# دست (د-س-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - س - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والسين وما يثلثهما في الثلاثي)
  (دسم)  الدال والسين والميم أصلان: أحدهما يدلُّ على سَدّ الشيء، والآخر يدلُّ على تلطخ الشّيء بالشيء.
  فالأوّل الدِّسام، وهو سِدَادُ كلِّ شَيء. وقال قومٌ: دَسَم البابَ: أغلَقَه.
  والثاني الدَّسَم معروف، وسمِّي بذلك لأنّه يلطَّخ بالشّيء. والدُّسْمة: الدّنيءُ، من الرِّجال الرديّ. وسمِّي بذلك لأنّه كالملطَّخ بالقبيح. ويقال للغادِرِ: هو دَسِم الثياب، كأنّه قد لُطِّخ بقبيح. قال:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ  ومن التّشبيه قولهم: دَسَمَ المطرُ الأرضَ، إذا قلَّ ولم يبلُغْ أن يُبلَّ الثَّرى. ومما شذّ عن الباب: الدّيْسَم، وهو ولد الذِّئب من الكلبة. والدّيسم أيضاً: النبات الذي يقال له: "بُستَانْ أفْرُوز([2])". ويقال إن الدّيسمة الذَّرّة([3]).
  (دسو/ا)  الدال والسين والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاءٍ وسَتْر. يقال دَسَوْتُ الشّيءَ أدْسُوه، ودسَا يدسُو، وهو نقيض زَكَا. فأمّا قوله تعالى: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10]، فإنّ أهل العلم قالوا: الأصل دَسَّسَهَا، كأنَّه أخفاها، وذلك أنَّ السَّمْحَ ذا الضِّيافةِ يَنزِل بكلِّ بَراز، وبكل يَفَاع؛ ليَنْتابَه الضِّيفَانُ، والبَخيلَ لا ينزِلُ إلاَّ في هَبْطَةٍ أو غامض، فيقول الله تعالى: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10]، أي أخفاها، أو أغْمَضها. وهذا هو المعوَّل عليه. غير أنّ بعضَ أهلِ العِلم قال: دَسّاها، أي أغواها وأغراها بالقَبيح. وأنشد:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])  (دست)  الدال والسين والتاء ليس أصلاً، لأنّ الدّسْت الصَّحراء وهو فارسيٌّ معرَّب([5]). قال الأعشى:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])  (دسر)  الدال والسين والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَسَرْتُ الشّيءَ دَسْرَا، إذا دَفَعتَه دَفْعاً شديداً. وفي الحديث([7]): "ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ"، أي رماهُ ودفع بِه. وفي حديث عُمَر [رضي الله عنه]: "إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور"، أي يُدفَع.
  ومن الباب: دَسَره بالرُّمْح، ورُمْحٌ مِدْسَرٌ ([9]). قال:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])  أي لو دَفَعَها. ويقال للجمل الضّخْم القويّ: دَوْسَريٌّ([12]). ودَوْسَر: كتيبةٌ([13])؛ لأنّها تدفع الأعداء.
  ومما شذَّ عن الباب وهو صحيحٌ: الدِّسارُ: خَيْطٌ من ليفٍ تُشَدّ به ألواحُ السَّفينة، والجمع دُسُرٌ. قال الله تعالى: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13].ويقال الدُّسُر: المَسامير.
  (دسع)  الدال والسين والعين أصلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دسَعَ البعيرُ بجِرَّتِه، إذا دَفَع بها. والدَّسْع: خُروج الجِرَّة. والدَّسِيعة: كَرَمُ فِعْلِ الرّجل في أموره. وفلانٌ ضَخْم الدَّسيعة، يقال هي الجَفْنة، ويقال المائدة. وأيُّ ذلك كانَ فهو من الدَّفْع والإعطاء.
  ومنه حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، في كتابه بينَ قريشٍ والأنصار: "إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم" فإنّه أراد الدّفْعَ أيضاً. يقول: ابتغى دفْعاً بظُلْم. وفي حديثٍ آخر: "يقول الله تعالى: يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع". فقوله تَرْبَعُ، أي تأخذ المِرباع؛ وقوله تدسع، أي تدفع وتُعطِي العطاءَ الجزيل.
