# دسر (د-س-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Disar (dal, sin) : Halat demektir

- Harfler: د - س - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَدُسُرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D8%B1%D9%8D.md) | وَفُعُلٍ | Ve çiviler | 1 | 1 | [54:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/ayet/54:13.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
2. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haml: İple yüklenen yük demektir
3. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دسر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md), [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md), [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md), [خرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Şiddetle itmek, dürtmek, saplamak ve levhaları çivileyerek veya lifle kenetleyerek bağlamak |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyen, levhaları ve parçaları bir arada tutan mukavim bağlayıcı unsur |
| Çekirdek Özet 3 | Şiddetli dış baskılara ve fırtınaya karşı yapısal bütünlüğü koruyan iç kenetlenme ve perçinleme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki «دُسُر» kelimesini yalnızca rastgele bir çivi veya basit ip sayıp itme, delme ve sıkıştırma yoluyla sağlanan mukavemet ve kenetlenme dinamiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دس | Gizlice veya baskıyla bir nesnenin içine sokulma, nüfuz etme ve sıkıştırma hareketi; [دسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3.md) kökünde görülen toprağa gömme, gizleme ve araya sokma anlamı | ر | İtme ve içine sokma hareketine baş, süreklilik ve mekanik direnç boyutu katarak bir nesneyi diğerine saplama, çivileme, perçinleme veya sert bir itişle birleştirme kuvvetine dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engeli aşarak içeriye giriş, yönelim ve itiş eylemini başlatır. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Batma, saplanma, temas edilen yerde dirençle tutunma ve sabitleme gücü sağlar. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Eylemin sevk idaresini, doruk noktasını, süreklilik kazanan mekanik perçini simgeler. |
| دسر | kapıdan geçerek saplanan ve başıyla kenetleyen destek | İtici bir kuvvetle bir aralığa nüfuz edip saplanan ve iki ayrı gövdeyi mukavemetle birbirine bağlayan perçinleyici hareket. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi sertçe ve kuvvetle itmek, mızrakla dürtüp saplamak; gemi inşaatında kalasları birbirine çivilemek veya deliklerden geçirilen hurma lifi iplerle gerdirip sıkarak bağlamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Bişr b. Ebî Hâzim bir beytinde gemiyi sağlam çivilerle veya liflerle perçinlenmiş haliyle niteler: مُعَبَّدَة السَّقَائفِ ذات دُسْرٍ / مُضَبَّرَة جَوانِبُها رَدَاحُ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas'tan nakledilen hadiste denizin amberi karaya şiddetle fırlatıp atması bu kökle anlatılır: لَيْسَ فِي العَنْبَرِ زَكَاةٌ إِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ دَسَرَهُ البَحْرُ |

Kaynak: el-Halîl b. Ahmed, Kitābü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, el-İştikāk; Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça دسر kökü, tarihsel Sami zemininde kök harflerinin sert itme, zorlayıcı nüfuz etme ve bastırma devinimini yansıtan bir morfemik yapıya sahiptir. Güney Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kökle gemi çivisi veya gemi bağı anlamı büyük oranda Klasik Arapça ve güney denizcilik havzasına özgü bir teknik terim olarak belirginleşirken, kökün çekirdeğindeki baskı, saplama ve itme hissi geniş Afro-Asyatik dil ailesinde sıkıştırma ve dürtme eylemleriyle paralellik taşır. İbranicede ve Aramicede benzer fonetik kümeler ezme, bastırma veya tıkama anlamlarına yaklaşırken, Arapçada bu eylem hem bir cismi sertçe savurma mızraklama eylemine hem de tahtaları aralarındaki boşluk kalmayacak şekilde çivileyip dikme zanaatına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دَفْع / طَعْن / خَيْط / مِسْمَار | Şiddetli itme ve mızraklama eyleminin denizcilik zanaatında kalasların arasına çivi çakma ve deliklerden ip geçirerek germe işlemine isimleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İtme, sıkıştırma ve dikişle bağlama | Doğu ve Batı Sami havzalarında ahşap birleştirme ve delerek sıkıştırma teknikleriyle anlamsal örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışındaki ailelerle doğrudan sesçil veya kökensel bir bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: İbn Manzûr, Lisān al-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دسر | Anlamlı | İtmek, çivilemek | Sertçe itmek, mızrak saplamak, gemi tahtalarını çivi veya lifle birbirine bağlamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [درس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Silinmek, çiğnemek, okumak | İzin silinmesi, harmanın dövülmesi, metnin tekrar edilerek zihne yerleştirilmesi | Kur'an'da geçer; baskı ve aşındırma bağı |
