# درس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [درس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: درس

باب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي غَشوةٌ.
وسَدَرَ شَعرَه يَسْدُره سَدْراً اذا أرسَلَه، قال: أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
والأسدَران: المَنْكِبان.
وقال الحَسَنُ في الأَثَر: يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ.
والسادِرُ: الذي لا يُقلِعُ ولا ينزعُ عما هو فيه من غَيِّه وضَلالِه وتَكَلَّمَ فلانٌ سادراً: غيرَ مُتَثَبَّتٍ في كلامه، ولم أسمَع له فعلاً، قال:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
والسَّديرُ: اسْمُ نَهرٍ بالحيرة، وقال عَدِيٌّ:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
وسيفٌ مُنْسَدِرٌ أي ماضٍ، وانسَدَرَ عليهم الخَيرَ والشَّرُّ أي انْسَدَلَ.
والسِّدْر: الثَّوْبُ بلغة قومٍ.
دسر:
الدَّسْرُ: الدَّفْعُ الشديد والطَّعن، ودَسَره بالرُّمْح.
والدِّسارُ خَيْط من ليف تُشَدُّ به ألواحُ السَّفينةَ، والمَساميرُ أيضاً تُسَمَّى دُسُراً في أمر السفينة، واحدها دِسارٌ، قال العجاج في الدَّسْر: عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ والبُضعُ أيضاً يستعمل فيه الدَّسرُ.
وجَمَل دَوُسَرٌ ودَوْسريّ ودَوْسَرانيٌّ: ضَخْمُ الهامةِ والمَنكِب.
سرد:
سرَدَ القراءة والحديث يَسرُدُه سَرْداً أي يُتابِعُ بعضَه بعضاً.
والسَّرْدُ: اسمٌ جامع للدُّروع ونحوِها من عَمَل الحَلَق، وسُمِّيَ سَرْداً لأنّه يُسْرَّدُ فيُثْقَبُ طَرَفا كُلِّ حَلقةٍ بمِسمار فذلك الحَلَق المُسَرَّد، قال اللهُ- عَزّ وجلَّ: "وقَدِّرْ في السَّرُدِ اي اجعَلِ المساميرَ على قَدْر خُرُوق الحَلَق، لا تُغلِظْ فتَنخَرِمَ ولا تُدِقَّ فتَقْلَقَ.
والسِّرادُ والزِّراد والمِسْرَدُ: المِثْقَب، قال: كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ وسُمِّيَت النَّعُلُ المَخصُوفةُ اللسان مِسرداً.
وسُمِّيَ الزِّراد سِراداً لأنَّ السينَ قريبةٌ من الزاي كما قالوا للأسَد: أَزَد، فاذا صُغِّر أزد رَجَعوا الى السين فقالوا: أُسَيْد.
ردس:
الرَّدْسُ: دَكُّكَ أرضاً أو حائطا أو مَدَراً بشيءٍ صُلْبٍ عريضٍ يُسَمَّى مِرْدَساً، والفعلُ يَردُسُ، قال العجاج: يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
درس:
الدَّرْسُ: ضَرْبٌ من الجَرَب يبقَى له أَثَرٌ مُتَفَشٍّ في الجِلْد، قال العجاج: من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ والدَّرس: بقيّة أَثَرِ الشيءٍ الدّارس، والمصدر الدُرُوس.
ودَرَسَتهُ الرِّياح أي عَفَتْه.
والدَّرْس: دَرْسُ الكتابِ للحِفْظ، ودَرَسَ دِراسةً، ودارَسْتُ فلاناً كتاباً لكي أحفَظَ.
والدَّريسُ: الثَّوُبُ الخَلَق، وكذلك من البُسُطِ ونحوها.
وقَتَلَ رجلٌ رجلاً من جُلَساءِ النُّعمان في مجلسه فأمَرَ بقتله فقال: أيقتُل الرجلُ جارَه ويُضيعُ ذِمارَه، قال: نَعَم اذا قَتَلَ جليسَه وخَضَبَ دريسه، ويجمع الدَريس على الدُّرْسان.

### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**س د ر**، **د س ر**، **س ر د**، **ر د س**، **د ر س** kullanılagelenlerdir.