  (دسق)  الدال والسين والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الامتلاء. يقال ملأت الحوضَ حَتَّى دَسِقَ، أي امتلأَ حتى ساح ماؤُه*. والدَّيْسق: الحوض الملآنُ. ويقال الدَّيْسَق: تَرَقْرُق السَّراب على الأرض.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في اللسان (وذم، دسم): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) بالفارسية. ويقال أيضاً "بستان أبروز" بالباء المفخمة. معجم استينجاس 185. ولم يذكر هذا الاسم في اللسان والقاموس، مع حرص الأخير على إيراد نظائره.
([3]) الذرة: واحدة الذر، وهو ضرب من صغار النمل. وقد ضبط في اللسان والقاموس بضم الذال وفتح الراء المخففة، وهو ضبط غير صحيح. انظر الحيوان (6: 380).
([4]) هو لرجل من طيء. وقد جعل في اللسان "عمرا" قبيلة من القبائل. وأنشده:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع([5]) لم يذكر صاحب اللسان "الدست" بالمهملة، وذكرها بالشين المعجمة فحسب، وكان أجدر به أن يذكر التي بالسين المهملة. أما صاحب القاموس فذكر المادتين. وأصلها الفارسية بالشين المعجمة. وانظر معجم استينجاس.
([6]) ديوان الأعشى 157 واللسان (دشت) والمعرب للجواليقي 138.
([7]) هو حديث ابن عباس وقد سئل عن زكاة العنبر.
([8]) في اللسان: "الرجل المسلم البريء عند الله".
([9]) لم يذكر في اللسان والقاموس. وفي المجمل: "ورجل مدسر".
([10]) في المجمل واللسان (دسر): "كهام"، تحريف. وفي (قدمس): "بذي قداميس".
([11]) في اللسان (دمخ): "تركته"، تحريف. وفي معجم البلدان: "لا تقر"، محرف كذلك.
([12]) ويقال أيضاً دوسر، ودوسراني، ودواسري.
([13]) اسم كتيبة كانت للنعمان بن المنذر. اللسان.
([14]) في الأصل: "اتقى عليهم"، صوابه من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** والسين وما يثلثهما في الثلاثي)
  (**دسم**)  **الدال** والسين والميم iki asıldır: birisi şeyin tıkanmasına delâlet eder, diğeri şeyin şey ile bulaşmasına delâlet eder.
  Birincisi **الدِّسام**’dır; o, her şeyin tıkacıdır. Bir kavim dedi: **دَسَم** kapıyı: onu kapattı.
  İkincisi **الدَّسَم**’dır, bilinen (şey)dir; ve onunla adlandırıldı; çünkü o, şey ile bulaştırılır. **الدُّسْمة**: aşağılık (kimse)dir; erkeklerden kötü olan. Ve bununla adlandırıldı; çünkü o, çirkin ile bulaşmış gibidir. Hain için denir: o, **دَسِم الثياب**’dır; sanki çirkin ile bulaştırılmıştır. Dedi:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ
  Teşbihten onların sözü: **دَسَمَ** yağmur yeri; eğer az oldu ve toprağın nemlenmesine ulaşmadıysa. Ve babdan şâz olanlardan: **الدّيْسَم**; o, kurdun köpekten olan yavrusudur. Ve **الدّيسم** ayrıca: kendisine “بُستَانْ أفْرُوز([2])” denilen bitkidir. Ve denir ki **الدّيسمة** **الذَّرّة**’dir([3]).
