# درع (د-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ر - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال و الرّاء معهما
ع د ر، ع ر د، د ع ر، ر ع د، د ر ع، ر د ع
عدر:
العَدْرُ: المَطَرُ الكَثيرُ. وأرضٌ معدورةٌ: ممطورة. وعَدِرَ المكان عَدَراً واعتدر: كثر ماؤه.
عرد:
العَرْد: الشّديد الصّلب من كل شيء، المنتصب. يقال: أنّه لَعَرْدُ العُنُقِ، ويقال: عارِدُ مَغرِزِ العُنُقِ. قال رؤبة يصف حمار وحش:
عَرْدَ التّراقي حَشْوَراً مُعَقْرَبا

وعَرَدَ النّابُ يَعْرُدُ عُروداً إذا خرج كلّه واشتدّ وانتصب، وكذلك نحوه. قال ذو الرّمة:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوج كأنّها		زِجاجُ القنا منها نَجِيمٌ وعارِدُ
والتَّعْريد: تَرْكُ القصدِ، وسرعة الذّهابِ، والإنهزام. قال الراجز:
وهمّت الجوزاء بالتّعريد
وقال لبيد:
فمضى وقَدَّمَهَا وكانت عادة		منه إذا هي عرّدتْ إقدامُها
والعَرْدُ الذَّكر، والعَرَادَةُ الجرادةُ الأنثى.
والعَرَادَةُ: ضربٌ من نبات الربيع حشيشُهُ طيّبةُ الرّيح. ويقال: العَرَادَةُ: الحَمْضُ تأكله الإبل. والعَرَّادَةُ: شِبْهُ منجنيقٍ صغيرةٌ، ويجمع على عرّاداتٍ.
دعر:
الدُّعَرُ: ما احترق من حطب، أو غيره فطُفِىءَ من غير أن يشتدّ احتراقه. الواحدة دُعَرَةٌ. هو أيضاً من الزّناد ما قدح به مراراً حتّى احترق فصار دُعَراً لا يُورِي. ويقال: هو الذي يُدَخِّنُ ولا يَتَّقِدُ. قال:
أقبَلْنَ من بطْنِ فلاةٍ بسَحَرْ
يَحْمِلْنَ فَحْماً جيّداً غيرَ دُعَرْ
والدّاعِرُ: الخبيث الفاجر، ومصدرُه الدَّعَارَةُ. ورجل دَعَّارٌ، وقوم داعرون.
رعد:
الرَّعْدُ: اسم مَلَكٍ يسوق السَّحابَ، وتسبيحُه صوته الذي يسمع ومن صوته اشتُقَّ رَعَدَ يرعُدُ، ومنه الرِّعدة والإرتعاد. ارتعد رِعْدَةً وارتعاداً.
والرِّعْدَةُ: رَجْرَجَةٌ تأخذ الإنسانَ من فَزَعٍ أو داءٍ. تقول: يُرْعَدُ الإنسانُ، فإذا جعلت الفعل منه قلت: يرتعد. وأرعده الدّاء. والرِّعْديدُ والرِّعْدِيدَةُ: الرّجلُ الفروقة. وسمعت من يقول: ترْعيدٌ، كما يقولون: تعْبِيد. وأرعده الخوف.
ورجلٌ رِعْديد: جبانٌ يدع القتال من رعدةٍ تأخذه. قال الهُذَليّ:
ثأرت بأبناء الـكـرام ولـم أكـن		لدى الرّوع رعديداً جباناً ولا غمرا
وكلُّ شيءٍ يَتَرَجْرَجُ من نحو القريس فهو يَتَرَعْدَدُ، كما تترعْدَدُ الألية والفالوذج ونحوهما. قال العجّاج:
فهي كرعديد الكثيب الأهْيَمِ
وتقول: رَعَدَتِ السّماء وبَرَقَتْ، ويقال: أرْعَدَتْ وأبْرَقَتْ، وسحابٌ رواعدُ وبوارِقُ، أي ذاتُ رَعْدٍ وبَرْقٍ. و الرّواعِدُ: سحاباتٌ فيها ارتجاسُ رَعْدٍ.
ويقال: أَرْعَدَ لي فلانٌ وأبرق إذا هدّد وأوعد - من بعيد يُريني علامات بأنّه يأتي إلي شرّاً - قال:
أَبْـرِقْ وأرعِـدْ يا يزي		دُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ
وقال:
وهبته بأطيب الهـبـات
من بَعْدِ ما قد كثُرَتْ بَناتي
فأَرعدوا وأَبرقوا عُداتـي
هذا في بُنَيٍّ له.
ويقال: يَرْعُدُ ويَبرُقُ لغتان. رَعَدَ يرعُدُ فهو راعد. قال:
فابْرُقْ هنالك ما بدا لك وارْعُدِ
ويقال: الرِّعديد: الفالوذجُ، فما أدري مولّدٌ أم تليد.
درع: دِرْعُ المرأةِ يُذكّر، ودِرْعُ الحديدِ تُؤَنَّثُ، وقال بعضهم: يذكر أيضاً، والجميع: الدروع. وتصغيره: دُرَيْع بلا هاء، رواية عن العرب. والدّرعُ اللَّبوسُ، وهو حَلَقُ الحديد. وادّرع الرّجلُ، لبس الدِّرْعَ. وادّرع القوم سرابيلَ الدّم، أي: تسربلوا فجرحوا وجُرِحوا. قال العجاج:
وادّرع القوم سرابيلَ الدّم
والدّراعُ الرّجل ذو الدّرع إذا كانت عليه.
والدُّرّاعَةُ ضربٌ من الثّياب، وهو جُبَّةٌ مشقوقة المقدّم. والمِدْرَعَةُ ضربٌ آخرُ، لا يكون إلا من الصوف. قال الراجز:
يومٌ لخُلاّني ويومٌ للمـالْ
مشمّرٌ يوماً ويومـاً ذيّالْ
مِدْرَعَةٌ يوماً ويوماً سِرْبالْ
يقول: أتنعَّمُ مع إخواني يوماً، ويوماً أصْلِحُ مالي، فأتشمّرُ وألْبَسُ المِدْرَعَةَ.
قال الخليل: فرّقوا بينهما لاختلافهما في الصّنعة إرادة الإيجاز في المنطق، وكذلك يفعلون بنحو ذلك.
وصُفَّةُ الرَّحْلَ إذا بدا منها رؤوسُ الواسطةِ والآخرة تُسمَّى مِدْرَعة. ادّرع الرّجُلُ، أي: لبس هذه الغواشي.
والدَّرَعُ مصدر الأدْرَع والدّرعاء وهو في ألوان الشاء: بياضٌ في الصدر والنحر، وسوادٌ في الفخذ، شاة درعاء. وإذا كانت سوداء الجسد، بيضاء الرأسِ فهي أيضاً درعاء.
والليالي الدُّرَع هي التي يطلُع فيها القمرُ عند وجهِ الصُّبْحِ، وسائرها أسود مظلم، شُبِّهَ بالشاة التي وُصِفَتْ. ويقال: الدُّرَعُ: ثلاث ليال.
ردع: الرَّدْعُ: مقاديم الإنسان إذا كانت فيه منيّتُهُ. يقال: طَعَنْتُهُ فركِبَ رَدْعَهُ، أي: خرَّ صريعاً لوجهه. ويقال: خرّ في بئرٍ فركب رَدْعَهُ، وهَوَى فيها، فلذلك يقال: رَكِبَ رَدْعَ المنيّة. ويقال للفرس إذا وقع على وجهه فَعَطِبَ: رَكِبَ رَدْعَهُ فمات. قال:
أقول له و المرءُ يركَبُ رَدْعَهُ		وقد شكّه لدن المهزّة ناجـم
وردعته ردعاً فارتدع، أي: كففتُه فكَفَّ. وارتدع الرّجلُ إذا رآك وأراد أن يعمل عَمَلاً فكفّ، أو سمع كلامَكَ. وأنا ردعته عن ذلك، كأنّه شبه الدفع وهو مستقبلك فَرَدَعْتُه رَدْعاً لا باليد بل بنظرة. قال:
أهلُ الأمانة إن مالوا ومَـسَّـهُـمُ		طيفُ العدوِّ إذا ما ذُكِروا ارتَدَعُوا
والرّادعةُ والمُرَدَّعةُ: قميصٌ قد لُمِّعَ بالزّعفران أو بالطّيب في مواضع، وليس مصبوغاً كله، إنما هو مُبَلَّق كما تردع الجارية صدْرَ جَيْبها بالزّعفران بملء كفّها، والفعل: الرَّدْع. قال:
رادعة بالمِسْكِ أَرْدانَها
وقال:
ورادعةٍ بالطّيب صفراءَ عندهـا		لِجَسِّ النَّدامَى في يدِ الدِّرْعِ مَفْتَقُ
يعني جارية قد جعلت رَدْعاً على ثيابها في مواضع. وقال رؤبة:
وقد فشا فيهنّ صِبْغا مُرْدَعا

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الرّاء** onlarla birlikte
ع د ر، ع ر د، د ع ر، ر ع د، د ر ع، ر د ع

عدر:
**العَدْرُ**: çok yağmur. Ve **أرضٌ معدورةٌ**: yağmur görmüş. Ve mekân **عَدِرَ** **عَدَراً** ve **اعتدر**: suyu çoğaldı.

عرد:
**العَرْد**: her şeyden şiddetli, katı olan, dik duran. Denilir ki: o, **لَعَرْدُ العُنُقِ**’tur; ve denilir ki: **عارِدُ مَغرِزِ العُنُقِ**. Rü’be, yaban eşeğini vasfederek dedi:
عَرْدَ التّراقي حَشْوَراً مُعَقْرَبا

Ve **عَرَدَ** azı dişi **يَعْرُدُ** **عُروداً**: bütünüyle çıktığı, şiddetlendiği ve dikildiği zaman; bunun benzeri de böyledir. Zü’r-Rumme dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوج كأنّها		زِجاجُ القنا منها نَجِيمٌ وعارِدُ

Ve **التَّعْريد**: kastı terk etmek, gitmenin sürati ve bozguna uğrama. Râciz dedi:
وهمّت الجوزاء بالتّعريد

Ve Lebîd dedi:
فمضى وقَدَّمَهَا وكانت عادة		منه إذا هي عرّدتْ إقدامُها

Ve **العَرْدُ** erkek; **العَرَادَةُ** dişi çekirge.

Ve **العَرَادَةُ**: bahar bitkisinden bir tür; otu hoş kokuludur. Ve denilir ki: **العَرَادَةُ**: develerin yediği **الحَمْضُ**. Ve **العَرَّادَةُ**: küçük bir mancınığa benzer; **عرّاداتٍ** üzere cem‘ olunur.

دعر:
**الدُّعَرُ**: odun yahut başkasından yanmış olan şey; yahut yanması şiddetlenmeden söndürülmüş olan. Tekili **دُعَرَةٌ**. O, ayrıca çakmak taşından, kendisiyle defalarca kıvılcım çıkarılmış da yanıp **دُعَراً** olmuş, ateş çıkarmaz hâle gelmiş olandır. Ve denilir ki: o, duman çıkarır da tutuşmaz. Dedi:
أقبَلْنَ من بطْنِ فلاةٍ بسَحَرْ
يَحْمِلْنَ فَحْماً جيّداً غيرَ دُعَرْ

Ve **الدّاعِرُ**: habis, fâcir; masdarı **الدَّعَارَةُ**. Ve adam **دَعَّارٌ**, kavim **داعرون**.

رعد:
**الرَّعْدُ**: bulutu sevk eden bir meleğin adıdır; tesbihi, işitilen sesi olup, sesinden **رَعَدَ** **يرعُدُ** türetilmiştir; ondan **الرِّعدة** ve **الإرتعاد**. **ارتعد** **رِعْدَةً** ve **ارتعاداً**.

Ve **الرِّعْدَةُ**: korkudan yahut hastalıktan insana gelen titreme. Dersin ki: insana **يُرْعَدُ**; fiili ondan yaptığında dersin ki: **يرتعد**. Ve hastalık onu **أرعده**. Ve **الرِّعْديدُ** ve **الرِّعْدِيدَةُ**: çok korkan adam. Ve “**ترْعيدٌ**” diyen kimseyi işittim; “**تعْبِيد**” dedikleri gibi. Ve korku onu **أرعده**.

Ve adam **رِعْديد**: korkak; kendisini tutan bir titremeden dolayı savaşmayı bırakır. Hüzeli dedi:
ثأرت بأبناء الـكـرام ولـم أكـن		لدى الرّوع رعديداً جباناً ولا غمرا

Ve **القريس** benzeri bir şeyden titreyen her şey **يَتَرَعْدَدُ**; kuyruk yağı ve **الفالوذج** ve benzerleri **تترعْدَدُ** ettiği gibi. A‘câc dedi:
فهي كرعديد الكثيب الأهْيَمِ

Ve dersin ki: gök **رَعَدَتِ** ve **بَرَقَتْ**; ve denilir ki: **أرْعَدَتْ** ve **أبْرَقَتْ**; ve bulut **رواعدُ** ve **بوارِقُ**; yani **رَعْدٍ** ve **بَرْقٍ** sahibi. Ve **الرّواعِدُ**: içinde **رَعْدٍ** sarsıntısı bulunan bulutlardır.

Ve denilir ki: falan bana **أَرْعَدَ** ve **أبرق**: tehdit etti ve korkuttuğu zaman — uzaktan, bana kendisinin bana kötülükle geleceğine dair alâmetler gösterir — dedi:
أَبْـرِقْ وأرعِـدْ يا يزي		دُ فما وعيدُكَ لي بضائِرْ

Ve dedi:
وهبته بأطيب الهـبـات
من بَعْدِ ما قد كثُرَتْ بَناتي
فأَرعدوا وأَبرقوا عُداتـي

Bu, kendisine ait küçük bir oğul hakkındadır.

Ve denilir ki: **يَرْعُدُ** ve **يَبرُقُ** iki lugattır. **رَعَدَ** **يرعُدُ**; o hâlde o **راعد**dır. Dedi:
فابْرُقْ هنالك ما بدا لك وارْعُدِ

Ve denilir ki: **الرِّعديد**: **الفالوذج**; artık bilmem, uydurma mı yoksa kadim mi.

درع:
Kadının **دِرْعُ**’ı müzekker kılınır; demirin **دِرْعُ**’ı müennestir. Bazıları dedi ki: o da müzekker kılınır. Hepsi: **الدروع**. Küçültmesi: **دُرَيْع** (هاء’sız), Araplardan rivayet. Ve **الدّرعُ** zırhtır; o, demirin halkalarıdır. Ve adam **ادّرع**: **الدِّرْعَ** giydi. Ve kavim **ادّرع** kan gömleklerini; yani gömlek giydiler de yaraladılar ve yaralandılar. A‘câc dedi:
وادّرع القوم سرابيلَ الدّم

Ve **الدّراعُ**: üzerinde zırh bulunduğu zaman zırhlı adam.

Ve **الدُّرّاعَةُ**: elbiselerden bir türdür; önü yarık bir cübbedir. Ve **المِدْرَعَةُ** başka bir türdür; ancak yünden olur. Râciz dedi:
يومٌ لخُلاّني ويومٌ للمـالْ
مشمّرٌ يوماً ويومـاً ذيّالْ
مِدْرَعَةٌ يوماً ويوماً سِرْبالْ

Der ki: kardeşlerimle bir gün nimetlenirim; bir gün de malımı düzeltirim; böylece bir gün eteğimi toplarım ve **المِدْرَعَةَ** giyerim.

Halîl dedi: kısalık istemek üzere sözde îcâz maksadıyla, san‘attaki farklılıklarından dolayı ikisini ayırdılar; bunun benzerinde de böyle yaparlar.

Ve semerin örtüsü, ondan orta ve arka kısımların başları göründüğü zaman **مِدْرَعة** diye adlandırılır. Adam **ادّرع**; yani bu örtüleri giydi.

Ve **الدَّرَعُ**, **الأدْرَع** ve **الدّرعاء**’ın masdarıdır; ve koyunların renklerinde: göğüs ve boğazda beyazlık, uylukta siyahlık; **شاة درعاء**. Ve beden siyah, baş beyaz olursa o da **درعاء**dır.

Ve **الليالي الدُّرَع**: ayın sabahın yüzü vaktinde doğduğu, geri kalanı siyah karanlık olan gecelerdir; vasfedilen koyuna benzetilmiştir. Ve denilir ki: **الدُّرَعُ**: üç gecedir.

ردع:
**الرَّدْعُ**: insanda, onda ölümünün bulunduğu zaman, ön taraflarıdır. Denilir ki: onu mızrakladım da **رَكِبَ رَدْعَهُ**; yani yüzüstü devrilip serildi. Ve denilir ki: kuyuya düştü de **رَكِبَ رَدْعَهُ**; ve içine yuvarlandı; bundan dolayı “ölümün **رَدْعَ**’ına bindi” denilir. Ve at için, yüzü üzerine düşüp sakatlanırsa: **رَكِبَ رَدْعَهُ** da öldü, denilir. Dedi:
أقول له و المرءُ يركَبُ رَدْعَهُ		وقد شكّه لدن المهزّة ناجـم

Ve onu **ردعته** **ردعاً** da **فارتدع**; yani onu engelledim de engellendi. Ve adam **ارتدع**: seni gördüğünde ve bir iş yapmak istediğinde de vazgeçtiğinde; yahut sözünü işittiğinde. Ve ben onu bundan **ردعته**; sanki o, sana yönelmişken itmeye benzetildi de onu elle değil, bir bakışla **رَدَعْتُه** **رَدْعاً**. Dedi:
أهلُ الأمانة إن مالوا ومَـسَّـهُـمُ		طيفُ العدوِّ إذا ما ذُكِروا ارتَدَعُوا

Ve **الرّادعةُ** ve **المُرَدَّعةُ**: bazı yerlerinde safranla yahut güzel kokuyla parlatılmış bir gömlek; bütünü boyanmış değildir; ancak alacalıdır; tıpkı cariyenin, avuç dolusu safranla yaka açıklığının göğsünü **تردع** etmesi gibi. Fiil: **الرَّدْع**. Dedi:
رادعة بالمِسْكِ أَرْدانَها

Ve dedi:
ورادعةٍ بالطّيب صفراءَ عندهـا		لِجَسِّ النَّدامَى في يدِ الدِّرْعِ مَفْتَقُ

Yani, elbiseleri üzerinde bazı yerlerde **رَدْعاً** yapmış bir cariye. Ve Rü’be dedi:
وقد فشا فيهنّ صِبْغا مُرْدَعا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دِرْعُ الحديدِ مؤنّثةٌ، والجمعُ القليل أَدْرُعٌ وأَدْراعٌ، فإذا كثُرتْ فهي الدُروعُ. وتصغيرها دُرَيْعٌ على غير قياس، لأنَّ قياسه بالهاء. ودِرْعُ المرأةِ: قميصُها، وهو مذكَّر والجمع أَدْراعٌ. تقول منه.: ادَّرَعَتِ المرأةُ، وهو افتعلتْ، ودَرَّعْتُها أنا تَدْريعاً، إذا ألبستَها إيَّاه. وقولهم شَمَّرَ ذيلاً وادَّرَعَ ليلاً أي استعمل الحزمَ واتَّخذ الليلَ جَمَلاً. والمِدْرَعُ والمِدْرَعَةُ واحدٌ. والدُرَّاعَةُ: واحدةُ الدَراريع. وادَّرَعَ الرجلُ: لبس الدِرْعَ. قال الشاعر:
إنْ تَلْقَ عَمْراً فقد لاقَيْتَ مُدَّرعاًوليس من هَمِّهِ إبْلٌ ولا شـاءُ
وتَدَرَّعَ، أي لبيس الدِرْعَ والمِدْرَعَةَ أيضاً. والأدْرَعُ من الخيل والشاء: ما اسودَّ وابيَضَّ سائره، والأنثى دَرْعاءُ. ورجلٌ دارِعٌ، أي عليه دِرْعٌ، كأنه ذو دِرْعٍ. والانْدِراعُ: التقدُّمُ في السير.

##### Türkçe

**دِرْعُ الحديدِ** müennestir; azlık çoğulu **أَدْرُعٌ** ve **أَدْراعٌ**’dır; çoğalınca ise o **الدُروعُ**’dur. Küçültmesi **دُرَيْعٌ**’dır, القياس dışı olarak; çünkü onun القياس’ı هاء iledir.

**دِرْعُ المرأةِ**: onun gömleğidir; o müzekkerdir ve çoğulu **أَدْراعٌ**’dır. Ondan şöyle dersin: **ادَّرَعَتِ المرأةُ**; o **افتعلتْ**’tir. Ve ben onu **تَدْريعاً** olarak **دَرَّعْتُها**; onu ona giydirdiğin zaman.

Onların sözü: **شَمَّرَ ذيلاً وادَّرَعَ ليلاً**; yani azmi kullandı ve geceyi deve edindi.

**المِدْرَعُ** ve **المِدْرَعَةُ** birdir. **الدُرَّاعَةُ**: **الدَراريع**’in bir tanesidir.

**وادَّرَعَ الرجلُ**: **الدِرْعَ**’ı giydi. Şair dedi ki:
إنْ تَلْقَ عَمْراً فقد لاقَيْتَ مُدَّرعاً
وليس من هَمِّهِ إبْلٌ ولا شـاءُ

Ve **تَدَرَّعَ**; yani **الدِرْعَ**’ı ve **المِدْرَعَةَ**’yı da giydi.

At ve koyundan **الأدْرَعُ**: geri kalanı siyah ve beyaz olan şeydir; dişisi **دَرْعاءُ**’dır.

