# دري — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B1%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دري

باب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ الإنسان في رأسِه كهيئة الدَّوَران، تقول: دِيرَ به أي غُشِيَ عليه.
والدَّوار: صَنَم كانت العرب تَنصِبُه، يجعلون موضِعاً حوله يدورون فيه، واسم ذلك الصَّنَم والموضِع الدَّوار، قال:
كما دارَ النِّساءُ على الدَّوار

ومنه قول امرئ القيس:
عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ
ويُثَقَّل في لغة فيقال دَوّار ويقال دُوار.
والمَدار: موضع للشيءِ الذي تُدير به كالحَبْل تُديره على شيء، وموضعه من ذلك الشيء مَدارٌ.
والمَدارُ يكون كالدَوَرانِ فيُجْعَلُ اسْماً نحوُ مَدِار الفَلَكِ.
والدائرةُ: الحَلْقةُ، والشيءُ المستديرُ.
والدّارةُ: دارَة القَمَر. وكلَّ موضع يُدارُ به شيءٌ يحجُزه فاسْمُه دارةٌ، نحو الدارات التي تُتَّخذ في المَباطح ونحوها يجعَلُون فيها الحُمُرَ ونحوها وأنشد:
تَرى الإِوَزين في أكناف دارتها		فَوْضَىَ وبين يَدَيها التِّبْنُ منثورُ
ومعنى البيت أنَّه رأى حَصّاداً أَلْقَى سُنبَلَة بين يَدَي تلك الإِوَزِّ فقَلَعَت حَبّاً من سَنابِلِهِ فأكَلَتِ الحَبَّ وافتَحَصَتِ التِّبنَ.
والدائرةُ: الدَّولة، يقال: الدَّوائِرُ تدور، والدَّوائلُ تدول.
والدّارُ: كلُّ موضعٍ حَلَّ به قومٌ فهو دارُهم، وأما الدّارُ فاسمٌ جامعٌ للعَرْصةِ والبِناء المَحَلّة، وثلاثُ أدؤرٌ، وجاءت الهمزة لأنَّ الألف التي كانت في الدار صارت في أفعُل في موضع تَحرُّك فَأُلِقيَ عليها الصَّرْف بعَيْنها ولم تُرَدَّ إلى أصلها فانهَمَزَتْ.
ومُداوَرة الشُّؤون: مُعالَجتُها.
والدَّوّارةُ: من أدَواتِ النّقّاش والنجّار، لها شُعبَتانِ تَنْضمّانِ وتَنْفَرِجانِ لتقدير الدارات.
دير:
الدَيْرُ: البِيعةُ، وساكنُه وعامِلُه دَيرانيٌّ ودَيّارٌ.
والدَّيُّور: الواحدُ، الفرْد من الناس، يقال: ليس بها دَيّارٌ ولا دَيُّورٌ.
والدَيّار فيعال من دارَ يَدورُ.
دري:
دَرَى يَدْري دِرْيةً ودَرْياً ودِرْياناً ودِراية، ويقال: أتَى فلانٌ الأمرَ من غير دِرْيةٍ أي من غير عِلمٍ، والعَرَب ربَّما حَذَفوا الياء من قولِهم: لا أَدْرِ في موضع لا أدري، يكتفون بالكسرة فيها كقوله الله- جلّ وعزّ: "والليل إذا يَسْرِ"، والأصل يَسري.
درء:
والدَّريئة من أَدَمٍ وغيره يُتَعَلَّم عليها الطِّعانُ، قال:
ظَلِلْتُ كأنيّ للرِّماحِ دَريئةً
وأَدْرَأْتُ دَريئةً أي اتّخَذْتُها.
والدَّريئة: ما تَتَسَتَّرُ به فترمي الصَّيْدَ، وتقول منه: دَرَيتُ الصيد أدري دَرياً، قال:
فإن كنتُ لا أدري الظِّباء فإننـي		أدُشُّ لها، تحت الترابِ، الدَّواهِيا
والدَّريئةُ، بالهمز،: الحَلْقة.
وتقول: حَيُّ بني فلانٍ ادَّرَأُوا فُلاناً كأنَّهم اعتَمَدوه بالغارة والغَزو، قال:
أَتَتْنا عامِرٌ من أرض حَزْمٍ		مُعَلِّقةَ الكَنائِنِ تَـدَّرينـا
والدَّرْءُ: العِوَجُ في العَصَا والقَناةِ وكلِّ شيءٍ تَصعُب إِقامتُه قال:
إنّ قناتي من صَليبات القَنَا		على العُداةِ أن يُقيموا دَرْأَنا
وطريقٌ ذو دُرُوء ممدود، أي ذو كُسُورٍ ونحو ذلك من الأَخاقيق وإنه لذو تُدْرَأ في الحرب أي ذو مَنْعةٍ وقوّةٍ على أعدائه، قال:
لقد كنت في الحَربِ ذا تُدْرَأ
والتَّدارُؤُ: التَّدافُع.
ودَرأ فلانٌ علينا ودَرِئَ مثله دُروءاً إذا خَرَجَ مُفاجأة.
ودَرَأتُه عنّي، أي دَفَعتُه.
وتُدْرَأُ: اسمٌ وُضِعَ للدَّرْءِ كما يُسَمَّى تَتْفُل وتُرْتُب، تريدُ به جاءَ الناسُ تُرْتُباً أي طُرّاً.
وتقول: اللّهُمَ إِنّي أدرأبك في نَحْر فلانٍ لتَكفيَني شَرَّه.
ودَرَأتُ عنه الحَدَّ أي اسْقَطتُه من وجهٍ عَدْلٍ، قال الله -عزَّ وجلّ-: "ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ".
والتَّعطيلُ: أن تُترَكَ إِقامة الحد، ويقال في هذا المعنى بعينه: دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً، ومن هذا الكلام اشتُقَّت المُدارَأة بين الناس، وفي معنى آخر كان بينهم دَرْو أي تَدارُؤ في أمر فيه اختلافٌ واعوِجاج ومُنازعةٌ، قال الله عزَّ وجلَّ: "فادّارأتُم فيها" أي تَدارأتُم.
ودَرَأَ فلانٌ علينا دُرُوءاً: خَرَجَ علينا مُفاجأةَ.
والتّدارُؤُ: التدافُع.
وتقول هُذَيل: ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ أي ختَلتُه.
