِبل؛  قال ابن أَحمر:  لم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَجِ قَبْلَها،  ودِراسُ أَعْوَصَ دَارِسٍ مُتَخَّدِّدِ  قال ابن السكيت: ظن أَن اليَرَنْدَجَ عَمَلٌ وإِنما اليَرَنْدَج جلود  سود. وقوله ودِراسُ أَعوصَ أَي لم تُدارِس الناسَ عَويص الكلام. وقوله دارس  متخدد أَي يَغْمُضُ أَحياناً فلا يرى، ويروى متجدد، بالجيم، ومعناه أَي  ما ظهر منه جديد وما لم يظهر دارس.
مقاييس اللغة:
(درس)  الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن الباب الدَّرِيس: الثّوب الخَلَق. ومنه دَرَسَتِ المرأةُ: حاضَت. ويقال إنَّ فرجَها يكنّى أبا أَدْرَاس([2]) وهو من الحَيْض. ودَرَسْتُ الحَنْطَة وغيرَها في سُنْبُلها. إذا دُسْتَها. فهذا محمولُ على أنّها جُعِلت تحتَ الأقدام، كالطَّريق الذي يُدرْس ويُمشَى فيه. قال:
* سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ([3]) *
والدَّرْس: الجَرَب القليل يكون بالبَعير.
ومن الباب دَرَسْتُ القُرآنَ وغيرَه. وذلك أنّ الدّارِسَ يتتبَّع ما كان قرأ، كالسَّالك للطريق يتَتبَّعُه.
ومما شذَّ عن الباب الدِّرْوَاس: الغليظ العُنق من النّاسِ والدّوابّ.
القاموس المحيط:
دَرَسَ الرَّسْمُ دُرُوسَاً عَفَا، ودَرَسَتْه الرِّيحُ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، المرأةُ دَرْساً ودُروساً حاضَتْ، وهي دارِسٌ، الكِتَابَ يَدْرُسُهُ ويَدْرِسُهُ دَرْساً ودِرَاسَةً قَرَأَهُ، كأدْرَسَهُ ودَرَّسَهُ، الجاريةَ جَامَعَهَا،
الحِنْطَةَ دَرْساً ودِراساً: داسَها، البعيرُ: جَرِبَ جَرَباً شديداً، فقُطِرَ، الثوبَ: أخْلَقَهُ، فَدَرَسَ هو، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وأبو دِراسٍ: فَرْجُ المرأةِ. والمَدْروسُ: المجنونُ.والدُّرْسَةُ، بالضم: الرِّياضَةُ. والدَّرْسُ: الطريقُ الخَفِيُّ، وبالكسر: ذَنَبُ البعيرِ، ويفتحُ، كالدَّريسِ، والثَّوْبُ الخَلَقُ، كالدَّرِيسِ والمَدْرُوسِ ج: أدْرَاسٌ ودُرْسانٌ. وإدْرِيسُ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم: ليس من الدِّرَاسَةِ، كما تَوَهَّمَهُ كثيرونَ، لأنه أعْجَمِيٌّ، واسمُهُ: خَنُوخُ أو أخْنوخُ. وأبو إدْرِيسَ: الذَّكَرُ. والمِدْرَسُ، كمِنْبَرٍ: الكتابُ. والمِدْراسُ: الموضِعُ يُقْرَأُ فيه القرآنُ، ومنه مِدْراسُ اليَهُودِ. والدِّرْواسُ، بالكسر: عَلَمُ كَلْبٍ، والكبيرُ الرأس من الكلابِ، والجَمَلُ الذلولُ الغليظُ العُنُقِ، والشُّجَاعُ، والأسَدُ، كالدِّرْياسِ. والمُدَرِّسُ: الكثيرُ الدَّرْسِ. وكَمُعَظَّمٍ: المُجَرَّبُ. والمُدارِسُ: الذي قَارَفَ الذُّنُوبَ، وتلطَّخَ بها، والمُقَارِىء. و " ليقولوا دارسْتَ " : قرأتَ على اليَهُودِ، وقَرَؤُوا عليك.
وانْدَرَسَ: انْطَمَسَ.