**ورجلٌ دارِعٌ**: yani üzerinde **دِرْعٌ** vardır; sanki **ذو دِرْعٍ** gibidir.

**الانْدِراعُ**: yürüyüşte ilerlemektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع الراء
عدر ، عرد ، ردع ، رعد ، درع ، دعر : مستعملات .
عدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : العَدَّار : المَلاَّح . قال : والعَدَر : القِيلَة الكبيرة . قلت : أراد بالقِيلة الأدَر ، وكأنّ الهمزة قُلبت عيناً فقيل : عَدِرَ عَدَراً ، والأصل : أدِرَ أدَراً . وقال ابن دريد : العُدْرَة الجُرْأة والإقدام وقد سَمّت العرب عُدَاراً . وقال الليث : العَدْرُ : المَطَر الكثير . وأرضٌ معدورة ممطورة ونحوَ ذلك .
قال شمر : قال : وعَنْدَرَ المطر فهو مُعندِرٌ . وأنشد :
مُهْدَودراً مُعَنْدراً جُفَالا
عمرو عن أبيه : العادِر الكذّاب . قال : وهو العاثِر أيضاً .
عرد : الليث : العَرْدُ : الشديد من كل شيء الصُلْب المنتصب . يقال : إنه لعَرْد مَغْرِزِ العُنق . وقال العجّاج :
عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقْرَباً
ويقال : قد عَرَدَ النابُ يَعْرِدُ عُرُوداً إذا خرج كله واشتدّ وانتصب ، قاله أبو عمرو . وعَرَدَ الشجر عُرُوداً ونَجَم نُجُوماً أوّلَ ما يَطْلُع . وقال العجّاج :
وعُنقاً عَرْداً ورَأْساً مِرْأَسَا
وقال الأصمعي : عَرْداً : غليظاً ، مِرْأَساً : مِصَكًّا للرؤوس . قال : وَعَرَدَتْ أنيابُ الجمل إذا غَلُظت واشتدّت . قال ذو الرمة :
يُصَعِّدْنَ رُقشاً بين عُوج كأنها
زِجَاجُ القَنَا منها نَجِيمٌ وعَارِدُ
وقال في ( النوادر ) : عَرَدَ الشَجَرُ وَأَعْرَدَ إذا غَلُظ وكَبُر .
الفرّاء : رمحٌ متَلٌّ ورمحٌ عُرُدٌّ وَوَتَرٌ عُرُدٌّ . وأنشد :
والقوس فيها وَتَر عُرُدٌّ
مِثْلُ ذراع البَكْر أو أشَدُّ
ويروى : مثل ذراع البَكْر .
شبّه الوتر بذراع البعير في توتّره . وقال ابن بُزُرْجَ : إنه لقويٌّ عُرُدٌّ شديد . قال : والعَارِد : المُنْتَبِذُ . وأنشد :
ترى شؤون رأسه العَوَارِدَا
أي منتبِذة بعضُها من بعض . وقال ابن الأعرابي : العَرَادَة : شجرة صُلْبة العُود . وجمعها عَرَاد . وأخبرني محمد بن إسحاق السعديّ عن أبي الهيثم أنه قال : تقول العرب : قيل للضَبِّ : وِرْداً وِرْداً ، فقال :
أصبح قلبي صَرِداً
لا يشتهي أن يَردا
إلاَّ عِرَاداً عَرِدَا
وَعَنْكَثاً مُلتبِدَا
وصلِّياناً بَرِدَا
قال : وعَرَادَ : نَبْت عَرِد صُلبٌ منتصبٌ . أبو عبيد عن الأصمعي : العَرَاد : نبت ، واحدته عَرَادة . وبه سُمّي الرجل .
وقال الليث : العَرَادَة : نَبْت طيّب الريح . قلت : قد رأيت العَرادَة في البادية ، وهي صُلْبة العُود منتشرة الأغصان ولا رائحة لها . والذي أراد الليث العَرادة فيما أحسب ، فإنها بَهَار البَرّ .
أبو عبيد : عَرَّدَ الرجل عن قِرْنه إذا أحجم ونَكَل . قال : والتعريد : الفِرار . وقال الليث : التعريد : سرعة الذهاب في الهزيمة . وأنشد لبعضهم :
لما استباحُوا عَبدَ رَبَّ وَعرَّدَت
بأبي نَعَامة أمُّ رَأْلٍ خَيْفَق
يذكر هزيمة أبي نعامة الْحَرُوريّ قطري . وقال أبو نصر : عَرّدَ السهْمُ تعريداً إذا نَفَذ من الرَمِيَّة . وقال ساعدة الهُذَليّ :
فجالت وخالت أنه لم يقع بها
وقد خَلّهَا قِدِحٌ صَويبٌ مُعَرِّدُ
مُعَرِّدٌ أي نافذ ، خَلَّها أي دخل فيها ، صَويبٌ : صائبٌ قاصِد . وعَرَّدَ النجم إذا مال للغروب بعد ما يُكبّد السماء ؛ قال ذو الرمّة :
وهَمَّت الجوزاء بالتعريد
وقال الليث : العَرَادَة : الجَرَادة الأنثى . والعَرَّادَة : شِبْه مَنْجَنيق صغير . والجميع العَرَّدَات . ونِيقٌ مُعَرِّدٌ : مرتفع طويل . وقال الفرزدق :
فإني وإيّاكم ومَن في حبالكم
كمن حَبْله في رأس نِيق مُعَرِّدِ
وقال شمر في قول الراعي :
بأطيَبَ من ثوبين تأوي إليهما
سُعَادُ إذا نجم السماكين عَرَّدَا
أي ارتفع . وقال أيضاً :
فجاء بأشوال إلى أهل خُبَّةٍ
طُرُوقاً وقد أقعى سُهَيْل فَعَرَّدا
قال : أقعى : ارتفع ثم لم يبرح . ويقال : قد عَرَّد فلان بحاجتنا إذا لم يقضها .
وقال الليث وغيره : العَرْد الذَكَر إذا انتشر واتمهَلَّ وصَلُبَ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي عَرِد الرجل إذا هرب . وعَرِد إذا قوِي جسمه بعد المرض .
درع : الدِرْع دِرْعُ المرأة مذكّر . ودِرْع الحديد تؤنّث . وتصغيرهما معاً دُرَيْع بغير هاء . ابن السكيت : هي دِرْع الحديد والجمع القليل أدْرُع وأدراع . فإذا كثرتْ فهي الدروع ، وهو دِرع المرأة لقميصها وجمعه أدراع . ورجلٌ دَارِع عليه دِرْع .
وقال الليث : ادَّرَع الرجل وتَدَرَّعَ إذا لبِس الدِرْع . والدُرَّاعَة : ضربٌ من الثياب التي تُلبس . والمِدْرَعة ضربٌ آخر ، ولا تكون إلاّ من صوفٍ . فرّقوا بين أسماء الدِرع والدُرَّاعة والمِدْرَعة لاختلافها في الصنعة ؛ إرادة الإيجاز في المنطق . قال ويقال : لصُفَّة الرَحْل إذا بدا منها رأسا الواسِط والآخِرة : مُدَرَّعَة . أبو عبيد عن أبي زيد في شِيات الغنم من الضأن : إذا اسودّت العُنُق من النعجة فهي دَرْعَاء . وقال الليث : الدَرَع في الشاة : بياض في صدرها ونحرها وسواد في الفخذ . قال : والليالي الدُرَعُ هي التي يَطْلُع القمر فيها عند وجه الصبح وسائرها أسود مظلم . وقال أبو سعيد : شاة دَرْعاء : مختلفة اللون . وقال ابن شميل الدَرْعاء : السوداء غير أن عنقها أبيض ، والحمراء وعنقها أبيض فتلك الدرعاء . قال : وإن ابيضّ رأسها مع عُنقها فهي دَرْعاء أيضاً . قلت : والقول ما قال أبو زيد . سُمِّيت دَرْعَاء إذا اسودّ مُقَدّمها تشبيهاً بالليالي الدُرع ، وهي ليلة سِتّ عشرة وسبع عشرة وثمانيَ عشرة اسودّتْ أوائلها وابيضّ سائرها فسُمِّينَ دُرَعاً لم يختلف فيها قول الأصمعي وأبي زيد وابن شميل . وأخبرني المنذري عن المبرّد عن الرياشي عن الأصمعي أنه قال في ليالي الشهر بعد الليالي البيض : وثلاث دُرَع . وكذلك قال أبو عبيد غير أنه قال : القياس : دُرْعٌ جمع دَرْعَاء . فقال أبو الهيثم فيما أفادني عنه المنذري : ثلاث دُرَعٌ ، وثلاث ظُلَم جمع دُرْعَة وظُلْمَة لا جمع دَرْعَاء وظلماء . قلت : هذا صحيح وهو القياس .
وروى أبو حاتم عن أبي عبيدة أنه قال : الليالي الدُرْع هي السود الصدور البيض الأعجاز من آخر الشهر ، والبِيض الصدور السود الأعجاز من أول الشهر . وكذلك غَنَم دُرْعٌ للبيض المآخير السُّود المقاديم ، أو السود المآخير البيض المقاديم . قال : والواحد من الغنم والليالي دَرْعَاء ، والذكر أدرع . وقال أبو عبيدة : ولغة أخرى : ليالٍ دُرَع بفتح الراء الواحدة دُرْعَة . قال أبو حاتم : ولم أسمع ذلك من غير أبي
عبيدة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ماء مُتَدرّع إذا أُكل ما حوله من المرعى فتباعد قليلاً وهو دون المُطْلِب . وقال الهجيمي : أدرَعَ القومُ إدرَاعاً ، وهم في دُرْعَةٍ إذا حَسَر كلؤهم عن حوالَيْ مياههم . ونحوَ ذلك قال ابن شميل . قال وإذا جاوزْت النصف من الشهر فقد أدْرَع ، وإدراعُه : سواد أوّله .
وقال ابن بُزُرْجَ : يقال للهجين إنه لمعَلهَجٌ وإنه لأدْرع . قال شمر وقال أبو عبيدة وابن الأعرابي : يقال دَرَعَ في عنقه حبلاً ثم اختنق . قلت : وأقرأني الإيادي لأبي عبيد عن الأموي : التذريع بالذال الخنقُ ، وقد ذَرَّعَه إذا خنقه . قلت : وأما شمر فإنه روى لأبي عبيدة وابن الأعرابي : ذَرَع في عنقه حبلاً ثم اختنق ، بالذال . أبو عبيد : الاندرَاع التقدم . وأنشد للقطامي :
أمامَ الخيل تندرع اندراعَا
قال أبو زيد : ذرَّعته تذريعاً إذا جعلت عُنقه ثِنْيَ ذراعك وعضدك فخنقته ، وهو الصواب .
وقال غيره : اندرأ يفعل كذا وكذا واندرع أي اندفع . وأنشد :
واندرعت كلُّ علاَة عَنْس
تَدَرُّعَ الليل إذا ما يُمسِي
وحكى شَمِر عن القزمُليّ قال : الدِرع : ثوبٌ تجوب المرأة وَسَطه ، وتجعل له يدين وتخيط فرجيه ، فذلك الدِرْع . ودُرِّعَت الصبيّةُ إذا أُلبست الدِرع . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : دُرِعَ الزرعُ إذا أُكل بعضه . وقال بعض الأعراب : عُشْبٌ دَرِعٌ نَزَع ونَمِغٌ وذَمِطٌ ووَلخٌ إذا كان غَضًّا . وادَّرَعَ فلان الليلَ إذا دخل في ظلمته ليسري والأصل فيه ادترع كأنه ليس ظلمة الليل فاستتر به .
دعر : قال شمر : العُود النَخِر الذي إذا وضع على النار لم يَسْتوقد ودَخِن فهو دُعَرٌ وأنشد لابن مقبل :
باتت حَوَاطِبُ ليلى يلتمسن لها
جَزْل الجِذَى غير خَوَّارٍ ولا دُعَرِ
قال : وحَكى أبو عدنان عن أبي مالك : هذا زَنْد دُعَر ، وهو الذي لا يورِي وأنشد :
مُؤْتَشِبٌ يكبو به زَنْد دُعَرْ
وقال ابن كَثْوَةَ : الدُعَر من الحطب البالي وهو الدَعِر أيضاً . وقال الليث : الدُعَر : ما احترق من الحطب فطَفِىء قبل أن يشتدّ احتراقه . والواحدة دُعَرَة . وهو من الزناد : ما قد قُدِحَ به مراراً حتى احترق طَرَفه فصار دُعَراً لا يُورِي . قال والدَعَارَة : مصدر الداعر ، وهو الخبيث الفاجر . قلت : وسمعت العرب تقول لكل حطبٍ يُعَثِّنُ إذا استُوقِد به دُعَرٌ . وقال ابن شميل : دَعِرَ الرجلُ دَعَراً إذا كان يسرق ويزني ويؤذي الناس وهو الدَاعِر . وقال أبو المِنْهال : سألت أبا زيد عن شيء فقال : مالك ولهذا هذا كلام المَدَاعِير . ويقال للنخلة إذا لم تقبل اللِقَاح : نخلة داعِرة ونخيل مَدَاعِير ، فتزاد تلقيحاً وتبخّق . قال : وتبخيقها ، أن توطأ عُسُفُهَا حتى تسترخي ، فذلك دواؤها . ثعلب عن
ابن الأعرابي : يقال للون الفيل : المُدَعَّر . قال ثعلب والمُدعّر : اللون القبيح من جميع الحيوان . والدّعَّار المُفْسِد .
ردع : أبو عبيد عن الأصْمَعي الرُدَاع الوجع : في الجسد وأنشدنا :
فواحزَنَا وعاودني رُدَاعِي
وقال الأصمعي : المرتدِع من السهام : الذي إذا أصاب الهَدَف انفضح عودُه . وقال ابن الأعرابي : رُدِعَ إذا نُكِس في مرضه . وقال كُثَير :
وإني على ذاك التجلّد إنني
مُسِرّ هُيَامٍ يَسْتَبِلّ وَيُرْدَعُ
وقال أبو العيال الهذليّ :
ذكرت أخي فعاودني
رُدَاع السُقْم والوصبُ
الرُدَاع : النُكْس ، قد ارتدع في مرضه .
وفي حديث عمر بن الخطاب أن رجلاً أتاه فقال له : إني رميت ظبياً محرماً فأصبت خُشَشَاءَهُ فركب رَدْعَه فأسِنَ فمات .
قال أبو عبيد : قوله ركب رَدْعَه يعني أنه سقط على رأسه .
قال وإنما أراد بالرَدْع : الذم ، شبّهه برَدْع الزعفران . وركوبُه إياه : أن الدم سال فخَرّ الظبيُ عليه صريعاً ، فهذا معنى قوله : ركب رَدْعَه .
وقال أبو عبيد : ليس يُعرف ما ذكر أبو عبيد ، ولكنّ الرَدْع العُنُق ، رُدِعَ بالدم أو لم يُرْدَع . يقال : اضرب رَدْعَهُ كما يقال اضرب كَرْدَهُ . قال وسُمِّي العُنُق رَدْعاً لأنه بها يَرتدع كلُّ ذي عُنُقٍ من الخيل وغيرها .
وقال ابن الأعرابي : ركب رَدْعَهُ إذا وقع على وجهه ، وركب كُسْأَه إذا وقع على قفاه .
قال شمر : وقال ابن الأعرابي في قولهم : ركب رَدْعَه أي خرّ صريعاً لوجهه ، غير أنه كلّما همّ بالنهوض ركب مقاديمه . وقال أبو دُوَادٍ :
فعلّ وأنهل مِنْها السنا
نَ يركبُ منها الرَدِيعُ الظِلاَلاَ
قال : والرَدِيع : الصريع يركب ظِلّه .
وقال شمر : الرَدْعُ على أربعة أوجه : الرَدْعُ : الكَفّ . رَدَعته : كففته . والرَدْع : اللَطْخ بالزعفران . وركب رَدْعَه : مقاديمه وعلى ما سال من دمه والرَدْع : رَدع النَصْل في السهم ، وهو تركيبه وضربك إيَّاه بحجر أو غيره حتى يدخل . وقيل : ركب رَدْعَه إن الرَدْع كلّ ما أصاب الأرض من الصريع حين يَهْوي إليها ، فما مَسّ الأرض منه أولاً فهو الرَّدْع ، أيّ أقطاره كان . قال : ويقال رُدِعَ بفلان أي صُرِع ، وأخذ فلاناً فَرَدَعَ به الأرض إذا ضَرَبَ به الأرض . ويقال : رَدَع الرجل المرأة إذا وطئها .
وقال الليث : الرَدْعُ : أن تردَعَ ثوباً بطيب أو زعفران ، كما تردَع الجاريةُ صَدْرَ جَيْبها بالزعفران بملء كفّها .
وقال امرؤ القيس :
حُوراً يُعَلّلْنَ العَبِيرَ رَوَادِعاً
كَمَهَا الشقائق أو ظِبَاء سَلاَمِ
السلاَم : الشجر .
وأما قول ابن مقبل :
يجري بديبَاجَتَيْه الرشح مُرْتَدِعُ
ففيه قولان . قال بعضهم : منصبغ بالعَرَق الأسود ، كما يُرْدَع الثوبُ بالزعفران .
وقال خالد : مُرْتدِع قد انتهت سِنّه . يقال قد ارتدع الجمل إذا انتهت سِنّه . وأقرأني المنذري لأبي عبيد فيما قرأ على أبي الهيثم الرديع الأحمق بالعين غير معجمة . وأما الإيادي فإنه أقرأنيه عن شمر : الردِيغ بالغين معجمة . قلت : وكلاهما عندي من نعت الأحمق .
وقال الليث : يقال خَرّ في بئر فركب رَدْعه إذا هَوَى فيها . وركب فلان رَدْع المَنِيَّة . قال والرَدْع : مقاديم الإنسان إذا كانت في ذلك منيّته .
وأنشد قول الأعشى في رَدْع الزعفران وهو لَطْخه :
ورَادعَة بالطيب صفراء عندها
لجسّ الندامى في يد الدرع مُفْتَقُ
وقيل ركب رَدْعَه إذا رُدِع فلم يرتدع ، كما يقال : ركب النَّهْيَ . عمرو عن أبيه : المِردَع : الرجل الذي يمضي في حاجته فيرجع خائباً ، والمِرْدَع : السهم الذي يكون في فُوقه ضِيق ، فيُدقّ فُوقُه حتى يتفتَّح . قال : ويقال فيه كله بالغين ، قال والرَّدْع : الدقّ بالحجر . والمِرْدَع الكَسْلان من الملاحين .
رعد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ ) ( الرّعد : 13 ) .
قال ابن عباس : الرَعْد : مَلَك يسوق السحاب ، كما يسوق الحادي الإبل بحُدَائه . وسئل وهب بن منبِّه عن الرعد فقال : الله أعلم .
وقال ابن الأنباري : قال اللغويون : الرعد : صوت السحاب والبَرْق ضوء ونور يكونان مع السحاب . قالوا : وقول الله عز وجل : ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلْائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ) ( الرّعد : 13 ) ذِكْره الملائكة بعد الرعد يدل على أن الرعد ليس بمَلَك . وقال : الذين قالوا : الرعد ملك : ذكر الملائكة بعد الرعد وهو من الملائكة كما يذكر الجنس بعد النوع .
وقال عِكْرِمة وطاوس ومجاهد وأبو صالح وأصحاب ابن عباس : الرَعْد : مَلَكٌ يسوق السحاب ، وسئل عليّ عن الرعد فقال : مَلك ، وعن البرق فقال : مَخَاريق بأيدي الملائكة من حديد .
وقال الليث : الرَعْد : مَلَك اسمه الرَعْد يسوق السحاب بالتسبيح ، قال ومِن صَوته اشتُقّ فِعل رَعَدَ يَرعُدُ ، ومنه الرِعْدَة والارتعاد . قال : ورجلٌ رِعْدِيد : جَبَان . قال وكل شيء يترجرج من نحو القَرِيس فهو يَتَرعدَد كما تترعدَد الأَلْية .
وأنشد للعجَّاج :
فهي كرعديد الكَثِيب الأَهْيَم
وقال الأخفش : أهل البادية يزعمون أن الرَعد هو صوت السحاب . والفقهاء يزعمون أنه مَلَك .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال : رَعدَت السماء وبرقَتْ ، وَرعد له وبَرَق له إذا أوعده . ولا يجيز أَرْعَد ولا أبرق في الوعيد ولا في السماء . وكان أبو عبيدة يقول : رَعَد وأَرْعدَ وبَرَقَ وأَبْرَقَ بمعنًى واحدٍ ، ويحتجّ بقول الكُمَيت :
أَبْرِق وأرعد يا يزيد فما وعِيدُك لي بضائرْ
ولم يكن الأصمعي يحتج بشعر الكُمَيت .
وقال الفرَّاء : رَعَدت السماء وبرَقَت ، رَعداً ورُعوداً وبَرْقاً وبُرُوقاً ، بغير ألف . قال : ويقال للمرأة إذا تزيَّنتْ وتهيّأتْ : أبرَقَتْ . قال : ويقال للسماء المنتظَرة إذا كثر الرعد والبرق قبل المطر : قد أرعدت وأبرقت ، ويقال في كله : رَعدَتْ وبَرَقَتْ . قال : وَإذا أوعدَ الرَجل قيل : قد أرْعدَ وَأَبْرَقَ ، وَرَعَدَ وَبَرقَ .
وقال ابن أحمر :
فابْرُقْ بأرضِك ما بدا لك وارْعُدِ
وقال النضر : جارية رِعْدِيدة : تارّة ناعمة ، وجَوَارٍ رَعَادِيد .
أبو عبيد عن الفراء : في الطعام رُعَيْدَاء ممدود وهو ما يُرْمَى به إذا نُقِّيَ .
وقال ابن الأعرابي : كثيب مُرْعَد أي مُنْهَال وقد أُرعِد إرعَاداً وأنشد :
وكفل يرتجّ تحت المِجْسَدِ
كالدِعْصِ بين المُهُدَات المُرْعَدِ
أي ما تمهّد من الرمل . ورجلٌ رِعديد إذا كان جَبَاناً . ورعشِيش مثله . وجمعهما الرعاديد والرعاشيش . وهو يرتعد ويرتعش .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال** ile **الراء**
**عدر** , **عرد** , **ردع** , **رعد** , **درع** , **دعر** : kullanılanlardır.

**عدر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **العَدَّار**: gemici. Dedi: ve **العَدَر**: büyük **القِيلَة**. Ben dedim: **القِيلَة** ile **الأدَر**’i kastetti; sanki hemze **عين**’e çevrilmiş de **عَدِرَ عَدَراً** denmiş; asıl: **أدِرَ أدَراً**. İbn Düreyd dedi: **العُدْرَة** cesaret ve atılganlıktır; Araplar **عُدَاراً** diye adlandırmıştır. Leys dedi: **العَدْرُ**: çok yağmur. Ve **أرضٌ معدورة**: yağmur görmüş; ve bunun benzeri.

Şemmer dedi: dedi: ve yağmur **عَنْدَرَ** eder; o da **مُعندِرٌ**’dir. Ve inşad etti:
مُهْدَودراً مُعَنْدراً جُفَالا

Amr, babasından: **العادِر** yalancıdır. Dedi: o, **العاثِر** de olur.

**عرد** : Leys: **العَرْدُ**: her şeyden sert olan; katı, dik duran. Denir: o, boyun kökünün saplanışı bakımından elbette **عَرْد**’dür. Aʿcâc dedi:
عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقْرَباً

Ve denir: **عَرَدَ** azı dişi **يَعْرِدُ عُرُوداً**; tamamı çıktığı ve sertleşip dikleştiği zaman; bunu Ebû Amr söyledi. Ve ağaç **عَرَدَ** eder, **عُرُوداً**; ve ilk çıktığı vakit **نَجَم نُجُوماً**. Aʿcâc dedi:
وعُنقاً عَرْداً ورَأْساً مِرْأَسَا

Asmaʿî dedi: **عَرْداً**: kalın; **مِرْأَساً**: başlar için bir tokmak. Dedi: devenin azı dişleri kalınlaşıp sertleştiği zaman **وَعَرَدَتْ**. Zü’r-Rumme dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقشاً بين عُوج كأنها
زِجَاجُ القَنَا منها نَجِيمٌ وعَارِدُ

Ve (**النوادر**)’de dedi: ağaç kalınlaşıp büyüdüğü zaman **عَرَدَ** ve **أَعْرَدَ**.

Ferrâ: **رمحٌ متَلٌّ** ve **رمحٌ عُرُدٌّ** ve **وَتَرٌ عُرُدٌّ**. Ve inşad etti:
والقوس فيها وَتَر عُرُدٌّ
مِثْلُ ذراع البَكْر أو أشَدُّ

Rivayet olunur: مثل ذراع البَكْر. Kirişin gerginliğinde onu devenin koluna benzetti. İbn Büzurc dedi: o, elbette güçlü **عُرُدٌّ** şediddir. Dedi: ve **العَارِد**: uzaklaşmış olan. Ve inşad etti:
ترى شؤون رأسه العَوَارِدَا

Yani: bazısı bazısından uzaklaşmış. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **العَرَادَة**: gövdesi katı bir ağaç. Çoğulu **عَرَاد**. Muhammed b. İshâk es-Saʿdî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: Araplar der: kertenkeleye: **وِرْداً وِرْداً** denildi; o da dedi:
أصبح قلبي صَرِداً
لا يشتهي أن يَردا
إلاَّ عِرَاداً عَرِدَا
وَعَنْكَثاً مُلتبِدَا
وصلِّياناً بَرِدَا

Dedi: ve **عَرَادَ**: sert, katı, dik duran bir bitkidir. Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **العَرَاد**: bir bitkidir; onun teki **عَرَادة**. Ve onunla adam adlandırıldı.

Leys dedi: **العَرَادَة**: güzel kokulu bir bitkidir. Ben dedim: ben **العَرادَة**’yi çölde gördüm; o, gövdesi katı, dalları yayılmıştır ve onun kokusu yoktur. Leys’in kastettiği, zannımca, **العَرادة**’dir; çünkü o, kır baharatıdır.

Ebû Ubeyd: adam, rakibinden geri durduğu ve çekindiği zaman **عَرَّدَ**. Dedi: ve **التعريد**: kaçıştır. Leys dedi: **التعريد**: bozgun içinde gitmenin süratidir. Bazısına ait olarak inşad etti:
لما استباحُوا عَبدَ رَبَّ وَعرَّدَت
بأبي نَعَامة أمُّ رَأْلٍ خَيْفَق

Ebû Nuʿâme el-Harûrî Katârî’nin bozgununu anıyor. Ebû Nasr dedi: ok, hedefteki şeye nüfuz ettiği zaman **عَرّدَ السهْمُ تعريداً**. Sâʿide el-Hüzelî dedi:
فجالت وخالت أنه لم يقع بها
وقد خَلّهَا قِدِحٌ صَويبٌ مُعَرِّدُ

**مُعَرِّدٌ** yani nüfuz eden; **خَلَّها** yani içine girdi; **صَويبٌ**: isabetli, kasteden. Ve yıldız, göğün ortasına çıktıktan sonra batmaya meylettiği zaman **عَرَّدَ**; Zü’r-Rumme dedi:
وهَمَّت الجوزاء بالتعريد

Leys dedi: **العَرَادَة**: dişi çekirgedir. Ve **العَرَّادَة**: küçük bir mancınığa benzer şeydir. Hepsi **العَرَّدَات**. Ve **نِيقٌ مُعَرِّدٌ**: yüksek, uzun. Ferazdak dedi:
فإني وإيّاكم ومَن في حبالكم
كمن حَبْله في رأس نِيق مُعَرِّدِ

Şemmer, Râʿî’nin sözü hakkında:
بأطيَبَ من ثوبين تأوي إليهما
سُعَادُ إذا نجم السماكين عَرَّدَا

Yani yükseldi. Yine dedi:
فجاء بأشوال إلى أهل خُبَّةٍ
طُرُوقاً وقد أقعى سُهَيْل فَعَرَّدا

Dedi: **أقعى**: yükseldi, sonra ayrılmadı. Ve denir: falan, ihtiyacımızla ilgili **عَرَّد** etti; onu gidermediği zaman.

Leys ve başkaları dedi: **العَرْد**: erkeklik uzvu; yayıldığı, ağırlaştığı ve katılaştığı zaman.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: adam kaçtığı zaman **عَرِد**. Ve hastalıktan sonra bedeni güçlendiği zaman **عَرِد**.

**درع** : **الدِرْع**: kadının **دِرْع**’ı müzekkerdir. Ve demir **دِرْع**’ı müennestir. İkisinin birlikte küçültmesi: **دُرَيْع**; **هاء** olmaksızın. İbnü’s-Sikkît: o, demir **دِرْع**’ıdır; az çoğulu **أدْرُع** ve **أدراع**. Çok olunca **الدروع** olur. Ve o, kadının gömleği için **دِرع**’ıdır; çoğulu **أدراع**. Ve üzerinde **دِرْع** bulunan adam: **دَارِع**.

Leys dedi: adam **ادَّرَع** etti ve **تَدَرَّعَ** etti; **الدِرْع** giydiği zaman. Ve **الدُرَّاعَة**: giyilen elbiselerden bir türdür. Ve **المِدْرَعة** başka bir türdür; ancak yünden olur. Sanatta farklılıkları sebebiyle **الدِرع** ile **الدُرَّاعة** ile **المِدْرَعة** isimleri arasında ayırım yaptılar; sözde kısalık istemek için. Dedi: ve denir: semerin ön ve arka kısmının iki başı göründüğü zaman semerin oturak kısmına: **مُدَرَّعَة**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, koyunun alaca işaretlerinde (koyun cinsinden): dişinin boynu karardığı zaman o, **دَرْعَاء**’dır. Leys dedi: koyunda **الدَرَع**: göğsünde ve boğazında beyazlık ve butta siyahlıktır. Dedi: ve **الليالي الدُرَعُ**: ayın, sabahın yüzü sırasında doğduğu; geri kalanı siyah karanlık olan gecelerdir. Ebû Saʿîd dedi: **شاة دَرْعاء**: rengi karışık. İbn Şümeyl dedi: **الدَرْعاء**: siyah olan; ancak boynu beyazdır; ve kızıl olan, boynu beyazdır; işte o **الدرعاء**’dır. Dedi: başı boynuyla birlikte beyazlarsa o da **دَرْعاء**’dır. Ben dedim: söz, Ebû Zeyd’in dediğidir. Ön kısmı karardığı için **دَرْعَاء** diye adlandırıldı; **الليالي الدُرع**’a benzetme olarak. O, on altıncı, on yedinci ve on sekizinci gecedir: başları karardı, geri kalanı beyazladı; böylece **دُرَعاً** diye adlandırıldılar; Asmaʿî, Ebû Zeyd ve İbn Şümeyl’in sözünde bunda ihtilaf edilmedi. Münzirî bana Müberred’den, o da Riyâşî’den, o da Asmaʿî’den haber verdi ki ayın, beyaz gecelerden sonraki geceleri hakkında şöyle dedi: ve üç **دُرَع**. Ebû Ubeyd de böyle dedi; ancak o dedi ki: kıyas: **دُرْعٌ**; **دَرْعَاء**’ın çoğulu. Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana aktardığına göre dedi: üç **دُرَعٌ**, ve üç **ظُلَم**; **دُرْعَة** ve **ظُلْمَة**’nin çoğulu; **دَرْعَاء** ve **ظلماء**’ın çoğulu değil. Ben dedim: bu doğrudur ve kıyastır.

Ebû Hâtim, Ebû Ubeyde’den rivayet etti ki şöyle dedi: **الليالي الدُرْع**: ayın sonundan, göğüsleri siyah, kuyrukları beyaz olan; ve ayın başından, göğüsleri beyaz, kuyrukları siyah olan gecelerdir. Aynı şekilde, koyunlar: **غَنَم دُرْعٌ**; arka tarafları beyaz, ön tarafları siyah olan; yahut arka tarafları siyah, ön tarafları beyaz olan. Dedi: koyun ve gecelerden bir tanesi **دَرْعَاء**’dır; erkeği **أدرع**. Ebû Ubeyde dedi: ve başka bir dil: **ليالٍ دُرَع**; **الراء**’ı fetha ile; bir tanesi **دُرْعَة**. Ebû Hâtim dedi: bunu Ebû Ubeyde’den başkasından işitmedim.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ماء مُتَدرّع**: etrafındaki otlak yenildiği zaman, biraz uzaklaşır; o, **المُطْلِب**’in altındadır. Huceymî dedi: kavim **أدرَعَ** eder, **إدرَاعاً**; ve onlar **دُرْعَةٍ** içindedir; otları sularının çevresinden çekildiği zaman. Bunun benzerini İbn Şümeyl söyledi. Dedi: ve ayın yarısını geçtiğin zaman artık **أدْرَع** etmiştir; onun **إدراعُه**: başının karalığıdır.

İbn Büzurc dedi: melez deve için denir: o, elbette **لمَعَلهَجٌ**’dir ve o, elbette **لأدْرع**’dır. Şemmer dedi; Ebû Ubeyde ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: denir: boynuna ip **دَرَعَ** etti, sonra boğuldu. Ben dedim: ve İyâdî bana, Ebû Ubeyd için, Ümevî’den okuttu: **التذريع** ( **الذال** ile) boğmadır; onu boğduğu zaman **ذَرَّعَه** eder. Ben dedim: Şemmer ise Ebû Ubeyde ve İbnü’l-Aʿrâbî’den şöyle rivayet etti: boynuna ip **ذَرَع** etti, sonra boğuldu; **الذال** ile. Ebû Ubeyd: **الاندرَاع**: öne geçmedir. Kutâmî için inşad etti:
أمامَ الخيل تندرع اندراعَا

Ebû Zeyd dedi: onu **ذرَّعته تذريعاً**; boynunu kolunun ve pazunun kıvrımı yaptığın zaman, sonra onu boğduğun zaman; ve bu doğrudur.

Başkası dedi: **اندرأ** şöyle şöyle yapar; ve **اندرع** yani itildi. Ve inşad etti:
واندرعت كلُّ علاَة عَنْس
تَدَرُّعَ الليل إذا ما يُمسِي

Şemmer, Kazmulî’den nakletti; dedi: **الدِرع**: kadının ortasını yardığı, ona iki kol yaptığı ve iki yan yırtmacını diktiği elbisedir; işte o **الدِرْع**’dır. Kız çocuğu **دُرِّعَت**; **الدِرع** giydirildiği zaman. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: ekin, bir kısmı yenildiği zaman **دُرِعَ الزرعُ**. Bazı bedevî dedi: **عُشْبٌ دَرِعٌ**: **نَزَع** ve **نَمِغٌ** ve **ذَمِطٌ** ve **وَلخٌ**; taze olduğu zaman. Ve falan, geceyi **ادَّرَعَ** etti; karanlığına girip gece yürümek için; aslı **ادترع**’dır; sanki gecenin karanlığını elbise edinmiş de onunla örtünmüştür.

**دعر** : Şemmer dedi: ateşe konulduğu zaman tutuşmayan, dumanlanan çürük odun: o, **دُعَرٌ**’dır. İbn Mukbil için inşad etti:
باتت حَوَاطِبُ ليلى يلتمسن لها
جَزْل الجِذَى غير خَوَّارٍ ولا دُعَرِ

Dedi: ve Ebû Adnân, Ebû Mâlik’ten nakletti: bu, **زَنْد دُعَر**’dır; o, kıvılcım vermeyendir. Ve inşad etti:
مُؤْتَشِبٌ يكبو به زَنْد دُعَرْ

İbn Kesve dedi: **الدُعَر**: eski odunlardandır; o, **الدَعِر** de olur. Leys dedi: **الدُعَر**: odunun yanıp da, yanması şiddetlenmeden önce sönmüş olanıdır. Bir tanesi **دُعَرَة**. Ve o, çakmak taşlarından: onunla defalarca kıvılcım çıkarılmış, nihayet ucu yanmış da **دُعَراً** olmuş; kıvılcım vermez. Dedi: ve **الدَعَارَة**: **الداعر**’in mastarıdır; o, habis, fâcirdir. Ben dedim: Arapları, yakıldığında kokuşan her odun için **دُعَرٌ** derken işittim. İbn Şümeyl dedi: adam, çalıp zina edip insanlara eziyet ettiği zaman **دَعِرَ** eder, **دَعَراً**; o da **الدَاعِر**’dir. Ebû’l-Minhâl dedi: Ebû Zeyd’e bir şey sordum; dedi: senin bununla ne işin var; bu, **المَدَاعِير**’in sözüdür. Ve hurma ağacı, aşıyı kabul etmediği zaman ona **نخلة داعِرة** ve hurmalıklara **مَدَاعِير** denir; ona daha fazla aşılama yapılır ve **تبخّق** edilir. Dedi: onun **تبخيق**’i: **عُسُفُهَا**’sının çiğnenmesi; gevşeyinceye kadar; işte bu, onun ilacıdır. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: filin rengine **المُدَعَّر** denir. Saʿleb dedi: ve **المُدعّر**: bütün hayvandan çirkin renktir. Ve **الدّعَّار**: bozguncudur.

**ردع** : Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **الرُدَاع**: ağrı; bedendedir. Ve bize inşad etti:
فواحزَنَا وعاودني رُدَاعِي

Asmaʿî dedi: oklardan **المرتدِع**: hedefe isabet ettiği zaman sapı yarılıp açılan olandır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: hastalığında geriye döndürüldüğü zaman **رُدِعَ**. Kuseyyir dedi:
وإني على ذاك التجلّد إنني
مُسِرّ هُيَامٍ يَسْتَبِلّ وَيُرْدَعُ

Ebû’l-ʿIyâl el-Hüzelî dedi:
ذكرت أخي فعاودني
رُدَاع السُقْم والوصبُ

**الرُدَاع**: nükstür; hastalığında **ارتدع** etmiştir.

Ömer b. el-Hattâb’ın hadisinde: bir adam ona geldi de ona dedi: ben ihramlı iken bir ceylan attım; **خُشَشَاءَهُ**’sına isabet ettim; o da **رَدْعَه**’ine bindi; derken yaşlandı ve öldü.

Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **ركب رَدْعَه**: yani başı üzerine düştü.

Dedi: o, **الرَدْع** ile ancak kanı kastetti; onu safranın **رَدْع**’ına benzetti. Ve onun üzerine binmesi: kanın akması, ceylanın onun üzerine yıkılıp düşmesi; işte onun sözü: **ركب رَدْعَه**’in manası budur.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyd’in zikrettiği şey bilinmez; fakat **الرَدْع** boyundur; kanla **رُدِعَ** olsun ya da **لم يُرْدَع** olsun. Denir: **اضرب رَدْعَهُ**; denildiği gibi: **اضرب كَرْدَهُ**. Dedi: boyun **رَدْعاً** diye adlandırıldı; çünkü onunla, at ve başkası gibi boyun sahibi her şey geri çevrilir.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: yüzü üzerine düştüğü zaman **ركب رَدْعَهُ**; ensesi üzerine düştüğü zaman **ركب كُسْأَه**.

Şemmer dedi: ve İbnü’l-Aʿrâbî, onların sözünde: **ركب رَدْعَه** hakkında dedi: yani yüzü üzerine yıkılıp düştü; ancak her ne zaman kalkmaya niyet etse ön tarafına biner. Ebû Duvâd dedi:
فعلّ وأنهل مِنْها السنا
نَ يركبُ منها الرَدِيعُ الظِلاَلاَ

Dedi: ve **الرَدِيع**: gölgesine binen, yere serilmiş olandır.

Şemmer dedi: **الرَدْعُ** dört vech üzeredir: **الرَدْعُ**: engellemedir. Onu **رَدَعته**: engelledim. Ve **الرَدْع**: safranla bulaştırmadır. Ve **ركب رَدْعَه**: ön tarafına; ve kanından akmış olanın üzerine. Ve **الرَدْع**: okun içinde **النَصْل**’in **رَدع**’ıdır; o, onu takman ve taşla yahut başkasıyla vurmandır; ta ki içeri girsin. Ve denildi: **ركب رَدْعَه**: **الرَدْع**; yere serilmişin yere düşerken ondan yere isabet eden her şeydir; ondan ilkin yere değen şey **الرَّدْع**’dır; hangi tarafı olursa olsun. Dedi: ve denir: falan ile **رُدِعَ**; yani yere serildi. Ve falan, falanı aldı da onunla yeri **فَرَدَعَ** etti; yani onunla yere vurdu. Ve denir: adam, kadını **رَدَع** etti; ona cima ettiği zaman.

Leys dedi: **الرَدْعُ**: bir elbiseyi güzel koku yahut safranla bulaştırmandır; tıpkı cariyenin, safranla, avucunun dolusuyla, yaka açıklığının göğsünü bulaştırması gibi.

İmru’ül-Kays dedi:
حُوراً يُعَلّلْنَ العَبِيرَ رَوَادِعاً
كَمَهَا الشقائق أو ظِبَاء سَلاَمِ

**السلاَم**: ağaçtır.

İbn Mukbil’in sözüne gelince:
يجري بديبَاجَتَيْه الرشح مُرْتَدِعُ

Onda iki söz vardır. Bazıları dedi: siyah terle boyanmış; tıpkı elbisenin safranla **يُرْدَع** edilmesi gibi.

Hâlid dedi: **مُرْتدِع**: yaşı sona ermiş. Denir: deve, yaşı sona erdiği zaman **ارتدع** etti. Münzirî bana, Ebû Ubeyd için, Ebû’l-Heysem’e okuduğu şeyden okuttu: **الرديع**; **العين** ile, noktasız. İyâdî ise bana Şemmer’den: **الردِيغ**; noktalı **الغين** ile okuttu. Ben dedim: ikisi de bende ahmağın sıfatındandır.

Leys dedi: denir: kuyuya düştü de içine yuvarlandığı zaman **ركب رَدْعه**. Ve falan, ölümün **رَدْع**’ına bindi. Dedi: ve **الرَدْع**: insanın ön taraflarıdır; onun ölümü onda olduğu zaman.

Aʿşâ’nın, safranın **رَدْع**’ı yani onun bulaştırılması hakkında sözünü inşad etti:
ورَادعَة بالطيب صفراء عندها
لجسّ الندامى في يد الدرع مُفْتَقُ

Ve denildi: **ركب رَدْعَه**; **رُدِعَ** edildiği halde geri durmadığı zaman; tıpkı “**ركب النَّهْيَ**” denildiği gibi. Amr, babasından: **المِردَع**: işinde yürüyüp sonra eli boş dönen adamdır. Ve **المِرْدَع**: **فُوق**’u dar olan oktur; onun **فُوق**’u dövülür; ta ki açılsın. Dedi: ve hepsinde **الغين** ile de denir. Dedi: ve **الرَّدْع**: taşla dövmedir. Ve **المِرْدَع**: gemicilerden tembel olandır.

**رعد** : Allah, aziz ve celil dedi: ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ ) ( **الرّعد** : 13 ).

İbn Abbâs dedi: **الرَعْد**: bulutu sevk eden bir melektir; tıpkı kervan sürücüsünün develeri nağmesiyle sevk etmesi gibi. Vehb b. Münebbih’e gök gürültüsü soruldu; dedi: Allah daha iyi bilir.

İbnü’l-Enbârî dedi: lugatçılar dedi: **الرعد**: bulutun sesidir; **البَرْق**: bulutla birlikte olan ışık ve nurdur. Dediler: Allah Teâlâ’nın sözü: ( وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلْائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ ) ( **الرّعد** : 13 )’te, gök gürültüsünden sonra melekleri zikretmesi, gök gürültüsünün bir melek olmadığını gösterir. Dedi: “gök gürültüsü melektir” diyenler: melekleri, gök gürültüsünden sonra zikretti; hâlbuki o, meleklerdendir; tıpkı türden sonra cinsin zikredilmesi gibi.

İkrime, Tâvûs, Mücâhid, Ebû Sâlih ve İbn Abbâs’ın ashabı dedi: **الرَعْد**: bulutu sevk eden bir melektir. Ali’ye gök gürültüsü soruldu; dedi: bir melek. Ve şimşek soruldu; dedi: meleklerin ellerinde demirden **مَخَاريق**’tir.

Leys dedi: **الرَعْد**: adı **الرَعْد** olan bir melektir; bulutu tesbihle sevk eder. Dedi: ve onun sesinden, **رَعَدَ يَرعُدُ** fiili türetildi; ondan **الرِعْدَة** ve **الارتعاد**. Dedi: ve **رجلٌ رِعْدِيد**: korkaktır. Dedi: **القَرِيس** gibi şeylerden titreyen her şey **يَتَرعدَد** eder; tıpkı kuyruk yağının **تترعدَد** etmesi gibi.

Aʿcâc için inşad etti:
فهي كرعديد الكَثِيب الأَهْيَم

Ahfeş dedi: bedevîler, **الرَعد**’ın bulutun sesi olduğunu iddia eder. Fakihler ise onun bir melek olduğunu iddia eder.

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: denir: gök **رَعدَت** ve **برقَتْ**. Ve ona **رعد له** ve **بَرَق له**; onu tehdit ettiği zaman. Tehditte de gökte de **أَرْعَد** ve **أبرق**’ı caiz görmez. Ebû Ubeyde ise derdi: **رَعَد** ve **أَرْعدَ** ve **بَرَقَ** ve **أَبْرَقَ** tek bir manadadır; Kümeyt’in sözüyle delil getirirdi:
أَبْرِق وأرعد يا يزيد فما وعِيدُك لي بضائرْ

Asmaʿî, Kümeyt’in şiiriyle delil getirmezdi.

Ferrâ dedi: gök **رَعَدت** ve **برَقَت**; **رَعداً** ve **رُعوداً**; ve **بَرْقاً** ve **بُرُوقاً**; **ألف** olmaksızın. Dedi: kadın süslenip hazırlandığı zaman ona **أبرَقَتْ** denir. Dedi: yağmurdan önce gök gürültüsü ve şimşeği çok olan beklenen göğe: **قد أرعدت وأبرقت** denir; ve hepsinde: **رَعدَتْ وبَرَقَتْ** denir. Dedi: adam tehdit ettiği zaman: **قد أرْعدَ وَأَبْرَقَ** ve **رَعَدَ وَبَرقَ** denir.

İbn Ahmer dedi:
فابْرُقْ بأرضِك ما بدا لك وارْعُدِ

Nadr dedi: **جارية رِعْدِيدة**: yumuşak, nazlı; ve **جَوَارٍ رَعَادِيد**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: yemekte **رُعَيْدَاء** (uzatmalı) vardır; o, temizlendiği zaman atılan şeydir.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **كثيب مُرْعَد**: dökülen; ve **أُرعِد** eder, **إرعَاداً**. Ve inşad etti:
وكفل يرتجّ تحت المِجْسَدِ
كالدِعْصِ بين المُهُدَات المُرْعَدِ

