# درن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [درن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: درن

الدَّرَنُ: الوسَخ، وقيل: تَلَطُّخُ الوسخ. وفي المثل: ما كان إلا كَدَرنٍ بكَفِّي، يعني دَرَناً كان بإحدى يديه فمسحها بالأُخرى، يضرب ذلك للشيء العَجِل. وقد دَرِنَ الثوبُ، بالكسر، دَرَناً فهو دَرِن وأَدْرَنُ؛ قال رؤبة:
إن امْرُؤٌ دَغْمَرَ لَوْنَ الأَدْرَنِ،
سَلمت عِرْضاً ثَوبُه لم يَدْكَنِ
(* قوله «ثوبه لم يدكن» كذا في الأصل
هنا وفي مادة دكن، وتقدم في مادة دغمر: لونه لم يدكن). وأَدْرَنَه صاحبُه. وفي حديث الصلوات الخمس: تُذْهِبُ الخَطايا كما يُذهب الماءُ الدَّرَنَ أَي الوسخَ. وفي حديث الزكاة: ولم يُعطِ الهَرِمة ولا الدَّرِنة أَي الجرباء، وأَصله من الوسخ. وجل مِدْرانٌ: كثير الدَّرَن؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
مَدارِينُ إن جاعُوا، وأَذْعَرُ مَن مَشى،
إذا الرَّوْضةُ الخضْراءُ ذَبّ غَدِيرُها.
ذَبَّ: جَفّ في آخر الجَزْءِ، والأُنثى مِدْرانٌ، بغير هاء؛ قال الفرزدق:
تَرَكُوا لتَغْلِبَ، إذ رَأَوْا أَرماحَهُمْ،
بِأَرابَ كُلَّ لئيمة مِدْرانِ.
والدَّرينُ والدُّرانة: يَبيسُ الحشِيش وكلّ حُطام من حَمْض أَو شجر أَو أَحرار البقول وذكورها إذا قَدُمَ، فهو دَرِين؛ قال أَوس بن مَغْراءِ السَّعدي:
ولم يَجِدِ السَّوامُ لَدَى المَراعِي
مَساماً يُرْتَجَى، إلا الدَّرِينا.
وقال ثعلب: الدَّرِين النبت الذي أَتى عليه سنة ثم جفّ، واليَبيسُ الحوليّ هو الدَرِِين. ويقال: ما في الأَرض من اليبيس إلا الدُّرانة. الجوهري: الدَّرين حُطام المَرْعى إذا قَدُم، وهو ما بَلِيَ من الحشيش، وقلَّما تنتفع به الإبلُ؛ وقال عمرو بن كلثوم:
ونحن الحابِسُون بذِي أُراطَى،
تسَفُّ الجِلَّةُ الخُورُ الدَّرِينا.
وأَدْرَنَت الإِبلُ: رعت الدَّرِين، وذلك في الجدب. وحطب مُدْرِنٌ: يابس. وفي حديث جرير: وإذا سقط كان دَرِيناً؛ الدَّرِينُ حُطام المرعى إذا تناثر وسقط على الأَرض. ويقال للأَرض المجدبة: أُمُّ دَرِين؛ قال الشاعر: تعالَيْ نُسَمِّطُ حُبَّ دَعْدٍ ونَغْتدي
سَواءَيْن، والمَرْعى بأُمّ دَرِينِ.
