# درهم (د-ر-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Dirhemler

- Harfler: د - ر - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَرَاهِمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%85%D9%8E.md) | فَعَالِمَ | Dirhemler | 1 | 1 | [12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/ayet/12:20.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Zade : Azık demektir
2. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
3. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
4. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Satın aldılar
5. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درهم |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Arapçalaşmış isim kökü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md), دينر, [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Damgalı, standart ağırlık ve ayara sahip gümüş para birimi |
| Çekirdek Özet 2 | Değer ölçüsü ve mübadele aracı olarak sayılabilir dünyalık meta |
| Çekirdek Özet 3 | İtibari ve madeni değer standardı üzerinden iktisadi ölçüm ve takdir mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca modern madeni para olarak görülüp Kur'an iktisadındaki ağırlık, vezin ve tartı sisteminden soyutlanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Akma, kesintisiz dökülme, yayılma ve genişlik bildiren hareket; [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md), [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md), [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md), [درس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3.md), [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md), [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi sürekli çıkış ve derecelenme | ه | Harekete nefes, belirginleşme ve yüzeye çıkma boyutu eklenerek soyut dökülme somut bir varlığa doğru açılmıştır |
| در | Akma, kesintisiz dökülme ve tedavül kabiliyeti | م | Kütle, sınır, toplanma ve mühürlenme anlamı katılarak akıcı ve geçerli olan madenin belirli bir kalıp ve ağırlıkta cisimleşmesi sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Giriş, geçiş ve kapıdan kapıya el değiştirme serbestisi |
| ر | İnsan başı | Baş, kıymet, otorite ve üstünlük imgesi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Ortaya çıkma, görünürlük, dikkat çekme ve işaret edilme |
| م | Su | Akışkanlık, çokluk, bir araya toplanma ve ortak kabul |
| درهم | Otorite damgasıyla belirlenmiş kapıdan kapıya akışkan tedavül | Resmi otoritenin başı ve işaretiyle görünür kılınmış, eller ve kapılar arasında değer taşıyıcısı olarak akıp toplanan standart madeni birim |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerine resmi mühür ve resim basılmış, standart ağırlığı bulunan yuvarlak gümüş sikke |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Kulâh el-Ukaylî'nin şiirinde kökten türeyen yaşlılık ve düşkünlük hali «أنا القلاخ في بغائي مقسما / أقسمت لا أسأم حتى يسأما / ويدرهم هرما وأهرما» mısralarında geçer |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde gümüş sikke anlamının yanında yaşlanıp çökmek ve gözün kararması için «ادرهم بصره» ve «ادرهم الشيخ» fiilleri zikredilmiştir |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab ve Tâcü'l-Arûs.

### Sami etimolojik katman

Arapça درهم lafzı, etimolojik kökeni itibarıyla Eski Yunanca avuç dolusu veya tutam anlamına gelen drakhme (δραχμή) kelimesine dayanır. Bu terim, Ahameniş ve Sasani İmparatorluğu döneminde Orta Farsçaya drahm / drahim biçiminde geçmiş, Sasani gümüş para biriminin adı olmuştur. Erken dönem ticaret yolları ve Hire-Yemen hattı üzerinden Arap yarımadasına aktarılmış ve Arapçalaşarak (muarreb) dörtharfli isim kalıbına (fa'lel / fi'lil) uydurulmuştur. Kelime, Klasik İbranice ve Aramicede de geç dönem ticaret dili içerisinde darkemonim veya drahma formlarında yer alır. Samî kök sistemi içerisinde yerli bir kökten türemeyip dil ilişkileri ve uluslararası ticaret yoluyla iktibas edilen kelime, Arap dilinde gerek tekil ve çoğul biçimleriyle gerekse kocamışlık ve zayıflığı niteleyen türevleriyle yerleşik bir kök hüviyeti kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | درهم isim kalıbı ve türevleri | Farsçadan Arapçalaştırılmış, çoğulu دراهم, küçültme ismi دريهم olarak dilin ses ve vezin yapısına bağlanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Geç Aramice ve İbranice paralelleri | Aramicede darmona ve geç İbranicede darkemon biçimleriyle ortak Yakındoğu ticaret terminolojisinin parçasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe drakhmē ve Orta Farsça drahm | Eski Yunancadaki tutuş ve ağırlık ölçüsünden Sasani para birimine, oradan Arapçaya intikal eden uluslararası ödünçlemedir | Kesin |

Kaynak: Arthur Jeffery, Lisān al-ʿArab, Frisk Griechisches Etymologisches Wörterbuch.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درهم | Anlamlı | Gümüş para, dirhem | Standart basılı madeni tedavül aracı | Kur'an'da tekil değil çoğul formda geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درهم | Merkez | Madeni para ve değer ölçüsü | Gümüşten basılmış, tartılan ve sayılan standart sikke | Belirli bir madeni birimi ifade eder |
| [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Gümüş para ve cevher | [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) gümüşün maden ve para halini yalın olarak gösterirken درهم darbedilmiş resmi sikke adıdır | Kur'an'da Kehf suresinde gümüş para için kullanılır |
| دينر | Komşu | Altın para birimi | دينر Roma menşeli altın parayı, درهم ise Sasani menşeli gümüş parayı karşılar | İki ana madeni standardın altın kanadıdır |
| [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Peşin değer ve madeni para | [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) paranın peşin ve kusursuz olma vasfını, درهم ise bizzat para birimini bildirir | Muamelenin niteliği ile para aracı farkı |
| [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) | Zıt | Malın malla değişimi veya karşılık | [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) trampada doğrudan aynî karşılığı ifade ederken درهم mübadeleyi dolaylı kılan ortak ölçüdür | Aracısız mübadeleye karşı aracılı mübadele |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درهم | Gümüş sikke, dirhem | Standart mühürlü gümüş para ve belirli bir ağırlık birimi | Kesin |
| Latince | drachma, nummus argenteus | Drahmi, gümüş sikke | Yunan ağırlık ve para birimi ile genel gümüş parayı karşılar | Kesin |
| İngilizce | dirham, silver coin, drachma | Dirhem, gümüş para | Hem tarihsel İslami para birimini hem de antik Yakındoğu gümüş sikkesini ifade eder | Kesin |
| Almanca | Dirhem, Silbermünze | Dirhem, gümüş sikke | Standart ayarlı gümüş parayı ve ağırlık ölçüsünü tanımlar | Kesin |
| Fransızca | dirham, pièce d'argent | Dirhem, gümüş para | Gümüş madeni tedavül aracını ve tarihsel ağırlık standardını belirtir | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon, Wehr Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَرَاهِمَ | Sayılı gümüş akçeler, önemsiz ve az miktarda bedel | Yusuf peygamberin köleleştirilerek değersiz bir bedelle satılmasını anlatan kıssa bağlamı; Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşyanın ve insanın ontolojik değeri | İnsanın hürriyet ve kerametinin maddî bir bedele indirgenemeyeceği tartışması | Değersizleştirme ve hakikatin üstünü örtme metaforu |
| Fıkıh | Zekât, diyet, mehir ve ribâ hükümleri | Şer'î dirhemin vezni, gümüş nisabı ve sarf akdindeki peşinlik şartları | Kesin ağırlık standardı (yedi miskal = on dirhem dengesi) |
| Tefsir | Yusuf kıssasındaki paha biçme | Azlık bildiren sıfatla birleşerek haksız tasarrufun ve kıymetsizleştirmenin tefsiri | Sayılabilir derecede az ve ehemmiyetsiz dünyalık bedel |
| Hadis | Ticaret, borçlanma ve zekât rivayetleri | Dinar ve dirhem kullarına yönelik kınama ile adil ticaret ölçüleri | Servet hırsı ve dünyevileşme imgesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin metalaştırılması | İtibari bedel | İnsani keramet ile dünyevi meta arasındaki karşıtlığı ortaya koyma | Hür bir insanın dünyevi servet karşılığında ucuza elden çıkarılması kınanır | Kesin |
| İlmi | Ağırlık ve değer ölçüsü | Standart metroloji | Ölçü, tartı ve hesaplama birimi olma | Fiziksel ağırlık ile ekonomik değer arasındaki bağıntıyı kurar | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve darphane | Sikke ve egemenlik | Egemen otoritenin piyasaya güven ve nizam vermesi | Paranın basımı ve ayarının korunması siyasal otoritenin alametidir | Güçlü |
| İktisadi | Tedavül ve mübadele aracı | Ortak likidite | Malların değerini ölçme ve değişimi kolaylaştırma | Trampadan parasal ekonomiye geçişin temel dayanağıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık değerleme birimi ve kalibrasyon standardı | Fizikte veya metrolojide sürekli bir büyüklüğün sabit, sayılabilir ve standart birimlere bölünerek ölçülebilir kılınması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal mübadele aracı ve simgesel değer | Sosyoloji ve iktisatta taraflar arası güveni somutlaştıran, toplumsal uzlaşıya dayalı sayılabilir simge | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dirhemin yalnızca günümüzdeki madeni bozuk para veya kağıt para gibi soyut bir kura indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Dirhem, sadece bir harcama aracı değil; tartıya gelen, madeni özü bulunan, hakkı ve batılı ayırt eden ilahi nizamda ölçü ve adalet sembolü olan bir değer standardıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md) ayetindeki azlık ve değersizlik vurgusunun kavranamaması; insanın kerametinin maddî birimlerle ölçülemeyeceği ilkesinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin indiği çağdaki iktisadi dili, değer sistemini ve insanın metalaştırılmasına karşı Kur'an'ın benimsediği eleştirel tutumu anlamak için anahtar bir terimdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında haksız kazanç, köleleştirme ve değer biçme bağlamının geçtiği ayetlerde; özellikle Yusuf suresindeki ticaret ve esaret sahnesinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Paranın kendinde mutlak bir değer taşıdığı zannını yıkar; Kur'an'da paranın hakiki değerin değil, yalnızca geçici ve göreceli bir mübadelenin aracı olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Belirli bir ağırlık, ayar ve mühür taşıyan yuvarlak gümüş sikke.
- Soyut anlam: Eşya ve emek için uzlaşılmış sayılabilir değer ölçüsü ve mübadele vasıtası.
- Sistematik karşılık: İktisadi ilişkilerde güveni sağlayan, haksız tasarruflarda ise değersizleştirme aracı olarak işlev gören standart para birimi.
- LaTeX modeli: $$V(x) = \sum_{i=1}^{n} d_i \ll \Omega(x)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ ontolojik ve ahlaki değeri haiz bir varlığı (bağlamda insanı), $\Omega(x)$ bu varlığın hakiki, mutlak ve fıtri kıymetini temsil eder. $d_i$ birim dirhemi, $n$ sayılabilir sonlu adedi ifade etmek üzere $\sum_{i=1}^{n} d_i$ toplanabilir ve sayılabilir itibari dünyevi bedeli gösterir. İki büyüklük arasındaki bağıntı ($\ll$), dirhemlerle ifade edilen maddî karşılığın hakiki insan kerameti ve değeri yanında son derece cüz'i, eksik ve kıymetsiz kaldığını simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/ayet/12:20.md) — دَرَاهِمَ