Yani kumdan düzlenmiş olan. Ve **رجلٌ رِعديد**: korkak olduğu zaman. Ve **رعشِيش** onun gibidir. İkisinin çoğulu **الرعاديد** ve **الرعاشيش**. Ve o, **يرتعد** eder ve **يرتعش** eder.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والراء وما يثلثهما)
  (درز)  الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
  * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
  (درس)  الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن الباب الدَّرِيس: الثّوب الخَلَق. ومنه دَرَسَتِ المرأةُ: حاضَت. ويقال إنَّ فرجَها يكنّى أبا أَدْرَاس([2]) وهو من الحَيْض. ودَرَسْتُ الحَنْطَة وغيرَها في سُنْبُلها. إذا دُسْتَها. فهذا محمولُ على أنّها جُعِلت تحتَ الأقدام، كالطَّريق الذي يُدرْس ويُمشَى فيه. قال:
  * سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ([3]) *
  والدَّرْس: الجَرَب القليل يكون بالبَعير.
  ومن الباب دَرَسْتُ القُرآنَ وغيرَه. وذلك أنّ الدّارِسَ يتتبَّع ما كان قرأ، كالسَّالك للطريق يتَتبَّعُه.
  ومما شذَّ عن الباب الدِّرْوَاس: الغليظ العُنق من النّاسِ والدّوابّ.
  (درص)  الدار والراء والصاد ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يفرَّع منه، لكنّهم يقولون الدِّرص ولدُ الفأرة، وجمعهُ دِرَصَةٌ. ويقولون: وقع القوم في أُمِّ أدْرَاصٍ، إذا وقعوا في مَهْلَََُِكَة. وهو ذاك الأوّل؛ لأنّ الأرض الفارغَة يكون فيها أدراص. قال:
وما أمُّ أدراصٍ بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])ويقولون للرّجُل إذا عَيَّ بأمرِه: "ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ".
  (درع)  الدال والراء والعين أصلٌ واحد، وهو شيءٌ [من اللِّباس] ثم يُحمَل عليه تشبيهاً. فالدِّرع دِرْعُ الحديد مؤنثة، والجمع دُروع وأدراع. ودِرْع المرأة: قميصُها، مذكّر.
  وهذا هو الأصل. ثمَّ يقال: شاةٌ دَرْعاء، وهي التي اسوَدَّ رأسُها وابيضَّ سائرُها. وهو القياس؛ لأنَّ بياضَ سائِر بدنِها كدرعٍ لها قد لبِسَتْهُ. ومنه الليالي الدُّرَْع، وهي ثلاثٌ تسودّ أوائلُها ويبيضُّ سائرُها، شُبِّهت بالشَّاة الدَّرْعاء. فهذا مشبَّهٌ بمشبَّهٍ بغيره.
  ومما شذَّ عن الباب الاندراعُ: التقدُّمُ في السير. قال:
  * أَمامَ الخَيْل تَنْدَرِعُ اندرَاعا([5]) *
  (درق)  الدال والراء والقاف ليس هو عندي أصلاً يُقاس عليه. لكن الدَّرَقَة معروفة، والجمع دَرَق وأدْراق. قال رؤبة:
  * لو صَفَّ أدْرَاقاً مَضَى من الدّرَقْ([6]) *
  والدَّرْدَق: صِغار الإِبل، وأطفالُ الوِلْدان.
  (درك)  الدال والراء والكاف أصلٌ واحد، وهو لُحوق الشَّيء بالشّيء ووُصوله إليه. يقال أدْرَكْتُ *الشّيءَ أُدْرِكُه إدراكاً. ويقال فرس دَرَكُ الطريدةِ، إذا كانت لا تَفوتُه طريدة. ويقال أدرك الغلامُ والجارية، إذا بلَغَا. وتدارَكَ القومُ: لَحِق آخرُهم أوّلَهم. وتدارَكَ الثَّرَيَانِ، إذا أدرك الثَّرَى الثاني المَطَرَ الأوّل. فأمَّا قوله تعالى: ﴿بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة﴾ [النمل 66]، فهو من هذا؛ لأنَّ عِلْمَهم أدركَهم في الآخرة حين لم ينفَعْهم.
  والدَّرَك: القطعة من الحَبْل تُشَدُّ في طَرَف الرِّشاء إلى عَرْقُوَة الدَّلو؛ لئلاَّ يأكلَ الماءُ الرِّشاء. وهو وإن كان لهذا فبِهِ تُدرَك الدَّلْو([7]).
  ومن ذلك الدَّرَك، وهي منازِل أهل النار. وذلك أن الجنّة [درجاتٌ، والنَّار([8])] دركات. قال الله تعالى: ﴿إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ﴾ [النساء 145]، وهي منازلُهم التي يُدْرِكونها ويَلْحَقُون بها. نعوذُ بالله منها!
  (درم)  الدار والراء والميم أصلٌ يدلُّ على مقاربةٍ ولِين. يقال دِرْعٌ درِمَةٌ، أي ليِّنة مُتَّسقة. والدَّرَمان: تقارُبُ الخَطْو. وبذلك سمِّي الرَّجُل دارماً.
  ومن الباب الدَّرَم، وهو استواءٌ في الكَعْب تحت اللَّحم حتَّى لا يكونُ له حَجْم. يقال له كَعْبٌ أدْرَمُ. قال:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])ويقال دَرِمَتْ أسنانُه؛ وذلك إذا انسحَجَتْ ولانت غُرُوبُها.
  ومن هذا قولُهم أدْرَمَ الفَرَسُ، إذا سقَطَتْ سِنُّه فخرَجَ من الإثْناء إلى الإرباع. والدَّرَّامة: المرأة القصيرة. وهو عندنا مُقارَبَة الخطْو؛ لأنَّ القصيرة كذا تكون. قال:
مِن البِيض لا دَرَّامةٌ قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])ثم يشتقّ من هذا الذي ذكرناه ما بَعدَه. فبَنُو الأدرَم: قَبيلة. قال:
  * إنَّ بَنِي الأَدْرَمِ لَيْسُوا مِنْ أحَدْ *
  ودَرِمٌ: اسمُ رجلٍ في قول الأعشى:
  * كما قِيل في الحيِّ أوْدَى دَرِمْ([11]) *
  وهو رجلٌ من شيبان قُتِل ولم يُدرَكْ بثأرِه.
  (درن)  الدال والراء والنون أصلٌ صحيح، وهو تقادُمٌ في الشَّيء مع تغيُّرِ
لَون. فالدَّرِين: اليَبِيسُ الحَوْليّ. ويقال للأرض المجْدبة: أمُّ دَرِينٍ. قال:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])  يقول: تعالَيْ نلزَمْ حُبَّنَا وأرضَنا وعَيْشَنَا.
  ومن الباب الدَّرَن، وهو الوسَخ. ومنه دُرَيْنَةُ، وهو نعتٌ للأحمق([13]). فأمّا قولُهم إنَّ الإدْرَوْنَ الأصلُ فكلامٌ قد قِيل، وما ندري ما هُو([14]).
  (دره)  الدال والراء والهاء ليس أصلاً؛ لأن الهاء مبدلة من همزة. يقال: دَرَأ أي طلع، ثم يقلب هاءً؛ فيقال دَرَهَ. والمِدْرَه: لسان القوم والمتكلِّم عنهم.
  (دري)  الدال والراء والحرف المعتلّ والمهموز. أمّا الذي ليس بمهموزٍ فأصلان: أحدهما قَصْد الشيء واعتمادُهُ طلَباً، والآخَر حِدَّةٌ تكون في الشَّيء. وأمّا المهموز فأصلٌ واحد، وهو دَفْع الشَّيء.
فالأول قولُهم: ادّرَى بنُو فلانٍ مكانَ كذا، أي اعتمدوه بغَزْوٍ أو غارة قال:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])  والدّرِيَّة: الدّابّة التي يَستَتِرُ بها الذي يَرمِي الصَّيدَ ليصيده. يقال منه دَرَيت وادَّرَيْت. قال الأخطل:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])  قال ابنُ الأعرابيّ: تدرَّيت الصّيدَ، إذا نظرْتَ أين هُوَ ولم تَرَهُ بَعدُ([17]). ودريتُه: ختَلْتُه. فأمّا قوله تدرَّيت أي تعلَّمت لدريته([18]) أين هو، والقياسُ واحد. يقال دَرَيتُ الشَّيءَ، والله تعالى أدرانيهِ. قال الله تعالى: ﴿قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ﴾ [يونس 16]، وفلانٌ حَسَنُ الدِّرْيَة، كقولك حسن الفِطْنة.
  والأصل الآخَر قولهم للذي يُسَرَّحُ به الشَّعَْر ويُدْرَى: مِدْرىً؛ لأنّه محدَّد. ويقال شاةٌ مُدْرَاةٌ([19]): حديدة القَرْنَين. ويقال تَدَرَّت المرأةُ، إذا  سرَّحَتْ  شعرَها. ويقال إنّ المِدْرَيَيْنِ طُِبْيَا الشَّاةِ([20]). و*قد يُستعمل في أخلاف النّاقة. قال حُميدٌ:
  * تجودُ بِمدْرَيَيْنِ([21]) *
  وإنّما صارا مدْرَيَيْنِ لأنّهما إذا امتَلأَا تحدّدَ طَرَفاهما.
  وأما المهموز قولهم دَرَأْتُ الشَّيءَ: دفعتُه. قال الله تعالى: ﴿وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ﴾ [النور 8]. قال:
تقولُ إذا دَرَأْتُ لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])  ومن الباب الدَّرِيئة: الحلقة التي يُتعلَّم عليها الطَّعْن. قال عمرو([23]):
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ دَرِيئَةٌ *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ  يقال: جاء السَّيل دَرْءًا، إذا جاءَ من بلدٍ بعيد. وفلان ذُو تُدْرَأٍ، أي قويٌّ على دفْع أعدائه عن نفْسه. قال:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا تُدْرَأٍٍ *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])  ودَرَأَ فلانٌ، إذا طَلَع مفاجَأةً، وهو من الباب، كأنّه اندرَأ بنفسه، أي اندفع([25]). ومنه دارأْتُ فلاناً، إذا دافَعْتَه. وإذا ليّنْت الهمزة كان بمعنى الخَتْل والخِداع، ويرجعُ إلى الأصل الأوَّل الذي ذكرناه في دَرَيت وادَّريت. قال:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])  فأما الدّرْءُ، الذي هو الاعوجاج؛ فمن قياسِ الدّفْع؛ لأنّه إذا اعوجَّ اندفَعَ من حدّ الاستواء إلى الاعوجاج. وطريق ذو دَرْءٍ، أي كُسور وجِرَفَةٍ([27])، وهو من ذلك. ويقال: أقَمْت من دَرْئهِ، إذا قوَّمْتَه. قال:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن دَرْئِه فتقوَّما([28])  ويقولون: دَرَأَ البَعيرُ، إذا وَرِم ظَهْره. فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنّه يندفعُ إذا وَرِم. ومن الباب: أدرأَتِ النّاقةُ فهي مُدْرِئٌ، وذلك إذا أرخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
  (درب)  الدار والراء والباء الصّحيح منه أصلٌ واحد، وهو أن يُغْرَى بالشّيءِ ويلزمه. يقال دَرِبَ بالشّيء، إذا لزِمَه ولصق به. ومن هذا الباب تسميتُهم العادةَ والتّجرِبة دُرْبَة. ويقال طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء، إذا أُغْرِيَت. قال الشاعر([29]):
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب  وَدَرْبُ المدينة معروف، فإنْ كان صحيحاً عربيّاً فهو قياسُ الباب؛ لأنّ النّاسَ يَدْرَبُون به قصداً لـه. فأما تَدَرْبَى الشّيءُ، إذا تَدَهْدَى، فقد قيل([30]). والدّرْبانِيّة: جنسٌ من البقر. والدّردابُ: صوت الطَّبل. فكلُّ هذا كلامٌ ما يُدْرَى ما هو.
  (درج)  الدار والراء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على مُضِيِّ الشّيءِ والمُضيِّ في الشّيء. من ذلك قولُهم دَرَجَ الشّيءُ، إذا مَضَى لسبيله. ورجَع فُلانٌ أدراجَه، إذا رَجع في الطّريق الذي جاء منه. ودَرَج الصَّبيُّ، إذا مَشَى مِشْيته. قال الأصمعيّ: دَرَجَ الرجُلُ، إذا مَضَى ولم يُخْلِفْ نَسْلاً. ومَدَارج الأكمَة: الطُّرق المعترِضة فيها. قال:
تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])  فأمّا الدُّرج لبعض الأصوِنة والآلات، فإن كان صحيحاً فهو أصلٌ آخَرُ يدلُّ على سَترٍ وتَغْطية. من ذلك أدْرَجْتُ الكتابَ، وأدْرَجْتُ الحَبْل. قال:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) *
  ومن هذا الباب الثاني الدُّرْجة، وهي خِرَقٌ تُجعَل في حياء النّاقة ثم تُسَلُّ، فإذا شمّتْها الناقةُ حسِبتْها ولدَها فعطفَتْ عليه. قال:
  * ولم تُجعَلْ لها دُرَجُ الظِّئارِ([33]) *
  (درد)  الدال والراء والدال أُصَيْلٌ فيه كلامٌ يسير. فالدَّرَدُ من الأسنان: لصوقُها بالأسناخ وتأكُلُ ما فَضَل منها. وقد دَرِدَتْ وهي دُرْدٌ. ورجلٌ أدْرَدُ وامرأةٌ درداء.
  (درح)  الدال والراء والحاء أُصَيلٌ أيضاً. يقولون للرجل القصير: دِرْحايَة، ويكون مع ذلك ضَخْماً. قال:
  * عَكَوَّكاً إذا مَشَى دِرحايَهْ([34]) *
  والله أعلم.
-----------------------------------------------------------------------------
([1]) البيت لبعض الشراة، وهو حبيب بن خدرة الهلالي، يخاطب زيد بن علي، وكان خرج معه خياطون من أهل الكوفة فتركوه وانهزموا. انظر ثمار القلوب 215 والكامل 709-710. قال:
يابا حسين لو شراة عصابة *** صبحوك كان لوردهم إصداريابا حسين والجديد إلى بلى *** أولاد درزة أسلموك وطاروا([2]) يقال أبو أدراس، وأبو دراس أيضاً، بالدال المكسورة.
([3]) الرجز لابن ميادة؛ كما في اللسان (درس). وقبل البيت:
* هلا اشتريت حنطة بالرستاق *
([4]) ينسب البيت إلى طفيل الغنوي، ولقيس بن زهير، ولشريح بن الأحوص. انظر اللسان (درص) وملحقات ديوان طفيل ص64.
([5]) للقطامي في ديوانه 42 برواية: "أمام الركب". وصدره: * قطعت بذات ألواح تراها *
([6]) ديوان رؤبة 108.
([7]) في الأصل: "فيه تدرك الدلو".
([8]) تكملة ضرورية. وفي المجمل: "والنار دركات والجنة درجات".
([9]) للعجاج في ديوانه 57 واللسان (درم، بخند) وفي الديوان: "رهبة أن تصرما".
([10]) في الأصل والمجمل: "ومبسما"، صوابه من اللسان (درم، قمل).
([11]) صدره كما في ديوان الأعشى 31 واللسان (درم): * ولم يود من كنت تسعى له *
([12]) البيت في اللسان (درن، سمط).
([13]) ذكر في اللسان أنه لغة أهل الكوفة.
([14]) أورد له صاحب اللسان قول القلاخ:
ومثل عتاب رددناه إلى *** إدرونه ولؤم أصه على([15]) لسحيم بن وثيل الرياحي، كما في اللسان (دري). في الأصل: "يدرينا"، تحريف.
([16]) ديوان الأخطل 128 واللسان (دري). وقبله، وهو مطلع القصيدة:
ألا يا اسلمي يا هند هند بني بدروإن كان حيانا عدىً آخر الدهر([17]) في الأصل: "ولم يره بعده".
([18]) كذا. ولعله: "دريت الشيء أي علمت بدريته".
([19]) هذا اللفظ ومعناه لم يرد في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([20]) وهذا اللفظ بمعناه لم يرد أيضاً في المعاجم المتداولة سوى المجمل.
([21]) لم أجد هذه القطعة في ديوان حميد بن ثور الذي أعده العلامة الميمني للنشر، وهو محفوظ بالقسم الأدبي بدار الكتب المصرية، ولعله من شعر حميد الأرقط.
([22]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (درأ، وضن)، وقصيدته في المفضليات (2: 87-92).
([23]) عمرو بن معد يكرب. وقصيدة البيت الآتي في الأصمعيات 17-18 منسوبة إلى دريد بن الصمة. ونسبتها إلى عمرو بن معد يكرب في الحماسة (1: 44-45). وانظر اللسان (درأ).
([24]) البيت للعباس بن مرداس كما في اللسان (درأ) والخزانة (1: 73) حيث أنشد في الأخيرة قصيدة البيت.
([25]) في الأصل: "إذا اندفع".
([26]) لسحيم بن وثيل الرياحي، من أبيات في الأصمعيات 73. والبيت في اللسان (دري).
([27]) الجرفة، كعنبة: جمع جرف، بالضم وبضمتين، وهو ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض. وفي الأصل: "حرفة"، تحريف.
([28]) البيت للمتلمس في ديوانه ص1 مخطوطة الشنقيطي واللسان (درأ).
([29]) هو النابغة الذبياني، والبيت التالي من القصيدة الأولى في ديوانه ص4.
([30]) لم يذكر في اللسان والجمهرة، وذكر في القاموس مع المهموز"تدربأ".
([31]) الرجز لعبد الله ذي البجادين، دليل النبي صلى الله عليه وسلم كما في اللسان (درج).
([32]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (حملج)، وقد سبق في ص146.
([33]) لعمران بن حطان. وصدره: * جماد لا يراد الرسل منها *
([34]) الرجز لدلم أبي زعيب العبشمي، كما في اللسان (عكك). وقبله في اللسان (درج، دعك): * إما تريني رجلاً دعكايه *
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والراء وما يثلثهما**)
  (**درز**)  **الدال والراء والزاء** bir şey değildir; Arapların bunun hakkında söylediğini sanmıyorum. Ancak **ابن الأعرابيّ**’nin şöyle dediği rivayet edilmiştir: Araplar aşağı tabaka için: “Onlar **أولادُ دَرْزَة**’dir” der; tıpkı hırsızlara ve benzerlerine: “**بنو غَبْرَاء**” dediğin gibi. Ve şu beyti okudu:
  * **أولادُ دَرْزَةَ** seni yüzüstü bıraktılar ve kaçtılar([1]) *
  (**درس**)  **الدال والراء والسين** tek bir asıldır; gizlilik, alçaklık ve silinip yok oluşa delâlet eder. O hâlde **الدَّرْس**: gizli yoldur. Denir ki: **دَرَسَ المنزلُ**: silindi (izleri yok oldu). Bu bâbdan **الدَّرِيس**: eskiyip yıpranmış elbisedir. Ondan: **دَرَسَتِ المرأةُ**: hayız gördü. Ve denir ki onun ferci **أبا أَدْرَاس**([2]) diye kinayelenir; bu, hayızdandır. Ve **دَرَسْتُ الحَنْطَة** ve başkasını, başağında; onu çiğnediğin zaman. Bu, onun ayakların altına konmuş olması esasına hamledilmiştir; tıpkı çiğnenen ve içinde yürünülen yol gibi. Dedi ki:
  * **سَمْرَاءَ** مما **دَرَسَ** ابنُ **مِخْرَاقْ**([3]) *
  Ve **الدَّرْس**: devede bulunan az uyuzdur.
  Bu bâbdan: **دَرَسْتُ القُرآنَ** ve başkasını. Bu, şundandır: **الدّارِس** okuduğu şeyi izler; tıpkı yolda yürüyenin onu takip etmesi gibi.
  Ve bâbdan şâz olan: **الدِّرْوَاس**: insanlardan ve bineklerden kalın boyunlu olandır.
  (**درص**)  **الدار والراء والصاد** kıyas edilecek bir asıl değildir ve ondan türetilmez; fakat onlar derler ki: **الدِّرص** farenin yavrusudur; çoğulu **دِرَصَةٌ**’dir. Ve derler ki: Kavim **أُمِّ أدْرَاصٍ**’a düştü; yani helâke düştüler. Bu, o ilk şeydir; çünkü boş arazide **أدراص** bulunur. Dedi ki:
وما **أمُّ أدراصٍ** بأرضٍ مَضَلَّةٍ *** بأغْدَرَ مِن قيسٍ إذا اللَّيلُ أَظلما([4])ويقولون للرّجُل إذا عَيَّ بأمرِه: "**ضَلَّ دُرَيْصٌ نَفَقَهُ**".
  (**درع**)  **الدال والراء والعين** tek bir asıldır; o, [giysiden] bir şeydir; sonra benzetme yoluyla ona hamledilir. O hâlde **الدِّرع**: demir zırh; müennestir; çoğulu **دُروع** ve **أدراع**. Ve **دِرْع المرأة**: onun gömleği; müzekkerdir.
  Ve bu asıldır. Sonra denir ki: **شاةٌ دَرْعاء**; o, başı kararmış, geri kalanı beyaz olan koyundur. Bu kıyastır; çünkü bedeninin geri kalanının beyazlığı, onun giymiş olduğu bir zırh gibidir. Ondan: **الليالي الدُّرَْع**; o, üç gecedir; başları kararır, geri kalanı beyazlar; **الشَّاة الدَّرْعاء**’a benzetilmiştir. Bu, başkasıyla benzetilmiş olana benzetilmiştir.
  Ve bâbdan şâz olan: **الاندراعُ**: yürüyüşte öne geçmektir. Dedi ki:
  * أَمامَ الخَيْل تَنْدَرِعُ اندرَاعا([5]) *
  (**درق**)  **الدال والراء والقاف** bence kıyas edilecek bir asıl değildir. Fakat **الدَّرَقَة** bilinir; çoğulu **دَرَق** ve **أدْراق**. **رؤبة** dedi ki:
  * لو صَفَّ **أدْرَاقاً** مَضَى من **الدّرَقْ**([6]) *
  Ve **الدَّرْدَق**: küçük develer ve çocukların küçükleri.
  (**درك**)  **الدال والراء والكاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yetişmesi ve ona ulaşmasıdır. Denir ki: **أدْرَكْتُ الشّيءَ أُدْرِكُه إدراكاً**. Ve denir ki: **فرس دَرَكُ الطريدةِ**; yani avı kaçırmayan (onu geçirmeyen) at. Ve denir ki: **أدرك الغلامُ والجارية**; yani ergenliğe ulaştılar. Ve **تدارَكَ القومُ**: onların sonu, onların evveline yetişti. Ve **تدارَكَ الثَّرَيَانِ**: ikinci **الثَّرَى**, birinci yağmura yetiştiği zaman. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿**بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة**﴾ [النمل 66], bu bundandır; çünkü onların ilmi, kendilerine fayda vermediği vakitte âhirette onlara yetişti.
  Ve **الدَّرَك**: ipin bir parçasıdır; **الرِّشاء**’ın ucuna, kovayı **عَرْقُوَة**’sine bağlanır; su **الرِّشاء**’ı yemesin diye. Ve her ne kadar bu bunun içinse de onunla kova **تُدرَك**([7]).
  Ve bundan: **الدَّرَك**; o, cehennem ehlinin menzilleridir. Çünkü cennet [derecelerdir, ve ateş([8])] **دركات**tır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنَّ المُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ**﴾ [النساء 145]; ve o, onların ulaştıkları ve kendisine yetiştikleri menzilleridir. Allah’a sığınırız ondan!
  (**درم**)  **الدار والراء والميم** bir asıldır; yakınlık ve yumuşaklığa delâlet eder. Denir ki: **دِرْعٌ درِمَةٌ**; yani yumuşak, düzgün. Ve **الدَّرَمان**: adımların birbirine yakınlığıdır. Bununla adlandırıldı: **دارماً** olan adam.
  Ve bâbdan: **الدَّرَم**; o, etin altında topukta düzlüktür; ta ki onun bir hacmi olmasın. Ona **كَعْبٌ أدْرَمُ** denir. Dedi ki:
قامتْ تُرِيكَ خَشْيةً أن تَصْرِما *** سَاقاً بخَنْدَاةً وكَعْباً أدْرَما([9])ويقال **دَرِمَتْ أسنانُه**; bu, aşınıp sürtündüğü ve uçlarının yumuşadığı zaman olur.
  Ve bundan onların sözü: **أدْرَمَ الفَرَسُ**; atın dişi düştüğü zaman; böylece **الإثْناء**’dan **الإرباع**’a çıkar. Ve **الدَّرَّامة**: kısa boylu kadın. Bu, bizce adımların yakınlığıdır; çünkü kısa boylu böyle olur. Dedi ki:
مِن البِيض لا **دَرَّامةٌ** قَمَلِيَّةٌ *** تبُذُّ نِساءَ الحيِّ دَلاًّ وَمِيسَمَا([10])Sonra, zikrettiğimiz bu şeyden, ondan sonrasına türetilir. O hâlde **بَنُو الأدرَم**: bir kabiledir. Dedi ki:
  * إنَّ **بَنِي الأَدْرَمِ** لَيْسُوا مِنْ أحَدْ *
  Ve **دَرِمٌ**: **الأعشى**’nın sözünde bir adam adıdır:
  * كما قِيل في الحيِّ أوْدَى **دَرِمْ**([11]) *
  Ve o, **شيبان**’dan bir adamdır; öldürüldü ve kan davasıyla ona yetişilmedi.
  (**درن**)  **الدال والراء والنون** sahih bir asıldır; bir şeyde eskimeyle birlikte renk değişimine delâlet eder. O hâlde **الدَّرِين**: bir yıllık kurudur. Ve kıraç araziye: **أمُّ دَرِينٍ** denir. Dedi ki:
تَعَالَيْ نُسَمِّطْ حُبَّ دعْدٍ ونَغْتَدِي *** سواءَيْنِ والمرعَى بأُمِّ دَرِينِ([12])  der ki: gel, sevgimizi, toprağımızı ve yaşayışımızı sürdürelim.
  Ve bâbdan **الدَّرَن**; o, kirdir. Ondan **دُرَيْنَةُ**; o, ahmak için bir sıfattır([13]). Ama onların “**الإدْرَوْنَ** asıldır” sözleri, söylenmiş bir sözdür; ne olduğunu bilmiyoruz([14]).
  (**دره**)  **الدال والراء والهاء** asıl değildir; çünkü **الهاء** hemzeden بدل edilmiştir. Denir ki: **دَرَأ** yani çıktı; sonra **هاء**’ya çevrilir; böylece **دَرَهَ** denir. Ve **المِدْرَه**: kavmin dili ve onlar adına konuşandır.
  (**دري**)  **الدال والراء والحرف المعتلّ والمهموز**. Hemzeli olmayan ise iki asıldır: birincisi, bir şeyi kastetmek ve onu talep ederek dayanmaktır; diğeri, bir şeyde bulunan keskinliktir. Hemzeli olana gelince, tek bir asıldır; o da bir şeyi defetmektir.
فالأول onların sözü: **ادّرَى بنُو فلانٍ** مكانَ كذا; yani onu bir gazve veya baskınla hedef edindiler. Dedi ki:
أتتنا عامرٌ من أرض رَامٍ *** مُعَلَّقةَ الكنائنِ تَدَّرِينا([15])  ve **الدّرِيَّة**: avı vurup avlamak için atan kimsenin onunla gizlendiği binek hayvandır. Ondan: **دَرَيت** ve **ادَّرَيْت** denir. **الأخطل** dedi ki:
وإنْ كُنْتِ قد أقصَدْتِنِي إذ رميِتِني *** بسَهمِكِ والرَّامي يَصِيدُ ولا يَدْرِي([16])  **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **تدرَّيت الصّيدَ**; yani nerede olduğuna baktın da onu henüz görmedin([17]). Ve **دريتُه**: onu aldattım. Ama “**تدرَّيت**” sözü, yani “**تعلَّمت**” (öğrendim) anlamında, “**لدريته**”([18]) nerede olduğunu; kıyas birdir. Denir ki: **دَرَيتُ الشَّيءَ**; Allah Teâlâ da onu bana bildirdi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**قُلْ لَوْ شَاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُمْ بِهِ**﴾ [يونس 16]. Ve falan: **حَسَنُ الدِّرْيَة**; tıpkı “iyi anlayış” demen gibi.
  Ve diğer asıl: saçın taranıp **يُدْرَى** edildiği şeye onların sözü: **مِدْرىً**; çünkü o sivridir. Ve denir ki: **شاةٌ مُدْرَاةٌ**([19]): iki boynuzu sivri. Ve denir ki: **تَدَرَّت المرأةُ**; yani saçını taradı. Ve denir ki: **المِدْرَيَيْنِ** koyunun iki memesi([20])dir. Ve *devenin meme başlarında da kullanılabilir. **حُميدٌ** dedi ki:
  * تجودُ بِمدْرَيَيْنِ([21]) *
  Ancak ikisi **مدْرَيَيْنِ** oldu; çünkü doldukları zaman iki uçları sivrileşir.
  Hemzeli olana gelince, onların sözü: **دَرَأْتُ الشَّيءَ**: onu defettim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَيَدْرَأُ عَنْها الْعَذَابَ**﴾ [النور 8]. Dedi ki:
تقولُ إذا **دَرَأْتُ** لها وَضِِيني *** أهذا دينُهُ أبداً ودِيني([22])  ve bâbdan **الدَّرِيئة**: üzerine mızrak saplamayı öğrenilen halkadır. **عمرو**([23]) dedi ki:
ظلِلْتُ كَأنِّي للرِّماحِ **دَرِيئَةٌ** *** أُقاتِلُ عن أبناء جَرْمٍ وفَرَّتِ  denir ki: **جاء السَّيل دَرْءًا**; yani uzak bir beldeden geldi. Ve falan **ذُو تُدْرَأٍ**’dır; yani düşmanlarını kendinden defetmeye güçlüdür. Dedi ki:
وقد كنتُ في الحربِِ ذا **تُدْرَأٍٍ** *** فلم أُعْطَ شيئاً ولم أُمْنَعِِ([24])  ve **دَرَأَ فلانٌ**; yani ansızın çıktı; bu bâbdandır; sanki kendisiyle **اندرَأ** etti; yani itildi([25]). Ondan: **دارأْتُ فلاناً**; yani onu savdım/itip kakıştım. Hemzeyi yumuşatırsan, aldatma ve hile anlamında olur; ve **دَرَيت** ve **ادَّريت**’te zikrettiğimiz birinci asla döner. Dedi ki:
فماذا يَدّرِي الشُّعَراءُ منِّي *** وقد جاوزتُ حَدَّ الأربعينِ([26])  Ama **الدّرْءُ** ki o eğriliktir; defetmenin kıyasındandır; çünkü eğrildiği zaman, düzgünlüğün sınırından eğriliğe doğru itilmiş olur. Ve **طريق ذو دَرْءٍ**; yani kırıklıklar ve **جِرَفَةٍ**([27]) (yarıntı) sahibi yol; bu da ondandır. Ve denir ki: **أقَمْت من دَرْئهِ**; yani onu doğrulttum. Dedi ki:
وكنّا إِذا الجَبَّار صعَّرَ خدَّه *** أَقَمنا لـه مِن **دَرْئِه** فتقوَّما([28])  ve derler ki: **دَرَأَ البَعيرُ**; yani sırtı şişti. Eğer sahihse, bâbdandır; çünkü şiştiği zaman itilir. Ve bâbdan: **أدرأَتِ النّاقةُ**; o hâlde o **مُدْرِئٌ**’dir; bu, doğum sırasında memesini salıverdiği zamandır.
  (**درب**)  **الدار والراء والباء**; bunun sahihi tek bir asıldır: bir şeye alıştırılıp ona yapışması ve onu bırakmamasıdır. Denir ki: **دَرِبَ بالشّيء**; yani ona bağlandı ve ona yapıştı. Bu bâbdan onların âdeti ve tecrübeyi adlandırmaları: **دُرْبَة**. Ve denir ki: **طَيْرٌ دَوَارِبُ بالدِّماء**; yani kana alıştırılmış. Şair([29]) dedi ki:
يصاحِبْنَهم حتَّى يُغِرْنَ مُغارَهم *** مِن الضّاريات بالدّماءِ الدّوارِب  ve **دَرْبُ المدينة** bilinir; eğer sahih Arapça ise, bâbın kıyasıdır; çünkü insanlar ona kastederek onunla **يَدْرَبُون** (alışıp gidip gelirler). Ama **تَدَرْبَى الشّيءُ**; yani yuvarlandı, denilmiştir([30]). Ve **الدّرْبانِيّة**: sığırdan bir cinstir. Ve **الدّردابُ**: davulun sesidir. Bütün bunlar, ne olduğu bilinmeyen bir sözdür.
  (**درج**)  **الدار والراء والجيم** tek bir asıldır; bir şeyin geçip gitmesine ve bir şeyin içinde ilerlemeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **دَرَجَ الشّيءُ**; yani kendi yoluna gidip geçti. Ve **رجَع فُلانٌ أدراجَه**; yani geldiği yolda geri döndü. Ve **دَرَج الصَّبيُّ**; yani yürüyüşünü yürüdü. **الأصمعيّ** dedi: **دَرَجَ الرجُلُ**; yani geçti gitti ve nesil bırakmadı. Ve **مَدَارج الأكمَة**: onun içindeki enine yollar. Dedi ki:
تَعَرّضي **مَدَارِجاً** وسُومِي *** تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم([31])  Ama bazı sandıklar ve aletler için **الدُّرج**; eğer sahihse, örtme ve kapatmaya delâlet eden başka bir asıldır. Bundan: **أدْرَجْتُ الكتابَ** ve **أدْرَجْتُ الحَبْل**. Dedi ki:
  * مُحَمْلَجٌ أُدْرِجَ إدْراجَ الطّلَقْ([32]) *
  Ve bu ikinci bâbdan **الدُّرْجة**; o, devenin hayâsına konulan bezlerdir; sonra çekilip çıkarılır; deve onu koklayınca onu yavrusu sandı da ona şefkat gösterdi. Dedi ki:
  * ولم تُجعَلْ لها **دُرَجُ الظِّئارِ**([33]) *
  (**درد**)  **الدال والراء والدال**; onda az bir söz bulunan küçük bir asıldır. O hâlde dişlerden **الدَّرَدُ**: onların köklere yapışması ve onlardan artanı yemesidir. Ve **دَرِدَتْ**; o hâlde o **دُرْدٌ**’dur. Ve adam **أدْرَدُ**, kadın **درداء**.
  (**درح**)  **الدال والراء والحاء** da küçük bir asıldır. Kısa adama derler ki: **دِرْحايَة**; bununla birlikte iri olur. Dedi ki:
  * عَكَوَّكاً إذا مَشَى **دِرحايَهْ**([34]) *
  Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ر ع
له درع سابغة ولها درع واسع ورجل دارع وتدرّع وادّرع ودرّعه غيره ولبس مدرعةً ومدرعاً‏.‏
وشاة درعاء‏:‏ سوداء المقدّم وشاء درعٌ‏.‏
واندرع في اليسر‏:‏ تقدم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ادّرع الليل وادّرع الخوف‏.‏