يقول: تعالَيْ نلزمَ حُبِّنا، وإن ضاق العيش. وإِدْرَوْن الدابة: آريُّه. ورجع الفرس إلى إدْرَوْنة أَي آريّه. والإدْرَوْنُ: المَعْلَف. والإدْرَوْن: الأَصل؛ قال القُلاخ:
ومثل عَتَّابٍ رددناه إلى
إدْرَوْنه ولُؤم أَصَّه على
أَلرّغْمَ مَوْطوءَ الحصى مُذَلَّلا
(* قوله «موطوء الحصى» الذي في
التهذيب: موطوء الحمى. وقد قطع همزة الرغم مراعاة للوزن). قال أَبو منصور: ومن جعل الهمز في إِدرون فاء المثال فهي رباعية مثل فِرْعون وبِرْذون، وخص بعضهم بالإدْرَوْن الخبيث من الأُصول، فذهب أَن اشتقاقه من الدَّرَن؛ قال ابن سيده: وليس بشيء، وقيل: الإدْرَوْن الدَّرَن، قال: وليس هذا معروفاً. ورجَع إلى إِدْرَوْنه أَي وطَنه؛ قال ابن جني: ملحق بِجِرْدَحْل إلى إِدْرَوْنه أَي وطَنه؛ قال ابن جني: ملحق بِجِرْدَحْل وحِنْزَقْر، وذلك أَن الواو التي فيها ليست مدّاً لأَنَّ ما قبلها مفتوح، فشابهت الأُصول بذلك فأُلحقت بها. ابن الأَعرابي: فلان إدْرَوْن شَرّ وطِمِرُّ شر إذا كان نهاية في الشر. والدَّرَان: الثعلب. وأَهل الكوفة يُسمون الأَحمق دُرَيْنَة. ودُرَّانة: من أَسماء النساء، وهو فُعْلانة. قال الأَزهري: النون في الدُّرّانة إن كانت أَصلية فهي فُعْلالة من الدَّرَن، وإن كانت غير أَصلية فهي فُعْلانة من الدُّرّ أَو الدَّرّ، كما قالوا قُرّان من القرى ومن القَرين. ودَرْنا ودُرْنا، بالفتح والضم: موضع زعموا أَنه بناحية اليمامة؛ قال الأَعشى:
حَلَّ أَهلي ما بَيْن دُرْنا فبادُو
لي، وحَلَّتْ عُلْوِيّةً بالسِّخالِ.
وقال أَيضاً:
فقلْتُ للشَّرْب في دُرْنا، وقد ثَمِلُوا:
شِيمُوا، وكيفَ يَشِيمُ الشارِبُ الثَّمِلُ؟
وروي دَرْنا، بالفتح، والرجل دُرْنِيّ والمرأَة دُرْنيَّة؛ وقال: وإن طَحَنَتْ دُرْنِيّةٌ لِعيالِها،
تَطَبْطَب ثَدْياها فطارَ طَحِينُها.
ودارِينُ: موضع أَيضاً، قال النابغة الجعدي:
أُلْقِيَ فيه فِلْجانِ من مِسْك دا
رِينَ، وفِلْجٌ من فُلْفُلٍ ضَرِمِ.
الجوهري: ودارِينُ اسمُ فُرْضة بالبحرَيْن ينسب إليها المِسك، يقال: مسكُ دارينَ؛ قال الشاعر:
مَسائحُ فَوْدَيْ رأْسِه مُسْبِغِلّةٌ،
جَرى مِسْكُ دارِينَ الأَحَمُّ خِلالَها.
والنِّسْبةُ إليها دارِيٌّ؛ قال الفرزدق:
كأَنَّ تَرِيكةً من ماءِ مُزْنٍ،
ودارِيَّ الذَّكيِّ من المُدامِ
وقال كُثَيِّر:
أُفِيدَ عليها المِسْكُ، حتى كأَنَّها
لَطِيمةُ دارِيٍّ تَفَتَّق فارُها
(* قوله «أفيد» كذا بالأصل مضبوطاً، وأنشده شارح القاموس: فيد، وهو الموافق لما قالوا في مادة فيد، وإن كان عليه مخروماً).