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ

Meal (IK): Onu, ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Onu yanlarında alıkoymak istemediler.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الهاء والدال
رهدن: الرَّهْدنُ: طائر شبه الحُمَّرة، يُرَهْدِنُ في مشيته كأنه يَسْتديرُ .
دهثم: مكانٌ دَهْثَمٌ: مَمِثٌ سَهْل . والدّهثم: السَّهْل الخُلُق، قال:
ثمَ تنحّت عم مَقامِ الحُوَّمِِ
لِعَطَنِ رابي المقامِ دَهْثَمِ
فرهد: الفُرْهُدُ: الحادرُ الفليظ. وفراهيد: اسم من اليَمَن من الأزد.
هبرد: تقول العرب : ثَرِيدةٌ هِبْرِدانة مِبْرِدانةٌ، مُسَعْبَنةٌ، مُسَوّاةٌ هردب: رَجُلٌ هِرْدَبَّةٌ: جبان، قليل العَقْلِ، ضخم مُضْطرب اللّحمِ.
درهم: الدَّرهمُ والدِّرْهِمُ لغتان. ورجل مُدَرْهَمٌ: كثير الدّراهم، أدْرَهَمَّ الشَّيخ أدرِهْماماً، أي كَبرِ. قال:
والله لا أسأمُ حتّى تَسأمُوا
أو أَدْرَهِمَّ هَرَماً أو تَهْرَمُوا
هدمل: الهِدْمِلُ: الثَّوبُ الخلق.ُ قال تأبط شرا:
نهضت إليها من جثومُ كأنـهـا		عجوز عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خيعلِ
هلدم: الهِلْدِمُ: اللبدُ الجافي الغَليظ قال:
عليه من لبدِ الزمانِ هِلْدِمُهْ
لِبْد الزَمان: الشَّيب.
دلهث: الدَّلهاثُ: السريعُ المتقدمُ.
دلهم: أدلهم الظّلامُ، أي: كثف، قال:
لاهُمَّ إن الحارث بن الصمّهْ
أقبل في مهامهِ مُهمَّهْ
في ليلةٍ ليلاء مُدْلَهِمَّهْ
تَبغي رسول الله فيما تَمَهْ
هندب: الهِنْدَب، والهِنْدَباء والواحدة: هِنْدَباءة: من إحرار البقول، طيّب الطَّعْم.
هدبد: الهدَبِدُ: داء يكون في العين. وَلَبَنٌ هُدَبِد، أي ثخين.

##### Türkçe

**الهاء** ve **الدال**

**رهدن**: **الرَّهْدنُ**: **الحُمَّرة**’ye benzer bir kuş; yürüyüşünde **يُرَهْدِنُ**, sanki dönüyormuş gibi.

**دهثم**: **دَهْثَمٌ** yer: **مَمِثٌ** (yumuşak), düz. Ve **الدّهثم**: huyu kolay olan; dedi ki:
ثمَ تنحّت عم مَقامِ الحُوَّمِِ
لِعَطَنِ رابي المقامِ دَهْثَمِ

**فرهد**: **الفُرْهُدُ**: aşağı sarkık, kaba. Ve **فراهيد**: Yemen’den, Ezd’den bir ad.

**هبرد**: Araplar der ki: **ثَرِيدةٌ** **هِبْرِدانة** **مِبْرِدانةٌ**، **مُسَعْبَنةٌ**، **مُسَوّاةٌ**.

**هردب**: **هِرْدَبَّةٌ** adam: korkak, aklı az, iri, eti çalkantılı.

**درهم**: **الدَّرهمُ** ve **الدِّرْهِمُ** iki lugattır. Ve **مُدَرْهَمٌ** adam: dirhemleri çok. **أدْرَهَمَّ** ihtiyar, **أدرِهْماماً**; yani yaşlandı. Dedi ki:
والله لا أسأمُ حتّى تَسأمُوا
أو أَدْرَهِمَّ هَرَماً أو تَهْرَمُوا

**هدمل**: **الهِدْمِلُ**: eski elbise. **تأبط شرا** dedi ki:
نهضت إليها من جثومُ كأنـهـا		عجوز عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خيعلِ

**هلدم**: **الهِلْدِمُ**: kaba, kalın keçe. Dedi ki:
عليه من لبدِ الزمانِ هِلْدِمُهْ
**لِبْد الزَمان**: ak saç.

**دلهث**: **الدَّلهاثُ**: hızlı, öne geçen.

**دلهم**: **أدلهم** karanlık; yani yoğunlaştı. Dedi ki:
لاهُمَّ إن الحارث بن الصمّهْ
أقبل في مهامهِ مُهمَّهْ
في ليلةٍ ليلاء مُدْلَهِمَّهْ
تَبغي رسول الله فيما تَمَهْ

**هندب**: **الهِنْدَب** ve **الهِنْدَباء**; tekili: **هِنْدَباءة**: sebzelerin yabânîlerinden; tadı hoş.

**هدبد**: **الهدَبِدُ**: gözde olan bir hastalık. Ve **هُدَبِد** süt; yani koyu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدِرْهَمُ فارسيّ معرّب، وكسر الهاء لغة، وربَّما قالوا دِرْهامٌ. وجمع الدِرْهَمِ دَراهِمُ، وجمع الدِرْهامِ دَراهيمُ. وقال:
تَنْفي يداها الحَصى في كل هاجِرَةٍنَفْيَ الدَراهيمِ تنقادُ الـصَـياريفِ
وشيخٌ مُدْرَهِمٌّ، أي مُسِنٌّ. وقد ادْرَهَمَّ ادْرِهْماماً، أي سقَطَ من الكِبَر.

##### Türkçe

**الدِرْهَمُ** Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; **الهاء**’nın kesresi bir dildir; belki **دِرْهامٌ** da demişlerdir. **الدِرْهَمِ**’in çoğulu **دَراهِمُ**’dur; **الدِرْهامِ**’ın çoğulu **دَراهيمُ**’dur. Ve dedi ki:
تَنْفي يداها الحَصى في كل هاجِرَةٍنَفْيَ الدَراهيمِ تنقادُ الـصَـياريفِ

Ve **مُدْرَهِمٌّ** bir şeyh: yani yaşlı. Ve **ادْرَهَمَّ** **ادْرِهْماماً**: yani ihtiyarlıktan düştü.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة﴾ [يوسف/20]، الدرهم: الفضة المطبوعة المتعامل بها.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve onu düşük bir bedelle, sayılı **دراهم** karşılığında sattılar﴾ [Yûsuf/20]; **الدرهم**: üzerinde damga basılmış, onunla muamele edilen gümüş.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المُدْرَهِمُّ: الساقط من الكِبَرِ، وقيل: هو الكبيرُ السِّنِّ أَيّاً كان. وقد ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً أَي سقط من الكبر؛ وقال القُلاخُ:
أَنا القُلاخُ في بُغائي مِقْسَما،
أَقْسمْتُ لا أَسْأَمُ حتى يَسْأَما،
ويَدْرَهِمَّ هَرَماً وأَهْرَما
وادْرَهَمَّ بصرُه: أَظلم. والدِّرْهَمُ والدِّرْهِمُ: لغتان، فارِسِيّ مُعَرَّبٌ مُلْحَقٌ ببناء كلامهم، فدِرْهَمٌ
كهِجْرَعٍ، ودِرْهِمٌ، بكسر الهاء، كحِفْرِدٍ، وقالوا في تصغيره دُرَيْهِيم، شاذة، كأَنَّهم حَقَّرُوا دِرْهاماً، وإن لم يتكلموا به؛ هذا قول سيبويه، وحكى بعضهم دِرْهام، قال الجوهري: وربما قالوا دِرْهام؛ قال الشاعر:لو أَنَّ عِنْدي مائتي دِرْهامِ،
لجاز في آفاقِها خاتامي
(* قوله «لو أن عندي إلخ» في التكملة ما نصه: هذا الإنشاد فاسد، والرواية:لو أن عندي مائتي درهام * لابتعت داراً في بني
حراموعشت عيش الملك الهمام * وسرت في الأرض بلا
خاتام).وجمع الدِّرْهَمِ دَراهِمُ؛ ابن سيده: وجاء في تكسيره الدَّراهِيمُ؛ وزعم سيبويه أَن الدَّراهِيمَ إنما جاء في قول الفرزدق:
تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،
نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّياريفِ
قال ابن بري: شَبَّهَ خروج الحصى من تحت مَناسِمِها بارتفاع الدراهم عن الأَصابع إذا نُقِدَتْ. ورجل مُدَرْهَمٌ، ولا فعل له، أَي كثير الدَّراهِمِ؛ حكاه أَبو زيد، قال: ولم يقولوا دُرْهِمَ؛ قال ابن جنتي: لكنه إذا وجد اسم المفعول فالفعل حاصِلٌ.
ودَرْهَمَتِ الخُبَّازى: استدارت فصارت على أشكال الدَّراهِمِ، اشتقوا من الدراهِمِ فِعْلاً وإن كان أَعجميّاً. قال ابن جني: وأَما قولهم دَرْهَمَتِ الخُبَّازى فليس من قولهم رجل مُدَرْهَمٌ.