  (**دسو/ا**)  **الدال** ve sin ve illetli harf bir tek asıldır; gizlilik ve örtmeye delâlet eder. Denir: **دَسَوْتُ** şeyi **أدْسُوه**; ve **دسَا** **يدسُو**; ve o, **زَكَا**’nın zıddıdır. Amma Yüce’nin sözü: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10]; ilim ehli dedi: asıl **دَسَّسَهَا**’dır; sanki onu gizledi; ve bu, şu sebepledir ki misafirperver cömert, her açık yere ve her yüksekliğe iner; ta ki misafirler ona gelsin; cimri ise ancak bir çukurluğa yahut gizli (bir yere) iner; böylece Allah Teâlâ der: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10], yani onu gizledi, yahut onu kapalı kıldı. Ve bu, kendisine dayanılan (görüş)dür. Ancak ilim ehlinden bazısı dedi: **دَسّاها**, yani onu azdırdı ve onu çirkin ile kışkırttı. Ve şu beyit okundu:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])
  (**دست**)  **الدال** ve sin ve **التاء** asıl değildir; çünkü **الدّسْت** çöldür ve o, Arapçalaştırılmış Farsçadır([5]). A‘şâ dedi:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])
  (**دسر**)  **الدال** ve sin ve **الراء** bir tek asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **دَسَرْتُ** şeyi **دَسْرًا**; eğer onu şiddetli bir itişle ittiysen. Hadiste([7]): “ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ”; yani onu attı ve onunla itti. Ömer’in [Allah ondan razı olsun] hadisinde: “إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور”; yani itilir.
  Babdandır: **دَسَره** mızrakla; ve **رُمْحٌ مِدْسَرٌ**([9]). Dedi:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])
  yani eğer onu itseydi. Ve iri güçlü deveye denir: **دَوْسَريٌّ**([12]). Ve **دَوْسَر**: bir taburdur([13]); çünkü o, düşmanları iter.
  Ve babdan şâz olanlardan, hâlbuki sahih olan: **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının onunla bağlandığı liften bir ip; çoğulu **دُسُرٌ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13]. Ve denir **الدُّسُر**: çivilerdir.
  (**دسع**)  **الدال** ve sin ve **العين** bir asıl; itmeye delâlet eder. Denir: **دسَعَ** deve gevişiyle; eğer onunla ittiyse. Ve **الدَّسْع**: gevişin çıkmasıdır. Ve **الدَّسِيعة**: adamın işlerinde fiilinin cömertliğidir. Ve falan, **ضَخْم الدَّسيعة**’dır; denir o, çanaktır; ve denir sofra. Hangisi olursa olsun, o, itme ve verme cinsindendir.
  Ondandır: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in, Kureyş ile Ensar arasındaki yazısında hadisi: “إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم”; böylece o, itişi de murad etti. Der ki: zulüm ile bir itiş aradı. Ve başka bir hadiste: “يقول الله تعالى: يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع”. Onun sözü **تَرْبَعُ**: yani **المِرباع**’ı alırsın; ve onun sözü **تدسع**: yani itersin ve bol bağışı verirsin.
  (**دسق**)  **الدال** ve sin ve **القاف** küçük bir asıldır; dolmaya delâlet eder. Denir: havuzu doldurdum, ta ki **دَسِقَ**; yani doldu, ta ki suyu taştı*. Ve **الدَّيْسق**: dolu havuzdur. Ve denir **الدَّيْسَق**: yerde serabın titremesidir.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Lisân’da (وذم، دسم): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) Farsçadır. Ve ayrıca “بستان أبروز” denir; kalın **الباء** ile. Steingass sözlüğü 185. Bu adı Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi; sonuncunun benzerlerini getirmeye düşkünlüğüyle beraber.
([3]) **الذرة**: **الذر**’ün bir tanesi; ve o, küçük karıncalardan bir türdür. Lisân ve Kâmûs’ta **الذال**’ın zammesi ve hafif **الراء**’ın fethasıyla ضبط edilmiştir; ve o, doğru bir ضبط değildir. Hayvan’a bak (6: 380).
([4]) Tayy’dan bir adamındır. Lisân’da “عمرا”yı kabilelerden bir kabile kıldı. Ve onu şu şekilde okudu:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع([5]) Lisân sahibi **الدست**’i noktasız (sin ile) zikretmedi; onu yalnız noktalı (şın ile) zikretti; hâlbuki ona, noktasız sin ile olanı zikretmek daha layıktı. Amma Kâmûs sahibi iki maddeyi zikretti. Aslı, noktalı şın ile Farsçadır. Steingass sözlüğüne bak.