| [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Şaşırmak, sedir ağacı | Gözün kamaşması, saçın salınması, meyveli ve dikenli bir ağaç türü | Kur'an'da geçer; örtme ve yayılma bağı |
| [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Delip dikmek, dizmek | Zırh halkalarını delerek çivilerle perçinlemek, sözü ardı ardına sıralamak | Kur'an'da geçer; çivileme ve delme akrabalığı |
| [ردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Taşla vurmak, ezmek | Sert bir cisimle veya tokmakla yeri düzlemek, taşa taşla vurmak | Kur'an'da geçmez; vurma ve darbe bağı |
| رسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دسر | Merkez | İterek veya saplayarak sabitleme | Parçaları mekanik kuvvetle ve perçinle birleştirip bir arada tutma | Şiddetli itiş, çivi çakma ve ip gererek bağlama |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtmek ve savurmak | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) yalnızca bir nesneyi uzaklaştırmaya odaklanırken, دسر itme gücünü bir şeyi bir şeye kenetleme veya delip geçme amacıyla da kullanır | Uzaklaştırma ve yön değiştirme vurgusu |
| [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) | Komşu | Saplamak ve delmek | [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) sivri uçla yaralamaya dönükken, دسر itiş gücünün arkasındaki kütlesel şiddeti ve perçinleme işlevini barındırır | Sivri aletle vurma ve ayıplama |
| [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Delikleri birleştirmek | [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) halkaların deliklerini birbirine uydurup dizme sürecidir; دسر ise o deliklere girerek tutunmayı sağlayan asıl bağlayıcı unsurdur | Zırh örme ve düzenli ardışıklık |
| [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Bağlamak ve düğümlemek | [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) genel düğümleme ve bağlamadır; دسر ise delikten geçirilip gerilen lif veya çakılan kazıkla sağlanan kenetlenmedir | Tutma ve alıkoyma gayesi |
| [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) | Zıt | Sökmek, gevşetmek, ayırmak | Parçaları birbirine bağlayan perçinleri, çivileri çıkarıp yapının dağılmasına yol açma | Kenetlenmeyi bozup serbest bırakma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دسر | Şiddetle itmek, çivilemek, gemi bağı | İtici kuvvet, nüfuz etme ve parçaları birbirine bağlayarak sabitleme | Kesin |
| Latince | Clavus / Compagino | Çivi / Birbirine kenetlemek | Clavus tahta çivisini karşılarken, compagino parçaların sımsıkı bitiştirilmesini ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | Peg, nail, thrust, fastening | Çivi, perçin, şiddetle itmek, bağlamak | Gemide tahtaları bir arada tutan kazık, perçin veya delikten geçirilip gerilmiş lif bağı | Güçlü |
| Almanca | Nagel, Bolzen, Verbolzung, Stoß | Çivi, cıvata, kenetleme, itiş | Mekanik perçinleme ve gemi iskeletini bir arada tutan bağlayıcı elemanlar | Güçlü |
| Fransızca | Cheville, rivet, pousser avec force | Ahşap çivi, perçin, kuvvetle itmek | Ahşap gövdeyi birleştiren kilit unsurlar ve dışarı doğru itici kuvvet | Güçlü |

Kaynak: Du Cange, Glossarium Mediae et Infimae Latinitatis; Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُسُرٍ | Çiviler, perçinler veya tahtaları bağlayan lifler | Nuh aleyhisselamın gemisinin yapısal bileşenleri bağlamında fırtınaya karşı mukavemeti sağlayan bağlayıcılar; Kamer [54:13](https://lisan.digital/tr/ayet/54:13.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âyâtullah ve inayet delili | Dev dalgalara karşı sıradan tahta ve çivilerden ibaret bir teknenin korunmasının ilahi kudret ve gözetimle (bi-a‘yuninâ) irtibatı | Beşeri malzemenin zayıflığına rağmen ilahi korumanın azameti |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Bu kökten doğrudan bir fıkhi hüküm veya ıstılah türetilmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kamer [54:13](https://lisan.digital/tr/ayet/54:13.md) tefsiri | Kelimenin tekili olan «دِسَار»ın demir çivi mi, ahşap kama mı yoksa hurma lifinden örülüp ziftlenen gemi halatı mı olduğu tartışması | Gemiyi dağılmaktan koruyan perçinleme aracı |