تاج العروس:
د ر س
دَرَسَ الشيْءُ والرَّسْمُ يَدْرُسُ دُرُوساً بالضّمّ : عَفَا . ودَرَسَتْهُ الرِّيحُ دَرْساً : مَحَتْه إِذا تَكَرَّرَتْ عليه فعَفَّتْه . لازِمٌ مُتَعَدٍّ . ودَرَسَهُ القَوْمُ : عَفَّوْا أَثَرَه . ومِن المَجَازٍِ : دَرَسَتِ المَرْأَةُ تَدْرُسُ دَرْساً الفَتْح ودُرُوساً بالضّمّ : حاضَتْ . وخَصَّ اللِّحْيَانِيُّ به حَيْضَ الجَارِيةِ . وهي دَارِسٌ مِنْ نِسُوَةٍ دُرَّسٍ ودَوَارِسَ . ومِن المَجَازِ : دَرَسَ الكِتَابَ يَدْرُسُه بالضَّمّ ويَدْرِسُه بالكَسْر دَرْساً بالفَتْحِ ودِرَاسَةً بالكَسْرِ ويُفْتَحُ ودِرَاساً ككِتَابٍ : قَرَأَه . وفي الأَساس : كَرَّرَ قِرَاءَتَه في اللِّسَان ودارَسَهُ من ذلِكَ كأَنَّه عانَدَه حَتّى انْقَادَ لِحِفْظِهِ . وقال غيرُه : دَرَسَ الكِتابَ يَدْرُسُه دَرْساً : ذَلَّلهُ بكَثْرة القِرَاءَةِ حَتّى خَفَّ حِفْظُه عليهِ من ذلِك كأَدْرَسَه
عن ابنِ جِنِّى قال : ومن الشّاذّ قِرَاءَةُ أَبي حَيْوَةَ : وبِمَا كُنْتُمْ تَدْرِسُونَ أَي مِنْ حَدِّ ضَرَبَ
وَدَرَّسهُ تَدْرِيساً . قال الصاغانِيُّ : شُدِّد للمُبَالَغة ومنه مُدَرِّسُ المَدْرَسَة . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : دَرَسَ الكِتَابَ ودَرَّسَ غَيْرَه : كَرَّرَه عن حِفْظ
ومِن المَجَازِ : دَرَسَ الجَارِيَةَ : جَامَعَهَا . وفي الأَسَاس : دَرَسَ المَرأَةَ : نَكَحَها . ومِن المَجَازِ : دَرَسَ الحِنْطَةَ يَدْرُسُهَا دَرْساً ودِرَاساً : داسَهَا . قال ابنُ مَيَّادةَ :
هَلاَّ اشْتَرَيْتَ حِنْطَةً بِالرُّسْتَاقْ ... سَمْرَاءَ مِمَّا دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ هكذا أَنْشَدَهُ . قال الصّاغَانِيُّ : وليس لابنِ مَيَّادَةَ على القاف رَجَزٌّ . ودَرَسَ الطعامَ : داسَهُ يَمَانِيَةٌ وقد دُرِسَ إِذا دِيسَ والدِّرَاسُ : الدِّرَياسُ بلُغَة أَهلِ الشّامِ . ومِن المَجَازِ : دَرَسَ البَعِيرُ يَدْرُسُ دَرْساً : جَرِبَ جَرَباً شَدِيداً فقُطِرَ قال جَرِيرٌ :
رَكِبَتْ نَوارُ كُمُ بَعِيراً دَارِساً ... فِي السُّوقِ أَفْضَحَ راكِبٍ وبَعِيرِ قال الأَصْمَعِيُّ : إِذا كَانَ بالبَعير شَيْءٌ خَفِيفٌ مِن الجَرَبِِ قيل : بِه شيءٌ من الدَّرْسِ . والدًّرْسُ : الجَرَبُ أَوَّلُ ما يَظْهَرُ منه . قال العَجَّاج :
يَصْفَرُّ لِلْيُبْسِ اصْفِرَارَ الوَرْسِ ... مِنْ عَرَقِ النَّضْحِ عَصِيمَ الدَّرْسِ