وادّرَأتِ الناقة بضَرْعِها فهي مُدرِئٌ إذا أرْخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
وكوكب دِرِّيُّ على فِعّيل: من تَوَقُّده كأنّه يدرأ دُرُوءاً، كأنّه يُخرجُ نفسَه من السَّماء.
والمِدْرَى: سَرخاره: أعجميّة، وشُبِّه بها قَرْنُ الثَّور، فمن أَنَّثه قال: مِدْراة على تَوَهُّم الصغيرة من المَدارَى، وهي حديدة يُحَكُّ بها الرأسُ.
ومنه قول النابغة:
شَكَّ الفَريصة َبالمِدْرَى فأنفَذَهـا		شَكَّ المُبَيْطِرِ إذْ يشفي من العَضَد
والداريّ: الملاّح الذي يلي الشِّراع أو منسُوبٌ إلى موضعٍ يقال له دارين.
والمَدْرِية: المِدْارة نفسُها في لغة، وهي التي حُدِّدَت حتى صارت مِدْارة.
راد:
ورَأدُ الضُّحَى: ارتفاعُها، ويقال: ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى وتَرأَّدَ. وتَرَأدَّتِ الحيَّةُ أي اهتَزَّتْ في انسيابها، قال الشاعر:
كأنَّ زمامَها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّدَ في غصونٍ مُعْضَئِلَّه
أي ملتَفّةٌ، قال: إنما هي مُعْضَئِلَّة قد اعضَأَلَّ بعضها إلى بعض. ومثله:
حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها
إنما هو على قياس أزهَاَرَّ، واعضَأَلَّ النَّبْتُ.
والجارية الممشوقة تَرَأَّدُ في مِشْيتها.
ويقال للغصن الذي نَبَتَ من سَنَته أرطَبَ ما يكون وأرخصَه: رُؤدٌ والواحدة بالهاء.
والجاريةُ الشّابَّةُ رُؤدٌ، ورَؤُدَ شَبابُها.
والرَّأْد: أصُول مَنبِتِ الأسنان في اللَّحْيَيْنِ، وجمعُه آراد.
ورادَت المرأةُ تَرودُ رَوَداناً فهي رادةٌ، غير مهموز، إذا كانت طَوّافةً في بُيوت جاراتها لا تثبُتُ في بيتها.
ريد:
الرَّيدُ: الحَيْدُ من حُيُود الجَبَل، وجَبَل ذو حُيُود، وذو رُيُود، إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئةٌ من الصَّخْر في أعراضه لا في أعاليه.
والريَّدُ: الأمرُ الذي تريده وتُزاوِلُه.
والرِّئدُ، بالهمز: التِّرْبُ، وهذا رِئْدُكَ أي تِرْبُكَ.
وقيل: الرِّئدُ اسم من أراد.
ورُوَيد تصغير الرَّوْد من غير أن يستعمل الرَّوْد فيه، فإذا أردت برُوَيْد الوَعيد نَصَبْتَها بلا تنوينٍ وجازَيت بها، قال:
رُوَيْدَ تصاهَلْ بالعراق جِيادَنا		كأنَّكَ بالضحّاكِ قد قامَ نادِبُهْ
وإذا أرَدْتَ برُوَيْد المُهْلةَ والإِروادَ في الشيء فانصِبْ ونَوِّنْ، تقول: امشِ رُوَيداً يا فتى، وإذا عَمِلَ عَمَلاً، قُلتَ: رُوَيْداً رُوَيداً، أي أَرُودُ أَرُودُ في معنى رُوَيْداً المنصوبة.
رود:
الرَّوْد: مصدر فعل الرائد، يقال: بَعَثْنا رائداً يرود لنا الكَلأَ والمنزِلَ، ويَرتادُه بمعنى واحد أي يطلبُ وينظر فيختار أفضَله، وجاء في الشعر: بَعَثوا رادَهم أي رائدَهم.
ومن أمثالهم: الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه، يُضرَبُ مثلاً للّذي لا يكذب إذا حَدَّثَ.
ويقال: رادَ أهلَه يَرودَهم مَرْعىً أو مَنزِلاً رياداً، وارتادَ لهم ارتياداً.
وفي الحديث: "إذا أراد أحدُكم أن يبُولَ فليَرْتَدْ لبَولِه" أي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليِّناً مُنحَدِر لئلاّ يرتَدَّ عليه بَولُه.
والرائد: الذي لا منزلَ له.
والإِرادة أصلها الواو، ألا ترى إنك تقول: راوَدْتُه أي أردْتُه على أن يفعَلَ كذا، وتقول: راوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها، وراوَدَته هي عن نفسه إذا حاوَل كلٌّ منهما من صاحبه الوَطْءَ والجماعَ، ومنه قول الله -جلَّ وعزَّ-: "تُراوِدُ فَتاها عن نفسه"، فجَعَل الفعل لها.
والرّوائد من الدَّوابِّ: التي ترتَع ومنه قول الشاعر:
كأنَّ رَوائد المُهْرات منها
ويقال: رادَ يَرودُ إذا جاء وذَهَبَ، ولم يَطْمَئِنَّ، ورجل رائدُ الوِساد إذا لم يَطمِئنَّ عليه، لِهَمٍّ أَقلَقَه، باتَ رائدَ الوِسادِ، وأنشد:
تقولُ له لما رأتْ جمع رَحْلِهِ		أهذا رئيسُ القومِ. رادَ وِسادَها
دَعَا عليها بألاّ تنام فيطمَئِنَّ وسادُها.
وفي الحديث: "الحُمَّى رائد الموتِ" أي رسولُ الموت كالرائدِ الذي يُبعَث ليرتادَ منزِلاً.
والرِّيدةُ اسمٌ يوضَعُ موضعَ الارتياد والإِرادة.
والرِّيدة: ريحٌ رَيْدةٌ ليِّنةُ الهبوب، وأنشَدَ:
إذا رِيدةٌ من حيث ما نَفَحَت له		أتاه برَيّاها خليل يُواصـلُـهْ
ويقال: ريح رُودٌ أيضاً.
أرد:
الأَدَرَةُ والأَدَر مصدرانِ، ورجل آدَرُ وامرأة عَفْلاء، لا يُشتَقُّ لها فِعلٌ من هذا لأنَّ هذا نَفْخةٌ في الصَّفَن، والأُدْرةُ اسمُ تلكَ النَّفخةِ، والآدَرُ ونَعْتٌ، والفعل أدِرَ يأْدَرُ.
ورد:

الوَرْدُ اسْمُ نَوْرٍ، ويقال: ورَّدَتِ الشَّجَرة أي خَرَجَ نَورُها، وفَغَمَ نَورْها أي خَرَجَ كلُّه.
والوَرْدُ لونٌ يضربُ إلى صُفرةٍ حَسَنةِ من ألوان الدَّوابِّ وكلِّ شيءٍ، والأُنثَى وردةٌ وقد وَرُدَ وُرْدةً، وقيلَ: إيرادّ يَوْرادُّ في لغة، على قياس ادهامَّ.
ويَصيرُ لونُ السماء يومَ القيامةِ وَرْدَةً كالدّهان.
والوَرْدُ من أسماء الحُمَّى، وقد وَرَدَ الرجلُ فهو مَورُودٌ أي مَحْمُوم، قال الشاعر:
إذا ذَكَرَتْك النفسُ ظَلَّت كأنَّهـا		عليها من الوِرْدِ التهامِيِّ أَفْكَلُ
والوِرْدُ: وقتُ يَوْمِ الوِرْدِ بينَ الظِّمْئَينِ، وهو وَقْتانِ، ووَرَدَ الوارِدُ يَرِدُ وُرُوداً.
والوِرْدُ أيضاً اسْمٌ من وَرَدَ يَرِدُ يومَ الوِرْدِ.
ووَرَدَتِ الطيرُ الماءَ ووَرَدَتْهَ أَوراداً، وقال:
كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ
والوِرْدُ: النصيبُ من قِراءة القرآن لأنّه يُجَزِّئُهُ على نفسه أجزاء: فيقرؤه وِرْداً وِرْداً.
وقوله تعالى: "ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً"،يُفسَّر عَطاشَى، معناه: كما تُساق الإِبِل يومَ وقتها وِرْداً وِرْداً.
والوَريدُ: عِرْقٌ، وهما وَريدانِ مُلْتَقَى صَفقَتَي العنق، ويجمع أَورِدة، الوُرُدُ أيضاً جمعُه.
وأرنَبَةٌ واردةٌ إذا كانت مُقبلةً على السَّبَلة.
وقوله تعالى: "فأرسَلُوا وارِدَهم" أي ساقيهم.
ردء:
الرِّدْءُ مهموز، وتقول: رَدَأْتُ فلاناً بكذا أو كذا أي جعَلْتُه قوَّةَ له وعماداً كالحائِط تَرْدَؤُه برِدْءٍ من بناء تُلِزَقُه به، وأرْدَأْتُه أي أَعَنْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أي مُعنياً.
والرُّدُوءُ: الأَعوانُ، وتَرادَأوا أي تَعاوَنُوا.
وقد أردَوَأ هذا الأمرُ على غيره أي زادَ، يُهمَزُ ويُلَيَّنُ، وأربَأ وأَرْمَأَ مِثلُه، قال:
وأسـمَـرَ خَـطِّـياً كـأنَّ كُـعُـوبَـه		نَوَى القَسْبِ قد أرْدَى ذِراعاً على العَشْرِ
والرَّداءَة مصدر الشيء الرَّديِء، وقد رَدُؤَ الشيءُ يردُؤُ رَداءةً.
وإذا أَصَبْتَ شيئاً أو فِعلته فعلاً رديئاً فأنتَ مُرْدِئٌ.
ردي:
رَدِيَ يَرْدَى رَدىً فهو رَدٍ أي هالِكٌ، وأرداهُ اللهُ، قال:
تَنادَوا فقالوا: أرْدَتِ الخَيْلُ فارساً		فقُلت: أعبدُ اللهِ ذلكُـم الـرَّدِي
والتَرَدِّي: التَّهَوُّرُ في مَهْواةٍ، والمُتَرَدِّية التي تَردَّتْ في بئرٍ أو هُوَّةٍ فهَلَكَتْ، وتأنيثه على معنى الشاة.
والأردية جمع الرِّداءِ، ومنه التَرَدّي والارتِدِاءُ.
والرَّدْيُ والرَّدَيانُ في الِإقبال والإِدبار، ورأيت الخَيْلَ تَردي رَدَياناً ورَدْياً.
والرَّدَيانُ: مَشيُ الحِمارِ من آريِّهِ إلى مُتَمَعَّكِهِ، قال ذو الرُمّة:
بها السُّحمُ تَردِي والحَمامُ المُوَشَّحُ
والرَّدْيُ إنْ تأخُذَ صَخرةً أو شيئاً صُلباً تَرْدي به حائطاً أو شيئاً صُلْباً فتكسِرَه.
والمِرْداةُ: صخرةٌ يُردَى بها الشيءُ ليُكسَرَ.
وفلانٌ مِرْدَى حَرْبٍ أي يَصْدمُ الحرْبَ.
والمُرادي: الذي يُراردي حائظاً بمِرْداته ليَهُدَّه.
وقوائمُ الإِبِل مَرادٍ لِثقَلها وشدَّةِ وَطْئِها نَعتٌ لها خاصّة، وكذلك مَرادي الفِيل.

### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **و** ve **ا** ve **ي** onlarla birlikte
**د و ر**، **د ي ر**، **د ر ي**، **د ر أ**، **ر أ د**، **ر ي د**، **أ ر د**، **ر و د**، **و ر د**، **ر د أ**، **ر د ي** kullanılagelenlerdir.

**دور**:
**الدَوّاريُّ**: insanlarla (ilgili) dönen devir, zaman; **العجاج** dedi ki:
Ve devir insanla (ilgili) **دَواريُّ**’dir.

Ve denir: **دارَ** bir tek **دَورةً** döndü; o, onun döndüğü tek seferdir.

Ve **الدَّور** şiirde masdar olabilir; ve sarığın **دَوْر**undan bir tek dolama olabilir; ve ipin bir şeyle **دَوْر**u; ve **الدُوارُ**: insanın başında dönme gibi bir hâl almasıdır; dersin ki: **دِيرَ** onunla, yani üzerine baygınlık geldi.

Ve **الدَّوار**: Arapların diktiği bir put idi; onun etrafında döndükleri bir yer yaparlardı; o putun ve yerin adı **الدَّوار**dır; dedi ki:
Kadınlar **الدَّوار** üzerinde döndüğü gibi

Ve ondan **امرئ القيس**’in sözü:
Uzun etekli bir örtü içinde **دَوارٍ** bakireleri

Ve bir lehçede ağırlaştırılır da **دَوّار** denir; ve **دُوار** denir.