##### Türkçe

**المُدْرَهِمُّ**: yaşlılıktan düşmüş olan; ve denildi ki: o, yaşı büyük olandır, her ne olursa olsun. Ve gerçekten **ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً** (yani) yaşlılıktan düştü. Ve **القُلاخُ** dedi:

Ben **القُلاخُ**’um, arayışımda bölüştürülmüş (bir pay olarak),
Yemin ettim, o bıkıncaya kadar ben bıkmam,
Ve yaşlılıkla **يَدْرَهِمَّ** ve ihtiyarladı.

Ve **ادْرَهَمَّ بصرُه**: karardı. Ve **الدِّرْهَمُ** ve **الدِّرْهِمُ**: iki lugattır; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır, onların sözlerinin yapısına eklenmiş (bir kelime)dir; böylece **دِرْهَمٌ** **هِجْرَعٍ** gibi, ve **دِرْهِمٌ**, **الهاء**’nın kesresiyle, **حِفْرِدٍ** gibi. Ve onun küçültmesinde **دُرَيْهِيم** dediler; şâzdır; sanki onlar **دِرْهاماً**’ı küçültmüşlerdir, onunla konuşmamış olsalar bile; bu, **سيبويه**’nin sözüdür. Ve bazısı **دِرْهام**’ı nakletti. **الجوهري** dedi: ve belki **دِرْهام** derler; şair dedi:

Eğer yanımda iki yüz **دِرْهامِ** olsaydı,
Onun ufuklarında yüzüğüm câiz olurdu.

(* Onun “لو أن عندي إلخ” sözü hakkında, **التكملة**’de metni şudur: Bu inşâd bozuktur; rivayet:
Eğer yanımda iki yüz **درهام** olsaydı * **بني حرام** içinde bir ev satın alırdım
Ve yüce kralın yaşayışı gibi yaşardım * ve yeryüzünde yüzüksüz yürürdüm
**خاتام**). Ve **الدِّرْهَمِ**’in cemi **دَراهِمُ**’dur; **ابن سيده**: ve onun kırmasında **الدَّراهِيمُ** geldi; ve **سيبويه** iddia etti ki **الدَّراهِيمَ** ancak **الفرزدق**’ın sözünde gelmiştir:

Onun iki eli her öğle sıcağında çakılı uzaklaştırır,
**الدَّراهِيمِ**’in uzaklaştırması gibi; sarraflar boyun eğer.

**ابن بري** dedi: çakılın, onun tırnaklarının altından çıkışını, parmaklardan, nakdedildiği zaman, dirhemlerin yükselmesine benzetti. Ve bir adam **مُدَرْهَمٌ**’dur; ve onun fiili yoktur; yani **الدَّراهِمِ**’i çok olandır; onu **أَبو زيد** nakletti; dedi ki: ve **دُرْهِمَ** demediler. **ابن جنتي** dedi: fakat ism-i mef‘ûl bulunduğu zaman fiil hâsıl olur.

Ve **دَرْهَمَتِ الخُبَّازى**: yuvarlandı da **الدَّراهِمِ** şekilleri üzerine oldu; **الدراهِمِ**’den bir fiil türettiler, her ne kadar Acemce olsa da. **ابن جني** dedi: ve onların **دَرْهَمَتِ الخُبَّازى** sözüne gelince, o, onların “adam **مُدَرْهَمٌ**” sözünden değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ر ه م * * الدِّرْهَمُ * فارسي معرب وكسر الهاء لغة فيه وربما قالوا * دِرْهَامٌ * وجمع الدرهم * دَرَاهِمُ * وجمع الدرهام * دَرَاهِيمُ

##### Türkçe

* د ر ه م * * **الدِّرْهَمُ** * Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; **الهاء**’nın kesresi onda bir dildir; bazen **دِرْهَامٌ** dediler. **الدرهم**’in çoğulu **دَرَاهِمُ**’dir; **الدرهام**’ın çoğulu **دَرَاهِيمُ**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الدِّرْهَمُ ، كَمِنْبَرٍ ، ومِحْرَابٍ ) ، | قال شيخُنا : تَمْثِيلُه بِمِنْبر غَيْر | سَدِيد ، ولا جارٍ على قَواعِده . فإن | مِنْبَر مِفْعَل ودرهم فِعْلَل ، ولو | ضَبَطه بكَسْر الدَّالِ وسُكُون الرَّاء | وفَتْح الهاء لكان أَوْلَى ؛ لأنَّه مع | كَوْنِه من أوزانِه التي يُمَثِّل بها كَثِيرًا | من الأَوزان الغَرِيبَة حتى قَالَ الشَّيخ | بحرق في شَرْحه لِلاَمِيَّةِ الأفعال : | إنه لم يظْفَر بِكَلِمَة على وَزْنَه ، وإن | كان قُصورًا ، ففي الصّحاح أنه وَرَد | مَثلَه ثلاثةُ أَلفاظ أُخَر لا خامِسَ | لها ، منها ضِفْدَع ، وفي المَصْباح | أنه وَزْن قَلِيل . وذكر له أمثلِةً في | المُزْهِر ، وزِدْت عليها أَضْعافَها في | المسفر ، ولو اسْتَقْرى هذا الكِتابَ | وَحْدَه لوَجَد من أَمْثالِه ما لا | يُحْصَى ، وجَمعْتُ منها جُملةً في | شَرْح نَظْم الفَصِيح . انتهى . | | قُلتُ : والكَلام على وَزْنِه الثاني | بمِحْراب كالذي تَقَدَّم ، وقاله | شَيْخُنا ، ثم إنه لو قال : كهِجْرع | وقْرْطَاس ، أو كَضِفْدَع وسِرْبال | ( وَزِبْرِج ) وغَيْرِ ذلِك مما يُورِدُها من | الأَمثلة أحياناً لَسَلِم من هذا | الاعتراض ، وما أَحْسَنَ سِياقَ | الجوهريّ ، وأبعدَه من اللَّوم : | الدِّرْهَم فارسيّ مُعَرَّب ، وكَسْر | الهَاءِ لُغة ، وربما قالوا : دِرْهام ، | قال الشاعِرُ : | % ( لو أَنَّ عِنْدي مائَتَيْ دِرْهامِ % | لَجَازَ في آفاقِها خَاتَامِي ) % | | فأهْمَل ضَبْطَه لشُهْرته ، وأَشَار إلى | تَعْرِيبه ، وَأنّ كَسْرَ الهَاءِ لُغَة ثانِية ، | وهي قَلِيلة ، وأَقَلّ منهما دِرْهَام ، ثم | استدَلَّ لها بِقَولِ الشاعر ، فَهذِه |

| فوائدُ جَلِيلة مع غايَةِ الاخْتِضار لو تَأَمَّل | سَلِيم العَقْل لأَنْصَفَ في الاعْتِبار ، | ومن نَظائِر دِرْهَم الخِنْصر والخِنْجَر | وهِجْرع وضِفْدَع وقِلْفَع ، وسيأتي | قِلْعَم . وقد تقدّم للمصَنِّف من ذلك | أَشْياءُ كَثيرة لو اعْتناه المُعْتَنِي لجَاءَت | رِسالةً مستقلة في بَابِها . وقوله ( م ) | أي : معروف ، ( وذَكَرْنا وَزْنَه في م | ك ك   ج   دراهِمُ ) ، قال ابنُ سِيدَه : | ( و ) جاء في تَكْسِيره ( دَرَاهِيم ) ، | وزعم سِيبَوَيْه أن الدَّراهِيمَ إِنّما جاء | في قَوْلِ الفَرَزْدَق : | % ( تَنْفِي يَدَاهَا الحَصَى في كُلِّ هَاجِرَةٍ % | نَفْيَ الدَّراهيم تَنْقادُ الصَّيَارِيفِ ) % | | قال ابنُ بَرِّيّ : شَبَّه خُروجَ الحَصَى | من تَحْتِ مَناسِمَها بارْتِفَاع الدَّراهم | عن الأَصابع إذا نُقِدَت . | | ( ورجُلٌ مُدَرْهَم بفَتْح الهَاءِ ) أي : | ( كَثِيرُها ) ، ولا فِعْلَ له ، حكاه أَبو | زَيْد . قال : ( ولا تَقُل : دُرْهِم ) ، مَبْنِيًّا | للمَفْعُولِ ، قال ابنُ جِنّي : ( لكِنَّه إذا | وُجِد اسمُ المَفْعُول فالفِعْل | حَاصِلٌ ) . | | ( و ) يُقالُ : ( دَرْهَمَتِ الخُبَّازَى ) : | | استَدَارت ، و ( صار وَرَقُها | كالدَّرّاهِم ) ، اشتَقُّوا من الدَّرَاهِم فعلاً | وإن كان أَعْجَمِيًّا . وقال ابنُ جِنّي : | وأما قَولُهم : دَرْهَمَت الخُبَّازى فليس | من قَوْلِهم رَجُلٌ مَدَرْهَم . | | ( وشَيْخٌ مُدَرْهِمٌ كَمُشْمَعِلّ ) أي : | ( سَاقِطٌ كِبَرًا ) ، وقد ادرهَمَّ | ادرهْمَامًا : سَقَط من الكِبَر ، وأنشد | الجَوْهَرِيُّ للقُلاخِ ) : | | أَنا القُلاخُ في بُغائِي مِقْسَمَا | | أَقْسَمْتُ لا أَسْأَمُ حَتّى يَسْأَمَا | | ويَدْرَهِمَّ هَرَمًا وَأَهْرَما | | ( وادرَهَمَّ بَصَرُه : أَظْلَم . و ) ادرَهَمّ | الرجلُ : ( كَبِر سِنُّه ) . |