**سدر**:
**السِّدْرُ**: meyvesi **النَّبِق** olan bir ağaçtır; tekili **الهاء** ile (yapılır); yaprağı yıkayıcıdır.
Ve **سِدْرةُ المُنتَهى** yedinci göktedir; onu ne bir melek ne de bir peygamber aşar; gökleri ve cenneti gölgelemiştir.
Ve **السَّدَرُ**: bakışın bulanıklaşmasıdır; ve onun bakışı **سَدِرَ** olur, **سَدَراً** (olur) — eğer şeyi iyi bir şekilde görmeye neredeyse güç yetiremezse; o hâlde o **سَدِرٌ**’dir ve gözü **سَدِرةٌ**’dir.
Ve bir gözde **سَماديرُ** (vardır), yani bir perde/örtü.
Ve saçını **سَدَرَ** eder; onu **يَسْدُره** (eder), **سَدْراً** (eder) — eğer onu salıverirse; dedi ki:
أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
Ve bu, elbise için **السَّدْل** gibidir.
Ve **الأسدَران**: iki omuzdur.
Ve **الحَسَنُ** eserde dedi: **يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ**.
Ve **السادِرُ**: içinde bulunduğu azgınlığından ve sapıklığından bulunduğu şeyden vazgeçmeyen ve ayrılmayan kimsedir; ve falan **سادِراً** konuştu: sözünde sağlamca yerleşmiş olmaksızın; ve onun için bir fiil işitmedim; dedi ki:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
Ve **السَّديرُ**: **الحيرة**’de bir nehrin adıdır; ve **عَدِيٌّ** dedi ki:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
Ve **سيفٌ مُنْسَدِرٌ**: yani keskin/geçici; ve onların üzerine hayır ve şer **انسَدَرَ** etti: yani **انْسَدَلَ** etti.
Ve **السِّدْر**: bir kavmin dilinde elbisedir.

**دسر**:
**الدَّسْرُ**: şiddetli itme ve saplamadır; ve onu mızrakla **دَسَره** etti.
Ve **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının kendisiyle bağlandığı liften bir iptir; ve çiviler de gemi işinde **دُسُراً** diye adlandırılır; tekili **دِسارٌ**’dır; **العجاج** **الدَّسْر** hakkında dedi:
عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ
Ve **البُضعُ** da onda **الدَّسرُ** kullanılır.
Ve **جَمَل دَوُسَرٌ** ve **دَوْسريّ** ve **دَوْسَرانيٌّ**: başı ve omzu iri (olan).

**سرد**:
Okumayı ve hadisi **سرَدَ** eder; onu **يَسرُدُه** (eder), **سَرْداً** (eder): yani bir kısmını bir kısmının peşi sıra getirir.
Ve **السَّرْدُ**: zırhlar ve benzerleri için, halka işinden olanların hepsini toplayan bir addır; ve ona **سَرْداً** adı verildi; çünkü o **يُسْرَّدُ** edilir; böylece her halkanın iki ucu bir çiviyle delinip (birleştirilir); işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**’dır. Allah — عزّ وجلّ — dedi ki: “**وقَدِّرْ في السَّرُدِ**” yani çivileri halkaların deliklerinin ölçüsüne göre yap; kalınlaştırma ki yarılmasın; ve inceltme ki gevşeyip oynasın.
Ve **السِّرادُ** ve **الزِّراد** ve **المِسْرَدُ**: delgidir; dedi ki:
كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ
Ve dili dikilmiş ayakkabıya **مِسرداً** adı verildi.
Ve **الزِّراد**’a **سِراداً** adı verildi; çünkü **السين** **الزاي**’a yakındır; **الأسَد** için “**أَزَد**” dedikleri gibi; sonra **أزد** küçültülünce **السين**’e geri döndüler de “**أُسَيْد**” dediler.

**ردس**:
**الرَّدْسُ**: sert, geniş bir şeyle — ki ona **مِرْدَساً** denir — bir yeri veya bir duvarı veya kerpici yere bastırıp sıkıştırmandır; fiil **يَردُسُ** (dur); **العجاج** dedi:
يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا

**درس**:
**الدَّرْسُ**: deride yayılmış olarak izi kalan bir çeşit uyuzdur; **العجاج** dedi:
من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ
Ve **الدَّرس**: eskimiş şeyin izinin kalıntısıdır; mastar **الدُرُوس**’tur.
Ve rüzgârlar onu **دَرَسَتهُ**: yani onu silip yok etti.
Ve **الدَّرْس**: ezber için kitabın **دَرْسُ**’udur; ve **دِراسةً** olarak **دَرَسَ** etti; ve ezberleyeyim diye falanla bir kitabı **دارَسْتُ**.
Ve **الدَّريسُ**: eski elbisedir; ve aynı şekilde yaygılardan ve benzerlerinden (olan).
Ve bir adam, **النُّعمان**’ın meclisinde onun meclis arkadaşlarından bir adamı öldürdü; bunun üzerine onun öldürülmesini emretti; dedi ki: adam komşusunu öldürür de himayesini zayi eder mi? Dedi ki: evet; eğer meclis arkadaşını öldürür ve **دريسه**’ini boyarsa. Ve **الدَريس**’in çoğulu **الدُّرْسان** üzerine toplanır.