##### Türkçe

د ر ع
Onun için **درع** sâbiğa (tam/bol zırh) vardır; ve onun için **درع** geniş vardır; ve **رجل دارع** (zırh giyen adam); ve **تدرّع** (zırh giyindi); ve **ادّرع** (zırh giyindi); ve başkası onu **درّعه** (ona zırh giydirdi); ve **مدرعةً** ve **مدرعاً** giydi.
Ve **شاة درعاء**: ön kısmı siyah olan; ve **شاء درعٌ**.
Ve **اندرع في اليسر**: öne geçti.
Mecazdan olarak: **ادّرع الليل** ve **ادّرع الخوف**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدِّرْعُ: لَبُوسُ الحديد، تذكر وتؤنث، حكى اللحياني: دِرْعٌ سابغةٌ ودرع سابغ؛ قال أَبو الأَخرز:
مُقَلَّصاً بالدِّرْعِ ذِي التَّغَضُّنِ،
يَمْشِي العِرَضْنَى في الحَدِيد المُتْقَنِ
والجمع في القليل أَدْرُعٌ وأَدْراعٌ، وفي الكثير دُروعٌ؛ قال الأَعشى: واخْتارَ أَدْراعَه أَن لا يُسَبَّ بها،
ولم يَكُن عَهْدُه فيها بِخَتَّارِ
وتصغير دِرْعٍ دُرَيْعٌ، بغير هاء على غير قياس لأَن قياسه بالهاء، وهو أَحد ما شذ من هذا الضرب. ابن السكيت: هي دِرْعُ الحديد. وفي حديث خالد: أَدْراعَه وأَعْتُدَه حَبْساً في سبيل الله؛ الأَدراعُ: جمع دِرْع وهي الزَّرَدِيَّةُ.
وادَّرَع بالدِّرْع وتَدَرَّع بها وادَّرَعَها وتَدَرَّعها: لَبِسَها؛ قال الشاعر:
إِن تَلْقَ عَمْراً فقد لاقَيْتَ مُدَّرِعاً،
وليس من هَمِّه إِبْل ولا شاء
قال ابن بري: ويجوز أَن يكون هذا البيت من الادّراع، وهو التقدّم، وسنذكره في أَواخر الترجمة. وفي حديث أَبي رافع: فَغَلَّ نَمِرةً فَدُرِّعَ مثلَها من نار أَي أُلْبِسَ عِوَضَها دِرْعاً من نار.
ورجل دارعٌ: ذو دِرْعٍ على النسَب، كما قالوا لابنٌ وتامِرٌ، فأَمَّا قولهم مُدَّرَعٌ فعلى وضع لفظ المفعول موضع لفظ الفاعل.
والدِّرْعِيَّةُ: النِّصال التي تَنْفُذُ في الدُّروع. ودِرْعُ المرأَةِ: قميصُها، وهو أَيضاً الثوب الصغير تلبسه الجارية الصغيرة في بيتها، وكلاهما مذكر، وقد يؤنثان. وقال اللحياني: دِرْعُ المرأَة مذكر لا غير، والجمع أَدْراع. وفي التهذيب: الدِّرْع ثوب تَجُوب المرأَةُ وسطَه وتجعل له يدين وتَخِيط فرجَيْه. ودُرِّعت الصبيةُ إِذا أُلبِست الدِّرْع، وادَّرَعَتْه لبِسَتْه. ودَرَّعَ المرأَةَ بالدِّرْع: أَلبسها إِياه. والدُّرّاعةُ والمِدْرعُ: ضرب من الثياب التي تُلْبَس، وقيل: جُبَّة مشقوقة المُقَدَّم. والمِدْرعةُ: ضرب آخر ولا تكون إِلاَّ من الصوف خاصة، فرقوا بين أَسماء الدُّرُوع والدُّرّاعة والمِدْرعة لاختلافها في الصَّنْعة إِرادة الإِيجاز في المَنطِق. وتَدَرَّعَ مِدْرعَته وادَّرَعها وتَمَدْرَعها، تحمَّلُوا ما في تَبْقية الزائد مع الأَصل في حال الاشتقاق تَوْفية للمعنى وحِراسة له ودَلالة عليه، أَلا ترى أَنهم إِذا قالوا تَمَدْرَعَ، وإِن كانت أَقوى اللغتين، فقد عرّضوا أَنفسهم لئلا يُعرف غَرضهم أَمن الدِّرْع هو أَم من المِدْرعة؟ وهذا دليل على حُرمة الزائد في الكلمة عندهم حتى أَقرّوه إِقرار الأُصول، ومثله تَمَسْكَن وتَمَسْلَم، وفي المثل: شَمِّر ذَيْلاً وادَّرِعْ ليلاً أَي اسْتَعمِل الحَزْم واتخذ الليل جَمَلاً. والمِدْرَعةُ: صُفّةُ الرحْل إِذا بدت منها رُؤوس الواسطة الأَخِيرة. قال الأَزهري: ويقال لصُفّة الرحل إِذا بدا منها رأْسا الوَسط والآخِرة مِدْرعةٌ.
وشاة دَرْعاء: سَوداء الجسد بَيْضاء الرأْس، وقيل: هي السوداء العنق والرأْسِ وسائرُها أَبيض. وقال أَبو زيد في شِياتِ الغنم من الضأْن: إِذا اسودَّت العنق من النعجة فهي دَرْعاء. وقال الليث: الدَّرَعُ في الشاة بياضٌ في صدرها ونحرها وسواد في الفخذ. وقال أَبو سعيد: شاة دَرْعاء مُختلفة اللون. وقال ابن شميل: الدرعاء السوداء غير أَن عنقها أَبيض، والحمراء وعنُقُها أَبيض فتلك الدَّرْعاء، وإِن ابْيَضَّ رأْسها مع عنقها فهي دَرعاء أَيضاً. قال الأَزهري: والقول ما قال أَبو زيد سميت درعاء إِذا اسودّ مقدمها تشبيهاً بالليالي الدُّرْع، وهي ليلة ستَّ عَشْرة وسبعَ عشرة وثماني عشرة، اسودّت أَوائلها وابيضَّ سائرها فسُمّين دُرْعاً لم يختلف فيها قول الأَصمعي وأَبي زيد وابن شميل. وفي حديث المِعْراج: فإِذا نحن بقوم دُرْع: أَنْصافُهم بيض وأَنصافهم سود؛ الأَدْرَعُ من الشاء الذي صدره أَسوَد وسائره أَبيض. وفرس أَدْرَع: أَبيض الرأْس والعنق وسائره أَسود، وقيل بعكس ذلك، والاسم من كل ذلك الدُّرْعة. والليالي الدُّرَعُ والدُّرْع: الثالثة عشرة والرابعة عشرة والخامسة عشرة، وذلك لأَنّ بعضها أَسود وبعضها أَبيض، وقيل: هي التي يطلع القمر فيها عند وجه الصبح وسائرها أَسود مظلم، وقيل: هي ليلة ست عشرة وسبع عشرة وثماني عشرة، وذلك لسواد أَوائلها وبياض سائرها، واحدتها دَرْعاء ودَرِعةٌ، على غير قياس، لأَن قياسه دُرْعٌ بالتسكين لأَن واحدتها دَرْعاء، قال الأَصمعي: في ليالي الشهر بعد الليالي البيض ثلاث دُرَعٌ مثل صُرَدٍ، وكذلك قال أَبو عبيد غير أَنه قال: القياس دُرْعٌ جمع دَرْعاء. وروى المنذري عن أَبي الهيثم: ثلاث دُرَعٌ وثلاث ظُلَمٌ، جمع دُرْعة وظُلْمة لا جمع دَرْعاء وظَلْماء؛ قال الأَزهري: هذا صحيح وهو القياس. قال ابن بري: إِنما جمعت دَرْعاء على دُرَع إِتباعاً لظُلَم في قولهم ثلاث ظُلَم وثلاث دُرَع، ولم نسمع أَن فَعْلاء جمعُه على فُعَل إِلاَّ دَرْعاء. وقال أَبو عبيدة: الليالي الدُّرَع هي السود الصُّدورِ البيضُ الأَعجازِ من آخر الشهر، والبيضُ الصدور السودُ الأَعجاز من أَوَّل الشهر، فإِذا جاوَزَت النصف من الشهر فقد أَدْرَعَ، وإِدْراعه سواد أَوّله؛ وكذلك غنم دُرْعٌ للبيض المآخِير السُّودِ المَقاديمِ، أَو السودِ المآخيرِ البيضِ المَقاديمِ، والواحد من الغنم والليالي دَرْعاء، والذكر أَدْرَعُ؛ قال أَبو عبيدة: ولغة أُخرى ليالٍ دُرَعٌ، بفتح الراء، الواحدة دُرْعة. قال أَبو حاتم: ولم أَسمع ذلك من غير أَبي عبيدة. وليل أَدْرَع: تَفَجَّر فيه الصبح فابْيَضَّ بعضُه.
ودُرِعَ الزَّرْعُ إِذا أُكل بعضُه. ونَبْت مُدَرَّع: أُكل بعضه فابْيَضَّ موضعه من الشاة الدَّرْعاء. وقال بعض الأَعراب: عُشْبٌ دَرِعٌ وتَرِعٌ وثَمِعٌ ودَمِظٌ ووَلِجٌ إِذا كان غَضّاً.
وأَدْرَع الماءُ ودُرِع: أُكل كل شيء قَرُب منه، والاسم الدُّرْعة. وأَدْرَعَ القومُ إِدْراعاً، وهم في دُرْعة إِذا حَسَر كَلَؤُهم عن حَوْل مِياهِهم ونحو ذلك. وأَدْرَعَ القومُ: دُرِعَ ماؤهم، وحكى ابن الأَعرابي: ماء مُدْرِع، بالكسر، قال ابن سيده: ولا أَحقُّه، أُكل ما حَوْله من المَرْعَى فتباعد قليلاً، وهو دون المُطْلِب، وكذلك روْضة مُدْرِعة أُكل ما حولها، بالكسر؛ عنه أَيضاً. ويقال للهَجين: إِنه لَمُعَلْهَجٌ وإِنه لأَدْرَعُ.
ويقال: دَرَع في عنُقه حَبْلاً ثم اخْتَنَق، وروي: ذَرَع بالذال، وسنذكره في موضعه. أَبو زيد: دَرَّعْته تَدْريعاً إِذا جعلت عُنقه بين ذراعك وعَضُدك وخنَقْته. وانْدَرأَ يَفْعل كذا وانْدَرَع أَي اندفع؛ وأَنشد: وانْدَرَعَتْ كلَّ عَلاةٍ عَنْسِ،
تَدَرُّعَ الليلِ إِذا ما يُمْسِي
وادَّرَعَ فلان الليلَ إِذا دخل في ظُلْمته يَسْرِي، والأَصلُ فيه تَدَرَّعَ كأَنه لبس ظلمة الليل فاستتر به. والانْدِراعُ والادِّراعُ: التقدُّم في السير؛ قال:
أَمامَ الرَّكْبِ تَنْدَرِعُ انْدِراعا
وفي المثل انْدَرَعَ انْدِراعَ المُخَّة وانْقَصَفَ انْقِصافَ البَرْوَقةِ.
وبنو الدَّرْعاء: حَيٌّ من عَدْوانَ. ورأَيت حاشية في بعض نسخ حواشي ابن بري الموثوق بها ما صورته:الذي في النسخة الصحيحة من أَشعار الهذليين الذُّرَعاء على وزن فُعَلاء، وكذلك حكاه ابن التولمية في المقصور والممدود، بذال معجمة في أَوَّله، قال: وأَظن ابن سيده تبع في ذلك ابن دريد فإِنه ذكره في الجمهرة فقال: وبنو الدَّرْعاء بطن من العرب، ذكره في درع ابن عمرو، وهم حُلَفاء في بني سهم
(* كذا بياض بالأصل.) ... بن معاوية بن تميم
بن سعد بن هُذَيل. والأَدْرَِع: اسم رجل. ودِرْعةُ: اسم عنز؛ قال عُرْوةُ بن الوَرْد:
أَلَمَّا أََغْزَرَتْ في العُسِّ بُزْلٌ،
ودِرْعةُ بِنْتُها، نَسيا فَعالي

##### Türkçe

**الدِّرْعُ**: demir zırh; müzekker de gelir müennes de; el-Lihyânî nakletti: **دِرْعٌ سابغةٌ** ve **درع سابغ**; Ebû’l-Aḫraz dedi:
مُقَلَّصاً **بالدِّرْعِ** ذِي التَّغَضُّنِ،
يَمْشِي العِرَضْنَى في الحَدِيد المُتْقَنِ
Azda cem‘i **أَدْرُعٌ** ve **أَدْراعٌ**, çokta **دُروعٌ**; el-A‘şâ dedi:
واخْتارَ **أَدْراعَه** أَن لا يُسَبَّ بها،
ولم يَكُن عَهْدُه فيها بِخَتَّارِ
**دِرْعٍ**’ın küçültmesi **دُرَيْعٌ**’dur; **هاء**sız, kıyasa aykırı olarak; çünkü onun kıyası **هاء** iledir; ve o, bu türden şâz olanlardan biridir. İbnü’s-Sikkît: o, **دِرْعُ الحديد**’dir. Hâlid hadîsinde: **أَدْراعَه** ve **أَعْتُدَه**’yi Allah yolunda hapis (vakıf) olarak; **الأَدراعُ**: **دِرْع**’ın cem‘idir ve o **الزَّرَدِيَّةُ**’dir.

**وادَّرَع بالدِّرْع** ve **تَدَرَّع بها** ve **ادَّرَعَها** ve **تَدَرَّعها**: onu giydi; şair dedi:
إِن تَلْقَ عَمْراً فقد لاقَيْتَ مُدَّرِعاً،
وليس من هَمِّه إِبْل ولا شاء
İbn Berrî dedi: Bu beytin **الادّراع**dan olması da câizdir; o da ilerleme (önden gitme)dir; onu tercemenin sonlarında zikredeceğiz. Ebû Râfi‘ hadîsinde: bir **نَمِرةً** gasp etti de onun benzeri ateşten **فَدُرِّعَ**; yani onun bedeli olarak ateşten bir **دِرْعاً** giydirildi.

Ve **رجل دارعٌ**: nisbet üzere **دِرْعٍ** sahibi; tıpkı **لابنٌ** ve **تامِرٌ** dedikleri gibi; ama onların **مُدَّرَعٌ** sözü, mef‘ûl lafzını fâ‘il lafzı yerine koyma üzeredir.

Ve **الدِّرْعِيَّةُ**: zırhların içine nüfuz eden ok uçları. Ve **دِرْعُ المرأَةِ**: onun gömleği; o ayrıca, küçük kızın evinde giydiği küçük elbisedir; ikisi de müzekkerdir; ikisi de müennes yapılabilir. El-Lihyânî dedi: **دِرْعُ المرأَة** yalnız müzekkerdir; cem‘i **أَدْراع**. **التهذيب**’de: **الدِّرْع** kadının ortasını yarıp (açıp) ona iki kol yaptığı ve iki açıklığını diktiği bir elbisedir. **ودُرِّعت الصبيةُ**: kıza **الدِّرْع** giydirildiği zaman; **وادَّرَعَتْه**: onu giydi. **ودَرَّعَ المرأَةَ بالدِّرْع**: onu ona giydirdi.

