# درص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [درص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: درص

ص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد بن يحيى : قال ابن الأعرابي : المِجْوَلُ الصُّدْرَةُ ، وهي الصِّدار والأُصْدَة والإتْب والعَلَقة .
قلت : والعربُ تقول للقميص القصير والدّرع القَصيرة : الصُّدْرةُ .
وقال الليث : الصِّدارُ : ثوبٌ رأسُه
كالمِقْنَعَةِ وأسفلُه يُغَشِّي الصدرَ والمنكِبين تَلبَسه المرأة .
قلتُ : وكانت المرأة الثَّكلَى إذا فَقدتْ حَميمَها فأحَدَّت عليه لبِستْ صِدَاراً من صوف ، ومنه قول أخي خَنساءَ :
ولو هلكتُ لبستْ صِدَارَها
وقال الرّاعي يصف فَلاةً :
كأنّ العِرْمَسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ خَرّقتْ عنها الصِّدَارَا
وقال الأصمعيّ : يقال لِمَا يَلِي الصَّدْر من الدِّرْع : صِدار .
وقال اللّيث : التصدير : حَبلٌ يُصدَّر به البعيرُ إذا جرَّ حِمْلَه إلى خَلْف . والحبلُ اسمه التَّصْدير ، والفعل التَّصْدير .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : وفي الرَّحْل حِزامَةٌ يقال لها : التَّصْدير قال : والوَضِينُ للهَوْدَج ، والبِطَان للقَتَب ؛ وأكثرُ ما يقال الحِزامُ للسَّرج .
وقال الليث يقال : صَدِّر عن بَعيرك ، وذلك إذا خَمُص بطنُه واضطرب تصديرُه ، فيُشدُّ حبلٌ من التَّصدير إلى ما وراء الكرْكِرَة فيثبتُ التصديرُ في موضعه ؛ وذلك الحبلُ يقال له : السِّناف ، قلت : الذي قاله الليث : إن التصدير حبل يُصَدَّر به البعير إذا جَرّ حمله خطأ ، والذي أراده يسمّى السِّناف والتَّصديرُ الحزامُ نفسُه .
وقال الليثُ : التصديرُ : نَصْبُ الصَّدر في الجُلوس . قال : والأَصْدَرُ الذي أشْرفتْ صُدْرَته .
قال : ويقال : صَدَرَ فلان فلاناً : إذا أصاب صَدْرَه . وصُدِر فلان : إذا وَجِع صَدْرُه .
أبو عُبيد عن الأحمر : صَدَرْتُ عن الماء صَدَراً ، وهو الاسم ، فإن أردتَ المَصدَر جزمْتَ الدال ، وأَنشدَنا :
وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المَطِيّة حتى تعرف السَّدَفا
قال : صَدْر المَطِيّة مصدر .
وقال الليث : الصَّدَر : الانصراف عن الوِرْد وعن كل أمر ، يقال : صَدَرُوا ، وأصدَرْناهم . وطريقٌ صادر ، معناه : أنّه يَصدُر بأهله عن الماء . وطريق وارِدٌ يَرِدُ بِهِم ، وقال لبيد يذكر ناقتين :
ثم أصدَرْناهُمَا في واردٍ
صَادِرٍ وَهْمٍ صُوَاهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَد فيه ويُصدَر عن الماء فيه . والوَهْمُ : الضَّخم .
وقال الليث : المَصدَر : أصلُ الكلمة الّتي تصدر عنها صَوَادِرُ الأَفعال . وتفسيرُه : أن المصادر كانت أوّل الكلام ، كقولك : الذَّهاب والسمعُ والحفظ ، وإنّما صَدَرت الأفعالُ عنها ، فيقال : ذهبَ ذَهاباً . وسَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً ، وحَفِظ حِفْظاً .
وقال الليث : المصدَّر من السهام : الّذي
صَدْرُه غليظ . وصَدْرُ السَّهم : ما فوق نِصْفِه إلى المَرَاش .
الأصمعي : صُدِرَ الرجلُ يُصْدَرُ صَدْراً ، فهو مَصْدور : إذا اشتكَى صَدْرَه ، وأَنشد :
كأنّما هو في أحشاءِ مَصْدورِ
ويقال : صَدّرَ الفرسُ : إذا جاءَ قد سَبَق بصَدْرِه ، وجاء مُصَدّراً ، وقال طُفَيل الغَنَويّ يصف فرساً :
كأنّه بعدَ ما صَدَّرن مِن عَرَقٍ
سِيدٌ تَمطَّرَ جُنحَ اللّيلِ مَبْلولُ
( كأنه ) لهاء لفَرَسِه ، ( بعدما صَدَّرْن ) يعني خيلاً سَبَقْن بصُدُورهن . والعَرَقُ : الصّفُّ من الخيل . وقال دُكَين :
مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ لا تالٍ
وقال أبو سَعِيد في قوله : بعدما صَدَّرْن من عَرَق ، أي : هَرَقن صَدْراً من العَرَق ولم يَستَفرِغْنَه كلَّه .
وروي عن ابن الأعرابي أنّه رواه : بعدَما صدِّرْن ، أي : أصاب العَرَقُ صدورَهن بعدما عَرِقن .