" مِنَ الأَذَى ومِنْ قِرافِ الوَقْسِ . وقيل : هو الشَّيْءُ الخَفِيفُ مِن الجَرَبِ . وقيل : مِنَ الجَرَبِ يَبْقَى في البَعِيرِ . ومِن المَجَازِ : دَرَسَ الثَّوْبَ يَدْرُسُه دَرْساً : أَخْلَقَه فدَرَسَ هُوَ دَرْساً : خَلَقَ لازِمٌ مُتَعَدٍّ قال أَبو الهَيْثَم : هو مأْخُوذٌ مِن دَرَسَ الرَّسْمُ دُرُوساً ودَرَسَتْه الرِّيحُ . ومن المَجَازِ : أَبو دِرَاسٍ : فَرْجُ المرأَة وفي العُبَاب : أَبُو أَدْراسٍ . قال ابنُ فارِسٍ : أُخِذَ من الحَيْضِ . والمَدْرُوسُ : المَجْنُونُ . ويُقال : هو مَنْ بِه شِبْهُ جُنُونٍ . وهو مَجَازٌ . والدُّرْسُةُ بالضَّمِّ : الرِّيَاضَةُ قال زُهَيْرُ بنُ أَبِي سُلْمَى :
" وَفِي الْحِلْم إِدْهانٌ وَفِي العَفْوِ دُرْسَةٌوَفِي الصِّدْقِ مَنْجَاةٌ مِنَ الشَّرِّ فَاصْدُقِ والدَّرْسُ بالفَتْح : الطَّرِيقُ الخَفِيُّ كأَنّه دُرِسَ أَثَرُه حَتَّى خَفِيَ . والدِّرْسُ بالكسر : ذَنَبُ البَعِيرِ ويُفْتَحُ كالدَّرِيسِ كأَمِيرٍ . وفي التَّكْمِلَةِ : كالدَّارِسِ . والدِّرْسُ : الثَّوْبُ الخَلَقُ كالدَّرِيسِ والمَدْرُوسِ : ج : أَدْرَاسٌ ودِرْسانٌ وفي قَصِيدِ كَعْبٍ :
" مُطَرَّحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ وقال المُتَنَخِّلُ :
قَدْ حَالَ بَيْنَ دَرِيسَيْةِ مُؤَوِّبَةٌ ... مِسْعٌ لَهَا بِعَضاهِ الأَرْضِ تَهْزِيزُ
وقَتَل رجُلٌ فِي مَجلِسِ النُّعْمَانِ جَلِيسَه فأَمَر بقَتْلِه فقَالَ : أَيَقْتُلُ المَلِكُ جارَه ويُضَيَّعِ ذِمَارَه ؟ قَال : نعمْ إِذا قَتَلَ جَلِيسَه وخَضَبَ دَرِيسَه أَي بِسَاطَه . وإِدْرِيسُ النّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ ليس مُشْتَقّاً من الدِّرَاسَةِ في كتابِ اللهِ عزَّ وجَلَّ كما تَوَهَّمْه كَثِيرُونَ ونَقَلُوه ؛ لأَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ واسمُه خَنُوخُ كصَبُور . وقِيلَ : بفَتح النُّونِ . وقِيلَ : بل الأُولَى مُهْمَلَةٌ . وقال أَبو زكَرِيّا : هي عِبْرَانِيَّة وقال غيرُه : سُرْيانِيّة . أَوْ أَخْنُوحُ بحاءٍ مهمَلة كما في كُتُب النَّسَب ونَقَلَه الصّاغَانِيُّ في العُبَابِ هكذا والأَكثرُ الأَوَّلُ . وُلِدَ قَبْلَ موتِ آدمَ عليهِ السَّلامُ بمائةِ سَنَةٍ وهو الجَدُّ الرابِعُ والأَرْبُعُونَ لسيِّدنا رَسُولِ الله صلَّى الله عَلَيْه وسَلَّمَ على ما قَالَهُ ابنُ الجَوَّانِيّ في لمُقَدِّمة الفاضِلِيَّةِ . وقالَ ابنُ خَطِيبِ الدَّهْشَة : وهو اسمٌ أَعْجَمِيٌّ لا يَنْصَرِفُ للعَلمِيَّة والعُجْمَة . وقيل : إِنَّمَا سُمِّيّ به لكَثْرَةِ دَرْسِه ليكونَ عَرَبِيًّا . والأَوَّلُ أَصَحُّ . وقال ابنُ الجَوّانِيِّ : سُمِّيَ إِدْرِيسَ ؛ لِدَرْسِه الثَّلاثِينَ صَحِيفَةً التي أُنْزِلَتْ عليه . هذا قَوْلُ أَهْلِ النَّسَب . وكونُه أَحَدَ أَجدادِه صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم هو الَّذِي نَصَّ عليه أَئمَّةُ النَّسَبِ كشَيْخِ الشَّرَفِ العُبَيْدلِيّ وغيرِه . وصرَّح السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْض أَنَّه ليسَ بجَدٍّ لنُوحٍ ولا هُوَ في عَمُود النَّسَب . قال : كذلِكَ سَمِعْتُ شيخَنَا أَبا بَكْرِ ابنَ العَرَبِيّ يقولُ ويَسْتَشْهِدُ بحَدِيثِ الإِسراءِ . قال له حِينَ لَقِيَه : مَرْحَباً بالأَخِ الصّالِح . قال : والنَّفْسُ إِلى هذا القَوْلِ أَمْيَلُ . وأَبُو إِدْرِيسَ : كُنْيَةُ الذَّكَر . ومِنَ المَجَازِ : في الحَدِيث : حَتَّى أَتَى المِدْرَاسَ وهو بالكسرِ : المَوْضِعُ الذي يُدْرَسُ فِيهِ كِتَابُ اللهِ ومنه مِدْرَاسُ اليَهُودِ قال ابنُ سِيدَه : ومِفْعَالٌ غَرِيبٌ في المَكَانِ . والدِّرْوَاسُ بالكَسْر : عَلَمُ كَلْبٍ قال الشّاعِرُ :
" أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الحُمُتْ قال : هذا كلْبٌ قد ضَرِيَ في زِقَاقِ السَّمْنِ ليأْكلَهَا فأَعَدَّ له كَلْباً يُقَال له : دِرْواسٌ . وأَنشد السِّيرافِيُّ :
" بِتْنَا وبَاتَ سَقِيطُ الطَّلِّ يَضْرِبُنَاعِنْدَ النَّدُولِ قِرَانَا نَبْحُ دِرْوَاسِ والدِّرْوَاسُ : الكَبِيرُ الرَّأْسِ مِنَ الكِلاَبِ كذا في التَّهْذِيب . والدِّرْوَاسُ : الجَمَلُ الذَّلُولُ الغَلِيظُ العُنُقِ . وقال الفَرَّاءُ : الدَّرَاوِسُ : العِظَامُ مِن الإِبل . وَاحِدُهَا : دِرْوَاسٌ . والدِّرْوَاسُ : الشُّجَاعُ الغَلِيظُ العُنُقِ . والدِّرْوَاسُ : الأَسَدُ الغَلِيظُ وهو العَظِيمُ أَيضاً . وقيل : هو العَظِيمُ الرَّأْسِ وقيل : الشَّدِيدُ عن السِّرَافِيِّ كالدِّرْياسِ باليّاءِ التَّحْتِيَّة وهو في الأَصلِ : دِرْوَاسٌ قَلِبَت الواوُ ياءً . وفي التَّهْذِيبِ : الدِّرْيَاسُ باليّاءِ : الكَلْبُ العَقُورُ . وفي بَعْض النُّسَخ : كالدِّرْبَاس بالموحَّدَة . وبكُلِّ ذلك رَوِيَ قولُ رُؤْبَةَ السابِقُ في د ر ب س
ومن المَجاز : المُدَرِّسُ كمُحَدِّثٍ : الرَّجُلُ الكَثِيرُ الدَّرْسِ أَي التِّلاَوَةِ بالكِتَابة والمُكَرِّر له ومنه مُدَرِّسُ المَدْرَسَةِ . ومِن المَجَازِ : المَدَرَّسُ كمُعَظَّمٍ : المُجَرَّب كذا في الأَساس وفي التكملة : المُدَرَّب . ومِن المَجَازِ : المُدَارِسُ : الذِي قَارَفَ الذُّنُوبَ وتَلَطَّخ بِهَا من الدَّرْسِ وهو الجَرَبُ . قال لَبِيدٌ يذكُرُ القِيامَةَ :
يَوْمَ لا يُدْخِلُ المُدَارِسَ في الرَّحْ ... مَةِ إِلاَّ بَرَاءَةٌ واعْتِذَارُ
وهو أَيضاً : المُقَارِئُ الذي قَرَأَ الكُتُبِ . والمُدَارَسَةُ والدِّرَاسَةُ : القِرَاءَةُ ومنه قولُه تعالَى : " وَلَيقُولُوا دَارَسْتَ " في قِرَاءَة ابنِ كَثِيرٍ وأَبِي عَمْرٍو وفسَّرَه ابنُ عبّاسٍ رضي اللهُ عَنْهُما بقوله : " قَرَأْتَ على اليَهُودِ وقَرَؤُوا عَلَيْكَ " وبه قَرَأَ مُجَاهِدٌ وفَسَّره هكذا . وقرأَ الحَسَن البَصْريُّ : دَارَسَتْ بفتح السين وسكونِ التاءِ وفيه وَجْهَانِ أَحدُهما : دَارَسَتِ اليَهُودُ محمَّداً صلَّى الله عليه وسلَّم . والثاني : دَارَسَتِ الآيَاتُ سَائِرَ الكُتُبِ أَيْ ما فيها وطَاوَلَتْهَا المُدَّةَ حتَّى دَرَسَ كُلُّ وَاحِدٍ منها أَي مُحِيَ وَذَهَبَ أَكْثَرُه . وقرأَ الأَعْمَشُ : دَارَسَ أَي دَارَسَ النبيُّ صلَّى الله عليه وسلَّم اليَهُودَ . كذا في العُبَابِ . وقَرِئَ : دَرَسْتَ أَي قَرَأْتَ كُتُبَ أَهْلِ الكِتَابِ : وقيل : دَارَسْتَ : ذاكَرْتَهُم. وقال أَبو العَبّاس : دَرَسْتَ أَي تَعَلَّمْتَ . وقَرِئَ : دَرُسُتْ ودَرَسَتْ أَي هذِه أَخْبَارٌ قد عَفَتْ وانمَحَتْ . ودَرُسَتْ أَشَدَّ مُبَالَغةً . وقال أَبُو العَبّاسِ : أَي هذا الَّذِي تَتْلُوه علينا قد تَطَاوَلَ ومَرَّ بِنا . وانْدَرَسَ الرَّسْمُ : انْطَمسَ . ومِمَّا يُسْتَدْرك عليه : دِرْعٌ دَرِيسٌ أَي خَلَقٌ وهو مَجَازٌ . قال الشاعِر :
مَضَى ووَرِثْنَاهُ دَرِيسَ مَفَاضَةٍ ... وأَبْيَضَ هِنْدِيًّا طَوِيلاً حَمائِلُهْ وسَيْفٌ دَرِيسٌ ومِغْفَرٌ دَرِيسٌ كذلك . ودَرَسَ الناقَةَ يَدْرُسُها دَرْساً : ذَلَّلها ورَاضَهَا . والدِّرَاسُ : الدِّيَاسُ . والمِدْرَاسُ والْمِدْرَسُ بالكَسْر : المَوضع يُدْرَس فيه . والمِدْرَسُ أَيضاً : الكِتَابُ . والمِدْراسُ : صاحِبُ دِرَاسَةِ كُتُبِ اليهودِ . ومِفْعَلٌ ومِفْعَالٌ من أَبنية المبالَغَة . ودارَسْتُ الكُتُبَ وتَدَارَسْتُهَا وادَّارَسْتُهَا أَي دَرَسْتُها . وتَدَارَسَ القرْآنَ : قرأَه وتَعَهَّدَهُ ؛ لِئلاَّ يَنْسَاهُ وهو مَجَازٌ . وأَصْل المُدَارَسَةِ : الرِّياضةُ والتعهُّدُ للشّيْءِ . وجَمْعُ المَدْرَسَةِ المَدَارِسُ . وفِرَاشٌ مَدْرُوسٌ : مُوَطَّأٌ مُمَهَّدٌ . والدَّرْسُ : الأَكلُ الشَّدِيدُ . وبَعِيرٌ لم يُدْرَسْ : لم يُرْكَبْ . وتَدَرَّسْتُ أَدْرَاساً وتَسَمَّلْتُ أَسْمَالاً . ولَبِسَ دَرِيساً وبَسَطَ دَرِيساً : ثَوْباً وبِسَاطاً خَلَقاً . وطَرِيقٌ مَدْرُوسٌ : كَثُرَ طارِقوه حتَّى ذَلَّلوه . ومَدْرَسَةُ النَّعَمِ : طَرِيقُهَا . وكلُّ ذلِك مَجَازٌ . وأَبو مَيْمُونَةَ دَرَّاسُ بنُ إِسْمَاعِيلَ كشَدَّادٍ المَدْفُون بفاسَ له رِوَايةٌ . والإِدْرِيسِيُّون : بَطْنٌ كبِيرٌ من العَلَوِيّة بالمَغْرِب منهم ملوكُهَا وأُمَرَاؤُهَا ومُحَدِّثوهَا . وشَبْرَى دَارِس : من قُرَى مِصْرَ وهي مَنْيَةُ القَزَّازِينَ

##### Türkçe

درس
**دَرَسَ - يَدْرُسُ - دِراسَة - إدْريْس**
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + kendisini veya bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi: onu kahreder de onu kendi emrine göre boyun eğdirir: onu eğitir ve ehlîleştirir ve yumuşatır; ta ki itaatkâr, kullanımı ve boyun eğmesi kolay hâle gelinceye kadar.