| | ( والدِّرْهَمُ ، كَمِنْبَرٍ ) فِيهِ الكَلاَم | الذي سَبَق أولاً : ( الحَدِيقَة ) على | التَّشْبِيه ، من قَوْلِ عَنتَرَة : | % ( فَتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كالدِّرْهَم % ) % | | ( ودِرْهَم أَبو زِياد ) يَرْوي عن دِرْهَم | ابنِ زِياد بنِ دَرْهَم ، عن أَبِيه ، عن جَدّه | رفعه :   اخْتَضِبُوا بالحِنَّاء فإنه يَزِيد في | جَمالِكم وشَبابِكم ونِكاحِكم   ، ( و ) | دِرْهم ( أبو مُعَاوِية ) ، روى عنه ابنُه | مُعاوِيةُ ، وعنه محمدُ بنُ طَلْحَةِ بنِ | مُصَرّف : ( صَحَابِيَّانِ ) رَضِي اللهُ | عنهما . | | ( و ) دِرْهَمُ : ( فرسُ خِداش بنِ | زُهَيْر ) . | | ( و ) الإمامُ أبُو إِسْمَاعِيل ( حَمَّادُ بنُ | زَيْدِ بنِ دِرْهَم ) الأَزْدِيّ الأزرق ، | ( مُحَدِّث ) أَضَرّ ، وكان يَحْفَظُ حَدِيثَه | كالماءِ ، عن أبي عِمْرانَ الجَوْنِيّ | وثابِتِ وأبي حَمْزة . وعنه مُسَدّد | وعليّ مات سَنَةَ مِائَة وتِسْعَ | وسَبعِين عن إِحْدَى وثَمانِين سَنَة . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | دُرَيْهِم وَدُرَيْهِيم تَصْغيرا دِرْهَم ، | والأََخِيرة شاذَّة ، كأنهم حَقَّروا | دِرْهَامًا ، وإن لم يَتَكَلَّموا به ، هذا | قَولُ سِيْبَوَيه . | | والدُّرَيْهِمِيّ : قَرْية باليَمَن ما بَيْنَ | الحُدَيِّدَة والمُرَاوَمة ، وقد وَردتُها ، | وسمعتُ بها الحَدِيثُ على شَيْخِنا | الصُّوفِيّ العَارِف أَبِي القَاسِم | الجماعيّ . ودُرَيْهم ونَصْف : لَقَب . |

##### Türkçe

| | ( **الدِّرْهَمُ** ، كَمِنْبَرٍ ، ومِحْرَابٍ ) ، | şeyhimiz dedi ki: Onu **مِنْبَر** ile temsil etmek doğru değildir ve kaideleri üzere yürüyen (bir şey) değildir. Çünkü **مِنْبَر** **مِفْعَل** (veznindedir) ve **درهم** **فِعْلَل** (veznindedir); eğer onu **الدَّالِ**’ın kesri, **الرَّاء**’ın sükûnu ve **الهاء**’ın fethi ile ضبط etseydi daha evlâ olurdu; çünkü o, onunla çokça garip vezinleri temsil ettiği vezinlerdendir; hatta şeyh, “Lâmiyyetü’l-ef‘âl” şerhinde (şöyle) dedi: “Onun vezni üzere bir kelimeye nail olamadı; ve eğer bu bir kusur ise, **الصّحاح**’ta onun benzeri üç başka lafız geldiği, beşincisinin olmadığı (yazılıdır); onlardan biri **ضِفْدَع**’dır; **المَصْباح**’ta ise onun az bir vezin olduğu (yazılıdır).” **المُزْهِر**’de ona örnekler zikretti; ben de **المسفر**’de onların kat kat fazlasını ekledim; eğer bu kitabı tek başına istikra etseydi, onun emsâlinden sayılmayacak kadarını bulurdu; onlardan bir cümleyi de “Nazmü’l-Fasîh” şerhinde topladım. Bitti. | | قُلتُ : ve onun ikinci vezni üzerine **مِحْراب** ile الكلام, önce geçen gibidir; şeyhimiz de bunu söyledi. Sonra, eğer “**هِجْرع** ve **قْرْطَاس** gibi” yahut “**ضِفْدَع** ve **سِرْبال** (ve **زِبْرِج**) gibi” ve bunun dışında, bazen örneklerden olarak onu getirdiği şeylerden (deseydi), bu itirazdan selâmette olurdu. Cevherî’nin sevki ne güzel, kınamadan ne kadar uzaktır: **الدِّرْهَم** Farsîdir, mu‘arrebdir; **الهَاءِ**’ın kesri bir lugattır; bazen de “**دِرْهام**” derler. Şair dedi ki: | % ( لو أَنَّ عِنْدي مائَتَيْ **دِرْهامِ** % | لَجَازَ في آفاقِها خَاتَامِي ) % | | böylece şöhreti sebebiyle onun ضبطını ihmal etti; mu‘arreb oluşuna ve **الهَاءِ**’ın kesrinin ikinci bir lugat olduğuna işaret etti; o azdır; ikisinden de daha az olan **دِرْهَام**’dır. Sonra şairin sözüyle ona istidlâl etti; işte bunlar |

| celîl faydalardır; nihayet derecede ihtisâr ile (beraber). Eğer selîm akıl sahibi teemmül etseydi, i‘tibarda insaf ederdi. **دِرْهَم**’in nezâirinden **الخِنْصر** ve **الخِنْجَر** ve **هِجْرع** ve **ضِفْدَع** ve **قِلْفَع** vardır; **قِلْعَم** da gelecektir. Müellifin bundan (türden) daha önce birçok şeyleri geçti; eğer itina eden ona itina etseydi, kendi babında müstakil bir risale olurdu. Ve onun sözü ( **م** ) yani: ma‘rûf. ( “**م ك ك   ج   دراهِمُ**”de onun veznini zikrettik ). İbn Sîde dedi ki: ( **و** ) onun teksîrinde **دَرَاهِيم** geldi. Sîbeveyh iddia etti ki **الدَّراهِيم** ancak Ferazdak’ın sözünde geldi: | % ( تَنْفِي يَدَاهَا الحَصَى في كُلِّ هَاجِرَةٍ % | نَفْيَ الدَّراهيم تَنْقادُ الصَّيَارِيفِ ) % | | İbn Berrî dedi ki: çakılın, onun (devenin) tırnaklarının altından çıkışını, dirhemlerin nakdedildiğinde parmaklardan yükselmesiyle (yani sıyrılıp çıkmasıyla) benzetti. | | ( ve **رَجُلٌ مُدَرْهَم** **بفَتْح الهَاءِ** ) yani: ( **كَثِيرُها** ); onun fiili yoktur; Ebû Zeyd bunu hikâye etti. Dedi ki: ( “**دُرْهِم**” deme ), mef‘ûle mebnî olarak. İbn Cinnî dedi ki: ( fakat isim-i mef‘ûl bulunduğu zaman fiil hâsıldır ). | | ( ve ) denilir: ( **دَرْهَمَتِ الخُبَّازَى** ) : | | yuvarlaklaştı; ve ( yaprağı **كالدَّرّاهِم** gibi oldu ). **الدَّرَاهِم**’den bir fiil اشتق ettiler; her ne kadar a‘cemî olsa da. İbn Cinnî dedi ki: “Onların ‘**دَرْهَمَت الخُبَّازى**’ sözüne gelince, ‘**رَجُلٌ مَدَرْهَم**’ sözlerinden değildir.” | | ( ve **شَيْخٌ مُدَرْهِمٌ** كَمُشْمَعِلّ ) yani: ( **سَاقِطٌ كِبَرًا** ); ve **ادرهَمَّ** **ادرهْمَامًا**: yaşlılıktan düştü. Cevherî, Kulâh’a ait (şu beyti) inşâd etti: | | أَنا القُلاخُ في بُغائِي مِقْسَمَا | | أَقْسَمْتُ لا أَسْأَمُ حَتّى يَسْأَمَا | | ويَدْرَهِمَّ هَرَمًا وَأَهْرَما | | ( ve **ادرَهَمَّ بَصَرُه** : karardı. ve ) **ادرَهَمّ** adam: ( yaşı büyüdü ). |

| | ( **والدِّرْهَمُ** ، كَمِنْبَرٍ ) onda, önce evvelce geçen الكلام vardır: ( **الحَدِيقَة** ) teşbih üzere; Antara’nın sözünden: | % ( فَتَرَكْنَ كُلَّ **حَدِيقَةٍ** كالدِّرْهَم % ) % | | ( ve **دِرْهَم أَبو زِياد** ) **دِرْهَم** ibn Ziyâd ibn **دَرْهَم**’den, o da babasından, o da dedesinden, onu merfû‘ olarak rivayet eder: “**اخْتَضِبُوا بالحِنَّاء فإنه يَزِيد في جَمالِكم وشَبابِكم ونِكاحِكم**”, ( ve ) **دِرْهم** ( **أبو مُعَاوِية** ), ondan oğlu Muâviye rivayet etti; ondan da Muhammed ibn Talha ibn Musarrif: ( **صَحَابِيَّانِ** ), Allah onlardan razı olsun. | | ( ve ) **دِرْهَمُ**: ( **فرسُ خِداش بنِ زُهَيْر** ). | | ( ve ) imam Ebû İsmâ‘îl ( **حَمَّادُ بنُ زَيْدِ بنِ دِرْهَم** ) el-Ezdî el-Ezrak; ( **مُحَدِّث** ) görmesi gitmişti; hadisini su gibi hıfzediyordu; Ebû ‘İmrân el-Cevnî’den, Sâbit’ten ve Ebû Hamza’dan. Ondan da Musedded ve Ali (rivayet etti). Yüz yetmiş dokuz senesinde, seksen bir yaş üzerinde iken öldü. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **دُرَيْهِم** ve **دُرَيْهِيم**: **دِرْهَم**’in tasğîri olarak; ikincisi şâzdır; sanki **دِرْهَامًا**’yı tahkîr ettiler; onunla konuşmamış olsalar da. Bu, Sîbeveyh’in sözüdür. | | **والدُّرَيْهِمِيّ**: Yemen’de **الحُدَيِّدَة** ile **المُرَاوَمة** arasında bir karyedir; ona vardım; ve onda, şeyhimiz sûfî ârif Ebü’l-Kâsım el-Cemâ‘î üzerine hadisi işittim. Ve **دُرَيْهم ونَصْف**: bir lakaptır. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَرْهَمَتْ
Q. 1 دَرْهَمَتْ درهمت , said of the خُبَازَى [or mallow], (K, TA,) It became round [in its leaves]; (TA;) its leaves became like [the silver coins called] دَرَاهِم. (K.)