ويقال للّذي يبتدىءُ أمراً ثم لا يُتمّه : فلانٌ يُورِد ولا يُصدِر ، فإذا أَتمَه قيل : أَورَدَ وأَصدَر . وقال الفَرَزْدَقُ يخاطب جريراً :
وحسبتَ خَيَل بني كُلَيب مَصْدَراً
فغَرِقْتَ حين وقَعْتَ في القَمْقَامِ
يقول : اغتررتَ بخَيْل قومك وظننتَ أنّهم يُخلِّصونك من بَحْرِي فلم يفعلوا .
ومن كلام كتّاب الدّواوين أن يقال : صُودِرَ فلانٌ العاملُ على مالٍ يؤدّيه ، أي : فورِق على مالٍ ضَمَنه .
أبو زَيد : نعجةٌ مُصدَّرَة : إذا كانت سَوداءَ الصَّدر بيضاءَ سائرِ الجسَد .
أبو عُبَيد عن الكسائي : إذا جاء الرجلُ فارغاً قيل : قد جاءَ يضرب أَصَدَريه . قال : يعني عِطْفيه . قال : وقال الأصمعيّ مِثلَه ، إلا أنّه قال بالسّين .
رصد : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أَسماء المَطَر : الرّصْدُ ، واحدتُها رَصَدة ، وهي المطَرةُ تقع أوّلاً لما يأتي بعدها . يقال : قد كانَ قبل هذا المطر له رَصْدة ، والعِهَادُ نحوٌ منها ، واحدتها عِهْدة .
وقال اللّيث : الرصَدُ كَلأٌ قليل في أرض يُرجى بها حَيَا الربيع ، تقول : بها رَصَد من حَياً ، وأرضٌ مُرْصِدَة : بها شيءٌ من رَصَد .
شمر عن ابن شمَيْلٍ : أرضٌ مُرصِدةٌ : وهي التي مُطِرتْ وهي تُرجَى لأن تُنبِتَ . قال : وإذا مُطرت الأرض في أوّل الشِّتاء فلا يقال لها مَرْتٌ ؛ لأن بها حينئذ رَصَداً والرصَدُ حينئذ : الرَّجاء لها ، كما ترجى الحاملة .
شمر عن ابن الأعرابي : الرَّصْدةُ : ترصُد وَليّاً من المَطَر . وقال الله جل وعز : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ( ، إلى
قوله : ( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( التوبة : 107 ) وقال الزَّجّاج : كان رجل يقال له أبو عامر الرّاهب حارَبَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ومضى إلى هِرَقْل ، قال : وكان أحدَ المنافقين ؛ فقال المنافقون الّذين بنَوْا مَسجِد الضِّرَار : نَبني هذا المسجد وننتظرُ أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه . وقال : الإرصادُ : الانتظارُ .
وقال غيره : الإرصاد : الإعدادُ . وكانوا قالوا نَقْضي فيه حاجتَنا ولا يُعاب علينا إذا خَلَوْنا ونَرْصُدُه لأبي عامر مجيئَه من الشام ، أي : نُعِدُّه .
قلت : وهذا صحيح من جهة اللَّغة ، رَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ والكسائي : رصَدتْ فلاناً أرصُدُه : إذا ترقّبته . وأَرصْدتُ له شيئاً أَرْصده : أعددتُ له .
ورُوي عن ابن سيرين أنه قال : كانوا لا يَرْصدون الثِّمار في الدَّين ، وينبغي أن يُرصد العينُ في الدَّين ، وفسّره ابن المُبارك وقال : إذا كان على الرجل دَينٌ وعنده مِثله لم تجب عليه الزكاة ، وإذا كان عليه دينٌ وأخرجتْ أرضُه ثمرةً يجب فيها العُشر لم يسقُطْ عنه العُشْرُ من أجل ما عليه من الدَّين ، ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال اللّيث : يقال : أنا لك مُرْصد بإحسانك حتى أكافئك به . قال : والإرصادُ في المكافأة بالخير ، وقد جعلَه بعضهم في الشّر أيضاً ، وأَنشد :
لا هُمَّ ربَّ الراكِب المُسافِرِ
احْفَظْه لي من أعيُن السَّواحِر
وَحيّةٍ تُرصِدُ بالهواجِر
فالحية لا تُرصد إلا بالشرّ .
وقال الليث : المرصد : مواضع الرصد . والرّصَد أيضاً : القومُ الّذين يَرصدون الطريق ، راصد ، كما يقال : حارسٌ وحرس ، وقال الله جل وعز : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ) ( الفجر : 14 ) ، قال الزجاج : أي يَرْصُد من كفر به وصَدَّ عنه العذاب .
وقال غيره : المرصادُ : المكانُ الذي يرصد به الراصد العدد وهو مثل المضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيلُ للسّباق من مَيْدانٍ ونحوه . والمرصد مثلُ المرصاد ، وجمعه المراصِد .
وحدّثنا السَّعديّ محمد بن إسحاق قال : حدثنا القيراطي عن علي بن الحسن قال : حدثنا الحسين عن الأعمش في قوله : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( قال : المرصاد : ثلاثةُ جُسُور خلف الصّراط : جِسرٌ عليه الأمانة ، وجسرٌ عليه الرحم وجسرٌ عليه الرّبّ .