Ve **الدُّرّاعةُ** ve **المِدْرعُ**: giyilen elbiselerden bir tür; ve denildi ki: önü yarık bir **جُبَّة**. Ve **المِدْرعةُ**: başka bir tür; yalnızca özellikle yünden olur. San‘atta farklılıkları sebebiyle, sözde îcâz istemek için, **الدُّرُوع** ile **الدُّرّاعة** ve **المِدْرعة** isimleri arasında ayırım yaptılar. Ve **تَدَرَّعَ مِدْرعَته** ve **ادَّرَعها** ve **تَمَدْرَعها**: iştikak hâlinde zâidin asılla birlikte bırakılmasında olanı, mânâyı tamamlamak, onu korumak ve ona delâlet etmek için yüklendiler; görmez misin ki onlar **تَمَدْرَعَ** dedikleri zaman—iki lugatin daha kuvvetlisi olduğu hâlde—kendilerini, maksatlarının **الدِّرْع**dan mı yoksa **المِدْرعة**dan mı olduğu bilinmemesine maruz bırakmışlardır? Bu, kelimedeki zâidin onlarda hürmetine delildir; ta ki onu asılların ikrârı gibi ikrâr ettiler; bunun benzeri **تَمَسْكَن** ve **تَمَسْلَم**’dır. Ve meselde: **شَمِّر ذَيْلاً وادَّرِعْ ليلاً**; yani tedbiri kullan ve geceyi deve edin. Ve **المِدْرَعةُ**: eğer ondan son **الواسطة**nın başları göründüyse, semerin (rahlin) **صُفّة**si. el-Ezherî dedi: Semerin **صُفّة**sine, eğer ondan **الوَسط** ve **الآخِرة**nin iki başı göründüyse, **مِدْرعةٌ** denir.

Ve **شاة دَرْعاء**: gövdesi siyah, başı beyaz; ve denildi ki: boynu ve başı siyah, geri kalanı beyazdır. Ebû Zeyd, koyunun (özellikle **الضأْن**) alâmetlerinde dedi: Eğer koyunun boynu karardıysa o **دَرْعاء**dır. el-Leys dedi: **الدَّرَعُ** koyunda göğsünde ve boğazında beyazlık ve butta siyahlıktır. Ebû Sa‘îd dedi: **شاة دَرْعاء** renkçe farklıdır. İbn Şümeyl dedi: **الدرعاء** siyah olandır; ancak boynu beyazdır; ve kızıl olanın boynu beyaz olursa işte o **الدَّرْعاء**dır; ve eğer başı boynuyla birlikte beyaz olursa o da **دَرعاء**dır. el-Ezherî dedi: Söz, Ebû Zeyd’in dediğidir; ön tarafı karardığı zaman, **الليالي الدُّرْع**a benzetilerek **درعاء** diye adlandırıldı; onlar on altıncı, on yedinci ve on sekizinci gecedir; başları karardı, geri kalanı beyazladı; böylece **دُرْعاً** diye adlandırıldılar; el-Asma‘î, Ebû Zeyd ve İbn Şümeyl’in sözünde onda ihtilaf edilmedi. Mi‘râc hadîsinde: Biz bir kavme vardık ki **دُرْع**: yarıları beyaz, yarıları siyah; koyundan **الأَدْرَعُ**, göğsü siyah geri kalanı beyaz olandır. Ve **فرس أَدْرَع**: başı ve boynu beyaz, geri kalanı siyah; ve denildi ki bunun tersidir; bütün bunların ism(i) **الدُّرْعة**dır. Ve **الليالي الدُّرَعُ** ve **الدُّرْع**: on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci; bu, çünkü onların bir kısmı siyah bir kısmı beyazdır; ve denildi ki: içinde ay, sabahın yüzünde doğar ve geri kalanı siyah karanlıktır; ve denildi ki: on altıncı, on yedinci ve on sekizinci gecedir; bu, başlarının siyahlığı ve geri kalanının beyazlığı sebebiyledir; tekili **دَرْعاء** ve **دَرِعةٌ**dur; kıyasa aykırı olarak; çünkü onun kıyası, tekili **دَرْعاء** olduğundan, sükûn ile **دُرْعٌ**dur. el-Asma‘î dedi: Ayın gecelerinde, beyaz gecelerden sonra üç **دُرَعٌ**, tıpkı **صُرَدٍ** gibi; Ebû ‘Ubeyd de böyle dedi; ancak o dedi ki: kıyas, **دُرْعٌ**dur; **دَرْعاء**’ın cem‘idir. el-Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: üç **دُرَعٌ** ve üç **ظُلَمٌ**; **دُرْعة** ve **ظُلْمة**’nin cem‘i; **دَرْعاء** ve **ظَلْماء**’nın cem‘i değil. el-Ezherî dedi: Bu doğrudur ve o kıyastır. İbn Berrî dedi: **دَرْعاء** ancak, onların “üç **ظُلَم** ve üç **دُرَع**” sözünde **ظُلَم**a uydurularak **دُرَع** üzerine cem‘ edildi; **فَعْلاء**’nın cem‘inin **فُعَل** üzerine geldiğini, **دَرْعاء** dışında işitmedik. Ebû ‘Ubeyde dedi: **الليالي الدُّرَع** ayın sonundaki, göğüsleri siyah kuyrukları beyaz olan; ve ayın başındaki, göğüsleri beyaz kuyrukları siyah olan gecelerdir; ayın yarısını geçtiği zaman artık **أَدْرَعَ** olmuştur; onun **إِدْراع**ı, başının siyahlığıdır. Aynı şekilde, koyunlarda **غنم دُرْعٌ**: arkaları beyaz önleri siyah olan; yahut arkaları siyah önleri beyaz olan; koyun ve gecelerden tekil **دَرْعاء**dır; erkek için **أَدْرَعُ**. Ebû ‘Ubeyde dedi: Başka bir lugat: **ليالٍ دُرَعٌ**, **الراء**’yı fetha ile; tekili **دُرْعة**. Ebû Hâtim dedi: Bunu Ebû ‘Ubeyde’den başkasından işitmedim. Ve **ليل أَدْرَع**: içinde sabah yarıldı da onun bir kısmı beyazladı.

Ve **دُرِعَ الزَّرْعُ**: onun bir kısmı yenildiği zaman. Ve **نَبْت مُدَرَّع**: bir kısmı yenildi de, **الشاة الدَّرْعاء**daki beyaz yer gibi, yeri beyazladı. Bazı bedevîler dedi: **عُشْبٌ دَرِعٌ** ve **تَرِعٌ** ve **ثَمِعٌ** ve **دَمِظٌ** ve **وَلِجٌ**: taze olduğu zaman.

Ve **أَدْرَع الماءُ** ve **دُرِع**: ona yakın olan her şey yenildi; isim **الدُّرْعة**dır. Ve **أَدْرَعَ القومُ إِدْراعاً**; ve onlar, suları ve benzeri etrafındaki otları seyrekleştiği zaman, bir **دُرْعة** içindedirler. Ve **أَدْرَعَ القومُ**: onların suyu **دُرِعَ** oldu. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **ماء مُدْرِع** (kesre ile). İbn Sîde dedi: Ben onu sağlam bulmuyorum: çevresindeki otlak yenildi de biraz uzaklaştı; ve o, **المُطْلِب**’in altındadır. Aynı şekilde **روْضة مُدْرِعة**: çevresi yenildi; kesre ile; ondan da (naklen). Ve **الهَجين** için denir: “O mutlaka **لَمُعَلْهَجٌ**dur” ve “o mutlaka **لأَدْرَعُ**dur.”

Ve denir: Boynuna bir ip **دَرَع** etti sonra boğuldu; ve **ذَرَع** (başta **الذال**) ile de rivayet edildi; onu yerinde zikredeceğiz. Ebû Zeyd: **دَرَّعْته تَدْريعاً**: boynunu senin **ذراع**ın ile **عَضُد**un arasına koyup onu boğduğun zaman. Ve **انْدَرأَ** şöyle yapar ve **انْدَرَع**: yani itildi; ve şu beyit okundu:
وانْدَرَعَتْ كلَّ عَلاةٍ عَنْسِ،
تَدَرُّعَ الليلِ إِذا ما يُمْسِي
Ve falan, gecenin karanlığına girip gece yürüdüğü zaman, geceyi **ادَّرَعَ** etti; bunun aslı **تَدَرَّعَ**dır; sanki gecenin karanlığını giydi de onunla gizlendi. Ve **الانْدِراعُ** ve **الادِّراعُ**: yürüyüşte ilerleme; dedi ki:
أَمامَ الرَّكْبِ تَنْدَرِعُ انْدِراعا
Ve meselde: **انْدَرَعَ انْدِراعَ المُخَّة** ve **انْقَصَفَ انْقِصافَ البَرْوَقةِ**.

Ve **بنو الدَّرْعاء**: **عَدْوانَ**’dan bir kabiledir. İbn Berrî’nin güvenilir bazı nüshalarının haşiyelerinde bir haşiye gördüm; sûreti şudur: Hüzeylîlerin şiirlerinin sahih nüshasında olan **الذُّرَعاء**dır, **فُعَلاء** vezni üzere; İbnü’t-Tûlemiyye de **المقصور والممدود**’da bunu böyle nakletti; başında noktalı **ذال** ile; dedi ki: Zannederim İbn Sîde bunda İbn Düreyd’e tâbi oldu; çünkü o, **الجمهرة**’de onu zikretti ve dedi ki: Ve **بنو الدَّرْعاء** Araplardan bir batındır; onu, İbn ‘Amr’ın **درع**ında zikretti; ve onlar, Benî Sehm içinde müttefiklerdir
(* asılda böyle boşluk.) ... Muâviye b. Temîm b. Sa‘d b. Hüzeyl. Ve **الأَدْرَِع**: bir adamın adıdır. Ve **دِرْعةُ**: bir keçinin adıdır; ‘Urve b. el-Verd dedi:
أَلَمَّا أََغْزَرَتْ في العُسِّ بُزْلٌ،
ودِرْعةُ بِنْتُها، نَسيا فَعالي

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ر ع * * دِرْعُ * الحديد مؤنثة وقال أبو عبيدة يُذكر ويُؤنث ودرع المرأة قميصها وهو مذكر تقول * ادَّرَعَتِ * المرأة و * دَرَّعَها * غيرها * تَدْريعاً * أي ألبسها الدرع و * المِدْرَعُ * بوزن المبضع و * المِدْرَعةُ * الجبة و * الدُّرَّاعَةُ * واحدة * الدَّرَارِيع * و * ادَّرَعَ * الرجل أيضا لبس الدرع و * تَدَرَّعَ * لبس الدرع والمدرعة أيضا وربما قيل * تَمَدْرَعَ * إذا لبس المدرعة وهي لغة ضعيفة ورجل * دَارِعٌ * عليه درع كأنه ذو درع مثل لابن وتامر

##### Türkçe

* د ر ع * **دِرْعُ**: demir(den) (zırh); müennestir. Ebû Ubeyde dedi ki: müzekker de yapılır, müennest de yapılır. Kadının **درع**’ı onun gömleğidir; o ise müzekkerdir. **ادَّرَعَتِ** kadın der (yani zırh giydi) ve başkası onu **دَرَّعَها** (yani) **تَدْريعاً**; yani ona zırh giydirdi. **المِدْرَعُ** (kelimesi) **المِبْضَع** veznindedir. **المِدْرَعةُ**: cübbe. **الدُّرَّاعَةُ**: **الدَّرَارِيع**’in bir tanesi. Erkek de **ادَّرَعَ**: zırh giydi. **تَدَرَّعَ**: zırhı ve ayrıca **المدرعة**’yi giydi. Bazen **تَمَدْرَعَ** denir; **المدرعة**’yi giydiği zaman; bu zayıf bir dildir. **دَارِعٌ** adam: üzerinde zırh olan; sanki zırh sahibi; **لابن** ve **تامر** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

درع الحديد، بالكسر: الزردية، تؤنث، كما في الصحاح. قال: وحكى أبو عبيدة أن الدرع قد تذكر وتؤنث، وحكى اللحياني: درع سابغة، ودرع سابغ. وقال أبو الأخزر الحماني في التذكير:
  مقلصا بالدرع ذي التغضن
  يمشي العرضنى في الحديد المتقن ج في القليل: أدرع، وأدراع. وفي الكثير: دروع. قال الأعشى:
  واختار أدراعه أن لا يسب بها                      ولم يكن عهده فيها بخـتـار وتصغيرها دريع، بغير هاء، شاذ على غير قياس، لأن قياسه بالهاء، وهو أحد ما شذ من هذا الضرب. والدرع من المرأة: قميصها. وهو مذكر، كما في الصحاح، وقد يؤنث، وقال اللحياني: مذكر لا غير، ج: أدراع، وفي التهذيب: الدرع: ثوب تجوب المرأة وسطه، وتجعل له يدين، وتخيط فرجيه. ورجل دارع: عليه درع، كأنه ذو درع، مثل: لابن وتامر.
 وقال ابن عباد: الدرعية، بالكسر، من النصال: النافذة في الدرع، ج: دراعي.
 وذو الدروع: فرعان الكندي، من بلحارث بن عمرو، نقله الصاغاني.
 والمدرعة، كمكنسة: ثوب كالدراعة، ولا يكون إلا من صوف خاصة، قاله الليث، وقيل: الدراعة: حبة مشقوقة المقدم، وأنشد أبو ليلى لبعض الأعراب:
  يوم لخلاني ويوم للمال
  مشمرا يوما، ويوما ذيال

  مدرعة يوما، ويوما سربال ومنه حديث أبي الدرداء - رضي الله عنه -: فوضأته وعليه مدرعة ضيقة الكم، فأخرج يده من تحت المدرعة فتوضأ. وفي الصحاح: وتدرع: لبس الدرع والمدرعة أيضا. وربما قالوا: تمدرع، إذا لبسه، أي المدرعة، كما هو نص الصحاح. والمصنف أعاد الضمير إلى الثوب، ثم قال: وهي لغة ضعيفة، وسيأتي تدرع للمصنف في آخر المادة. وقال الخليل: فرقوا بين أسماء الدرع والدراعة والمدرعة لاختلافها في الصفة إرادة إيجاز في المنطق، وتدرع مدرعته، وادرعها، وتمدرعها، تحملوا ما في تبقية الزائد مع الأصل في حال الاشتقاق توفية للمعنى، وحراسة له، ودلالة عليه. ألا ترى أنهم إذا قالوا: تمدرع - وإن كانت أقوى اللغتين - فقد عرضوا أنفسهم لئلا يعرف غرضهم: أمن الدرع هو، أم من المدرعة، وهذا دليل على حرمة الزائد في الكلمة عندهم، حتى أقروه إقرار الأصول، ومثله تمسكن، وتمسلم. والمدرعة: صفة الرحل إذا بدا، كذا في النسخ، والصواب: بدت منها رؤوس الواسطة الأخيرة، ونص الأزهري: إذا بدا منها رأسا الوسط والآخرة.
 والأدرع من الخيل والشاء: ما اسود راسه وابيض سائره، والأنثى درعاء، كما في الصحاح. يقال: فرس أدرع: إذا كان أبيض الرأس والعنق، وسائره أسود، وقيل بعكس ذلك. والهجين يقال له: إنه لمعلهج، وإنه لأدرع، وقد تقدم ذلك في علهج.
 والأدرع: والد حجر السلمي، نقله الصاغاني. وقال في حجر: إنه معروف، وهو بضم فسكون.

  وفاته: الأسفع بن الأدرع في همدان، ذكره الحافظ. والأدرع: لقب أبي جعفر محمد بن عبيد الله بن عبد الله بن الحسن بن علي بن محمد بن الحسن ابن جعفر بن الحسن المثنى بن الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله عنه الكوفي الرئيس بها، قيل: لقب به لأنه كانت له أدراع كثيرة. وقال تاج الدين ابن معية: لأنه قتل أسدا أدرع، مات بالكوفة ودفن بالكناسة، وأبوه كان أميرا بالكوفة من قبل المأمون، وأخوه أبو الحسن علي بن عبيد الله الملقب بباعز، قد تقدم ذكره في ب ع ز، وولده محمد بن علي ابن عبيد الله، تقدم ذكره أيضا في ق ذ ر، ذكرهما الحافظ في التبصير. وإليه ينسب الأدرعيون من العلوية الحسنية بالكوفة وخراسان وما ورا النهر، وغيرها من بلدان شتى، أعقب من ولده أبي علي عبيد الله وأبي محمد القاسم وأبي عبد الله محمد، ولكل هؤلاء أعقاب ذكرناها في المشجرات. والدرع محركة: بياض في صدر الشاء ونحرها، وسواد في فخذها نقله الليث، وهي درعاء، أي الشاه والفرس. وقيل: شاة درعاء: سوداء الجسد بيضاء الرأس، وقيل: هي السوداء العنق والرأس وسائرها أبيض. وقال أبو زيد في شيات الغنم من الضأن: إذا اسودت العنق من النعجة فهي درعاء. وقال أبو سعيد: شاة درعاء: مختلفة اللون. وقال ابن شميل: الدرعاء: السوداء، غير أن عنقها أبيض، والحمراء وعنقها أبيض، فتلك الدرعاء، وإن ابيض رأسها مع عنقها فهي درعاء أيضا. قال الأزهري: والقول ما قال أبو زيد، سميت درعاء إذا اسود مقدمها، تشبيها بالليالي الدرع.
 وليلة درعاء: يطلع قمرها عند وجه الصبح وسائرها أسود مظلم، يشبه بذلك. وليال درع، بالضم، فالسكون على القياس، لأن واحدتها درعاء، كما في الصحاح. ودرع، كصرد، على غير قياس، عن أبي عبيدة. قال أبو حاتم: ولم أسمع ذلك من غيره، للثلاث التي تلي البيض، كما في الصحاح. قال الأصمعي: في ليالي الشهر - بعد الليالي البيض - ثلاث درع، مثل صرد، وكذلك قال أبو عبيدة، غير أنه قال: القياس درع جمع درعاء. وروى المنذري عن أبي الهيثم: وثلاث ظلم، جمع درعة وظلمة، لا جمع درعاء وظلماء. قال الأزهري: وهذا صحيح، وهو القياس. وقال ابن بري: إنما جمعت درعاء على درع إتباعا لظلم في قولهم: ثلاث ظلم، وثلاث درع، ولم نسمع أن فعلاء جمعه على فعل إلا درعاء، ثم قوله: تلي البيض، المراد بها ليلة ست عشرة وسبع عشرة وثمان عشرة لاسوداد أوائلها وابيضاض سائرها، لم يختلف فيها قول الأصمعي وأبي زيد وابن شميل. وقيل: هي الثالثة عشر والرابعة عشر والخامسة عشر، وذلك لأن بعضها أسود وبعضها أبيض. وقال أبو عبيدة: الليالي الدرع هي السود الصدور البيض الأعجاز من آخر الشهر، والبيض الصدور، السود الأعجاز من أول الشهر.

  وقال ابن عباد: درع النخل، كصرد: ما اكتسى الليف من الجمار، الواحدة درعة، بالضم، نقله الصاغاني. وبنو الدرعاء، بالفتح مع المد: قبيلة من العرب، نقله ابن دريد في الجمهرة، وتبعه ابن سيده في المحكم، وهم: حي من عدوان بن عمرو، وهم حلفاء في بني سهم من بني هذيل، وقال صاحب اللسان: ورأيت في حاشية نسخة من حواشي ابن بري الموثوق بها ما صورته: الذي في النسخة الصحيحة من أشعار الهذليين الذرعاء، على وزن فعلاء، وكذلك حكاه ابن التولمية - في المقصور والممدود - بذال معجمة في أوله، وأظن ابن سيده تبع في ذكره هنا ابن دريد. وقال ابن عباد: درع الشاة، كمنع، يدرعها درعا: سلخها من قبل عنقها. قال: ودرع رقبته أو يده: إذا فسخها من المفصل من غير كسر. وقال غيره: درعة، بالفتح: د، بالمغرب قرب سجلماسة، أكثر تجارها اليهود. وإليها نسب أبو القاسم بن أحمد المدعو بلغازي الغيلالي الدرعي، المتوفي سنة تسعمائة وإحدى وخمسين، وهو القائل: كل من رآني، أو رأى من رآني لم يدخل النار كما نقله عنه الإمام اليوسي. ومنهم الإمام الزاهد النوال محمد بن محمد بن عمر بن ناصر الدرعي المتوفي سنة مائة وخمسة وثمانين وهو والد أبي الإقبال أحمد. وممن أخذ عن أبي الإقبال هذا شيوخ مشايخنا: أبو العباس أحمد بن مصطفى بن أحمد المالكي، ومحمد ابن منصور السفطي، ومحمد بن عبد الرحمن بن عبد القادر الفاسي وغيرهم، وهم بيت علم ورياسة. ودريعة، كجهينة: ة، باليمن ودريعاء، كحميراء:ة بزبيد، حرسها الله تعالى، نقله الصاغاني. ودرع الزرع، كعنى: أكل بعضه، عن ابن الأعرابي. وقال بعض الأعراب: عشب درع وترع، وثمع، ودمظ، وولج ككتف، أي غض. وقال الهجيمي: هم في درعة، بالضم، إذا حسر كلؤهم عن حوالي مياههم ونحو ذلك. وقد أدرعوا إدراعا، وحكى ابن الأعرابي: ماء مدرع، كمحسن، وضبطه ابن عباد مثل معظم، وقال ابن سيده في الضبط الأول: ولا أحقه: أكل ما حوله من المرعى فتباعد قليلا وهو دون المطلب وكذلك روضة مدرعة، كمحسنة: أكل ما حولها، عن ابن الأعرابي أيضا. وقال ابن شميل: أدرع الشهر إدراعا: جاوز نصفه، وإدراعه: سواد أوله. وقال ابن عباد: أدرع النعل في يده، إذا أدخل شراكها في يده من قبل عقبها. وكذلك كل ما أدخلت في جوف شيء فقد أدرعته. ودرعه تدريعا: ألبسه الدرع، أي درع الحديد. ودرع المرأة تدريعا: ألبسها الدرع، أي القميص. قال كثير:
  وقد درعوها وهي ذات مؤصـد                      مجوب، ولما يلبس الدرع ريدها ودرع الرجل تدريعا تقدم، عن ابن عباد، كاندرع اندراعا إذا تقدم في السير، قال القطامي يصف تنوفة:
  قطعت بذات ألواح، ثراها                      أمام الركب تندرع اندراعا

  وقال شمر: درع تدريعا: إذا خنق، وقال أبو زيد: درعته تدريعا، إذا جعلت عنقه بين دراعك وعضدك وخنقته. وقال الأزهري: أقرأني الإيادي لأبي عبيد عن الأموي: التذريع: بالذال المعجمة: الخنق. ويقال: سألته عن شيء فما وطش ولا درع، أي ما بين لي شيئا.
 وادرعت المرأة، على افتعلت: لبست الدرع، أي القميص، وأنشد أبو عمر:
  وادرعي جلباب ليل دحمس
  أسود داج مثل لون السندس وادرع الرجل: لبس الدرع، أي درع الحديد، كتدرع، نقله الجوهري وأنشد:
  إن تلق عمرا فقد لاقيت مدرعا                      وليس من همه إبل ولا شـاء ومن المجاز: ادرع فلان الليل، إذا دخل في ظلمته يسري، والأصل فيه تدرع، كأنه لبس ظلمة الليل فاستتر به. ومنه قولهم: شمر ذيلا، وادرع ليلا، أي استعمل الحزم، واتخذ الليل جملا، كما في الصحاح. واندرع يفعل كذا واندرأ، أي اندفع قال:
  واندرعت كل علاة عنس
  تدرع الليل إذا ما يمسي وقال ابن عباد: اندرع العظم من اللحم: انخلع. قال: واندرع بطنه: امتلأ، قال: واندرع القمر من السحاب: خرج. ومما يستدرك عليه: الدرع بالكسر: الثوب الصغير تلبسه الجارية الصغيرة في بيتها. وقوم درع، بالضم: أنصافهم بيض، وأنصافهم سود. ودرع الماء، كعنى: مثل أدرع، والاسم الدرعة، بالضم. والادراع، مشددة: التقدم في السير. وفي المثل: اندرع اندراع المخة، وانقصف انقصاف البروقة ودرعة، بالكسر: اسم عنز، قال عروة بن الورد:
  ألما أغزرت في العس برك                      ودرعة بنتها نسيا فعالـي ويقال: هو أدرع منه، أي أفقر.ومن المجاز: ادرع الخوف، أي جعله شعاره، كأنه لبسه لشدة لزومه. ودرع الخولاني، بالفتح، عن الصنابحي وغيره. والقاضي تاج الدين يحيى بن القاسم بن درع التغلبي التكريتي، بالكسر، مات سنة ستمائة وست عشرة.