اِدْرَهَمَّ
Q. 4 اِدْرَهَمَّ أدار أدر أدرى أدرهم ادرهم دار درى , (S, K,) inf. n. اِدْرِهْمَامٌ, (S,) He (a man, TA) became aged: (K, TA:) or he (an old man) tottered (سَقَطَ) by reason of age. (S, TA.) ― -b2- ادرهمّ بَصَرَهُ His sight became dim, or obscure. (K.)

دِرْهَمٌ
دِرْهَمٌ در درهم , (S, Mgh, Msb, K,) of the measure فِعْلَلٌ, (Msb, MF,) of which it has been said that there are only three other instances, but there are many more; (MF;) an arabicized word, (S, Msb,) from the Pers. [دِرَمْ]; (S;) also pronounced ↓ دِرْهِمٌ, (S, Msb, K,) but this is of rare occurrence; (TA;) and ↓ دِرْهَامٌ, (S, K,) which is more rare; (TA;) A certain silver coin; (Mgh, Msb;) like as دِينَارٌ signifies a certain gold coin: (Mgh:) [and the weight thereof; i. e. a drachm, or dram:] its weight is six دَوَانِيق [or dániks]; (Msb, and K in art. مك;) i. e., the weight of the دِرْهَم اـِسْلَامِىّ: but in the Time of Ignorance, some dirhems were light, being four دوانيق; and these were called طَبَرِيَّةٌ: and some were heavy, being eight دوانيق; and these were called عَبْدِيَّةٌ, or بَغْلِيَّةٌ: and of these two they made two that were equal; so that each درهم was six دوانيق: this is said to have been done by 'Omar: or, accord. to another account, some dirhems were of the weight of twenty carats, and were called the weight of ten [i. e. of ten dániks]; and some were of the weight of ten [carats], and were called the weight of five; and some were of the weight of twelve [carats], and were called the weight of six; and they put the three weights together, and called the third part thereof the weight of seven: and one of the weights of the درهم before El-Islám was twelve carats, which is six دوانيق: but the درهم اسلامىّ is sixteen carats; the دانق of this being a carat and two thirds: (Msb:) or dirhems should be fourteen carats [i. e. seven dániks]; ten being of the weight of seven مَثَاقِيل [or mithkáls]: in the Time of Ignorance, some were heavy, [equal to] مثاقيل; and some were light, [called] طَبَرِيَّةٌ; and when they were coined in the age of El-Islám, they made of the heavy and the light two dirhems, so that ten became equal to seven مثاقيل: A 'Obeyd says that this was done in the time [of the dynasty] of the sons of Umeiyeh: (El-Karkhee, cited in the Mgh:) [see also De Sacy's “ Chrest. Arabe, ” sec. ed., vol. ii. p. 110 of the Arabic text, and p. 282 of the transl.; where it is further stated, on the authority of Ibn-Khaldoon, that the دِرْهَم مَغْرِبِىّ was three دوانيق; and the يَمَنِىّ, one دانق; and, as is said in the Msb, that 'Omar adopted the mean between the بغلىّ and the طبرىّ, making the درهم to be six:] the pl. (of درهم, S) is دَرَاهِمُ and (of درهام, S) دَرَاهِيمُ. (S, K.) [The former of these pls. is often used as signifying Money, cash, or coin, in an absolute sense.] The dim. is ↓ دُرَيْهِمٌ and ↓ دُرَيْهِيمٌ: the latter held by Sb to be anomalous; for he says that it is as though it were formed from دِرْهَامٌ, though this was not used by them. (TA.) ― -b2- Hence, as being likened thereto, [i. e., to the coin thus called,] (TA,) دِرْهَمٌ signifies also (assumed tropical:) A حَدِيقَة [app. as meaning a round piece of land surrounded by a fence or the like, or by elevated land; for this is one of the significations of حَدِيقَةٌ]. (K.) [It is said that] this is taken from the saying of 'Antarah,
[describing shower of copious rain,]
فَتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كَالدِّرْهَمِ
[So that they left every ridged-round spot of ground like the درهم]. (TA.) [But accord. to one reading, he said, كُلَّ قَرَارَةٍ; meaning, as is said in the EM, p. 227, “ every round hollow; ” and likening such a hollow to the درهم because of its roundness, and the clearness and whiteness of its water.]

دِرْهِمٌ
دِرْهِمٌ در درهم : see the next preceding paragraph.

دِرْهَامٌ
دِرْهَامٌ درهام : see the next preceding paragraph.

دُرَيْهِمٌ
دُرَيْهِمٌ دري دريهم : see the next preceding paragraph.

دُرَيْهِيمٌ
دُرَيْهِيمٌ دريهيم : see the next preceding paragraph.

مُدَرْهَمٌ
مُدَرْهَمٌ مدر مدرهم A man possessing many دَرَاهِم: (AZ, K:) it has no verb: (TA:) you should not say دُرْهِمَ. (AZ, K.)

مُدْرَهِمٌّ
مُدْرَهِمٌّ مدر مدرهم An old man tottering (سَاقِطٌ) by reason of age. (S, K.)

##### Türkçe

دَرْهَمَتْ
K. 1 **دَرْهَمَتْ** **درهمت**; **خُبَازَى** [yahut ebegümeci] hakkında söylenir; (K, TA;) [yapraklarında] yuvarlak oldu; (TA;) yaprakları [**دَرَاهِم** diye adlandırılan gümüş sikkeler] gibi oldu. (K.)

اِدْرَهَمَّ
K. 4 **اِدْرَهَمَّ** **أدار أدر أدرى أدرهم ادرهم دار درى** , (S, K,) mastar ismi **اِدْرِهْمَامٌ**, (S,) o (bir adam, TA) yaşlandı: (K, TA:) yahut o (yaşlı bir adam) yaşlılık sebebiyle sendeledi (سَقَطَ). (S, TA.) ― -b2- **ادرهمّ بَصَرَهُ** Görmesi donuklaştı, yahut bulanıklaştı. (K.)

دِرْهَمٌ
**دِرْهَمٌ** **در درهم** , (S, Mgh, Msb, K,) ölçüsü **فِعْلَلٌ** olan, (Msb, MF,) hakkında yalnızca üç başka örnek bulunduğu söylenmiş olan, fakat daha çok olan; (MF;) Arapçalaştırılmış bir kelime, (S, Msb,) Farsçadan [**دِرَمْ**]; (S;) ayrıca ↓ **دِرْهِمٌ** diye de telaffuz edilir, (S, Msb, K,) fakat bu nadir vuku bulur; (TA;) ve ↓ **دِرْهَامٌ**, (S, K,) ki daha nadirdir; (TA;) belli bir gümüş sikke; (Mgh, Msb;) tıpkı **دِينَارٌ**’ın belli bir altın sikkeyi ifade etmesi gibi: (Mgh:) [ve onun ağırlığı; yani bir dirhem:] ağırlığı altı **دَوَانِيق**’tir; (Msb, ve K, madde **مك**’de;) yani **دِرْهَم اـِسْلَامِىّ**’nin ağırlığı: fakat Câhiliye Zamanında bazı dirhemler hafifti, dört **دوانيق** idi; ve bunlara **طَبَرِيَّةٌ** denirdi: ve bazıları ağırdı, sekiz **دوانيق** idi; ve bunlara **عَبْدِيَّةٌ**, yahut **بَغْلِيَّةٌ** denirdi: ve bu ikisinden eşit olan iki tane yaptılar; böylece her **درهم** altı **دوانيق** oldu: bunun ‘Ömer tarafından yapıldığı söylenir: yahut başka bir rivayete göre, bazı dirhemler yirmi kırat ağırlığındaydı ve on [yani on dánik] ağırlığı diye adlandırılırdı; ve bazıları on [kırat] ağırlığındaydı ve beş ağırlığı diye adlandırılırdı; ve bazıları on iki [kırat] ağırlığındaydı ve altı ağırlığı diye adlandırılırdı; ve üç ağırlığı bir araya koydular ve bunun üçte birini yedi ağırlığı diye adlandırdılar: ve İslâm’dan önce **درهم**in ağırlıklarından biri on iki kırattı ki bu altı **دوانيق**tir: fakat **درهم اسلامىّ** on altı kırattır; bunun **دانق**’ı bir kırat ve üçte ikidir: (Msb:) yahut dirhemler on dört kırat [yani yedi dánik] olmalıdır; on tanesi yedi **مَثَاقِيل** [yahut mithkāl] ağırlığında olmak üzere: Câhiliye Zamanında bazıları ağırdı, [eşit] **مثاقيل**; ve bazıları hafifti, [adı] **طَبَرِيَّةٌ**; ve İslâm çağında basıldıklarında, ağırdan ve hafiften iki dirhem yaptılar; böylece on tanesi yedi **مثاقيل**e eşit oldu: ‘Obeyd der ki bunun [Ümeyye oğulları hanedanının] zamanında yapıldığı: (El-Karkhee, Mgh’de nakledilmiştir:) [ayrıca De Sacy’nin “ Chrest. Arabe ”sine, ikinci baskı, c. ii, Arapça metnin s. 110’una ve tercümenin s. 282’sine de bak; orada ayrıca İbn-Haldûn’un otoritesine göre **دِرْهَم مَغْرِبِىّ**’nin üç **دوانيق** olduğu; ve **يَمَنِىّ**’nin bir **دانق** olduğu; ve Msb’de söylendiği üzere ‘Ömer’in **بغلىّ** ile **طبرىّ** arasındaki ortayı benimsediği, **درهم**i altı [yaparak]:] çoğulu ( **درهم**’in, S) **دَرَاهِمُ** ve (**درهام**’ın, S) **دَرَاهِيمُ**’dur. (S, K.) [Bu iki çoğuldan ilki, mutlak olarak Para, nakit, yahut sikke anlamında, sıkça kullanılır.] Küçültmesi ↓ **دُرَيْهِمٌ** ve ↓ **دُرَيْهِيمٌ**’dir: ikincisi Sb tarafından şâz kabul edilmiştir; zira onun, sanki **دِرْهَامٌ**’dan türetilmiş gibi olduğunu söyler; hâlbuki bu, onlar tarafından kullanılmamıştı. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, ona benzetilerek, [yani bu adla anılan sikkeye,] (TA,) **دِرْهَمٌ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) bir **حَدِيقَة** [muhtemelen çitle yahut benzeriyle, yahut yükseltilmiş araziyle çevrili yuvarlak bir toprak parçası anlamında; zira bu, **حَدِيقَةٌ**’nin anlamlarından biridir]. (K.) [Denilmiştir ki] bu, ‘Antarah’ın şu sözünden alınmıştır,
[bol yağmur sağanağını tasvir ederek,]
فَتَرَكْنَ كُلَّ حَدِيقَةٍ كَالدِّرْهَمِ
[Öyle ki her bir tümsekli-yuvarlak yer parçasını **دِرْهَم** gibi bıraktılar]. (TA.) [Fakat bir kıraate göre o, **كُلَّ قَرَارَةٍ** dedi; EM, s. 227’de söylendiği üzere, “her yuvarlak çukur” anlamında; ve böyle bir çukuru, yuvarlaklığı ve suyunun açıklığı ve beyazlığı sebebiyle **دِرْهَم**e benzeterek.]