([6]) A‘şâ divanı 157 ve Lisân (**دشت**) ve Cevâlikî’nin Mu‘arrab’ı 138.
([7]) İbn Abbâs hadisidir; ve amberin zekâtı hakkında sorulmuştu.
([8]) Lisân’da: “الرجل المسلم البريء عند الله”.
([9]) Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi. Mücmel’de: “ورجل مدسر”.
([10]) Mücmel ve Lisân’da (**دسر**): “كهام”, tahriftir. Ve (**قدمس**)’te: “بذي قداميس”.
([11]) Lisân’da (**دمخ**): “تركته”, tahriftir. Ve Mu‘cemü’l-büldân’da: “لا تقر”, o da tahrif edilmiştir.
([12]) Ve ayrıca **دوسر** ve **دوسراني** ve **دواسري** de denir.
([13]) Nu‘mân b. Münzir’in bir taburunun adıdır. Lisân.
([14]) Asılda: “اتقى عليهم”; doğrusu Lisân’dandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د س ت
أعجبه قوله فزحف له عن دَسْته وفلان حسن الدست‏:‏ أي شطرنجي حاذق‏.‏

##### Türkçe

د س ت
Sözü onu hoşuna gitti; bunun üzerine onun için **دَسْته**’sinden sürünerek çekildi. Ve falan **حسن الدست**’tir: yani usta bir satranççıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدست بالسين المهملة: لغة في الدشت، بالمعجمة؛ أو هو الأصل، ثم عرب بالإهمال، كما عكس شام على تسميتها بسام بن نوح، قاله شيخنا نقلا عن الشهاب. هو من الثياب والورق وصدر البيت لثلاثة معان معربات عن المعجمة. واستعمله المتأخرون بمعنى الديوان، ومجلس الوزارة، والرآسة، مستعار من هذه. وفي سجعات الأساس: أعجبه قوله، فزحف له عن دسته. قال شيخنا: الدست، بالفارسية: اليد، وفي العربية بمعنى اللباس، والرياسة، والحيلة، ودست القمار؛ وجمعها الحريري في المقامة الثالثة والعشرين في قوله: ناشدتك الله، ألست الذي أعاره الدست? فقلت: لا، والذي أجلسك في هذا الدست، ما أنا بصاحب ذلك الدست، بل أنت الذي تم عليك الدست. فالدست الأول اللباس، والثاني صدر المجلس، والثالث: اللعبة، وهم يقولون لمن غلب: تم عليه الدست. وفي شرح المقامات: هو دست القمار، كان في اصطلاح الجاهلية إذا خاب قدح أحدهم، ولم ينل ما رامه، قيل: تم عليه الدست. وفي الأساس: وفلان حسن الدست: شطرنجي حاذق. قلت: هو مأخوذ من دست القمار. قال الشاعر:
  يقولون ساد الأرذلون بـأرضـنـا                      وصار لهم مال وخيل سـوابـق
  فقلت لهم شاخ الزمـان وإنـمـا                      تفززن في أخرى الدسوت البياذق ونقل شيخنا، عن الخفاجي في شفاء الغليل: أن عامة مصر وغيرهامن بلدان المشرق يطلقون الدست على قدر النحاس. فينظر، وإن صح فيستدرك به على المؤلف. والدستفسار الذي ذكره شيخنا هنا فيناسب ذكره في الراء، لأنه صار مركبا تركيبا مزجيا، وهو العسل الجيد المعصور باليد. ودستوا، بالقصر، وحكى بعضهم المد أيضا: ة بالأهواز من فارس، وفي أصل الرشاطي: بفتح التاء بضبط القلم، وقال: كورة بالأهواز، والنسبة إليها: دستواني بالنون، كصنعاني، قاله سيبويه. ودستوائي، بالمد: منها أبو بكر هشام بن سنبر البكري كان يبيع الثياب الدستوائية. أتنى عليه ابن أبي حاتم. وعن شعبة: ما طلب أحد الحديث لله إلا هشام الدستوائي. ومنها أبو إسحاق إبراهيم بن سعيد بن الحسن الحافظ، سكن تستر، ذكره ابن الأثير. ودوست، بالضم بالفارسية، معناه المحب والصديق، وهو لقب القاسم بن نصربن العابد هكذا في النسخ، والصواب: نصر العابد مات بعد المائتين، كذا في التبصير. لقب جد جد عبد الكريم بن عثمان بن محمد بن يوسف العلاف روى عن أبيه وعمه أحمد بن محمد. لقب ذويه وعشيرته، وهم بيت علم وحديث، مترجمون في تاريخ الإسلام للذهبي، ومنهم: أبو منصور عبيد الله بن عثمان بن محمد، توفي سنة 479 عن ست وثمانين سنة؛ وابن عمتهما محمد بن عمر، عن الخرقي، وأخته أمة الرحمن بنت عمر، عن عمها عثمان، وأمة القاهر بنت محمد بن عثمان، عن جدها. وجدهم محمد بن يوسف، لقي البغوي. وآخرون. وأبو زرعة محمد بن محمد بن دوستويه البشيري محدث، كتب عنه أبو الحسن النعيمي.