##### Türkçe

**درع** demir(den), kesre ile: **الزردية**’dir; müennestir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi: Ebû Ubeyde, **الدرع**’ın bazen müzekker, bazen müennest olabildiğini hikâye etti; Lihyânî de hikâye etti: **درع سابغة** ve **درع سابغ**. Ebû’l-Ahzer el-Himânî, müzekker olarak (kullanım)da dedi:
  “**مقلصا بالدرع ذي التغضن**
  **يمشي العرضنى في الحديد المتقن**”
Azda cem‘i: **أدرع** ve **أدراع**. Çokta: **دروع**. A‘şâ dedi:
  “**واختار أدراعه أن لا يسب بها                      ولم يكن عهده فيها بخـتـار**”
Onun tasğîri **دريع**’dir; **هاء**sız; kıyasa aykırı şâzdır; çünkü onun kıyası **هاء** iledir; ve bu darbden şâz olan şeylerden biridir. Ve kadından **الدرع**: onun gömleğidir. O müzekkerdir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve müennest de olabilir. Lihyânî dedi: müzekkerdir, başka değil. Cem‘i: **أدراع**. **التهذيب**’de: **الدرع**: kadının ortasını yardığı bir elbisedir; ona iki kol yapar; ve iki yan yırtmacını diker. Ve **رجل دارع**: üzerinde **درع** olan (kimsedir); sanki **ذو درع** gibidir; şu misal gibi: **لابن** ve **تامر**.

İbn Abbâd dedi: **الدرعية**, kesre ile, ok uçlarından: zırhta delip geçen(ler)dir; cem‘i: **دراعي**.

Ve **ذو الدروع**: Kindelî Fer‘ân’dır; Belhâris b. Amr’dandır; Sâgânî onu nakletti.

Ve **المدرعة**, **مكنسة** gibi: **الدراعة** gibi bir elbisedir; ve ancak özellikle yünden olur; Leys bunu söyledi. Ve denildi ki: **الدراعة**: önü yarık bir tanedir. Ebû Leylâ bazı bedevîlerden şu beyti okudu:
  “**يوم لخلاني ويوم للمال**
  **مشمرا يوما، ويوما ذيال**

  **مدرعة يوما، ويوما سربال**”
Bundan, Ebû’d-Derdâ hadisi -Allah ondan razı olsun-: “Onu abdest aldırdım; üzerinde dar kollu bir **مدرعة** vardı; elini **المدرعة**’nin altından çıkardı da abdest aldı.” **الصحاح**’ta: **تدرع**: **الدرع**’ı ve **المدرعة**’yi de giydi. Bazen de “**تمدرع**” derler; onu giydiğinde; yani **المدرعة**’yi; **الصحاح**’ın nassı böyledir. **المصنف** zamiri elbiseye döndürdü; sonra dedi: bu zayıf bir lugattır; ve **المصنف** için maddenin sonunda **تدرع** gelecektir. Halîl dedi: **الدرع** ile **الدراعة** ile **المدرعة** isimleri arasında, sıfatça farklılıkları sebebiyle, sözde îcâz muradıyla ayırım yaptılar; ve “**تدرع** onun **مدرعة**’sini”, “**ادرعها**” ve “**تمدرعها**”; iştikak hâlinde, ziyâdenin asılla birlikte bırakılmasında olanı, manayı tamamlamak, onu korumak ve ona delâlet etmek için yüklendiler. Görmez misin ki onlar “**تمدرع**” dediklerinde -iki lugatın daha kuvvetlisi olsa da- kendilerini şu duruma arz etmiş olurlar: maksatlarının bilinmemesi; **الدرع**’dan mı, yoksa **المدرعة**’den mi? Bu, kelimedeki ziyâdenin onlarda haramlığına delildir; ta ki onu asılların ikrârı gibi ikrâr ettiler. Bunun benzeri: **تمسكن** ve **تمسلم**. Ve **المدرعة**: eğer (eyer) **الرحل**’in sıfatıdır; “belli olduğunda”; nüshalarda böyle. Doğrusu: ondan son **الواسطة** başlarının göründüğüdür. Ezherî’nin nassı: ondan **الوسط** ve **الآخرة**’nin iki başı göründüğünde.

Ve **الأدرع** atlardan ve koyunlardan: başı kararıp geri kalanı beyaz olan(dır); dişisi **درعاء**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: **فرس أدرع**: başı ve boynu beyaz, geri kalanı siyah olduğunda; ve bunun tersi de söylenmiştir. Ve melez için denir: “O mutlaka **لمعلهج**’dir” ve “O mutlaka **لأدرع**’dır”; bu, **علهج**’te geçmişti.

Ve **الأدرع**: Hacer es-Sülemî’nin babasıdır; Sâgânî onu nakletti. **حجر** maddesinde dedi: o bilinen(kişidir); ve o, damme ile sonra sükûndur.

Onun vefatı: Hemdân’da **الأسفع بن الأدرع**; Hâfız onu zikretti. Ve **الأدرع**: Kûfe’de reis olan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ubeydullah b. Abdullah b. Hasan b. Ali b. Muhammed b. Hasan b. Ca‘fer b. Hasan el-Müsennâ b. Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib -Allah onlardan razı olsun-’un lakabıdır. Denildi ki: ona bu lakap verildi; çünkü onun çok **أدراع**’ı vardı. Tâcüddîn İbn Mu‘iyye dedi: çünkü o **أسدا أدرع** (bir **أدرع** aslan) öldürdü. Kûfe’de öldü ve **الكناسة**’de defnedildi. Babası, Me’mûn tarafından Kûfe’de emir idi. Kardeşi Ebû’l-Hasan Ali b. Ubeydullah, **باعز** lakaplı; onun zikri **ب ع ز**’de geçmişti. Onun oğlu Muhammed b. Ali b. Ubeydullah; onun zikri de **ق ذ ر**’de geçmişti. Hâfız ikisini **التبصير**’de zikretti. Ve Kûfe’de, Horasan’da, **ما ورا النهر**’de ve başka çeşitli beldelerde Hasenî Alevîlerden **الأدرعيون** ona nisbet edilir. Onun nesli, oğullarından Ebû Ali Ubeydullah, Ebû Muhammed el-Kâsım ve Ebû Abdullah Muhammed’den devam etti; bunların her birinin nesilleri vardır; onları **المشجرات**’te zikrettik. Ve **الدرع** harekeli: koyunun göğsünde ve boğaz çukurunda beyazlık, budunda siyahlıktır; Leys onu nakletti; ve o **درعاء**’dır; yani koyun ve at. Ve denildi ki: **شاة درعاء**: gövdesi siyah, başı beyaz. Ve denildi ki: boynu ve başı siyah, geri kalanı beyaz olandır. Ebû Zeyd, koyunların (özellikle) **الضأن**’dan olan alacalarında dedi: eğer dişi koyunun boynu karardıysa o **درعاء**’dır. Ebû Saîd dedi: **شاة درعاء**: rengi farklı olandır. İbn Şümeyl dedi: **الدرعاء**: siyah olandır; ancak boynu beyazdır; ve kızıl olup boynu beyaz olan da; işte o **الدرعاء**’dır. Eğer başı boynuyla birlikte beyaz olursa o da **درعاء**’dır. Ezherî dedi: söz, Ebû Zeyd’in dediğidir; ön kısmı karardığında **درعاء** diye adlandırıldı; **الليالي الدرع**’a benzetme olarak.

Ve **ليلة درعاء**: ayı, sabahın yüzü (tan yeri) sırasında doğar; geri kalanı siyah karanlıktır; bununla benzetilir. Ve **ليال درع**; damme ile, sonra sükûn ile, kıyasa göre; çünkü onun bir tanesi **درعاء**’dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **درع**, **صرد** gibi, kıyasa aykırı olarak; Ebû Ubeyde’den. Ebû Hâtim dedi: bunu ondan başkasından işitmedim; **الصحاح**’ta olduğu gibi; beyazları takip eden üç (gece) için. Asma‘î dedi: ayın gecelerinde -**الليالي البيض**’dan sonra- üç **درع** vardır; **صرد** gibi. Ebû Ubeyde de böyle dedi; ancak o dedi ki: kıyas, **درع**’ın **درعاء**’nın cem‘i olmasıdır. Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: “ve üç **ظلم**”; **درعة** ve **ظلمة**’nin cem‘i; **درعاء** ve **ظلماء**’nın cem‘i değil. Ezherî dedi: bu doğrudur; ve o kıyastır. İbn Berrî dedi: **درعاء**, “üç **ظلم**” sözlerinde **ظلم**’a tâbi kılınarak **درع** üzerine cem‘ edildi; ve **فعلاء**’nın cem‘inin **فعل** üzerine geldiğini **درعاء**’dan başka işitmedik. Sonra onun “**تلي البيض**” sözü: bununla murad, on altıncı, on yedinci ve on sekizinci gecedir; başlarının kararması ve geri kalanının beyazlaması sebebiyle. Asma‘î, Ebû Zeyd ve İbn Şümeyl’in sözü bunda ihtilaf etmedi. Ve denildi ki: o, on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci gecedir; bu da, bazısının siyah bazısının beyaz olması sebebiyledir. Ebû Ubeyde dedi: **الليالي الدرع**: ayın sonundan, göğüsleri siyah, kuyrukları beyaz olanlardır; ve ayın başından, göğüsleri beyaz, kuyrukları siyah olanlardır.

وقال ابن عباد: **درع النخل**، كـ**صرد**: **الجمار**’dan **الليف**’in giyindiği şeydir; bir tanesi **درعة**’dır, ḍamm ile; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **بنو الدرعاء**، فتح ile med ile: Araplardan bir kabiledir; bunu **ابن دريد** **الجمهرة**’de nakletti, ona **ابن سيده** **المحكم**’de tâbi oldu; ve onlar: **عدوان بن عمرو**’dan bir haydır; ve onlar **بني هذيل**’den **بني سهم** içinde müttefiktirler. Ve **صاحب اللسان** dedi: **ابن بري**’nin güvenilir haşiyelerinden bir nüshanın haşiyesinde sureti şu olanı gördüm: **الهذليين**’in şiirlerinin sahih nüshasında olan **الذرعاء**’dır, **فعلاء** vezni üzere; ve bunu **ابن التولمية** de - **المقصور والممدود**’da - evvelinde mu‘ceme **ذال** ile hikâye etti; ve zannederim ki **ابن سيده** burada onun zikrinde **ابن دريد**’e tâbi oldu. وقال ابن عباد: **درع الشاة**، كـ**منع**، **يدْرَعها** **درعا**: onu boynunun tarafından yüzdü. Dedi: ve **درع رقبته** yahut **يده**: onu kırmadan eklemden söktüğü vakit. Ve başkası dedi: **درعة**، فتح ile: Mağrib’de **سجلماسة** yakınında bir beldedir; tüccarlarının çoğu Yahudilerdir. Ve ona nisbet edildi: **أبو القاسم بن أحمد** lakaplı **بلغازي الغيلالي الدرعي**; dokuz yüz elli bir senesinde vefat eden; ve o, söyleyendir: “Her kim beni gördü, yahut beni göreni gördü, ateşe girmedi”; bunu ondan imam **اليوسي** naklettiği gibi. Ve onlardan: zâhid imam **النوال محمد بن محمد بن عمر بن ناصر الدرعي**; yüz seksen beş senesinde vefat eden; ve o, **أبو الإقبال أحمد**’ın babasıdır. Ve bu **أبو الإقبال**’dan alanlardan, şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhleri: **أبو العباس أحمد بن مصطفى بن أحمد المالكي** ve **محمد ابن منصور السفطي** ve **محمد بن عبد الرحمن بن عبد القادر الفاسي** ve başkalarıdır; ve onlar ilim ve riyaset ehl-i beytidir. Ve **دريعة**، كـ**جهينة**: Yemen’de bir beldedir; ve **دريعاء**، كـ**حميراء**: **زبيد**’de bir beldedir; Allah Teâlâ onu korusun; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **درع الزرع**، كـ**عنى**: onun bir kısmını yedi; **ابن الأعرابي**’den. Ve bazı bedevîler dedi: **عشب** **درع** ve **ترع** ve **ثمع** ve **دمظ** ve **ولج** كـ**كتف**; yani tazedir. Ve **الهجيمي** dedi: **درعة**’da (ḍamm ile) olurlar; otlakları sularının çevresinden ve bunun benzerinden çekildiği vakit. Ve gerçekten **أدرعوا** **إدراعا**. Ve **ابن الأعرابي** hikâye etti: **ماء مدرع**، كـ**محسن**; ve **ابن عباد** onu **معظم** gibi ضبط etti. Ve **ابن سيده** birinci ضبطta dedi: ve onu haklı bulmam: çevresindeki mer‘ayı yedi de biraz uzaklaştı; ve o, **المطلب**’ın altındadır. Ve bunun gibi **روضة مدرعة**، كـ**محسنة**: çevresindekini yedi; yine **ابن الأعرابي**’den. Ve **ابن شميل** dedi: **أدرع الشهر إدراعا**: yarısını geçti; ve onun **إدراعه**: evvelinin karalığıdır. وقال ابن عباد: **أدرع النعل في يده**: kayışını topuğu tarafından eline soktuğu vakit. Ve bunun gibi, her neyi bir şeyin iç boşluğuna sokarsan, muhakkak onu **أدرعته**. Ve **درعه** **تدريعا**: ona **الدرع** giydirdi; yani demir zırhı. Ve **درع المرأة** **تدريعا**: ona **الدرع** giydirdi; yani gömleği. **كثير** dedi:
  Ve onu, kapalı (kilitli) iken, yırtık (koltuk altı açılmış) olarak zırhladılar; hâlbuki onun zırhı, henüz onun arzusuna giydirilmemişti.

Ve **درع الرجل** **تدريعا**: ilerledi; **ابن عباد**’dan; ve **اندرع** **اندراعا**: yürüyüşte ilerlediği vakit. **القطامي** bir çölü vasfederek dedi:
  Levhalı bir yerde kestim; toprağı, kervanın önünde, ilerleyişle ilerleyerek.

Ve **شمر** dedi: **درع** **تدريعا**: boğduğu vakit. Ve **أبو زيد** dedi: **درعته** **تدريعا**: boynunu senin **دراع**’ın ile pazun arasına koyup onu boğduğun vakit. Ve **الأزهري** dedi: **الإيادي** bana, **أبو عبيد** için, **الأموي**’den okuttu: **التذريع**: mu‘ceme **ذال** ile: boğmadır. Ve denilir: Ondan bir şey sordum da ne **وطش** etti ne de **درع**; yani bana bir şey açıklamadı.

Ve **ادرعت المرأة**، **افتعلت** üzere: **الدرع**’ı giydi; yani gömleği. Ve **أبو عمر** inşad etti:
  Ve karanlık bir gecenin cilbabını giyin,
  Simsiyah, koyu; sanki **السندس**’ün rengi gibi.

Ve **ادرع الرجل**: **الدرع**’ı giydi; yani demir zırhı; **تدرع** gibi; bunu **الجوهري** nakletti ve inşad etti:
  Eğer Amr’a rastlarsan, muhakkak zırhlı birine rastlamışsındır;
  Ve onun himmeti ne deve sürüsüdür ne de koyun.

Ve mecazdandır: Falan **ادرع** etti geceyi; karanlığına girdiği vakit, yürür; aslında onda **تدرع** vardır; sanki gecenin karanlığını giydi de onunla örtündü. Ve ondan onların sözü: “Eteği sıva, ve geceyi giyin”; yani ihtiyatı kullan, ve geceyi deve edin; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **اندرع** şu işi yapar ve **اندرأ**; yani itildi. Dedi:
  Ve her uzun boylu dişi deve süratle itildi;
  Akşamladığı vakit geceyi giyinir.

وقال ابن عباد: **اندرع العظم من اللحم**: sıyrıldı. Dedi: ve **اندرع بطنه**: doldu. Dedi: ve **اندرع القمر من السحاب**: çıktı. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الدرع** kesr ile: küçük elbise; küçük cariye onu evinde giyer. Ve **قوم درع**، ḍamm ile: yarıları beyaz, yarıları siyah olanlardır. Ve **درع الماء**، كـ**عنى**: **أدرع** gibidir; ve isim **الدرعة**’dır, ḍamm ile. Ve **الادراع**, şeddeli: yürüyüşte ilerlemedir. Ve meselde: “**اندرع** iliğin ilerleyişi gibi, ve **انقصف** **البروقة**’nın kırılışı gibi.” Ve **درعة** kesr ile: bir keçinin adıdır. **عروة بن الورد** dedi:
  Niçin **العس**’ta çöktüğünde bol yağmur yağdırmadın;
  Hâlbuki **درعة** onun kızı, benim işlerimi unuttu.

Ve denilir: O, ondan daha **أدرع**’dır; yani daha fakirdir. Ve mecazdandır: Korkuyu **ادرع** etti; yani onu şiarı kıldı; sanki onu, ona sıkı yapışmasından dolayı giydi. Ve **درع الخولاني**، فتح ile; **الصنابحي** ve başkasından. Ve kadı **تاج الدين يحيى بن القاسم بن درع التغلبي التكريتي**، kesr ile; altı yüz on altı senesinde öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَرِعَ
1 دَرِعَ درع , aor. دَرَعَ , inf. n. دَرَعٌ, He (a horse, and a sheep or goat,) was black in the head, and white [in the other parts]: or, as some say, was black in the head and neck. (Msb: [in my copy of which is an evident omission, which I have supplied: see أَدْرَعُ.]) [See also دَرَعٌ, below.]

درّع
2 درّع درع , inf. n. تَدْرِيعٌ, (S, K,) He clad a man with a دِرْع, (K,) i. e. a درع of iron [or coat of mail]: (TA:) and a woman with a قَمِيص [or shift]. (S, K.)

ادرع الشَّهْرُ
4 ادرع الشَّهْرُ ذ , (K,) inf. n. اـِدْرَاعٌ, (TA,) The month passed its half. (ISh, K.) اـِدْرَاعُهُ also signifies The blackness of its first part. (ISh.)

5 تَدَرَّعَ see 8, in three places.

اِدَّرَعَ
8 اِدَّرَعَ أدرع ادرع درع ٱدرع He (a man) clad himself with a دِرْعٌ (S K) of iron [i. e. a coat of mail]; (K;) as also ↓ تدرّع. (S, K.) And اِدَّرَعَتْ She (a woman) clad herself with a دِرْع, (S, K,) i. e. a قَمِيص [or shift]. (S, TA.) ― -b2- ادّرع مِدْرَعَةً, and ↓ تدرّعها, and ↓ تَمَدْرَعَهَا, (Kh,) and ↓ تدرّع alone, (S,) and ↓ تَمَدْرَعَ, (S, K,) but this last is of weak authority, (S,) He clad himself with a مِدْرَعَة [q. v.]. (S, K,) ― -b3- ادّرع فُلَانٌ اللَّيْلِ (tropical:) Such a one entered into the darkness of the night, journeying therein; (K, TA;) like اِغْتَمَدَ اللَّيْلَ. (S and L in art. غمد.) Hence the saying, (TA,) شَمِّرْ ذَيْلًا وَادَّرِعْ لَيْلًا (tropical:) Use thou prudence, or precaution, or good judgment, and journey all the night. (S, K.) [See also art. شمر.] ― -b4- ادّرع الخَوْفَ (tropical:) He made fear as it were his innermost garment; by closely cleaving to it. (TA.)

تَمَدْرَعَ
Q. Q. 2 تَمَدْرَعَ تمدرع : see 8, in two places.

دِرْعٌ
دِرْعٌ درع A coat of mail; syn. زَرَدِّيَةٌ: (IAth, Msb, TA:) [or a coat of defence of any kind; being a term applied in the S and K &c. to a يَلَبَة, i. e. a coat of defence of skins, or of camel's hide:] and also, of plate-armour: (AO, in his book on the دِرْع and بَيْضَة, cited in the TA voce مِغْفَرٌ:) [but the first is the most general, and proper, meaning:] as meaning a دِرْع of iron, it is fem.; (S, Mgh, K *) or mostly so; (Msb;) but sometimes masc.: (K:) AO says that it is masc. and fem.; (S, TA;) and so Lh: (TA:) pl. أَدْرُعٌ and أَدْرَاعٌ and دُرُوعٌ; (S, Msb, K;) the first and second, pls. of pauc.; the third, a pl. of mult. (S.) The dim. is ↓ دُرَيْعٌ, which is anomalous, (S, Msb, K,) for by rule it should be with ة; (S;) or this may be [a regular form] of the dial. of those who make the word masc.; and some say ↓ دُرَيْعَةٌ. (Msb.) ― -b2- Also A woman's قَمِيص [or shift]; (S, Msb, K;) a garment, or piece of cloth, in the middle of which a woman cuts an opening for the head to be put through, and to which she puts arms [or sleeves], and the two openings of which [at the two sides] she sews up: (T, TA:) or a woman's garment which is worn above the قَمِيص: or, accord. to El-Hulwánee, one of which the opening for the head to pass through extends towards, or to, the bosom; whereas the قميص is one of which the slit is towards, or to, the shoulder-joint; but this [says Mtr] I find not in the lexicons: (Mgh:) a small garment which a young girl wears in her house, or chamber, or tent: (TA:) as meaning a woman's دِرْع, it is masc., (Lh, S, Mgh, Msb, K,) only; (Lh;) or sometimes fem.: (TA:) pl. أَدْرَاعٌ. (S, K.) [See a verse cited voce مِجْوَلٌ.]

دَرَعٌ
دَرَعٌ درع Whiteness in the breast of a sheep, or goat, and in its نَحْر [or part where it is slaughtered, but وَنَحْرِهَا, in the K, is probably a mistranscription, for وَنَحْوِهَا, meaning and the like thereof, i. e., of the sheep, or goat], and blackness in the thigh. (Lth, K.) [See also 1; and see دُرْعَةٌ.]

لَيَالٍ دُرَعٌ
لَيَالٍ دُرَعٌ ليال درع : see أَدْرَعُ.

دُرْعَةٌ
دُرْعَةٌ درع درعه درعة , in a horse, and in a sheep or goat, Blackness of the head, and whiteness [of the other parts]: or, accord. to some, blackness of the head and neck: a subst. from دَرِعَ [q. v.]. (Msb.) ― -b2- See also أَدْرَعُ, in the middle of the paragraph.

دِرْعِيَّةٌ
دِرْعِيَّةٌ درعي درعيه درعية , applied to an arrow-head or the like, Penetrating into, or piercing through, the coats of mail: pl. دَرَاعِىُّ. (Ibn-'Abbád, K.)

دُرَيْعٌ
دُرَيْعٌ دريع and دُرَيْعَةٌ: see دِرْعٌ.

دُرَّاعَةٌ
دُرَّاعَةٌ دراعه دراعة : see مِدْرَعَةٌ, in four places.

دَارِعٌ
دَارِعٌ دارع Having, or possessing, a دِرْع [or coat of mail]: (Mgh:) or a man having upon him a دِرْع; (S, K;) as though having, or possessing, a دِرْع; [being properly a possessive epithet] like لَابِنٌ and تَامِرٌ. (S.)