دِرْهِمٌ
**دِرْهِمٌ** **در درهم**: bir önceki paragrafı gör.

دِرْهَامٌ
**دِرْهَامٌ** **درهام**: bir önceki paragrafı gör.

دُرَيْهِمٌ
**دُرَيْهِمٌ** **دري دريهم**: bir önceki paragrafı gör.

دُرَيْهِيمٌ
**دُرَيْهِيمٌ** **دريهيم**: bir önceki paragrafı gör.

مُدَرْهَمٌ
**مُدَرْهَمٌ** **مدر مدرهم** Çok **دَرَاهِم** sahibi bir adam: (AZ, K:) onun fiili yoktur: (TA:) **دُرْهِمَ** dememelisin. (AZ, K.)

مُدْرَهِمٌّ
**مُدْرَهِمٌّ** **مدر مدرهم** Yaşlılık sebebiyle sendeleyen (سَاقِطٌ) bir yaşlı adam. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَرْهَمَ
دَرْهَمَ
a.  Produced round leaves like the dirhem.

دِرْهَم
دِرْهَم 52 , ( pl. دَرَاْهِمُ 47 ),
a.  Drachm, dram, eighth part of an ounce.

b.  Dirhem: silver coin.

دَرْوِيْش
دَرْوِيْش ( pl. دَرَاْهِيْمُ 67 ),  P. ,
a.  Dervish.

##### Türkçe

**دَرْهَمَ**
**دَرْهَمَ**
a. Dirhem gibi yuvarlak yapraklar meydana getirdi.

**دِرْهَم**
**دِرْهَم** 52, (çoğ. **دَرَاْهِمُ** 47),
a. Drahmi, dram, bir onsun sekizde bir parçası.

b. Dirhem: gümüş sikke.

**دَرْوِيْش**
**دَرْوِيْش** (çoğ. **دَرَاْهِيْمُ** 67), F.,
a. Derviş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

درهم
دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ - دِرْهَم - دَراهِم
دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ + الكائن: ينفرط ويتفرطع: يصير قطعاً صغيرة دائرية غير متصلة ببعضها وغير متماسكة
وهو في نبت الخبازى يكون على شكل وريقات مستديرة صغيرة، والهرِم الكبير: يقل تماسك أعضائه وتسقط وتفرط من الهرم، والبصر يصير مظلماً لانفراط عقده، والنقود تصير: فراطة: قطع صغيرة
دِرْهَم: على وزن " فـِعْـلـَل " اسم فاعل صفة مشبهة من " دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ ": وصف للشيء المستدير الصغير الحجم: وهو اصطلاحاً النقد والعملة الفراطة قليلة القيمة والفعل، والتي تصير لها قيمة بتبعيتها للعملة الرئيسية: مثل القروش والسنتات والهلالات، وما شابه، وهي المؤلفة لليرات أوالدولارات أو الريالات
دَراهِم: جمع " دِرْهَم "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتشار والشيوع والشهرة والتعمم لأمر أو صفة في مجموعة من الكائنات"، وهي:
شَاعَ-  يَشِيْعُ، شَهَرَ - يَشْهَرُ، ذَاعَ - يَذِيْعُ، شَعَلَ - يَشْعَلُ، أجَّ - يَؤُجُّ (اللازم)، دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ
درهم- دراهم
 	{ وشروه بثمن بخس دراهم معدودة وكانوا فيه من الزاهدين(20) يوسف
مختار الصحاح
● [درهم] د ر ه م: الدِّرْهَمُ فارسي معرب وكسر الهاء لغة فيه وربما قالوا دِرْهَامٌ وجمع الدرهم دَرَاهِمُ وجمع الدرهام دَرَاهِيمُ
معجم الفرائد القرآنية:
د ر هـ م
"دَرَاهِمَ" في قوله تعالى " وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعـْدُودَةٍ " (20) يوسف .
الدِرْهَم : الفضة المطبوعة، المتعامل بها كمقياس لثمن الأشياء .
الراغب
درهم
- قال تعالى: }وشروه بثمن بخس دراهم معدودة{ [يوسف/20]، الدرهم: الفضة المطبوعة المتعامل بها.
ملخص اللسان
1.    ودَرْهَمَتِ الخُبَّازى: استدارت فصارت على أشكال الدَّراهِمِ، اشتقوا من الدراهِمِ فِعْلاً وإن كان أَعجميّاً.
2.     ورجل مُدَرْهَمٌ، ولا فعل له، أَي كثير الدَّراهِمِ؛
3.     المُدْرَهِمُّ: الساقط من الكِبَرِ، وقيل: هو الكبيرُ السِّنِّ أَيّاً كان.
4.     وقد ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً أَي سقط من الكبر؛
5.     وادْرَهَمَّ بصرُه: أَظلم.
6.     والدِّرْهَمُ والدِّرْهِمُ: لغتان، فارِسِيّ مُعَرَّبٌ - وجمع الدِّرْهَمِ دَراهِمُ
لسان العرب
● - درهم: المُدْرَهِمُّ: الساقط من الكِبَرِ، وقيل: هو الكبيرُ السِّنِّ      أَيّاً كان. وقد ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً أَي سقط من الكبر؛      وقال القُلاخُ:      أَنا القُلاخُ في بُغائي مِقْسَما،      أَقْسمْتُ لا أَسْأَمُ حتى يَسْأَما،      ويَدْرَهِمَّ هَرَماً وأَهْرَما      وادْرَهَمَّ بصرُه: أَظلم. والدِّرْهَمُ والدِّرْهِمُ: لغتان، فارِسِيّ      مُعَرَّبٌ مُلْحَقٌ ببناء كلامهم، فدِرْهَمٌ      كهِجْرَعٍ، ودِرْهِمٌ، بكسر الهاء، كحِفْرِدٍ، وقالوا في تصغيره      دُرَيْهِيم، شاذة، كأَنَّهم حَقَّرُوا دِرْهاماً، وإن لم يتكلموا به؛ هذا قول      سيبويه، وحكى بعضهم دِرْهام، قال الجوهري: وربما قالوا دِرْهام؛ قال      الشاعر:لو أَنَّ عِنْدي مائتي دِرْهامِ،      لجاز في آفاقِها خاتامي      (* قوله «لو أن عندي إلخ» في التكملة ما نصه: هذا الإنشاد فاسد،      والرواية:لو أن عندي مائتي درهام * لابتعت داراً في بني      حرام وعشت عيش الملك الهمام * وسرت في الأرض بلا      خاتام).وجمع الدِّرْهَمِ دَراهِمُ؛ ابن سيده: وجاء في تكسيره الدَّراهِيمُ؛      وزعم سيبويه أَن الدَّراهِيمَ إنما جاء في قول الفرزدق:      تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،      نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّياريفِ      قال ابن بري: شَبَّهَ خروج الحصى من تحت مَناسِمِها بارتفاع الدراهم عن      الأَصابع إذا نُقِدَتْ. ورجل مُدَرْهَمٌ، ولا فعل له، أَي كثير      الدَّراهِمِ؛ حكاه أَبو زيد، قال: ولم يقولوا دُرْهِمَ؛ قال ابن جنتي: لكنه إذا      وجد اسم المفعول فالفعل حاصِلٌ.      ودَرْهَمَتِ الخُبَّازى: استدارت فصارت على أشكال الدَّراهِمِ، اشتقوا      من الدراهِمِ فِعْلاً وإن كان أَعجميّاً. قال ابن جني: وأَما قولهم      دَرْهَمَتِ الخُبَّازى فليس من قولهم رجل مُدَرْهَمٌ.
القاموس المحيط:
الدِّرْهَمُ، كمنْبَرٍ ومِحْرابٍ وزِبْرِجٍ م وذَكَرْنَا وزْنَهُ في م ك ك ج دَراهِمُ ودَراهيمُ.
ورَجُلٌ مُدَرْهَمٌ، بفتحِ الهاءِ: كثيرُها، ولا تَقُلْ: دُرْهِمَ، لكنَّهُ إذا وُجِدَ اسْمُ المَفْعول، فالفِعْلُ حاصِلٌ. ودَرْهَمَتِ الخُبَّازَى: صارَ وَرَقُها كالدَّرَاهِمِ. وشَيْخٌ مُدْرَهِمٌّ، كمُشْمَعِلٍّ: ساقِطٌ كِبَراً.
وادْرَهَمَّ بَصَرُهُ: أظْلَمَ، وكَبِرَ سِنُّهُ. والدِّرْهَمُ، كمنْبَرٍ: الحَديقَةُ. ودِرْهَمٌ: أبو زِيادٍ، وأبو مُعاوِيَةَ: صحابِيَّانِ، وفَرَسُ خِداشِ بنِ زُهَيْرٍ. وحَمَّادُ بنُ زَيْد بنِ دِرْهَمٍ: محدِّثٌ.
تاج العروس:
( الدرهم كمنبر ومحراب ) قال شيخنا تمثيله بمنبر غير سديد ولا جار على قواعده فان منبر مفعل ودرهم فعلل ولو ضبطه بكسر الدال وسكون الراء وفتح الهاء لكان أولى لانه مع كونه من أوزانه التى يمثل بها كثيرا من الاوزان الغريبة حتى قال الشيخ بحرق في شرحه للامية الافعال انه لم يظفر بكلمة على وزنه وان كان قصورا ففى الصحاح انه ورد مثله ثلاثة ألفاظ أخر لا خامس لها منها ضفدع وفي المصباح انه وزن قليل وذكر له أمثلة في المزهروزدت عليها أضعافها في المسفر ولو استقرى هذا الكتاب وحده لوجد من أمثاله ما لا يحصى وجمعت منها جملة في شرح نظم الفصيح انتهى * قلت والكلام على وزنه الثاني بمحراب كالذى تقدم وقاله شيخنا ثم انه لو قال كهجرع وقرطاس أو كضفدع وسربال ( وز برج ) وغير ذلك مما يوردها من الامثلة أحيا بالسلم من هذا الاعتراض وما أحسن سياق الجوهرى وأبعده من اللوم الدرهم فارسي معرب وكسر الهاء لغة
وربما قالوا درهام قال الشاعر لوان عندي مائتي درهام * لجاز في آفاقها خاتامى فأهمل ضبطه لشهرته وأشار إلى تعريبه وان كسر الهاء لغة ثانية وهى قليلة وأقل منها درهام ثم استدل لها بقول الشاعر فهذه فوائد جليلة مع غاية الاختصار لو تأمل سليم العقل لانصف في الاعتبار ومن نظائر درهم الخنصر والحنجر وهجرع وضفدع وقلفع وسيأتى قلعم وقد تقدم للمصنف من ذلك أشياء كثيرة لو اعتناه المعتنى لجاءت رسالة مستفلة في بابها وقوله ( م ) أي معروف ( وذكرنا وزنه في م ك ك ج دراهم ) قال ابن سيده ( و ) جاء في تكسيره ( دراهيم ) وزعم سيبويه أن الدراهيم انما جاء في قول الفرزدق تنفى يداها الحصى في كل هاجرة * نفى الدراهيم تنقاد الصياريف قال ابن برى شبه خروج الحصى من تحت مناسمها بارتفاع الدراهم عن الاصابع إذا نقدت ( ورجل مدرهم بفتح الهاء ) أي ( كثيرها ) ولا فعل له حكاه أبو زيد قال ( ولا تقل درهم ) مبنيا للمفعول قال ابن جنى ( لكنه إذا وجد اسم المفعول فالفعل حاصل و ) يقال ( درهمت الخبازى ) استدارت و ( صار ورقها كالدراهم ) اشتقوا من الدراهم فعلا وان كان أعجميا وقال ابن جنى وأما قولهم درهمت الخبازى فليس من قولهم رجل مدرهم ( وشيخ مدرهم كمشمعل ) أي ( ساقط كبرا ) وقد ادرهم ادرهما ما سقط من الكبر وأنشد الجوهرى للقلاخ أنا القلاخ في بغائى مقسما * أقسمت لا أسأم حتى يسأما * ويدرهم هرما وأهرما ( وادرهم بصره أظلم و ) ادرهم الرجل ( كبر سنه والدرهم كمنبر ) فيه الكلام الذى سبق أولا ( الحديقة ) على التشبيه من قول عنترة * فتركن كل حديقة كالدرهم * ( ودرهم أبو زياد ) يروى عن درهم بن زياد بن درهم عن أبيه عن جده رفعه اختضبوا بالحناء فانه يزيد في جمالكم وشبابكم ونكاحكم ( و ) درهم ( أبو معاوية ) روى عنه ابنه معاوية وعنه محمد بن طلحة بن مصرف ( صحابيان ) رضى الله عنهما ( و ) درهم ( فرس خداش بن زهير و ) الامام أبو اسمعيل ( حماد بن زيد بن درهم ) الاردى الازرق ( محدث ) أضر وكان يحفظ حديثه كالماء عن أبى عمران الجونى وثابت وأبى حمزة وعنه مسدد وعلى مات سنة مائة وتسع وسبعين عن احدى وثمانين سنة * ومما يستدرك عليه دريهم ودريهيم تصغيرا درهم الاخيرة شاذة كأنهم حقروا درهاما وان لم يتكلموا به هذا قول سيبويه والدريهمى قرية باليمن ما بين الحديدة والمراومة وقد وردتها وسمعت بها الحديث على شيخنا الصوفى العارف أبى القاسم الجماعى ودريهم ونصف لقب