##### Türkçe

**الدست** **بالسين المهملة**: **الدشت**’te, **بالمعجمة** ile olanın bir dili; yahut o aslîdir, sonra **بالإهمال** ile Arapçalaştırıldı; tıpkı **شام**’ın, onu **سام بن نوح** diye adlandırmalarına karşılık (bunun tersine) olması gibi; bunu şeyhimiz, **الشهاب**’dan naklen söyledi. O, elbiselerden, kâğıttan ve evin صدر’ından, **المعجمة**’dan Arapçalaştırılmış üç mânâ içindir. Sonrakiler onu **الديوان** mânâsında, ve vezirlik meclisi, ve reislik mânâsında kullandılar; bunlardan ödünçlenmiştir. **الأساس**’ın secilerinde: “Sözü onu hoşuna gitti; onun için, **دسته**’sinden ona doğru süründü.” Şeyhimiz dedi: **الدست**, Farsçada: el; Arapçada ise elbise, reislik, hile ve **دست القمار** mânâsındadır; ve bunları **الحريري**, yirmi üçüncü makâmada şu sözünde bir araya getirdi: “Seni Allah’a yeminle sorarım, **الدست**’i ona ödünç veren sen değil misin?” Dedim ki: “Hayır; seni bu **الدست**’e oturtana yemin olsun ki, ben o **الدست**’in sahibi değilim; bilakis sen, **الدست** sana tamam oldu.” Böylece birinci **الدست** elbisedir; ikincisi meclisin صدر’ıdır; üçüncüsü: oyundur; ve onlar, galip gelene: “**تم عليه الدست**” derler. **شرح المقامات**’ta: O, **دست القمار**’dır; câhiliye ıstılahında, onlardan birinin oku boşa çıkarsa ve murad ettiğini elde edemezse: “**تم عليه الدست**” denirdi. **الأساس**’ta: “Falan **حسن الدست**: usta bir satranççıdır.” Dedim: O, **دست القمار**’dan alınmıştır. Şair dedi ki:
  “Derler ki: aşağılıklar yurdumuzda efendi oldu,
  ve onlara mal ve önde giden atlar oldu.
  Ben de onlara dedim ki: zaman ihtiyarladı; ancak
  siz, **الدسوت**’un ötekisinde **البياذق** ile kazanırsınız.”