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + kendisini: onu kahreder de onu kendi emrine göre boyun eğdirir: onu eğitir ve onu ehlîleştirir: spor ve alıştırmaları yaptı; ta ki bedenini itaatkâr, boyun eğmesi ve kullanımı kolay hâle getirinceye kadar.
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + bir varlığı: onu kahreder de onu kendi emrine göre boyun eğdirir: onu eğitir ve onu ehlîleştirir: biniti veya kuşu alıştırdı, öğretti ve yumuşattı; ta ki itaatkâr, boyun eğmesi ve kullanımı kolay hâle gelinceye kadar.
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + bir şeyi: onu kahreder de onu kendi emrine göre boyun eğdirir: onu eğitir ve onu ehlîleştirir: motoru veya âleti veya şeyi alıştırdı ve yumuşattı; ta ki itaatkâr, boyun eğmesi ve kullanımı kolay hâle gelsin diye.
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + bir işi veya bir ilmi: onu kahreder de onu kendi emrine göre boyun eğdirir: zorluklarını eğitim ve spor ile zelil kılar: ilmi öğrenir ve onu eğitim, deneme ve ezber ile gözetir; ta ki ona itaat edip boyun eğsin ve onun üzerinde kullanımı kolay hâle gelsin diye: anlamayı ve ilmi isteyerek ve kullanım anında ezberlemeyi ve hatırlamayı denemeye çalışarak, kitaplardakini tekrar ile okur.
**دَرَسَ - يَدْرُسُ** + bir varlık + bir işi veya bir ilmi + bir şeyde: onu öğrendi ve onun üzerinde talim yaptı ve alıştırma yaptı ve onu bir kitapta veya bir ilim halkasında ezberledi.
**دِراسَة**: “فـِعالة” vezni üzere: **دَرَسَ - يَدْرُسُ**’tan mübalağa fiil ismi: istenen bir şey veya bir ilim için çokça ders: anlamayı ve ilmi isteyerek ve ezberlemeyi ve hatırlamayı denemeye çalışarak, kitaplardakini tekrar ile okuma; ta ki onu kahredip kendi emrine göre boyun eğdirsin diye.
**إدْريْس**: “إفعيل” vezni üzere, **دَرَسَ - يَدْرُسُ**’tan mübalağa ism-i fâil: çokça ders yapan: ve o da böyledir: selâm üzerine olsun, bilinen peygamberin adıdır.