قال أبو بكر ابن الأنباريّ في قولهم : فلان يرصُدُ فلاناً ، معناه : يَقْعُد له على
طريقه . قال : والمَرَصد والمرْصاد عند العرب : الطريق . قال الله جلّ وعزّ : ( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) ( التوبة : 5 ) .
قال الفرّاء : معناه : اقعُدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام . وقال الله جلّ وعزّ : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( معناه : لبالطّريق .
ويقال للحيّة التي ترصد المارّة على الطريق : رَصيد .
وقال عرّام : الرَّصائدُ الوصائِد : مصايدُ تُعدّ للسّباع .
صرد : ( نَهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ أربع : النَّملة والنّحلة والصُّرَد والهُدهُد ) .
أخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربيّ أنه قال : أراد بالنملة الطويلَة القوائم التي تكون في الحِزَبات وهي لا تؤذِي ، ونَهى عن قتل النحلة لأنها تُعسِّل شراباً فيه شِفاءٌ للناس ، ونَهَى عن قتل الصُّرَد لأنّ العرب كانت تطَّيَّر من صَوْته ، وهو الواقي عندهم ، فَنهى عن قتلِه رَداً للطِّيَرَة . ونهى عن قتل الهدهد لأنه أطاع نبيّاً من الأنبياء وأعانَه .
قال شَمِر : قال ابن شميل : الصُّرَدُ : طائرٌ أبقَع ضخمُ الرأس يكون في الشَّجر ، نصفُه أبيَضُ ، ونصفُه أسوَد ، ضخمُ المِنْقار ، له بُرْثُنٌ عظيمٌ نحوٌ من القارِيَة في العِظَم ، ويقال له : الأخْطبُ لاختلاف لَوْنَيه ، والصُّرَدُ لا تراه إلا في شُعْبةٍ أو شجرة لا يَقدِر عليه أحد .
قال : وقال سُكيْن النُّمَيريُّ : الصُّرَدُ صُرَدان : أحدُهما أسْبَدُ يُسمّيه أهلُ العِراق العَقْعق .
قال : وأما الصُّرَد الْهَمهام فهو البَرِّيِّ الذي يكون ينجَد في العِضاه لا تَراه في الأرض يَقفِز من شجرة إلى شجرة .
قال : وإن أصْحَر طُرِد فأُخِذ .
يقول : لو وَقَع على الأرض لم يستقل حتى يؤخذ .
قال : ويُصَرْصِر كالصَّقْر .
وقال الليث : الصُّرَد : طائر فوقَ العُصفور يَصيد العصافيرَ ، وجمعه صِرْدان قلت :
غلط الليث في تفسير الصرد ، والصرد ابن شميل .
وقال ابن السكّيت : التصريدُ : شُربٌ دُون الرِّيّ ، يقال : صَرَّدَ شُرْبه ، أي : قَطَعه .
ويقال : صَرِد السِّقاءُ صرداً : إذا خَرجَ زُبْدُه متقطعاً فيداوَى بالماء الحار ، ومن ذلك أُخِذ صَرْدُ البَرْد .
وقال الليث : الصرَدُ : مصدَر الصرد من البرد . وقومٌ صَرْدَى ، ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ وهو الذي يشتدّ عليه البَرْد ويقلّ صبرُه عليه ، وليلةٌ صَردَة ، والاسمُ الصّرْد ، مجزوم .
وقال رُؤْبة :
بمَطَرٍ ليس بثَلْجٍ صَرْدِ
قال : وإذا انتهى القَلبُ عن شيء صَرِد عنه كما قال :
أصبَح قَلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يرِدَا
قال : وقد يُوصَف الجيشُ بالصَّرْد فيقال : صَرْدٌ مجزوم وصَردٌ ؛ كأنه من تُؤدةِ سَيْرِه جامِدٌ .
خُفافُ بن ندبة :
صَرَدٌ تَوقَّصَ بالأبدان جُمْهور
والتَّوَقُّصُ : ثِقَل الوَطْء على الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الصَّرِيدَةُ : النَّعْجَةُ : التي قد أنحلها البَرْدُ وأضرَّ بها وجمعُها صَرائِد .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الصُّرَّاد : سَحابٌ باردٌ نَدٍ ليس فيه ماء ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : قال أبو عبيد : والصَّرْدُ والبَرْد ، ورجل صَرِد . ويقال : صَرّد عطاءَه : إذا قلّلَه .
أبو عبيد عن أبي عَمرو : الصّرْد : الطَّعْن النافذ . وقد صَرِدَ السهم يَصرَد ، وأنا أصْرَدْتُه ، وقال اللَّعِينُ المنْقَرِيّ :
فما بُقْيا عليَّ تركتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
يخاطِب جريراً والفرزدق .
وقال قُطرب : سهمٌ مُصَرِّد : مُصيب . وسهم مُصْرِد ، أي : مخطىء ، وأنشد في الإصابة للنابغة :
ولقد أصابت قلبَه من حبِّها
عن ظهرِ مِرْنانٍ بسَهْمٍ مُصْردِ
أي : مُصيب . وقال الآخَر : أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ : أخطأه .