Şeyhimiz, **الخفاجي**’den **شفاء الغليل**’de nakletti: Mısır halkının geneli ve doğu beldelerinden başkaları, **الدست**’i bakır tencereye adlandırırlar. Bakılır; eğer sahihse, onunla müellife istidrâk edilir. Ve şeyhimizin burada zikrettiği **الدستفسار**, **الراء**’da zikredilmesine uygundur; çünkü o, مزجي bir تركيب olarak مركب oldu; ve o, elle sıkılmış iyi baldır. **دستوا**, kısaltma ile; bazıları uzatmayı da hikâye etti: Fars’ın **الأهواز**’ında bir belde. Ve **أصل الرشاطي**’de: kalem ضبط’ı ile **التاء**’nın fethiyle; ve dedi ki: **الأهواز**’da bir kûre; ona nisbet: **دستواني** **بالنون**, **صنعاني** gibi; bunu **سيبويه** söyledi. **دستوائي**, uzatma ile: ondan, **أبو بكر هشام بن سنبر البكري**; **الثياب الدستوائية** satardı. **ابن أبي حاتم** onu övdü. Ve **شعبة**’den: “Hiç kimse Allah için hadisi talep etmedi; ancak **هشام الدستوائي** (etti).” Ve ondan: **أبو إسحاق إبراهيم بن سعيد بن الحسن الحافظ**; **تستر**’de oturdu; onu **ابن الأثير** zikretti. Ve **دوست**, zamme ile, Farsçada; mânâsı: seven ve dost; ve o, **القاسم بن نصربن العابد**’in lakabıdır; nüshalarda böyle; doğrusu: **نصر العابد**; iki yüz’den sonra öldü; **التبصير**’de böyle. **عبد الكريم بن عثمان بن محمد بن يوسف العلاف**’ın dedesinin dedesinin lakabıdır; babasından ve amcası **أحمد بن محمد**’den rivayet etti. Onun ذوي’sinin ve aşiretinin lakabıdır; ve onlar, ilim ve hadis evi olup, **تاريخ الإسلام**’da **للذهبي** terceme edilmişlerdir; onlardan: **أبو منصور عبيد الله بن عثمان بن محمد**, 479 senesinde, seksen altı yaşında vefat etti; ve onların teyze oğlu **محمد بن عمر**, **الخرقي**’den; ve onun kız kardeşi **أمة الرحمن بنت عمر**, amcası **عثمان**’dan; ve **أمة القاهر بنت محمد بن عثمان**, dedesi’nden. Ve onların dedeleri **محمد بن يوسف**, **البغوي** ile görüştü. Ve başkaları. Ve **أبو زرعة محمد بن محمد بن دوستويه البشيري** bir muhaddistir; **أبو الحسن النعيمي** ondan yazdı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَسْتٌ
دَسْتٌ داس دس دسى دست i. q. دَشْتٌ, (K,) A [desert, or such as is termed] صَحْرَآء: an arabicized word [from the Pers. دَشْتْ]: (Msb, K:) or it is either a dial. var. of دشت or an arabicized word from this latter. (TA.) -A2- The upper end of a chamber, which is the most honourable place therein: (A, K, TA:) in this sense an arabicized word [from the Pers. دَسْتْ]. (K.) ― -b2- Hence, [A place, or seat, of honour: a seat of office: used in these senses in the present day:] used by the later writers to signify a court, or council; syn. دِيوَانٌ: and the court, or council, (مَجْلِس,) of a wezeer or governor. (TA.) ― -b3- A thing against, or upon, which one leans, or stays himself: (Har p. 261:) a pillow, or cushion. (Id. p. 276.) -A3- Headship, rule, dominion, government, or superiority. (MF.) -A4- A game; a single act of a game or play: pl. دُسُوتٌ. (TA.) You say, الدَّسْتُ لِى The game is mine: and الدَّسْتُ عَلَىَّ The game is against me. (Har p. 130.) And تَمَّ عَلَيْهِ الدَّسْتُ [The game ended, or has ended, against him]: this is said of one who is overcome: the Arabs in the Time of Ignorance used to say so when a man's arrow [in the game called المَيْسِر] was unsuccessful, and he did not attain his desire. (TA.) [In the contrary case, one says, تَمَّ لَهُ الدَّسْتُ The game ended, or has ended, in his favour.] فُلَانٌ حَسَنُ الدَّسْتِ [Such a one is a good player] is said of a skilful chess-player. (A.) And a poet says,