Ve **المَدار**: onunla döndürdüğün şey için bir yerdir; ip gibi, onu bir şeyin üzerinde döndürürsün; ve o şeyden onun yeri **مَدار**dır.

Ve **المَدار** **الدَوَران** gibi olur da isim yapılır; **مَدِار الفَلَكِ** gibi.

Ve **الدائرةُ**: halka; ve yuvarlak olan şey.

Ve **الدّارةُ**: ayın hâlesi. Ve her yer ki onunla bir şey döndürülür, onu engeller; onun adı **دارةٌ**’dır; **المَباطح** ve benzerlerinde yapılan **الدارات** gibi; onların içinde eşekleri ve benzerlerini koyarlar. Ve okudu:
Onun **دارتها**’sının kenarlarında kazları görürsün; dağınık; ve önlerinde saman saçılmıştır.

Beytin manası: bir biçer gördü; o kazların önüne bir başak attı; o da onun başaklarından tane kopardı; taneyi yedi ve samanı eşeledi.

Ve **الدائرةُ**: devlet; denir: **الدَّوائِرُ** döner; ve **الدَّوائلُ** dolaşır.

Ve **الدّارُ**: bir kavmin konakladığı her yer onların **دار**ıdır. Ama **الدّارُ**: avluya ve binaya, mahalleye toplayıcı bir isimdir. Ve (çoğulu) üç **أدؤرٌ**dur. Hemze geldi; çünkü **الدار**’daki elif **أفعُل**’de hareket yerinde oldu; böylece sarf aynen onun üzerine atıldı ve aslına döndürülmedi; böylece hemzelendi.

Ve **مُداوَرة الشُّؤون**: onları ele alıp yürütmektir.

Ve **الدَّوّارةُ**: nakkaşın ve marangozun aletlerindendir; iki çatalı vardır; daireleri ölçmek için birleşir ve ayrılır.

**دير**:
**الدَيْرُ**: kilise; onun sakini ve işleyeni **دَيرانيٌّ** ve **دَيّارٌ**dır.

Ve **الدَّيُّور**: tek olan, insanlardan bir tek ferd; denir: onda ne **دَيّارٌ** vardır ne **دَيُّورٌ**.

Ve **الدَيّار** **فيعال** veznindedir; **دارَ يَدورُ**’dan.

**دري**:
**دَرَى** bilir; **يَدْري**; **دِرْيةً** ve **دَرْياً** ve **دِرْياناً** ve **دِراية** (şekilleriyle). Ve denir: falan kimse işi **دِرْيةٍ** olmaksızın yaptı; yani ilim olmaksızın. Ve Araplar bazen **لا أَدْرِ** sözlerinden **الياء**’yı, **لا أدري** yerinde, hazfederler; onda kesre ile yetinirler; Allah’ın—celîl ve azîz—sözü gibi: “**والليل إذا يَسْرِ**”; aslı **يَسري**’dir.

**درء**:
Ve **الدَّريئة** deriden ve başkasından olur; onun üzerinde mızraklama öğretilir. Dedi ki:
Mızraklar için sanki bir **دَريئةً** olarak kaldım

Ve **أَدْرَأْتُ** bir **دَريئةً**: yani onu edindim.

Ve **الدَّريئة**: avı atmak için onunla gizlendiğin şeydir. Ve ondan dersin: **دَرَيتُ** avı; **أدري** **دَرياً**. Dedi ki:
Eğer ben ceylanları bilmezsem, ben onlara, toprağın altında, tuzakları kurarım

Ve **الدَّريئةُ**—hemzeli olarak—: halka.

Ve dersin: falan oğullarının mahallesi **ادَّرَأُوا** falanı; sanki onu baskın ve akınla dayanak edindiler. Dedi ki:
Bize **عامِرٌ** Hazm diyarından geldi; sadakları asılı; bizi **تَـدَّرينـا**

Ve **الدَّرْءُ**: değnekte ve mızrakta ve doğrultulması zor olan her şeyde eğriliktir. Dedi ki:
Benim mızrağım sağlam kamışlardan (olsa da), düşmanlar bizim **دَرْأَنا**’mızı doğrultamazlar

Ve **طريقٌ ذو دُرُوء** uzatılmış: yani kırıkları ve buna benzer yarıntıları olan. Ve o, savaşta **ذو تُدْرَأ**’dır; yani düşmanlarına karşı korunma ve kuvvet sahibidir. Dedi ki:
Savaşta ben **ذا تُدْرَأ** idim

Ve **التَّدارُؤُ**: birbirini itmedir.