أبو زيد : يقال : أُحِبُّكَ حُبّاً صَرْداً ، أي : خالصاً . وشرابٌ صَرْد ، وسَقاهُ الخمرَ صَرْداً ، أي : صِرْفاً ، وأنشد :
فإن النَّبيذ الصَّرْد إن شُرْبَ وحده
على غير شيء أوْجَع الكبد جُوعها
وذهبٌ صَرْدٌ : خالصٌ . وجيشٌ صَرْدٌ : بنُو أبٍ واحدٍ لا يخالطهم غيرهم .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبَيْدة يقال : معه جيشٌ صَرْدٌ ، أي : كلهم بنو عمّه أبو حاتم في كتابه في الأضداد : أصرد السهمُ : إذا نفذ من الرمية .
ويقال أيضاً : أصرد : إذا أَخطأ . والسهمُ المصرد : المخطىء والمصيب .
وقال أبو عُبَيدة في قول اللعين : ولكن خفتما صَرَد النبال .
وقال : من أراد الصواب قال : خفتما أن تصيبكما نبالي . ومن أراد الخطأ قال : خفتما أن تخطىء نبلكما . وأنشد للنظار الأسدي :
أصرده السهمُ وقد أطلاَّ
أي : أخطأ وقد أشرف .
شَمِر عن أبي عَمْرو : الصَّرْدُ : مكانٌ مرتفع من الجبال وهو أبرزها .
وقال الجعدي :
أسَدِيَّةٌ تُدْعَى الصِّرَاد إذا
نَشِبُوا وتحضُر جانبي شِعْر
شعرٌ : جبل . ابن السكّيت : الصُّرَدان : عِرقان مكتنفا اللسان ؛ وأنشد :
وأيُّ الناس أغدر من شآم
له صُرَدان منطلَق اللسان
وقال الليث : هما عِرْقان أخضران أسفل اللسان .
أبو عبيدة قال : الصُّردُ : أن يخرج وَبَرٌ أبيض في موضع الدَّبرة إذا برأت ؛ فيقال لذلك الموضع : صُرد وجمعه صِرْدَان ، وإياها عنى الرّاعي يصف إبلاً :
كأن مواقِعَ الصِّردَان منها
منَارَاتٌ بنين على جماد
جعل الدَّبر في أسنمة شبّهها بالمنار .
قال : وفرسٌ صَرِدٌ : إذا كان بموضع السَّرج منه بياضٌ من دَبَرٍ أصابه يقال له الصُّرد .
وقال الأصمعي : الصُّرد من الفَرَس : عِرْقٌ تحت لسانِهِ ، وأنشد :
خفيفُ النَّعامة ذو مبعةٍ
كثيفُ الفَرَاشة ناتِي الصُّرَدْ
وبَنُو الصَّياد : حيٌّ من بني مُرّة بن عوف بن غطفان .
درص : أبو عُبيد عن الأحمر : من أمثالهم في الحُجّة إذا أَضَلَّها الظالم ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ وهو تصغير الدِّرْص ، وهو وَلَد اليربوع . ونَفَقُهُ : حُجره .
وقال اللَّيث : الدَّرْصُ والدِّرْص لغة ، والجميع الدِّرْصان ، وهي أولاد الفِأَرِ والقَنِافذ والأرانب وما أشبه بها ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ لو تَغْدو عليّ بِدِرْصِها
عَشَرْتُ لها مالي إذا ما تَأَلَّتِ
وقال غيرُه : الجَنين في بطن الأوثان : دَرْصٌ .
وقال امرؤ القيس :
أذلك أم جَأبٌ يُطَارِدُ آتُناً
حَمَلْنَ فأدنى حَمْلِهِنَّ دُرُوصُ
يقال : دَرْص ودُرُوص وأَدْراص .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدروص : الناقة السريعة .

### Türkçe

ص د ر
**صدر** , **صرد** , **رصد** , **درص**
Şekillerinden şu vecihlerden kullanılmıştır: **صدر** , **صرد** , **رصد** , **درص** .
**صدر** : İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının en üstü. Dedi ki: ve **صَدْرُ القَناة**: onun en üstü. Ve **صَدْرُ الأمر**: onun evveli. Dedi ki: ve **الصُّدْرةُ** insandan: göğsünün üst tarafının yüksek olanı.
Dedim: ve bundan, Tâîli bir kadının sözü (ki İmruü’l-Kays’ın nikâhı altında idi, sonra ondan tiksindi ve dedi ki): “Seni ancak ağır **الصُّدْرة**’li, çabuk dökülen, yavaş ayılan olarak bildim.”
Ahmed b. Yahyâ dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المِجْوَلُ** **الصُّدْرَةُ**’dir; o da **الصِّدار** ve **الأُصْدَة** ve **الإتْب** ve **العَلَقة**’dır.
Dedim: ve Araplar kısa gömleğe ve kısa zırha: **الصُّدْرةُ** derler.