تَفَرْزَنُ فِى أُخْرَى الدُّسُوتِ البَيَاذِقُ
[The pawns become queens in the ends of the games: تَفَرْزَنَ being for تَتَفَرْزَنَ]. (TA.) ― -b2- [It is also used in the present day to signify A trick of cards.] ― -b3- And An evasion, a shift, a wile, or an artifice; or art, artifice, cunning, ingenuity, or skill: (MF, and Har p. 130:) and deceit, delusion, guile, or circumvention. (Har ibid.) -A5- Also, (TA,) or دَسْتٌ مِنَ الثِّيَابِ, (Msb, K, TA,) as also دَشْتٌ من الثياب, (TA in art. دشت,) [A suit, or complete set, of clothes;] the clothes which a man wears and which suffice him for his going to and fro in the transaction of his affairs: pl. as above: (Msb:) in this sense, also, an arabicized word [from the Pers. دَسْتْ]. (K.) El-Hareeree has mentioned together instances of this word in three different senses, in the 23rd Makلmeh, where he says, نَاشَد تُّكَ اللّٰهَ أَلَسْتَ الَّذِى أَعَارَهُ الدَّسْتْ فَقُلْتُ لَا وَالَّذِى أَجْلَسَكَ فِى هٰذَا الدَّسْتْ مَا أَنَا بِصَاحِبِ ذٰلِكَ الدَّسْتْ بَلْ أَنْتَ الَّذِى تَمَّ عَلَيْهِ الدَّسْتْ I conjure thee by God [to tell me], art thou not he who lent him the suit of clothes? And I said, No, by Him who seated thee in this place of honour, I am not the owner of that suit of clothes: but thou art he against whom the game hath ended. (TA.) ― -b2- And دَسْتٌ مِنَ الوَرَقِ, (K,) as also دَشْتٌ من الورق, (TA in art. دشت,) [A quire, or twenty-five sheets folded together, of paper: still used in this sense: pl. as above:] in this sense, also, an arabicized word [from the Pers. دَسْتْ]. (K.) ― -b3- [دَسْتٌ is also used in the present day in a similar, but more extensive, sense; as signifying A lot, or parcel, of things: of some things, ten; of others, twelve; &c.] -A6- Also an appellation applied, as mentioned by El-Khafلjee in the “ Shifل el-Ghaleel, ” by the common people of Egypt and of other countries of the East, to A copper cooking-pot: (MF:) [it is still used in this sense; applied in Egypt to a copper cookingpot wide at the bottom, contracted at the mouth, and more contracted a little below the mouth. And دَسْتُ خَشَبٍ is applied to A shallow wooden tub.]

##### Türkçe

**دَسْتٌ**
**دَسْتٌ** داس دس دسى دست i. q. **دَشْتٌ**, (K,) **صَحْرَآء** denilen türden bir [çöl]: Farsça **دَشْتْ**’ten Arapçalaştırılmış bir kelime: (Msb, K:) yahut bu, ya **دشت**’in bir lehçe varyantıdır ya da bu sonuncudan Arapçalaştırılmış bir kelimedir. (TA.) -A2- Bir odanın üst ucu; ki orası onun içindeki en şerefli yerdir: (A, K, TA:) bu mânada Farsça **دَسْتْ**’ten Arapçalaştırılmış bir kelime. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, [şeref yeri yahut şeref oturağı: bir makam oturağı: bu mânalarda günümüzde kullanılır:] sonraki yazarlarca bir divan yahut meclis mânasına kullanılır; eşanlamlısı **دِيوَانٌ**: ve bir vezirin yahut valinin divanı yahut meclisi (**مَجْلِس**). (TA.) ― -b3- Kişinin yaslandığı yahut kendisini dayadığı şey: (Har p. 261:) bir yastık yahut minder. (Id. p. 276.) -A3- Reislik, hükümranlık, egemenlik, yönetim yahut üstünlük. (MF.) -A4- Bir oyun; bir oyunun yahut oynayışın tek bir hamlesi: çoğulu **دُسُوتٌ**. (TA.) Şöyle dersin: **الدَّسْتُ لِى** “Oyun benimdir”; ve **الدَّسْتُ عَلَىَّ** “Oyun bana karşıdır.” (Har p. 130.) Ve **تَمَّ عَلَيْهِ الدَّسْتُ** [“Oyun onun aleyhine bitti yahut bitmiştir”]: bu, yenilen kimse hakkında söylenir: Araplar Câhiliye zamanında, bir adamın oku [**المَيْسِر** denilen oyunda] başarısız olduğunda ve arzusuna erişemediğinde böyle derlerdi. (TA.) [Bunun tersinde kişi, **تَمَّ لَهُ الدَّسْتُ** “Oyun onun lehine bitti yahut bitmiştir” der.] **فُلَانٌ حَسَنُ الدَّسْتِ** [“Falanca iyi bir oyuncudur”] mahir bir satranç oyuncusu hakkında söylenir. (A.) Ve bir şair der ki,
تَفَرْزَنُ فِى أُخْرَى الدُّسُوتِ البَيَاذِقُ
[“Oyunların sonlarında piyonlar vezir olur”: **تَفَرْزَنَ**, **تَتَفَرْزَنَ** yerinedir]. (TA.) ― -b2- [Ayrıca günümüzde iskambil hilesi mânasına kullanılır.] ― -b3- Ve bir kaçamak, bir sıyrılma, bir hile yahut bir düzen; yahut sanat, düzen, kurnazlık, zekâ yahut maharet: (MF, ve Har p. 130:) ve aldatma, yanıltma, hile yahut dolandırma. (Har ibid.) -A5- Yine, (TA,) yahut **دَسْتٌ مِنَ الثِّيَابِ**, (Msb, K, TA,) ve ayrıca **دَشْتٌ من الثياب**, (TA, md. **دشت**’te,) [bir takım yahut tam bir elbise seti;] bir adamın giydiği ve işlerini görüp gidip gelmesinde kendisine yeten elbiseler: çoğulu yukarıdaki gibidir: (Msb:) bu mânada da Farsça **دَسْتْ**’ten Arapçalaştırılmış bir kelime. (K.) El-Harîrî bu kelimenin üç ayrı mânadaki örneklerini 23. Makâme’de birlikte zikretmiştir; orada şöyle der: **نَاشَد تُّكَ اللّٰهَ أَلَسْتَ الَّذِى أَعَارَهُ الدَّسْتْ فَقُلْتُ لَا وَالَّذِى أَجْلَسَكَ فِى هٰذَا الدَّسْتْ مَا أَنَا بِصَاحِبِ ذٰلِكَ الدَّسْتْ بَلْ أَنْتَ الَّذِى تَمَّ عَلَيْهِ الدَّسْتْ** “Seni Allah adına yemin verdirerek [bana söylemeni isterim], ona elbise takımını ödünç veren sen değil misin? Ben de dedim ki: Seni bu şeref yerine oturtana yemin olsun ki, ben o elbise takımının sahibi değilim; bilakis oyun aleyhine biten sensin.” (TA.) ― -b2- Ve **دَسْتٌ مِنَ الوَرَقِ**, (K,) ve ayrıca **دَشْتٌ من الورق**, (TA, md. **دشت**’te,) [kâğıttan bir deste; yahut yirmi beş yaprağın birlikte katlanmış hâli: bu mânada hâlâ kullanılır: çoğulu yukarıdaki gibidir:] bu mânada da Farsça **دَسْتْ**’ten Arapçalaştırılmış bir kelime. (K.) ― -b3- [**دَسْتٌ** günümüzde benzer, fakat daha geniş bir mânada da kullanılır; bazı şeylerden on, diğerlerinden on iki, vb. olmak üzere, şeylerden bir lot yahut paket mânasında.] -A6- Yine, El-Khafâcî’nin “**Shifل el-Ghaleel**”de zikrettiği üzere, Mısır’ın ve Doğu’nun diğer ülkelerinin avamı tarafından, bakır bir yemek pişirme tenceresine verilen bir ad: (MF:) [bu mânada hâlâ kullanılır; Mısır’da tabanı geniş, ağzı daralmış ve ağzın biraz altında daha da daralmış bakır bir pişirme tenceresine uygulanır. Ve **دَسْتُ خَشَبٍ**, sığ bir tahta tekneye uygulanır.]