Ve falan bize **دَرأ** etti; ve onun benzeri **دَرِئَ**; **دُروءاً** (şeklinde) eğer ansızın çıktıysa.

Ve **دَرَأتُه** benden: yani onu ittim.

Ve **تُدْرَأُ**: **الدَّرْءِ** için konulmuş bir isimdir; **تَتْفُل** ve **تُرْتُب** diye adlandırıldığı gibi; bununla “insanlar **تُرْتُباً** geldi”yi kastedersin; yani hep birlikte.

Ve dersin: Allah’ım, ben falanın boğazına karşı seni siper ederim; onun şerrini benden gidermen için.

Ve **دَرَأتُ** ondan haddi: yani onu adil bir yönden düşürdüm. Allah—azîz ve celîl—dedi: “Ve ondan azabı **يَدْرَأُ**: dört şehadetle şehadet etmesidir.”

Ve **التَّعطيلُ**: haddin ikamesinin terk edilmesidir. Ve bu mananın aynısında denir: **دَرَأْتُ** ondan haddi **دَرْءاً**. Ve bu sözden insanlar arasında **المُدارَأة** türetildi. Ve başka bir manada: aralarında **دَرْو** vardı; yani ihtilaf, eğrilik ve çekişme bulunan bir işte **تَدارُؤ**. Allah—azîz ve celîl—dedi: “**فادّارأتُم فيها**”; yani **تَدارأتُم**.

Ve falan bize **دَرَأَ** **دُرُوءاً**: bize ansızın çıktı.

Ve **التّدارُؤُ**: birbirini itmedir.

Ve **هُذَيل** (lehçesinde) dersin: **ادَّرَيْتُ** avı; yani onu hileyle yakaladım.

Ve dişi deve memesini **ادّرَأتِ**; o **مُدرِئٌ**’dir; eğer doğum sırasında memesini saldıysa.

Ve **كوكب دِرِّيُّ** **فِعّيل** vezninde: parıltısından; sanki **دُرُوءاً** **يدرأ** eder; sanki kendisini gökten çıkarır.

Ve **المِدْرَى**: **سَرخاره**; Acemcedir. Ve onunla öküzün boynuzu benzetildi. Kim onu müennes yaparsa, **مِدْراة** der; **المَدارَى**’dan küçüğe vehimle. O, başın kaşındığı bir demirdir.

Ve ondan **النابغة**’nin sözü:
**بالمِدْرَى** ile göğüs etini deldi de onu geçirdi; veterinerin delişi gibi; kol ağrısından şifa verirken

Ve **الداريّ**: yelkenin yanında bulunan denizci; yahut **دارين** denilen bir yere nisbetlidir.

Ve **المَدْرِية**: bir dilde **المِدْارة**’nın kendisidir; o, sivriltilip **مِدْارة** oluncaya kadar (öyle) yapılmış olandır.

**راد**:
Ve **رَأدُ الضُّحَى**: onun yükselmesidir. Ve denir: **ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى** ve **تَرأَّدَ**. Ve yılan **تَرَأدَّتِ**: yani akışında sallandı. Şair dedi ki:
Sanki onun yuları sağ elinde bir yiğit (gibi); dallar içinde **تَرَأَّدَ**; **مُعْضَئِلَّه**

Yani dolanmış. Dedi ki: o ancak **مُعْضَئِلَّة**’dir; bir kısmı bir kısmına **اعضَأَلَّ** olmuştur. Ve bunun benzeri:
Bahçe(ler): çayır; onun gürlüğü **مُزْهَئِرٌّ**; yaygın

O ancak **أزهَاَرَّ** kıyasına göredir; ve bitki **اعضَأَلَّ** etti.

Ve endamlı cariye yürüyüşünde **تَرَأَّدُ** eder.

Ve denir: bir senesinde biten dal için—en taze ve en ucuz olduğu hâlinde—**رُؤدٌ**; tekili **الهاء** ile.

Ve genç cariye **رُؤدٌ**dur; ve onun gençliği **رَؤُدَ** oldu.

Ve **الرَّأْد**: iki çenede dişlerin çıktığı yerlerin kökleridir; çoğulu **آراد**.

Ve kadın **رادَت**; **تَرودُ** **رَوَداناً**; o **رادةٌ**’dır; hemzesiz: eğer komşu evlerinde dolaşan, evinde durmayan idiyse.

**ريد**:
**الرَّيدُ**: dağın çıkıntılarından bir çıkıntıdır; ve çıkıntıları olan dağ; ve **ذو رُيُود**: eğer onun yanlarında, tepelerinde değil, kayadan dışarı taşan sivri uçlar varsa.

Ve **الريَّدُ**: istediğin ve uğraştığın iştir.

Ve **الرِّئدُ**—hemzeli—: akran; ve bu senin **رِئْدُكَ**’dır; yani senin akranındır.