Leys dedi ki: **الصِّدارُ**: başı
**المِقْنَعَةِ** gibi olan, altı göğsü ve omuzları örten bir elbise; kadın onu giyer.
Dedim: ve kadın, sevdiğini kaybettiğinde ve onun üzerine yas tuttuğunda, yünden bir **صِدَار** giyerdi; ve ondan, Hansâ’nın kardeşinin sözü:
“Ve eğer ölseydim, **صِدَار**’ını giyerdi”
Râî, bir çölü vasfederek dedi:
“Sanki orada **العِرْمَسَ الوَجْناءَ**
aceleci bir (deve)dir; ondan **الصِّدَارَا**’yı yırtmıştır”
Asmaî dedi ki: zırhtan göğse bitişik olana: **صِدار** denir.
Leys dedi ki: **التصدير**: deve yükünü arkaya çektiğinde onunla deveye **يُصدَّر** olunan bir iptir. İpin adı **التَّصْدير**’dir; fiil de **التَّصْدير**’dir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: ve semerde bir kuşak vardır, ona: **التَّصْدير** denir. Dedi ki: ve **الوَضِينُ** hevdac içindir, **البِطَان** katab içindir; en çok **الحِزام** eyer için söylenir.
Leys dedi ki: denir ki: **صَدِّر** deven(den) (yani deven için) ; bu, karnı içeri çekildiğinde ve onun **تصدير**’i sarsıldığında olur; böylece **التَّصدير**’den bir ip, **الكرْكِرَة**’nin arkasına bağlanır da **التصدير** yerinde sabitlenir; o ipe **السِّناف** denir. Dedim: Leys’in söylediği—**التصدير** yükünü çektiğinde deveye onunla **يُصَدَّر** olunan bir iptir—hata(dır); onun kastettiği **السِّناف** diye adlandırılır; **التصدير** ise kuşağın kendisidir.
Leys dedi ki: **التصديرُ**: oturuşta göğsü dikmek. Dedi ki: ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَته** yükselmiş olan.
Dedi ki: ve denir ki: **صَدَرَ** falan, falanı: göğsüne isabet ettiğinde. Ve **صُدِر** falan: göğsü ağrıdığında.
Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **صَدَرْتُ** sudan **صَدَراً** (dönüş) (yaptım); o isimdir. Eğer **المَصدَر**’i istersen **الدال**’ı cezmedersin; ve bize okudu:
“Ve bir gece ki sabahı onun vaadi kıldım,
**صَدْرَ** binitin(=devenin) (üzerinde) — ta ki karanlığı tanıyıncaya dek”
Dedi ki: **صَدْر** binitin **مصدر**’dir.
Leys dedi ki: **الصَّدَر**: su başından ve her işten dönüştür; denir ki: **صَدَرُوا** ve **أصدَرْناهم**. Ve **طريقٌ صادر**: manası, halkını su başından döndürür. Ve **طريق وارِدٌ** onları onunla suya götürür. Lebîd, iki deveyi anarak dedi:
“Sonra ikisini, bir **واردٍ**
**صَادِرٍ** (yolda) sevk ettik; **وَهْمٍ** (olan) işaretleri artık belirmişti”
Suyu onunla varılan ve suyun ondan dönüldüğü bir yolda (demek) istedi. Ve **الوَهْمُ**: iri (olan).
Leys dedi ki: **المَصدَر**: fiillerin çıkışlarının kendisinden çıktığı kelimenin aslıdır. Onun açıklaması: kaynaklar sözün evveli idi; senin “**الذَّهاب** ve **السمعُ** ve **الحفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıktı; böylece denir: **ذهبَ ذَهاباً**. Ve **سَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً** , ve **حَفِظ حِفْظاً**.
Leys dedi ki: oklardan **المصدَّر**: göğsü kalın olan. Ve **صَدْرُ السَّهم**: yarısının üstünden **المَرَاش**’a kadar olan.
Asmaî: **صُدِرَ** adam **يُصْدَرُ** **صَدْراً**; o halde o **مَصْدور**’dur: göğsünden şikâyet ettiğinde; ve okudu:
“Sanki o, **مَصْدورِ**’un iç organlarındadır”
Ve denir ki: **صَدّرَ** at: göğsüyle öne geçmiş olarak geldiğinde; ve **مُصَدّراً** geldi. Tufeyl el-Ganevî, bir atı vasfederek dedi:
“Sanki o, bir **عَرَقٍ**’tan **صَدَّرن** sonra
gecenin karanlığında yağmura tutulmuş, ıslanmış bir efendidir”
(**كأنه**) onun atına ait **هاء** içindir; (**بعدما صَدَّرْن**) yani göğüsleriyle öne geçen atlar (demektir). Ve **العَرَقُ**: atlardan saf. Dukeyn dedi:
“**مُصَدَّرٌ**; ne orta, ne de son”
Ebû Saîd, “**بعدما صَدَّرْن من عَرَق**” sözünde dedi ki: yani terden bir göğüs (kısmını) döktüler, onu bütünüyle boşaltmadılar.
İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki onu şöyle rivayet etmiştir: **بعدَما صدِّرْن**; yani ter, terledikten sonra onların göğüslerine isabet etti.
Bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana: falan **يُورِد ولا يُصدِر** denir; onu tamamladığında: **أَورَدَ وأَصدَر** denir. Ferazdak, Cerîr’e hitap ederek dedi:
“Benî Küleyb’in atlarını bir **مَصْدَراً** sandın,
sonra **القَمْقَامِ**’a düştüğünde boğuldun”
Yani: kavminin atlarıyla aldandın ve seni denizimden kurtaracaklarını sandın; fakat yapmadılar.
Divan kâtiplerinin sözünden: denir ki: **صُودِرَ** falan, bir mal üzerine çalışan (memur), onu ödeyeceği bir mal üzerine; yani, üzerine kefil olduğu bir mal ile zorlandı.
Ebû Zeyd: **نعجةٌ مُصدَّرَة**: göğsü siyah, bedeninin geri kalanı beyaz olduğunda.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: adam boş (eli boş) geldiğinde: “iki **أَصَدَريه**’ini vurur halde geldi” denir. Dedi ki: yani iki **عِطْف**’ını. Dedi ki: Asmaî de bunun benzerini söyledi; ancak o **بالسّين** dedi.

**رصد** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: yağmurun adlarındandır: **الرّصْدُ**; onun bir tanesi **رَصَدة**’dir; o, sonrasında gelecek olana (öncül olarak) ilkin düşen yağmurdur. Denir ki: bu yağmurdan önce onun bir **رَصْدة**’si vardı. Ve **العِهَادُ** da onun gibidir; bir tanesi **عِهْدة**’dir.
Leys dedi ki: **الرصَدُ**: bir arazide az bir ot; onda bahar yağmuru umulur. “Onda yağmurdan **رَصَد** var” dersin. Ve **أرضٌ مُرْصِدَة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **أرضٌ مُرصِدةٌ**: o, yağmur almış ve bitirmesi umulan arazidir. Dedi ki: arazi kışın başında yağmur alırsa ona **مَرْتٌ** denmez; çünkü onda o vakit **رَصَداً** vardır; ve **الرصَدُ** o vakit: ona dair ümittir; tıpkı gebe (hayvan) umulduğu gibi.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّصْدةُ**: yağmurdan bir **وَليّ**’yi gözetler. Allah—azze ve celle—dedi ki: **( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا )** … şu sözüne kadar: **( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ )** (Tevbe: 107). Zeccâc dedi ki: Ebû Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamberle (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) savaştı ve Herakl’e gitti. Dedi ki: ve o, münafıklardan biriydi; böylece **مَسجِد الضِّرَار**’ı bina eden münafıklar dedi ki: bu mescidi bina ederiz ve Ebû Âmir gelinceye kadar bekleriz de içinde namaz kılar. Dedi ki: **الإرصادُ**: bekleyiştir.
Başkası dedi ki: **الإرصاد**: hazırlamadır. Ve demişlerdi: onda ihtiyacımızı gideririz ve yalnız kaldığımızda bize ayıp edilmez; ve onu Ebû Âmir’in Şam’dan gelişine **نَرْصُدُه**; yani onu hazırlarız.
Dedim: bu, dil bakımından doğrudur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Kisâî’den rivayet etti: **رصَدتْ** falanı **أرصُدُه**: onu gözetlediğimde. Ve **أَرصْدتُ** ona bir şeyi **أَرْصده**: ona hazırladım.
İbn Sîrîn’den rivayet edildi ki dedi: onlar borçta meyveleri **يَرْصدون** değillerdi; ve borçta aynın **يُرصد** edilmesi gerekir. İbnü’l-Mübârek onu açıkladı ve dedi ki: adamın üzerinde borç olup yanında onun misli varsa zekât ona vacip olmaz; ve üzerinde borç olup arazisi onda öşür vacip olan bir meyve çıkarırsa, üzerindeki borç sebebiyle öşür ondan düşmez; bunun benzerini Ebû Ubeyd söyledi.
Leys dedi ki: denir ki: ben senin iyiliğine karşı sana **مُرْصد**’um; ta ki onunla sana karşılık vereyim. Dedi ki: ve **الإرصادُ** hayırla karşılık vermededir; bazıları onu şerde de kılmıştır; ve okudu:
“Allah’ım, yolcu binenin Rabbi,
onu bana büyücülerin gözlerinden koru,
ve öğle sıcağında **تُرصِدُ** eden bir yılandan”
Yılan ancak şer ile **تُرصد** edilir.
Leys dedi ki: **المرصد**: gözetleme yerleri. Ve **الرّصَد** da: yolu gözetleyen kavimdir; **راصد** (tekil) gibi; tıpkı **حارسٌ** ve **حرس** denildiği gibi. Allah—azze ve celle—dedi ki: **( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )** (Fecr: 14). Zeccâc dedi ki: yani ona küfreden ve ondan alıkoyan kimseye azabı gözetler.
Başkası dedi ki: **المرصادُ**: gözetleyenin sayıyı gözetlediği mekândır; o, **المضمار** gibidir: atların yarış için zayıflatıldığı yer; **مَيْدان** ve benzeri. Ve **المرصد** **المرصاد** gibidir; çoğulu **المراصِد**’dir.