### Türkçe

**الدَّرَنُ**: pislik; ve denildi: pisliğin bulaşması. Ve meselde: “Ancak benim avucumda bir **كَدَرنٍ** idi”; yani iki elinden birinde bir **دَرَناً** vardı da onu ötekiyle sildi; bu, acele olan şey için darb-ı mesel yapılır. Ve elbise **دَرِنَ** oldu, kesre ile, **دَرَناً**; o hâlde o **دَرِن** ve **أَدْرَنُ**dur; Rü’be dedi ki:
“Şüphesiz bir kimse **الأَدْرَنِ**in rengini **دَغْمَرَ** etti,
ırzı selâmette kaldı; elbisesi **يَدْكَنِ** etmedi.”
(* “ثوبه لم يدكن” sözü: asılda burada ve **دكن** maddesinde böyle; ve **دغمر** maddesinde geçti: “لونه لم يدكن”). Ve sahibi onu **أَدْرَنَه** etti. Ve beş vakit namaz hadîsinde: “Günahları giderir; suyun **الدَّرَنَ**ı gidermesi gibi”; yani pisliği. Ve zekât hadîsinde: “Ve yaşlıyı da **الدَّرِنة**yi de vermedi”; yani uyuzlu olanı; ve aslı pisliktendir. Ve **مِدْرانٌ** deve: **الدَّرَن**ı çok olan; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
“**مَدارِينُ**dürler, acıkırlarsa; ve yürüyen kimsenin en çok korkutanı,
yeşil çayır, gölcüğü kuruduğu zaman.”
**ذَبَّ**: son kısmın sonunda kurudu. Dişisi **مِدْرانٌ**dur, هاء’sız; Ferazdak dedi ki:
“Onlar, mızraklarını gördükleri vakit, Tağlib’e bıraktılar;
her alçak **مِدْرانِ**e, **أَرابَ** ile.”

Ve **الدَّرينُ** ve **الدُّرانة**: otun kurumuşu ve **حَمْض**dan yahut ağaçtan yahut baklagillerin serbest olanlarından ve erkeklerinden, eskidiği zaman, her türlü kırıntı; o hâlde o **دَرِين**dir; Evs b. Mağrâ es-Sa‘dî dedi ki:
“Ve otlayan hayvan, mer‘âların yanında,
ümit edilen bir geçit bulmadı; ancak **الدَّرِينا**yı.”
Sa‘leb dedi: **الدَّرِين** bir yıl üzerinden geçen sonra kuruyan bitkidir; yıllık kuru olan, o **الدَرِِين**dir. Ve denilir: yerde kurudan hiçbir şey yoktur, ancak **الدُّرانة**. Cevherî: **الدَّرين** mer‘ânın kırıntısıdır, eskidiği zaman; o, ottan yıpranan şeydir; develer ondan pek az faydalanır; Amr b. Külsûm dedi ki:
“Ve biz, Zî **أُراطَى**’da alıkoyanlarız;
zayıf yaşlı develer **الدَّرِينا**yı yerden süpürür.”
Ve develer **أَدْرَنَت**: **الدَّرِين**i otladı; bu, kıtlıkta olur. Ve **مُدْرِنٌ** odun: kuru. Ve Cerîr hadîsinde: “Ve düştüğü zaman **دَرِيناً** olur”; **الدَّرِينُ**, mer‘ânın kırıntısıdır; dağılıp yere düştüğü zaman. Ve kıt toprak için denilir: **أُمُّ دَرِين**; şair dedi ki:
“Gel, Da‘d’ın sevgisini sağlamlayalım ve sabahlayalım,
iki eşit olarak; mer‘â da **أُمّ دَرِين**dedir.”
Der ki: Gel, sevgimize yapışalım; geçim daralsa da. Ve **إِدْرَوْن** binek hayvanının: ahırı. Ve at, **إِدْرَوْنة**sine döndü; yani ahırına. Ve **الإدْرَوْنُ**: yemlik. Ve **الإدْرَوْن**: asıl; **القُلاخ** dedi ki:
“Ve ‘Attâb gibi; onu,
**إدْرَوْنه**sine geri çevirdik; ve kökünün alçaklığı,
**أَلرّغْمَ** (zorla) çakılın çiğnenmişi, zelil kılınmış olarak.”
(* “موطوء الحصى” sözü: Tehzîb’deki: “موطوء الحمى”. Ve vezne riayet için **الرغم**ın hemzesini kesti). Ebû Mansûr dedi: Kim **إِدرون**da hemzeyi misâl fiilin fâ’sı yaparsa, o, **فِرْعون** ve **بِرْذون** gibi dörtlüdür. Ve bazısı **الإدْرَوْن** ile köklerin habîs olanını tahsis etti; böylece onun iştikakının **الدَّرَن**den olduğunu düşündü. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir. Ve denildi: **الإدْرَوْن** **الدَّرَن**dır; dedi: Bu, bilinen değildir. Ve **إِدْرَوْنه**sine döndü; yani vatanına. İbn Cinnî dedi: **جِرْدَحْل**e ilhak edilmiştir; **إِدْرَوْنه**sine, yani vatanına. İbn Cinnî dedi: **جِرْدَحْل** ve **حِنْزَقْر**a ilhak edilmiştir; çünkü içindeki vav, med değildir; zira ondan önceki fetha’dır; böylece asıllara benzedi; onlara ilhak edildi. İbnü’l-A‘râbî: Falan, şerde nihayet olduğu zaman, “şerrin **إدْرَوْن**u” ve “şerrin **وطِمِرّ**u”dur. Ve **الدَّرَان**: tilki. Ve Kûfe ehli, ahmağa **دُرَيْنَة** derler. Ve **دُرَّانة**: kadın adlarındandır; o, **فُعْلانة**dır. Ezherî dedi: **الدُّرّانة**deki nûn aslî ise, o, **الدَّرَن**den **فُعْلالة**dır; aslî değilse, o, **الدُّرّ**dan yahut **الدَّرّ**dan **فُعْلانة**dır; tıpkı **القُرى**dan **قُرّان** ve **القَرين**den **قُرّان** dedikleri gibi. Ve **دَرْنا** ve **دُرْنا**, fetha ve damme ile: Yemâme tarafında olduğunu zannettikleri bir yer; A‘şâ dedi ki:
“Ehlîm, **دُرْنا** ile **بادُو** arasında konakladı;
ve ‘Ulviyye, **السِّخال** ile yüksekçe bir yerde konakladı.”
Ve yine dedi ki:
“**دُرْنا**’da içenlere dedim; sarhoş olmuşlardı:
‘Çekin!’; sarhoş içen nasıl çeker?”
Ve **دَرْنا**, fetha ile, rivayet edildi. Ve erkek **دُرْنِيّ**, kadın **دُرْنيَّة**; ve dedi ki:
“Ve bir **دُرْنِيّةٌ**, âilesi için öğütürse,
memeleri sallanır da öğütülmüşü uçar.”

Ve **دارِينُ**: bir yer de; Nâbiğa el-Ca‘dî dedi ki:
“İçine, **دارِينَ** miskinden iki **فِلْجانِ** atıldı;
ve kızgın biberden bir **فِلْجٌ**.”
Cevherî: **دارِينُ**, Bahreyn’de denizde bir iskele adıdır; misk ona nisbet edilir; “**دارينَ** miski” denilir; şair dedi ki:
“Başının iki yanının saçları, bolca yağlanmış;
**دارِينَ**in kızıl miski, aralarından akıp gitti.”
Ve ona nisbet **دارِيٌّ**dir; Ferazdak dedi ki:
“Sanki, bulut suyundan bir tortu,
ve içkiden, kokusu keskin **دارِيَّ**.”
Ve Kuseyyir dedi ki:
“Üzerine misk döküldü; öyle ki sanki o,
bir **دارِيّ**nin bohçasıdır; ağzı yarılıp açıldı.”
(* “أفيد” sözü: asılda böyle harekelenmiş; Kâmûs şârihi onu “فيد” diye inşâd etti; bu, **فيد** maddesinde söylediklerine uygundur; her ne kadar onda bir eksiklik bulunsa da).