Ve denildi: **الرِّئدُ** **أراد**’dan bir isimdir.

Ve **رُوَيد**: **الرَّوْد**’un küçültmesidir; onda **الرَّوْد** kullanılmaksızın. Eğer **رُوَيْد** ile tehdidi kastedersen, onu tenvinsiz nasb edersin ve onunla cezalandırırsın. Dedi ki:
**رُوَيْدَ**; Irak’ta atlarımız kişnesin; sanki **الضحّاك** ile onun ağıtçısı kalkmış

Ve eğer **رُوَيْد** ile mühleti ve işte ağır davranmayı kastedersen, nasb et ve tenvinle. Dersin: delikanlı, **رُوَيداً** yürü. Ve eğer bir iş yaptıysa, dersin: **رُوَيْداً رُوَيداً**; yani “yavaş yavaş giderim” manasında; nasb edilmiş **رُوَيْداً** manasında.

**رود**:
**الرَّوْد**: **الرائد** fiilinin masdarıdır. Denir: bize otlağı ve konak yerini arayıp bulsun diye bir **رائداً** gönderdik; ve onu **يَرتادُه**; manası birdir: yani arar ve bakar, sonra en iyisini seçer. Ve şiirde geldi: **بَعَثوا رادَهم**; yani **رائدَهم**.

Ve mesellerindendir: **الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه**; haber verdiğinde yalan söylemeyen için mesel vurulur.

Ve denir: ailesine otlak yahut konak yeri olarak **رادَ**; **يَرودَهم**; **رياداً**; ve onlar için **ارتادَ**; **ارتياداً**.

Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde, bevli için **فليَرْتَدْ**”; yani bevli kendisine geri sıçramasın diye yumuşak, gevşek, eğimli bir yer arayıp seçsin.

Ve **الرائد**: evi olmayan kimsedir.

Ve **الإِرادة**’nın aslı **الواو**dur; görmez misin ki sen dersin: **راوَدْتُه**; yani onu, şöyle yapması için istedim. Ve dersin: falan, cariyesini kendisi hakkında **راوَدَ**; ve o da onu kendisi hakkında **راوَدَتْه**; eğer her biri diğerinden cima ve birleşmeyi denediyse. Ve ondan Allah’ın—celîl ve azîz—sözü: “**تُراوِدُ فَتاها عن نفسه**”; böylece fiili ona (kadına) yaptı.

Ve **الرّوائد** hayvanlardan: otlayanlardır. Ve ondan şairin sözü:
Sanki onlardan tayların **رَوائد**i

Ve denir: **رادَ يَرودُ**; eğer gelip giderse ve yerleşip sakinleşmezse. Ve adam **رائدُ الوِساد**dır; eğer bir gam onu rahatsız ettiğinden yastık üzerinde sakinleşmezse; **باتَ رائدَ الوِسادِ**. Ve okudu:
Ona, yükünün toplanışını görünce dedi: Bu kavmin reisi mi? Onun yastığı **رادَ** etti

Ona, yastığı sakinleşsin diye uyumasın diye beddua etti.

Ve hadiste: “**الحُمَّى رائد الموتِ**”; yani ölümün elçisi; konak yeri aramak için gönderilen **الرائد** gibi.

Ve **الرِّيدةُ**: **الارتياد** ve **الإِرادة** yerine konulan bir isimdir.

Ve **الرِّيدة**: yumuşak esişli bir rüzgâr; ve okudu:
Eğer bir **رِيدةٌ** ona nereden eserse, ona kokusuyla bir dost gelir; ona devam eder

Ve denir: **ريح رُودٌ** da.

**أرد**:
**الأَدَرَةُ** ve **الأَدَر** iki masdardır. Ve adam **آدَرُ**, kadın **عَفْلاء**dır. Bundan bir fiil türetilmez; çünkü bu, torbada bir şişliktir. Ve **الأُدْرةُ** o şişliğin adıdır. Ve **الآدَرُ** bir sıfattır. Ve fiil: **أدِرَ**; **يأْدَرُ**.

**ورد**:

**الوَرْدُ**: bir çiçeğin adıdır. Ve denir: ağaç **ورَّدَتِ**; yani çiçeği çıktı. Ve **فَغَمَ** onun çiçeği; yani hepsi çıktı.

Ve **الوَرْدُ**: hayvanların renklerinden ve her şeyden, güzel bir sarılığa çalan bir renktir. Ve dişisi **وردةٌ**dur. Ve **وَرُدَ**; **وُرْدةً**. Ve denildi: bir dilde **إيرادّ يَوْرادُّ**; **ادهامَّ** kıyasına göre.

Ve kıyamet günü göğün rengi, yağ gibi **وَرْدَةً** olur.