Bize Sa‘dî Muhammed b. İshâk haber verdi; dedi ki: Kîrâtî, Ali b. el-Hasen’den; o da Hüseyin’den; o da A‘meş’ten, şu söz hakkında: **( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )**; dedi ki: **المرصاد**: sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü, üzerinde rahim olan bir köprü, üzerinde Rab olan bir köprü.
Ebû Bekr İbnü’l-Enbârî, “falan falanı **يرصُدُ**” sözünde dedi ki: manası, onun yolunda ona oturur. Dedi ki: ve **المَرَصد** ve **المرْصاد** Araplarda: yoldur. Allah—azze ve celle—dedi ki: **( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ )** (Tevbe: 5).
Ferrâ dedi ki: manası, Beyt-i Harâm’a giden yollarında onlara oturun. Ve Allah—azze ve celle—dedi ki: **( إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ )**; manası: yoldadır.
Yolda geçenleri gözetleyen yılana: **رَصيد** denir.
Arrâm dedi ki: **الرَّصائدُ** **الوصائِد**’dir: yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır.

**صرد** : (Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dört(ünün) öldürülmesini yasakladı: **النَّملة** ve **النّحلة** ve **الصُّرَد** ve **الهُدهُد**.)
Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: **النملة** ile, **الحِزَبات**’ta bulunan ve eziyet etmeyen uzun bacaklı olanı kastetti. Ve **النحلة**’nin öldürülmesini yasakladı; çünkü o, insanlarda şifa bulunan bir içeceği bal yapar. Ve **الصُّرَد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü Araplar onun sesinden uğursuzluk sayarlardı; o, onların yanında koruyucudur; böylece uğursuzluğu reddetmek için onun öldürülmesini yasakladı. Ve **الهدهد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü o, peygamberlerden bir peygambere itaat etti ve ona yardım etti.
Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **الصُّرَدُ**: alaca bir kuş; başı iri; ağaçta olur; yarısı beyaz, yarısı siyah; gagası iri; ona, büyüklükte **القارِيَة**’ye yakın büyük bir pençe vardır; iki renginin farklılığından dolayı ona **الأخْطبُ** denir; ve **الصُّرَد**’i ancak bir çatlakta yahut bir ağaçta görürsün; kimse ona güç yetiremez.
Dedi ki: ve Sükeyn en-Nümeyrî dedi ki: **الصُّرَد** iki **صُرَدان**’dır: ikisinden biri daha siyahçadır; Irak ehli ona **العَقْعق** der.
Dedi ki: ama **الصُّرَد الْهَمهام** ise, **العِضاه** içinde yüksek yerde bulunan yabanî olandır; onu yerde görmezsin; ağaçtan ağaca sıçrar.
Dedi ki: ve eğer açık araziye çıkarsa kovalanır da alınır.
Yani: yere konsa, alınmadan doğrulamaz.
Dedi ki: ve o, şahinin ötüşü gibi **يُصَرْصِر** eder.
Leys dedi ki: **الصُّرَد**: serçeden büyük bir kuş; serçeleri avlar; çoğulu **صِرْدان**. Dedim: Leys, **الصرد**’in tefsirinde yanıldı; **الصرد** (hakkında doğru olan) İbn Şümeyl’dir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **التصريدُ**: doyma olmaksızın içiştir; denir ki: **صَرَّدَ** içişini; yani onu kesti.
Ve denir ki: **صَرِد السِّقاءُ** **صرداً**: köpüğü parça parça çıktığında; sıcak su ile tedavi edilir. Ve bundan **صَرْدُ البَرْد** alınmıştır.
Leys dedi ki: **الصرَدُ**: soğuktan **الصرد**’in masdarıdır. Ve bir kavim **صَرْدَى**; ve bir adam **صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetli geldiği ve ona sabrının az olduğu kimse. Ve bir gece **صَردَة**. İsim **الصّرْد**’dür; cezmedilmiş.
Rü’be dedi ki:
“Bir yağmur ile; ne kar, ne de **صَرْدِ**”
Dedi ki: ve kalp bir şeyden vazgeçtiğinde ondan **صَرِد** eder; şu dediği gibi:
“Kalbim **صَرِدا** oldu,
varmayı istemez”
Dedi ki: ve ordu **الصَّرْد** ile vasfedilir; böylece denir: **صَرْدٌ** (cezmedilmiş) ve **صَردٌ**; sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donuktur.
Hufâf b. Nudbe:
“**صَرَدٌ**; bedenlerle ağır ağır yürüyen, kalabalık”
Ve **التَّوَقُّصُ**: yere basışın ağırlığıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرِيدَةُ**: koyun; soğuğun zayıflattığı ve ona zarar verdiği (koyun). Çoğulu **صَرائِد**’dir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّرَّاد**: soğuk, çiğli bir bulut; içinde su yoktur; bunun benzeri.
Ebû Amr dedi ki: Ebû Ubeyd dedi ki: ve **الصَّرْدُ** ve **البَرْد**; ve bir adam **صَرِد**. Ve denir ki: **صَرّد** عطiyyesini: onu azalttığında.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الصّرْد**: delip geçen saplamadır. Ve ok **صَرِدَ** **يَصرَد**; ve ben onu **أصْرَدْتُ**. Ve **اللَّعِينُ المنْقَرِيّ** dedi ki:
“Bana karşı bir kalıcılık bırakmadınız,
lâkin okların **صَرَد**’ından korktunuz”
Cerîr ve Ferazdak’a hitap eder.