أَدْرَعُ
أَدْرَعُ ذ , applied to a horse, and to a sheep or goat, Having a black head, the rest being white: (S, Msb, * K:) or, as some say, having a black head and neck, (Msb, TA,) the rest being white: (TA:) or having a white head and neck, the rest being black: (TA:) fem. دَرْعَآءُ: (S, Msb:) pl. دُرْعٌ: (S:) or دَرْعَآءُ signifies having what is termed دَرَعٌ [q. v.]; applied to a sheep or goat, (K,) and to a mare: (TA:) or a sheep or goat black in the body, and white in the head: or black in the neck and head, the rest of her being white: or, accord. to AZ, a ewe having a black neck: or, accord. to Aboo-Sa'eed, sheep or goats differing in colour: or, accord. to ISh, black except in having the neck white: and red [or brown], but having the neck white: and also, having the head with the neck white: accord. to Az, the right explanation is that given by AZ, meaning having the fore part black; being likened to the nights termed دُرَعٌ; or the latter are likened to the former: and hence, (TA,) ― -b2- لَيْلَةٌ دَرْعَآءُ (tropical:) A night of which the moon rises at the dawn, (K,) or at the commencement of the dawn; the rest thereof being black, and dark. (TA.) And ↓ لَيَالٍ دُرَعٌ, (S, K,) said by AHát to have been heard by him only on the authority of AO, but so accord. to As and A 'Obeyd and AHeyth, (TA,) and دُرْعٌ; (K;) the former contr. to rule, for by rule it should be دُرْعٌ, its sing. being دَرْعَآءُ; (A 'Obeyd, S;) or, accord. to AHeyth, you say ثَلَاثٌ دُرَعٌ وَثَلَاثٌ ظُلَمٌ, and دُرَعٌ and ظُلَمٌ are pls. of ↓ دُرْعَةٌ and ظُلْمَةٌ, not of دَرْعَآءُ and ظَلْمَآءُ; and Az says that this is correct and regular; but IB says that دَرْعَآءُ has دُرَعٌ for its pl. for the purpose of assimilation to ظُلَمٌ in the saying ثَلَاثٌ ظُلَمٌ وَثَلَاثٌ دُرَعٌ, and that no other instance had been heard by him of a word of the measure فَعْلَآءُ having a pl. of the measure فُعَلٌ; (TA;) (tropical:) Three nights of the month which follow those called البِيضُ; (As, S, K; *) namely, the sixteenth and seventeenth and eighteenth nights; (TA;) because of the blackness of their first parts, and the whiteness of the rest thereof: (S, K:) there is no difference in what As and AZ and ISh say respecting them: but some say that they are the thirteenth and fourteenth and fifteenth; because part of them is black and part of them white: [this, however, seems to have originated from a misunderstanding of an explanation running thus; three nights of the month which follow those called البِيض, which, meaning the latter, are the thirteenth &c.; for the thirteenth and fourteenth and fifteenth are all white:] or, accord. to AO, اللَّيَالِى الدُّرَعُ signifies the nights of which the fore parts are black and the latter parts white, of the end of the month; and those of which the fore parts are white and the latter parts black, of the commencement of the month. (TA.) ― -b3- أَدْرَعُ also signifies (assumed tropical:) One whose father is free, or an Arab, and whose mother is a slave; syn. هَجِينٌ; (K;) as also مُعَلْهَجٌ. (TA.) And قَوْمٌ دُرْعٌ (tropical:) A people, or company of men, of whom half are white and half black. (TA.)

مِدْرَعٌ
مِدْرَعٌ مدرع : see the following paragraph.

مِدْرَعَةٌ
مِدْرَعَةٌ مدرع مدرعه مدرعة A certain garment, [a tunic,] like that called ↓ دُرَّاعَةٌ, never of anything but wool, (Lth, K,) [and having sleeves; for] mention is made, in a trad., of a مدرعة narrow in the sleeve; wherefore the wearer, in performing the ablution termed وُضُوْء, put forth his arm from beneath the مدرعة, and so performed that ablution: (TA:) accord. to some, the ↓ درّاعة is a [garment of the kind called] جُبَّة, slit in the fore part; (TA;) [thus resembling a kind of جُبَّة worn by persons in Northern Africa, reaching to, or below, the knees, and having the two front edges sewed together from the bottom, or nearly so, to about the middle of the breast: it is said in the MA to be a wide vest or shirt; a large جُبَّة: and the مِدْرَعَة is there said to be a woollen دُرَّاعَة; a woollen tunic: El-Makreezee (cited by De Sacy in his “ Chrest. Arabe, ” 2nd ed., vol. i., p. 125,) describes the ↓ دراّعة as a garment worn in Egypt particularly by Wezeers, slit in the fore part to near the head of the heart, with buttons and loops: Golius describes it as “ tunica gossipina, fere grossior; ” adding, “ estque exterior tum virilis tum muliebris; ” as on the authority of J, who says nothing of the kind, and of the Loghat Neamet-Allah: and as epomis, seu amiculum quod humeris injicitur; on the authority of Ibn-Maaroof: J only says,] the ↓ مِدْرَع and مِدْرَعَة are one; and ↓ دُرَّاعَةٌ is sing. of, or signifies one of what are called, دَرَارِيعُ: (S:) the pl. of مدرعة is مَدَارِعُ. (MA.) -A2- Also The [appendage called] صُفَّة [q. v.] of a رَحْل [or camel's saddle], when the heads of the وَاسِطَة [or fore part (Az says the وَسَط, accord. to the TA,)] and the آخِرَة [or hinder part] appear from [above] it. (K.)

##### Türkçe

**دَرِعَ**
1 **دَرِعَ** **درع** , muzâri‘ **دَرَعَ** , mastar ismi **دَرَعٌ**, O (bir at, ve bir koyun yahut keçi,) başında siyah, [diğer kısımlarında] beyaz idi: yahut, bazılarının dediğine göre, baş ve boyunda siyah idi. (Msb: [benim nüshamda açık bir düşme vardır; onu ben tamamladım: **أَدْرَعُ**’a bak.]) [Aşağıda **دَرَعٌ**’a da bak.]

**درّع**
2 **درّع** **درع** , mastar ismi **تَدْرِيعٌ**, (S, K,) O, bir adamı bir **دِرْع** ile giydirdi, (K,) yani demirden bir **درع** [yahut zırh]: (TA:) ve bir kadını bir **قَمِيص** [yahut gömlek] ile. (S, K.)

**ادرع الشَّهْرُ**
4 **ادرع الشَّهْرُ** **ذ** , (K,) mastar ismi **اـِدْرَاعٌ**, (TA,) Ay yarısını geçti. (ISh, K.) **اـِدْرَاعُهُ** ayrıca, onun ilk kısmının siyahlığı manasına gelir. (ISh.)

5 **تَدَرَّعَ**: 8’e bak, üç yerde.

**اِدَّرَعَ**
8 **اِدَّرَعَ** **أدرع** **ادرع** **درع** **ٱدرع** O (bir adam) demirden bir **دِرْعٌ** (S K) [yani bir zırh] ile giyindi; (K;) ve ayrıca ↓ **تدرّع**. (S, K.) Ve **اِدَّرَعَتْ** O (bir kadın) bir **دِرْع** ile giyindi, (S, K,) yani bir **قَمِيص** [yahut gömlek]. (S, TA.) ― -b2- **ادّرع مِدْرَعَةً**, ve ↓ **تدرّعها**, ve ↓ **تَمَدْرَعَهَا**, (Kh,) ve ↓ **تدرّع** yalnız, (S,) ve ↓ **تَمَدْرَعَ**, (S, K,) fakat bu sonuncusu zayıf rivayetlidir, (S,) O, bir **مِدْرَعَة** [bk. o] ile giyindi. (S, K,) ― -b3- **ادّرع فُلَانٌ اللَّيْلِ** (mecaz:) Böyle biri gecenin karanlığına girdi, onun içinde yolculuk ederek; (K, TA;) **اِغْتَمَدَ اللَّيْلَ** gibi. (S ve L, **غمد** maddesinde.) Buradan şu söz (TA): **شَمِّرْ ذَيْلًا وَادَّرِعْ لَيْلًا** (mecaz:) Sen tedbir kullan, yahut sakınma, yahut iyi görüş, ve bütün gece yolculuk et. (S, K.) [Ayrıca **شمر** maddesine bak.] ― -b4- **ادّرع الخَوْفَ** (mecaz:) O, korkuyu sanki en iç giysisi yaptı; ona sıkıca yapışmak suretiyle. (TA.)

**تَمَدْرَعَ**
Q. Q. 2 **تَمَدْرَعَ** **تمدرع**: 8’e bak, iki yerde.

**دِرْعٌ**
**دِرْعٌ** **درع** Zırh; eş anlamlısı **زَرَدِّيَةٌ**: (IAth, Msb, TA:) [yahut her türden savunma giysisi; S ve K vb.’de **يَلَبَة**’ye, yani derilerden yahut deve derisinden savunma giysisine, uygulanan bir terimdir:] ve ayrıca, levha zırh: (AO, **دِرْع** ve **بَيْضَة** hakkındaki kitabında; TA’da **مِغْفَرٌ** maddesinde nakledilmiştir:) [fakat birincisi en genel ve asıl manadır:] demirden bir **دِرْع** manasında iken müennestir; (S, Mgh, K *) yahut çoğunlukla böyledir; (Msb;) fakat bazen müzekkerdir: (K:) AO onun müzekker ve müennest olduğunu söyler; (S, TA;) Lh de böyledir: (TA:) çoğulu **أَدْرُعٌ** ve **أَدْرَاعٌ** ve **دُرُوعٌ**; (S, Msb, K;) birinci ve ikinci, azlık çoğullarıdır; üçüncü, çokluk çoğuludur. (S.) Tasğîri ↓ **دُرَيْعٌ**’dur; bu şâzdır, (S, Msb, K,) çünkü kaideye göre ة ile olmalıydı; (S;) yahut bu, kelimeyi müzekker yapanların lehçesinin [düzenli bir şekli] olabilir; ve bazıları ↓ **دُرَيْعَةٌ** der. (Msb.) ― -b2- Ayrıca kadının **قَمِيص**’i [yahut gömleği]; (S, Msb, K;) ortasında kadının başını geçirmesi için bir yarık kestiği ve ona kollar [yahut kollar/yenler] taktığı ve iki açıklığını [iki yandaki] diktiği bir elbise yahut kumaş parçası: (T, TA:) yahut kadının **قَمِيص** üstüne giydiği bir kadın elbisesi: yahut El-Hulwánee’ye göre, başın geçmesi için olan açıklığı göğse doğru yahut göğse kadar uzanan; hâlbuki **قميص** omuz eklemine doğru yahut ona kadar olan yırtmacı bulunan bir elbisedir; fakat bunu [der Mtr] sözlüklerde bulmuyorum: (Mgh:) genç kızın evinde yahut odasında yahut çadırında giydiği küçük bir elbise: (TA:) kadının **دِرْع**’ı manasında iken yalnız müzekkerdir, (Lh, S, Mgh, Msb, K,) (Lh;) yahut bazen müennestir: (TA:) çoğulu **أَدْرَاعٌ**. (S, K.) [**مِجْوَلٌ** maddesinde zikredilen bir beyte bak.]

**دَرَعٌ**
**دَرَعٌ** **درع** Koyunun yahut keçinin göğsünde beyazlık, ve onun **نَحْر**’inde [yahut boğazlandığı yerinde; fakat K’deki **وَنَحْرِهَا** muhtemelen bir yazım yanlışıdır; **وَنَحْوِهَا** yerine, “ve benzeri” manasında, yani koyunun yahut keçinin], ve butta siyahlık. (Lth, K.) [1’e de bak; ve **دُرْعَةٌ**’ye bak.]

**لَيَالٍ دُرَعٌ**
**لَيَالٍ دُرَعٌ** **ليال درع**: **أَدْرَعُ**’a bak.

**دُرْعَةٌ**
**دُرْعَةٌ** **درع** **درعه** **درعة** , atta ve koyun yahut keçide, başın siyahlığı ve [diğer kısımların] beyazlığı: yahut bazılarının görüşüne göre, baş ve boynun siyahlığı: **دَرِعَ**’dan türemiş bir isimdir [bk. o]. (Msb.) ― -b2- Paragrafın ortasında **أَدْرَعُ**’a da bak.

**دِرْعِيَّةٌ**
**دِرْعِيَّةٌ** **درعي** **درعيه** **درعية** , ok ucu yahut benzeri için kullanılır: zırhların içine nüfuz eden yahut zırhları delen: çoğulu **دَرَاعِىُّ**. (Ibn-‘Abbád, K.)

**دُرَيْعٌ**
**دُرَيْعٌ** **دريع** ve **دُرَيْعَةٌ**: **دِرْعٌ**’a bak.

**دُرَّاعَةٌ**
**دُرَّاعَةٌ** **دراعه** **دراعة**: **مِدْرَعَةٌ**’ye bak, dört yerde.

**دَارِعٌ**
**دَارِعٌ** **دارع** Bir **دِرْع** [yahut zırh] sahibi olan: (Mgh:) yahut üzerinde bir **دِرْع** bulunan adam; (S, K;) sanki bir **دِرْع** sahibi olan; [aslında izafet sıfatı olup] **لَابِنٌ** ve **تَامِرٌ** gibidir. (S.)

**أَدْرَعُ**
**أَدْرَعُ** **ذ** , ata ve koyun yahut keçiye uygulanır: başı siyah olup geri kalanı beyaz olan: (S, Msb, * K:) yahut bazılarının dediğine göre, başı ve boynu siyah olup, geri kalanı beyaz olan, (Msb, TA,) : (TA:) yahut başı ve boynu beyaz olup geri kalanı siyah olan: (TA:) müennesi **دَرْعَآءُ**: (S, Msb:) çoğulu **دُرْعٌ**: (S:) yahut **دَرْعَآءُ**, **دَرَعٌ** diye adlandırılan şeye sahip olan manasına gelir [bk. o]; koyun yahut keçiye uygulanır, (K,) ve bir kısrağa: (TA:) yahut gövdesi siyah, başı beyaz olan koyun yahut keçi: yahut boynu ve başı siyah, geri kalanı beyaz olan: yahut AZ’ye göre, boynu siyah olan bir koyun: yahut Aboo-Sa‘eed’e göre, renkçe farklı olan koyunlar yahut keçiler: yahut ISh’ye göre, boynu beyaz olmak dışında siyah olan: ve kızıl [yahut kahverengi], fakat boynu beyaz olan: ve ayrıca, başı boyunla birlikte beyaz olan: Az’ye göre doğru açıklama AZ’nin verdiğidir; ön kısmı siyah olan manasında; **دُرَعٌ** diye adlandırılan gecelere benzetilmiştir; yahut onlar bunlara benzetilmiştir: ve buradan, (TA,) ― -b2- **لَيْلَةٌ دَرْعَآءُ** (mecaz:) ayın fecrde yükseldiği, (K,) yahut fecrin başlangıcında; geri kalanı siyah ve karanlık olan gece. (TA.) Ve ↓ **لَيَالٍ دُرَعٌ**, (S, K,) AHát’ın, bunu yalnız AO’nun rivayetiyle işittiğini söylediği; fakat As ve A ‘Obeyd ve AHeyth’e göre de böyledir, (TA,) ve **دُرْعٌ**; (K;) birincisi kaideye aykırıdır; çünkü kaideye göre **دُرْعٌ** olmalıydı; onun tekili **دَرْعَآءُ** olduğundan; (A ‘Obeyd, S;) yahut AHeyth’e göre, sen **ثَلَاثٌ دُرَعٌ وَثَلَاثٌ ظُلَمٌ** dersin; ve **دُرَعٌ** ve **ظُلَمٌ**, ↓ **دُرْعَةٌ** ve **ظُلْمَةٌ**’nin çoğullarıdır; **دَرْعَآءُ** ve **ظَلْمَآءُ**’ın değil; ve Az bunun doğru ve düzenli olduğunu söyler; fakat IB, **دَرْعَآءُ**’ın, **ثَلَاثٌ ظُلَمٌ وَثَلَاثٌ دُرَعٌ** sözünde **ظُلَمٌ**’e benzetme maksadıyla çoğulunun **دُرَعٌ** olduğunu, ve ölçüsü **فَعْلَآءُ** olan bir kelimenin ölçüsü **فُعَلٌ** olan bir çoğulunun başka bir örneğini işitmediğini söyler; (TA;) (mecaz:) ayın **البِيضُ** denilen gecelerini takip eden ayın üç gecesi; (As, S, K; *) yani on altıncı, on yedinci ve on sekizinci geceler; (TA;) ilk kısımlarının siyahlığı ve geri kalanının beyazlığı sebebiyle: (S, K:) As ve AZ ve ISh’ın onlar hakkında söylediklerinde ihtilaf yoktur: fakat bazıları onların on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci olduğunu söyler; çünkü bir kısmı siyah bir kısmı beyazdır: [ancak bu, şu şekilde giden bir açıklamanın yanlış anlaşılmasından doğmuş görünür; **البِيض** denilenleri takip eden ayın üç gecesi; ki bu, ikincileri kastederek, on üçüncü vb.’dir; çünkü on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci gecelerin hepsi beyazdır:] yahut AO’ya göre, **اللَّيَالِى الدُّرَعُ**, ayın sonundaki ön kısımları siyah ve son kısımları beyaz olan geceler; ve ayın başındaki ön kısımları beyaz ve son kısımları siyah olan geceler manasına gelir. (TA.) ― -b3- **أَدْرَعُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) babası hür yahut Arap, annesi cariye olan kimse manasına gelir; eş anlamlısı **هَجِينٌ**; (K;) ve ayrıca **مُعَلْهَجٌ**. (TA.) Ve **قَوْمٌ دُرْعٌ** (mecaz:) yarısı beyaz yarısı siyah olan bir kavim yahut erkekler topluluğu. (TA.)

**مِدْرَعٌ**
**مِدْرَعٌ** **مدرع**: aşağıdaki paragrafa bak.

**مِدْرَعَةٌ**
**مِدْرَعَةٌ** **مدرع** **مدرعه** **مدرعة** Yalnız yünden olan, (Lth, K,) ↓ **دُرَّاعَةٌ** denilen şeye benzer belirli bir elbise [bir tunik]; [ve yenli; çünkü] bir rivayette, yeni dar bir **مدرعة**’dan söz edilir; bu sebeple giyen kimse, **وُضُوْء** diye adlandırılan abdestte, kolunu **مدرعة**’nın altından çıkardı ve böylece o abdesti aldı: (TA:) bazısına göre, ↓ **درّاعة** ön tarafından yarılmış bir **جُبَّة** [türünden bir elbise]dir; (TA;) [böylece Kuzey Afrika’da giyilen, dizlere kadar yahut daha aşağı uzanan ve iki ön kenarı alttan, yahut neredeyse alttan, göğsün ortasına kadar dikilmiş bir **جُبَّة** türüne benzer: MA’da bunun geniş bir yelek yahut gömlek; büyük bir **جُبَّة** olduğu söylenir: ve **مِدْرَعَة**’nın orada yün bir **دُرَّاعَة**; yün bir tunik olduğu söylenir: El-Makreezee (De Sacy’nin “Chrest. Arabe” 2. baskı, c. i, s. 125’te nakledilmiştir) ↓ **دراّعة**’yı, Mısır’da özellikle vezirlerin giydiği, ön tarafından kalbin başına yakın yere kadar yarılmış, düğmeler ve ilikler bulunan bir elbise olarak tasvir eder: Golius onu “tunica gossipina, fere grossior;” diye tasvir eder; ekleyerek “estque exterior tum virilis tum muliebris;” bunu J’nin otoritesiyle; hâlbuki J böyle bir şey söylemez; ve Loghat Neamet-Allah’ın otoritesiyle: ve “epomis, seu amiculum quod humeris injicitur;” İbn-Maaroof’un otoritesiyle: J yalnız şunu söyler,] ↓ **مِدْرَع** ve **مِدْرَعَة** birdir; ve ↓ **دُرَّاعَةٌ**, **دَرَارِيعُ** denilen şeylerin tekilidir; yahut onlardan birini ifade eder: (S:) **مدرعة**’nın çoğulu **مَدَارِعُ**’dur. (MA.) -A2- Ayrıca, **رَحْل** [yahut deve semeri]nin [**صُفَّة** diye adlandırılan] eklentisi [bk. o]; **وَاسِطَة**’nın [yahut ön kısmın (Az, TA’ya göre **وَسَط** der)] ve **آخِرَة**’nin [yahut arka kısmın] başları onun [üstünden] göründüğü zaman. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَرَعَ
دَرَعَ A ( n. ac. دَرْع 1 ),
a.  Skimmed.

دَرِعَ
دَرِعَ A ( n. ac. دَرَع 4 ),
a.  Had the fore part of the body black & the rest white ( horse &  c ).

دَرَّعَ
دَرَّعَ II ,
a.  Clad with a cuirass.

أَدْرَعَ
أَدْرَعَ IV ,
a.  Entered upon the second half ( of the month ).

b.  Made to ender into the middle of.

تَدَرَّعَ
تَدَرَّعَ V ,
a.  Girded on a coat-of-mail; wore a tunic.

اِنْدَرَعَ
اِنْدَرَعَ VII ,
a.  Was dislocated ( bone ).

b.  Went forward.

اِدْتَرَعَ
اِدْتَرَعَ VIII ( d ),
a.  see V .

دِرْع
دِرْع 2 , ( pl. أَدْرُع 16 ,  دِرَاْع 23 ,  دُرُوْع 27 ,  أَدْرَاْع 38 ),
a.  Cuirass; coat-of-mail, armour.

b.  ( pl. أَدْرَاْع 38 ), Chemise.

دُرَع
دُرَع 9 ,
a.  First three nights of the lunar month.

مِدْرَعَة
مِدْرَعَة 20t , ( pl. مَدَاْرِعُ 44 ),
a.  Woollen tunic.

b.  Alb ( ecclesiastical ).

دَاْرِع
دَاْرِع 21 ,
a.  Having on a coat of mail; cuirassier.

دُرَّاْعَة
دُرَّاْعَة 29t , ( pl. دَرَاْرِيْعُ 70 ),
a.  see 20t .

دَرَّعَ
N. P. دَرَّعَ II ,
a.  see 21 .

##### Türkçe

**دَرَعَ**
**دَرَعَ** A ( n. ac. **دَرْع** 1 ),
a.  Kaymağını aldı.

**دَرِعَ**
**دَرِعَ** A ( n. ac. **دَرَع** 4 ),
a.  Bedenin ön kısmı siyah ve geri kalanı beyaz oldu (at ve sığır).

**دَرَّعَ**
**دَرَّعَ** II ,
a.  Bir zırh ile giydirdi.

**أَدْرَعَ**
**أَدْرَعَ** IV ,
a.  (Ayın) ikinci yarısına girdi.

b.  Ortasına girmesini sağladı.

**تَدَرَّعَ**
**تَدَرَّعَ** V ,
a.  Bir zırh giyindi; bir tunik giydi.

**اِنْدَرَعَ**
**اِنْدَرَعَ** VII ,
a.  Çıktı (kemik).

b.  İleri gitti.

**اِدْتَرَعَ**
**اِدْتَرَعَ** VIII ( d ),
a.  V’e bak.

**دِرْع**
**دِرْع** 2 , ( pl. **أَدْرُع** 16 ,  **دِرَاْع** 23 ,  **دُرُوْع** 27 ,  **أَدْرَاْع** 38 ),
a.  Zırh; zincir zırh, zırh.

b.  ( pl. **أَدْرَاْع** 38 ), Gömlek.

**دُرَع**
**دُرَع** 9 ,
a.  Kamerî ayın ilk üç gecesi.

**مِدْرَعَة**
**مِدْرَعَة** 20t , ( pl. **مَدَاْرِعُ** 44 ),
a.  Yün tunik.

b.  Alba (kiliseye ait).

**دَاْرِع**
**دَاْرِع** 21 ,
a.  Üzerinde zırh olan; zırhlı süvari.

**دُرَّاْعَة**
**دُرَّاْعَة** 29t , ( pl. **دَرَاْرِيْعُ** 70 ),
a.  20t’ye bak.

**دَرَّعَ**
N. P. **دَرَّعَ** II ,
a.  21’e bak.