Ve **الوَرْدُ**: hummanın adlarındandır. Ve adam **وَرَدَ**; o **مَورُودٌ**dur; yani hummalı. Şair dedi ki:
Nefis seni andığında, sanki onun üzerinde Tihâme **الوِرْدِ**’inden bir titreme vardır

Ve **الوِرْدُ**: iki susuzluk arasındaki **يَوْمِ الوِرْدِ** vaktidir; o iki vakittir. Ve gelen **وَرَدَ**; **يَرِدُ**; **وُرُوداً**.

Ve **الوِرْدُ** ayrıca, **يومَ الوِرْدِ** günü **وَرَدَ يَرِدُ**’den bir isimdir.

Ve kuşlar suya **وَرَدَتِ**; ve onu **أَوراداً** **وَرَدَتْهَ**. Ve dedi ki:
Su birikintilerinin yıpranmışlığında katar katar gelen keklikler gibi

Ve **الوِرْدُ**: Kur’an okumanın payıdır; çünkü onu kendi üzerine parçalara böler; onu **وِرْداً وِرْداً** okur.

Ve Yüce’nin sözü: “Ve suçluları cehenneme **وِرْداً** sevk ederiz”; susuzlar diye tefsir edilir. Manası: develerin vakitlerinde katar katar sevk edilmesi gibi; **وِرْداً وِرْداً**.

Ve **الوَريدُ**: bir damardır; ikisi boynun iki yanının birleştiği yerde iki **وَريدانِ**dır. **أَورِدة** diye cem edilir; **الوُرُدُ** da onun cemidir.

Ve **أرنَبَةٌ واردةٌ**: eğer bıyık üzerine doğru yönelmişse.

Ve Yüce’nin sözü: “Sonra onların **وارِدَهم**’ini gönderdiler”; yani sucularını.

**ردء**:
**الرِّدْءُ** hemzelidir. Ve dersin: falanı şu veya şu ile **رَدَأْتُ**; yani onu ona kuvvet ve dayanak yaptım; duvarı, yapının bir **رِدْءٍ**ü ile destekleyip ona yapıştırman gibi. Ve **أرْدَأْتُه**: yani ona yardım ettim ve ona bir **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı.

Ve **الرُّدُوءُ**: yardımcılar. Ve **تَرادَأوا**: yani yardımlaştılar.

Ve bu iş başkasının üzerine **أردَوَأ** etti: yani arttı; hemzelenir ve yumuşatılır. Ve **أربَأ** ve **أَرْمَأَ** onun gibidir. Dedi ki:
Ve esmer, Hattî bir mızrak; sanki onun topukları kamış iliği; on (arşın) üzerine bir arşın **أرْدَى** etmiş

Ve **الرَّداءَة**: kötü olan şeyin masdarıdır. Ve şey **رَدُؤَ**; **يَردُؤُ**; **رَداءةً**.

Ve bir şeye isabet eder yahut kötü bir fiil yaparsan, sen **مُرْدِئٌ**sün.

**ردي**:
**رَدِيَ** helâk olur; **يَرْدَى**; **رَدىً**; o **رَدٍ**’dir; yani helâk olmuş. Ve Allah onu helâk etti. Dedi ki:
Seslendiler de dediler: Atlar bir süvariyi **أرْدَتِ**; ben dedim: Abdullah; işte o sizin **الرَّدِي**’nizdir

Ve **التَرَدِّي**: bir uçuruma atılma, pervasızlıktır. Ve **المُتَرَدِّية**: kuyuya yahut çukura düşüp helâk olan (hayvan)dır; onun müennesi koyun manasına göredir.

Ve **الأردية**: **الرِّداءِ**’nın çoğuludur; ve ondan **التَرَدّي** ve **الارتِدِاءُ**.

Ve **الرَّدْيُ** ve **الرَّدَيانُ**: geliş ve gidişte. Ve atları **تَردي** **رَدَياناً** ve **رَدْياً** gördüm.

Ve **الرَّدَيانُ**: eşeğin, ahır kazığından yuvarlandığı yerine yürüyüşüdür. **ذو الرُمّة** dedi ki:
Orada kara (develer) **تَردِي** eder; ve süslü güvercin(ler)

Ve **الرَّدْيُ**: bir kaya yahut sert bir şey alıp onunla bir duvarı yahut sert bir şeyi **تَرْدي** edersen; onu kırarsın.

Ve **المِرْداةُ**: onunla şeyin kırılması için **يُردَى** edilen bir kayadır.

Ve falan **مِرْدَى حَرْبٍ**tır: yani savaşa çarpar.

Ve **المُرادي**: **مِرْداته**siyle bir duvarı **يُراردي** eder; onu yıkmak için.

Ve develerin ayakları, ağırlıkları ve basışlarının şiddeti sebebiyle, onlara mahsus bir sıfat olarak **مَرادٍ**dır; filin **مَرادي**si de böyledir.