##### Türkçe

درهم
**دَرْهَمَ** - **يُدَرْهِمُ** - **دِرْهَم** - **دَراهِم**
**دَرْهَمَ** - **يُدَرْهِمُ** + varlık: dağılır ve parçalanır: birbirine bağlı olmayan ve birbirine tutunmayan küçük yuvarlak parçalar hâline gelir.
Ve o, ebegümeci bitkisinde küçük yuvarlak yaprakçıklar şeklinde olur; büyük ihtiyar: uzuvlarının tutunması azalır ve ihtiyarlıktan düşer ve dağılır; görme, bağının çözülmesinden dolayı karanlık olur; paralar: ufaklık (bozukluk): küçük parçalar olur.
**دِرْهَم**: “**فـِعْـلـَل**” vezni üzere, “**دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ**”den müşebbehe sıfat (sıfat-ı müşebbehe) ism-i fâil: küçük hacimli yuvarlak şeyin vasfı; ve ıstılahta: değeri az olan ufaklık para ve bozukluk (fiil), ve asıl paraya tâbi olmasıyla kendisine değer olan: kuruşlar, sentler, hilaller ve benzeri; ve bunlar lira veya dolar veya riyallerin meydana getiricileridir.
**دَراهِم**: “**دِرْهَم**”in çoğulu.
Ve lafız, “bir işin veya bir sıfatın bir varlıklar topluluğunda yayılması, şüyûu, şöhreti ve genelleşmesi” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar:
**شَاعَ-  يَشِيْعُ**، **شَهَرَ - يَشْهَرُ**، **ذَاعَ - يَذِيْعُ**، **شَعَلَ - يَشْعَلُ**، **أجَّ - يَؤُجُّ** (lâzım), **دَرْهَمَ - يُدَرْهِمُ**
درهم- دراهم
{ Ve onu az bir bedel karşılığında, sayılı dirhemlerle sattılar; ve onlar onda zâhidlerden idiler (20) Yusuf

Muhtâr es-Sıhâh
● [**درهم**] د ر ه م: **الدِّرْهَمُ** Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve **الهاء**’yı kesrelemek onda bir dildir; ve bazen **دِرْهَامٌ** derler; ve dirhemin çoğulu **دَرَاهِمُ**’dur; ve **الدرهام**’ın çoğulu **دَرَاهِيمُ**’dur.

Muʿcemü’l-ferâid el-Kur’âniyye:
د ر هـ م
“**دَرَاهِمَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعـْدُودَةٍ**” (20) Yusuf.
**الدِرْهَم**: basılmış gümüş; eşyaların fiyatının ölçüsü olarak onunla muamele edilen.

er-Râgıb
درهم
- Yüce Allah dedi: }**وشروه بثمن بخس دراهم معدودة**{ [Yusuf/20]; **الدرهم**: basılmış gümüş, onunla muamele edilen.

Lisân özeti
1. Ve **دَرْهَمَتِ الخُبَّازى**: yuvarlaklaştı da **الدَّراهِمِ** şekilleri üzerine oldu; **الدراهِمِ**’den fiil türettiler, her ne kadar Acemî olsa da.
2. Ve bir adam **مُدَرْهَمٌ**, ve onun fiili yoktur; yani **الدَّراهِمِ**i çok olan;
3. **المُدْرَهِمُّ**: ihtiyarlıktan düşen; ve denildi ki: her ne olursa olsun yaşça büyük olan.
4. Ve muhakkak **ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً**: yani ihtiyarlıktan düştü;
5. Ve **ادْرَهَمَّ بصرُه**: karardı.
6. Ve **الدِّرْهَمُ** ve **الدِّرْهِمُ**: iki dildir; Farsça Arapçalaştırılmıştır; ve **الدِّرْهَمِ**’in çoğulu **دَراهِمُ**’dur.