Ve lafız, “başkasının iradesine galebe çalma, onu kahretme ve onu boyun eğdirip galibin emrine göre sevk etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، **دَرَسَ - يَدْرُسُ**، رَاضَ - يَروْضُ
درس
	﴿“Ve işte böyle âyetleri türlü türlü açıklarız; ta ki ‘**درست**’ desinler; ve onu bilen bir kavim için açıklayalım (105)”﴾ En‘âm ﴿“(Şöyle) demeyesiniz diye: ‘Kitap ancak bizden önceki iki taifeye indirildi; ve biz onların **دراستهم**’inden gerçekten gafildik (156)’ ”﴾ En‘âm
	﴿“Bir beşere, Allah’ın ona kitabı, hükmü ve peygamberliği vermesi; sonra da insanlara: ‘Allah’ı bırakıp bana kullar olun’ demesi olmaz; fakat: ‘Kitabı öğretiyor olmanız ve **تدرسون** olmanız sebebiyle Rabbânîler olun’ (79)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Derken onların ardından bir nesil geldi; kitaba vâris oldular; şu aşağı (dünya) metaını alıyorlar ve ‘Bize bağışlanacak’ diyorlar; ve onlara onun benzeri bir meta gelse onu da alırlar. Kitabın misakı onlardan alınmadı mı ki Allah hakkında haktan başkasını söylemesinler? Ve onda olanı **درسوا**. Âhiret yurdu, sakınanlar için daha hayırlıdır; akletmez misiniz? (169)”﴾ A‘râf
	﴿“Ve onlara, okuyacakları kitaplardan vermedik; ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermedik (44)”﴾ Sebe’ ﴿“Yoksa sizin, içinde **تدرسون** olduğunuz bir kitabınız mı var? (37)”﴾ Kalem
دراستهم
	﴿“(Şöyle) demeyesiniz diye: ‘Kitap ancak bizden önceki iki taifeye indirildi; ve biz onların **دراستهم**’inden gerçekten gafildik (156)’ ”﴾ En‘âm
ادريس
	﴿“Ve kitapta **إدريس**’i an; şüphesiz o, çok doğru bir peygamber idi (56)”﴾ Meryem ﴿“Ve İsmâil ve **إدريس** ve Zülkifl; hepsi sabredenlerdendi (85)”﴾ Enbiyâ
Muhtâr es-Sıhâh
● [درس] د ر س: **دَرَس** iz (resm) silindi; yok oldu; bâbı **دخل**’dir. Ve rüzgâr onu **دَرَسَتْهُ**; bâbı **نصر**’dır; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve Kur’ân’ı ve benzerini **دَرَسَ**; **نصر** ve **كتب** bâbındandır. Ve buğdayı **درس** eder; onu (dövmeyi) damme ile; **دِرَاسَّا** kesra ile. Ve denildi ki: Allah Teâlâ’nın kitabını çokça **دراسته** ettiği için, selâm üzerine olsun, **إدْرِيسُ** diye adlandırıldı; ve onun adı **أخنوخ**’tur; iki noktalı **خ** ile; **مفعول** vezninde. Ve kitapları **دَارَسَ** ve onları **تَدَارَسَ**. Ve elbiseyi **دَرَسَ**: eskitti; bâbı **نصر**’dır.
er-Râgıb
درس
- **درس الدار**’ın manası: onun izi kaldı; ve izin kalması, kendi içinde onun silinmesini gerektirir; bu sebeple **الدروس** silinme ile tefsir edildi. Ve yine böyle: **درس الكتاب**; ve **درست العلم**: onun izini ezber ile ele aldım. Ve bu (iz) alma, okumanın devamlılığı ile olduğundan, okumanın sürdürülmesi **الدرس** ile ifade edildi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**ودرسوا ما فيه**﴾ [A‘râf/169]; ve dedi ki: ﴿**بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون**﴾ [Âl-i İmrân/79]; ﴿**وما آتيناهم من كتب يدرسونها**﴾ [Sebe’/44]. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**وليقولوا درست**﴾ [En‘âm/105]; ve şöyle okunmuştur: ﴿**دارست**﴾ (ve bununla İbn Kesîr ve Ebû Amr okudu. Bkz.: el-İthâf s. 214) yani: Ehl-i kitap ile karşılıklı okudun. Ve denildi ki: ﴿**ودرسوا ما فيه**﴾ [A‘râf/169]: onunla amel etmeyi terk ettiler; “**درس القوم المكان**” sözünden; yani: onun izini yıprattılar. Ve **درست المرأة**: hayız gördü diye kinayedir. Ve **درس البعير**: onda uyuz izi oldu.
Lisân’ın özeti
1.	Ve dişi deveyi **دَرَسَ**; onu **يَدْرُسُها** **دَرْساً**: onu ehlîleştirdi; ve **الدِّراسَة**’nin aslı: bir şey için alıştırma ve gözetmedir. Ve ben zoru **دَرَسْتُ**; ta ki onu ehlîleştirinceye kadar. Ve **الإِذهانُ**: zillet ve yumuşaklıktır. **الدُّرْسَةُ**: alıştırmadır.