Kutreb dedi ki: **سهمٌ مُصَرِّد**: isabet eden. Ve **سهم مُصْرِد**: yani ıskalayan. Ve Nâbiga’dan isabette okudu:
“Ve gerçekten onun sevgisinden kalbine isabet etti,
**مِرْنانٍ**’ın sırtından bir **سَهْمٍ مُصْردِ** ile”
Yani: isabet eden. Ve başkası dedi ki: “**أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ**”: onu ıskaladı; hâlbuki yaklaşmıştı.
Ebû Zeyd: denir ki: seni **حُبّاً صَرْداً** severim; yani hâlis. Ve **شرابٌ صَرْد**; ve ona şarabı **صَرْداً** içirdi; yani sırf. Ve okudu:
“Çünkü **النَّبيذ الصَّرْد** tek başına içilirse
bir şey olmaksızın, açlığından karaciğeri acıtır”
Ve **ذهبٌ صَرْدٌ**: hâlis. Ve **جيشٌ صَرْدٌ**: tek bir babanın oğulları; onlara başkası karışmaz.
İbn Hânî’ dedi ki: Ebû Ubeyde dedi ki: denir ki: onunla bir **جيشٌ صَرْدٌ** vardır; yani hepsi amcaoğullarıdır. Ebû Hâtim, zıtlar kitabında: **أصرد السهمُ**: atış hedefinden delip geçtiğinde.
Ve ayrıca denir: **أصرد**: ıskaladığında. Ve **السهمُ المصرد**: ıskalayan ve isabet eden.
Ebû Ubeyde, **اللَّعِين**’in sözünde: “**ولكن خفتما صَرَد النبال**” dedi.
Ve dedi ki: doğruluğu isteyen: “oklarımın size isabet etmesinden korktunuz” der. Hata(ı) isteyen: “oklarınızın ıskalamasından korktunuz” der. Nazzâr el-Esedî’den okudu:
“**أصرده السهمُ وقد أطلاَّ**”
Yani: ıskaladı; hâlbuki görünmüştü.
Şemmer, Ebû Amr’dan: **الصَّرْدُ**: dağlardan yüksek bir yer; o, onların en belirginidir.
Ca‘dî dedi ki:
“Esediyye (bir yer) ki **الصِّرَاد** diye çağrılır; ne zaman
tutulsalar; ve **شِعْر**’ın iki yanına gelir”
**شعر**: bir dağdır. İbnü’s-Sikkît: **الصُّرَدان**: dilin iki yanında bulunan iki damardır; ve okudu:
“Şâm’dan daha vefasız kim vardır?
Onun, dilin çıkış yerinde iki **صُرَدان**’ı vardır”
Leys dedi ki: onlar, dilin altında iki yeşil damardır.
Ebû Ubeyde dedi ki: **الصُّردُ**: **الدَّبرة** iyileştiğinde onun yerinde beyaz bir kılın çıkmasıdır; o yere **صُرد** denir; çoğulu **صِرْدَان**’dır. Râî’nin, develeri vasfederken kastettiği budur:
“Sanki onlardan **الصِّردَان**’ın yerleri
katı bir şey üzerine bina edilmiş minarelerdir”
Semerlerdeki yarayı minareye benzetti.
Dedi ki: ve bir at **صَرِدٌ**: eyer yerinde, ona isabet eden bir yaradan beyazlık olduğunda; ona **الصُّرد** denir.
Asmaî dedi ki: attan **الصُّرد**: dilinin altında bir damardır. Ve okudu:
“Hafif devekuşu (gibi), geniş adımlı,
sık **الفَرَاشة**’li, çıkık **الصُّرَدْ**’lı”
Ve **بَنُو الصَّياد**: Gatafân’dan Avf b. Murre oğullarından bir kabiledir.

**درص** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: delilde, zalim onu şaşırttığında, onların mesellerindendir: “**ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ**”; o, **الدِّرْص**’ın küçültmesidir; o, yerboğasının yavrusudur. Ve **نَفَقُهُ**: deliğidir.
Leys dedi ki: **الدَّرْصُ** ve **الدِّرْص** bir lehçedir; hepsinin çoğulu **الدِّرْصان**’dır; onlar, farelerin ve kirpilerin ve tavşanların ve benzerlerinin yavrularıdır. Ve okudu:
“Ömrüne yemin olsun, eğer onun **بِدِرْصِها**’sıyla bana gelseydi
o, ağırdan aldığında malımı onun için ondalardım”
Başkası dedi ki: putların karnındaki cenin: **دَرْصٌ**’tur.
İmruü’l-Kays dedi ki:
“O mu, yoksa bir **جَأبٌ** mü ki bir dişi merkebi kovalar?
Hamile kaldılar; onların hamlinin en yakını **دُرُوصُ**’tur”
Denir ki: **دَرْص** ve **دُرُوص** ve **أَدْراص**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الدروص**: hızlı dişi devedir.