Lisânü’l-ʿArab
● - **درهم**: **المُدْرَهِمُّ**: ihtiyarlıktan düşen; ve denildi ki: her ne olursa olsun yaşça büyük olan. Ve muhakkak **ادْرَهَمَّ يَدْرَهِمُّ ادْرِهْماماً**: yani ihtiyarlıktan düştü; ve **القُلاخُ** dedi:
أَنا القُلاخُ في بُغائي مِقْسَما،
أَقْسمْتُ لا أَسْأَمُ حتى يَسْأَما،
ويَدْرَهِمَّ هَرَماً وأَهْرَما
Ve **ادْرَهَمَّ بصرُه**: karardı. Ve **الدِّرْهَمُ** ve **الدِّرْهِمُ**: iki dildir; Farsça, Arapçalaştırılmış, onların sözlerinin binasına ilhak edilmiştir; böylece **دِرْهَمٌ** **هِجْرَعٍ** gibi; ve **دِرْهِمٌ**, **الهاء**’yı kesrelemekle, **حِفْرِدٍ** gibi; ve onun küçültmesinde **دُرَيْهِيم** dediler; şâzdır; sanki **دِرْهاماً**’ı küçültmüşlerdir, her ne kadar onunla konuşmamış olsalar da; bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Ve bazısı **دِرْهام**’ı nakletti. el-Cevherî dedi: ve bazen **دِرْهام** derler; şair dedi:
لو أَنَّ عِنْدي مائتي دِرْهامِ،
لجاز في آفاقِها خاتامي
(* “لو أن عندي إلخ” sözü: tekmîlde onun metni şudur: bu inşâd fâsiddir; ve rivayet:
لو أن عندي مائتي درهام * لابتعت داراً في بني حرام
وعشت عيش الملك الهمام * وسرت في الأرض بلا خاتام).
Ve **الدِّرْهَمِ**’in çoğulu **دَراهِمُ**’dur; İbn Sîde: ve onun kırık çoğulunda **الدَّراهِيمُ** geldi; ve Sîbeveyh, **الدَّراهِيمَ**’in ancak el-Ferazdak’ın sözünde geldiğini iddia etti:
تَنْفِي يَداها الحَصى في كلِّ هاجِرَةٍ،
نَفْيَ الدَّراهِيمِ تَنْقادُ الصَّياريفِ
İbn Berrî dedi: çakılın, nakdedildiğinde dirhemlerin parmaklardan yükselmesi gibi, onun toynaklarının altından çıkışını benzetti. Ve bir adam **مُدَرْهَمٌ**, ve onun fiili yoktur; yani **الدَّراهِمِ**i çok olan; Ebû Zeyd onu nakletti; dedi ki: ve **دُرْهِمَ** demediler; İbn Cinnî dedi: fakat ism-i mef’ûl bulunduğunda fiil hâsıl olur.
Ve **دَرْهَمَتِ الخُبَّازى**: yuvarlaklaştı da **الدَّراهِمِ** şekilleri üzerine oldu; **الدراهِمِ**’den fiil türettiler, her ne kadar Acemî olsa da. İbn Cinnî dedi: ve onların “**دَرْهَمَتِ الخُبَّازى**” sözüne gelince, “adam **مُدَرْهَمٌ**” sözlerinden değildir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الدِّرْهَمُ**, **منْبَرٍ** ve **مِحْرابٍ** ve **زِبْرِجٍ** gibi; m; ve veznini m k k j’de zikrettik; **دَراهِمُ** ve **دَراهيمُ**.
Ve bir adam **مُدَرْهَمٌ**, **الهاءِ**’yı fetha ile: onun (dirhemlerin) çoğu; ve “**دُرْهِمَ**” deme; fakat ism-i mef’ûl bulunduğunda fiil hâsıl olur. Ve **دَرْهَمَتِ الخُبَّازَى**: yaprağı **الدَّرَاهِمِ** gibi oldu. Ve bir şeyh **مُدْرَهِمٌّ**, **مُشْمَعِلٍّ** gibi: ihtiyarlıktan düşen.
Ve **ادْرَهَمَّ بَصَرُهُ**: karardı; ve yaşı büyüdü. Ve **الدِّرْهَمُ**, **منْبَرٍ** gibi: bahçe. Ve **دِرْهَمٌ**: Ebû Ziyâd; ve Ebû Muâviye: iki sahâbî. Ve Hıdâş b. Züheyr’in atı. Ve Hammâd b. Zeyd b. Dirhem: muhaddis.

Tâcü’l-ʿArûs:
(**الدرهم** **منبر** ve **محراب** gibi) şeyhimiz dedi: onu **منبر** ile temsil etmesi sağlam değildir ve kaidelerine de uygun değildir; çünkü **منبر** **مفعل**dir, **درهم** ise **فعلل**dir; ve eğer onu **الدال**’ı kesre, **الراء**’ı sükûn, **الهاء**’yı fetha ile ضبط etseydi daha evlâ olurdu; çünkü o, onun vezinlerinden olmakla birlikte, garip vezinlerin çoğuna temsil getirilen vezinlerdendir; hatta şeyh Bahrak, Lâmiyye el-Ef‘âl şerhinde, onun vezni üzere bir kelimeye rastlamadığını söyledi; eğer bu bir kusur ise, Sıhâh’ta onun benzeri üç başka lafız geldiği, dördüncüsü olmadığı vardır; onlardan **ضفدع**. Ve Miṣbâḥ’ta: o, az bir vezindir; ve ona örnekler zikretti Müzher’de; ve ben onlara Misfer’de kat kat fazlasını ekledim; ve eğer yalnız bu kitabı istikrâ etseydi, onun benzerlerinden sayısız olanı bulurdu; ve onlardan bir cümleyi Şerḥu Naẓmi’l-Faṣîḥ’te topladım; bitti. * Dedim: ve onun ikinci vezni üzerine söz, **محراب** ile, önce geçen gibidir ve şeyhimiz onu söyledi; sonra, eğer **هِجْرَع** ve **قِرْطاس** gibi veya **ضفدع** ve **سربال** gibi (ve **زِبْرِج**) ve bunun dışında örneklerden, itirazdan daha selâmetli olurdu; ve el-Cevherî’nin sevki ne güzeldir ve kınamadan ne kadar uzaktır: **الدرهم** Farsça Arapçalaştırılmıştır ve **الهاء**’yı kesrelemek bir dildir.
Ve bazen **درهام** dediler; şair dedi:
لوان عندي مائتي درهام * لجاز في آفاقها خاتامى
Böylece şöhretinden dolayı ضبطını ihmal etti; ve Arapçalaştırılmasına işaret etti; ve **الهاء**’yı kesrelemenin ikinci bir dil olduğunu, ve onun az olduğunu; ve ondan daha azının **درهام** olduğunu; sonra şairin sözüyle ona delil getirdi; işte bunlar, sağlam akıl sahibi düşünse, i‘tibarda insaf etse, nihayet kısalıkla birlikte açık faydalardır. Ve **درهم**’in benzerlerinden: **الخنصر** ve **الحنجر** ve **هجرع** ve **ضفدع** ve **قلفع**; ve **قلعم** gelecektir; ve musanniften bunun gibi birçok şey daha önce geçti; eğer ilgilenen ona itina etseydi, babında müstakil bir risale gelirdi. Ve onun sözü (**م**) yani: bilinen. Ve “m k k j’de veznini zikrettik” sözü. İbn Sîde dedi: ve onun kırık çoğulunda (**دراهيم**) geldi. Ve Sîbeveyh, **الدراهيم**’in ancak el-Ferazdak’ın sözünde geldiğini iddia etti:
تنفى يداها الحصى في كل هاجرة * نفى الدراهيم تنقاد الصياريف
İbn Berrî dedi: çakılın, nakdedildiğinde dirhemlerin parmaklardan yükselmesi gibi, onun toynaklarının altından çıkışını benzetti. Ve bir adam **مدرهم** **الهاء**’yı fetha ile: yani (onun) (**كثيرها**) yani onun (dirhemlerin) çoğu; ve onun fiili yoktur; Ebû Zeyd onu nakletti; dedi ki: ve “**درهم**” demeyin, mef’ûl için bina edilmiş olarak. İbn Cinnî dedi: fakat ism-i mef’ûl bulunduğunda fiil hâsıl olur. Ve denir: **درهمت الخبازى**: yuvarlaklaştı ve (**صار ورقها كالدراهم**) yaprağı dirhemler gibi oldu; **الدراهم**’den fiil türettiler, her ne kadar Acemî olsa da. İbn Cinnî dedi: ve onların “**درهمت الخبازى**” sözüne gelince, “adam **مدرهم**” sözlerinden değildir.
Ve bir şeyh **مدرهم** **مشمعل** gibi: yani (**ساقط كبرا**) ihtiyarlıktan düşen. Ve muhakkak **ادرهم ادرهما**: ihtiyarlıktan düşen. Ve el-Cevherî, **القلاخ** için şu beyti inşâd etti:
أنا القلاخ في بغائى مقسما * أقسمت لا أسأم حتى يسأما * ويدرهم هرما وأهرما
Ve **ادرهم بصره**: karardı; ve (**ادرهم الرجل**) adam: (**كبر سنه**) yaşı büyüdü. Ve **الدرهم** **منبر** gibi: onda, önce evvelce geçen söz vardır. (**الحديقة**) benzetme üzere, Antara’nın sözünden:
فتركن كل حديقة كالدرهم *
Ve **درهم أبو زياد**: **درهم بن زياد بن درهم**’den, babasından, dedesinden, onu merfû olarak rivayet eder: “**اختضبوا بالحناء فانه يزيد في جمالكم وشبابكم ونكاحكم**”. Ve **درهم** (**أبو معاوية**): ondan oğlu Muâviye rivayet etti; ve ondan Muhammed b. Talha b. Musarrif. (**صحابيان**) Allah ikisinden razı olsun. Ve **درهم** (Hıdâş b. Züheyr’in atı). Ve imam Ebû İsmâʿîl (**حماد بن زيد بن درهم**) el-Erdî el-Ezrak: (**محدث**) muhaddis; kör oldu; ve Ebû İmrân el-Cevnî, Sâbit ve Ebû Hamza’dan hadisini su gibi ezberlerdi; ve ondan Müsedded ve Ali; ve yüz yetmiş dokuz yılında, seksen bir yaşında öldü. * Ve ona müstedrek olarak: **دريهم** ve **دريهيم**, **درهم**’in küçültmesi olarak; sonuncusu şâzdır; sanki **درهاما**’yı küçültmüşlerdir, her ne kadar onunla konuşmamış olsalar da; bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Ve **الدريهمى**: Yemen’de, Hudeyde ile Merâvime arasında bir köydür; ona vardım ve onunla ilgili hadisi, şeyhimiz sûfî ârif Ebû’l-Kâsım el-Cemâʿî’den işittim. Ve **دريهم** ve yarım, lakaptır.