2.	Ve ondan: sûreyi **دَرَسْتُ**; yani onu ezberledim. Ve kitabı **دَرَسَ**; onu **يَدْرُسُه** **دَرْساً** ve **دِراسَةً**; ve onu **دارَسَه**; bundan (kısımdandır); sanki onu inatla (zorlayarak) ezbere boyun eğdirinceye kadar. Ve kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أَدْرُسُه** **دَرْساً**: onu çokça okuma ile zelil kıldım; ta ki ezberi bana hafif gelinceye kadar.
3.	Ve “İşte böyle âyetleri türlü türlü açıklarız; ta ki ‘**دَرَسْتَ**’ desinler”; dedi ki: manası: işte böyle onlara âyetleri buradan ve buradan açıklarız; ta ki “sen **دَرَسْتَ**” desinler; yani öğrendin; yani getirdiğin bu şey sana öğretildi. - Ve **الدِّراسُ**: **المُدارَسَة**’dir. - Ve ben onu ona **دَرَّسْتُ**; ve ben onu ona **أَدْرَسْتُ**. - Ve **المِدْراسُ** ve **المِدْرَسُ**: içinde ders yapılan yer. Ve **المَدْرَسُ**: kitaptır.
4.	Ve kitapları **دارَسْتُ** ve onları **تَدارَسْتُ** ve onları **ادَّارَسْتُ**; yani onları **دَرَسْتُ**. Ve hadiste: “Kur’ân’ı **تَدارَسُوا**”; yani onu okuyun ve onu gözetin; ta ki onu unutmayasınız.
5.	Ve **الدَّرْسُ**: gizli yoldur.
6.	Ve yiyeceği **دَرَسَ**; onu **يَدْرُسُه**: onu çiğnedi. - Ve yiyecek **دُرِسَ**; **يُدْرسُ** **دِراساً**: çiğnendiği zaman. Ve **الدِّراسُ**: çiğneme; Şam ehlinin dilinde. Ve buğdayı **دَرَسُوا**; **دِراساً**: yani onu çiğnediler.
7.	Ve şey ve iz (resm) **دَرَسَ**; **يَدْرُسُ** **دُرُوساً**: silindi. Ve rüzgâr onu **دَرَسَتْه**; geçişli olur ve geçişsiz olmaz; ve kavim onu **دَرَسَه**: onun izini sildiler.
8.	Ve **الدَّرْسُ**: **الدِّراس**’ın izidir. İz **دَرَسَ**; **يَدْرُسُ** **دُروساً**; ve rüzgâr onu **دَرَسَتْه**; onu **تَدْرُسُه** **دَرْساً**: yani onu sildi.
9.	Ve bundan: elbiseyi **دَرَسْتُ**; onu **أَدْرُسُه** **دَرْساً**; o hâlde o **مَدْرُوسٌ** ve **دَرِيسٌ**’tir; yani onu eskittim. Ve ondan, eski elbiseye **دَرِيس** denildi.
10.	Ve elbise **دَرَسَ**; **دَرْساً**: yani eskidi.
11.	Ve deve **دَرَسَ**; onu **يَدْرُسُ** **دَرْساً**: az bir uyuz oldu; ve o uyuzun adı **الدَّرْسُ**’tur.
12.	Ve **الدَّرْسُ**: şiddetli yemektir.
13.	Ve kadın **دَرَسَتِ**; **تَدْرُسُ** **دَرْساً** ve **دُرُوساً**; ve o, kadınlardan **دارِسٌ**; **دُرَّسٍ** ve **دَوارِسَ**: hayız gördü; ve Lihyânî bunu cariyenin hayzına tahsis etti.
14.	Ve **الدِّرْواسُ**: insanlardan ve köpeklerden kalın boyunlu olandır.
15.	Ve **الدِّرْواسُ**: kalın (boyunlu) aslandır; ve o aynı zamanda büyüktür. Ve **الدِّرْواس**: büyük başlıdır.
16.	Ve denilir: selâm üzerine olsun, **إِدْرِيس**; Allah Teâlâ’nın kitabını çokça **دِراسَتِه** ettiği için adlandırıldı; ve onun adı **أَخْنُوخُ**’tur.
17.	Ve ben zoru **دَرَسْتُ**; ta ki onu ehlîleştirinceye kadar.