| Hadis | Zekat ve fıtrat rivayetleri | Denizden karaya atılan amber ve kurbanlık hayvanın boğazlanmak üzere yere yatırılması tasvirleri | Denizin şiddetle kıyıya fırlatması ve bir canlının sertçe devrilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurtuluş gemisi ve sünnetullah | Vahiy ve şeriat perçinleri | Birleştirici mukavemet | Tufan gibi toplumsal ve ontolojik krizlerde müminler topluluğunu bir arada tutan şer'i ve ahlaki bağlar | Güçlü |
| İlmi | Malzeme bilimi ve gemi mimarisi | Mekanik sabitleyici (perçin/çivi) | Gerilim dağıtımı | Ahşap plakaların dalga kuvvetiyle birbirinden ayrılmasını engelleyen bağlayıcı elemanlar | Kesin |
| Siyasi | Toplum sözleşmesi ve otorite | Anayasal bağlar ve kurumlar | Ayrışmayı önleme | Farklı toplumsal zümreleri (levhaları) kriz ve çatışma anlarında bir arada tutan kanuni mekanizmalar | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim zinciri ve lojistik | Parçaları birleştiren sermaye bağı | Entegrasyon | Dağınık iktisadi unsurların tek bir üretim ve nakil vasıtasına dönüştürülmesini sağlayan yatırım perçinleri | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesme gerilmesine (shear stress) karşı mekanik perçinleme | Ayrı duran iki rijit gövdenin, aralarına dik eksende uygulanan kuvvet veya pim vasıtasıyla dinamik yükler altında kaymasının ve birbirinden kopmasının engellenmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal kohezyon (sosyal perçin) | Çözülme ve kriz dönemlerinde fertlerin veya alt grupların ortak ülkü, yasa ve bağlar etrafında dağılmadan kenetlenmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern manada metalik «çivi» olarak anlamak ve kökün taşıdığı şiddetle itme, germe, liflerle birbirine sımsıkı sarma gibi mekanik ve zanaat boyutlarını dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gemiyi fırtınanın ve suyun parçalayıcı gücüne karşı bir bütün kılan, kalaslar arasındaki gerilimi emen her türlü sabitleyici, çakma kazık veya gergi bağı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kamer [54:13](https://lisan.digital/tr/ayet/54:13.md)'teki sahneyi basit bir nesne tasviri sayarak, ilahi inşanın (vahiy temelli kurtuluşun) en zayıf görünen perçinleme unsurlarıyla devasa felaketlere nasıl mukavemet gösterdiğini idrak edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir mucize gemisini anlatırken sadece genel adıyla «sefine» veya «fülk» demeyip, onun kurucu unsurları olan «levhalar» ve «perçinler/bağlar» (ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ) ifadesini seçmesindeki zanaat, madde ve tevekkül dengesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kamer suresinde Nuh kavminin helakini ve müminlerin necatını tasvir eden kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurtuluşun sadece soyut bir temenni değil, sebep dairesinde en ince ayrıntısına kadar sağlamlaştırılmış (levhaları perçinlenmiş) bir cehd ve mimari üzerine kurulduğu hakikatini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Levhaları delerek aralarından geçirilen lif ip veya çakılan çiviyle şiddetle bitiştirip sabitlemek, kuvvetle itmek.
- Soyut anlam: Dağılmaya eğilimli parçaların dışarıdan gelen tahrip edici kuvvetlere karşı içsel bir gergi ve bağlantıyla kenetlenmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemi dış dinamik basınç altında parçalanmaktan koruyan bağlayıcı bağlar ve gerilim aktarıcı elemanlar.
- LaTeX modeli: $$F_c = \sum_{i=1}^{n} (P_i \cdot \mu_i) - \sigma_{ext} > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P_i$, her bir perçinin veya bağlayıcının (دِسَار) sağladığı iç gerilme ve sabitleme kuvvetini, $\mu_i$ levhalar arasındaki kenetlenme ve sürtünme katsayısını, $\sigma_{ext}$ gemi veya sistem üzerine etki eden fırtına ve dalgaların harici parçalayıcı gerilimini temsil eder. Bu bağıntının pozitif kalması ($F_c > 0$), perçinler sayesinde sistemik bütünlüğün korunduğunu ve yapının tufanda dağılmadan yüzebildiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Kamer 54:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/ayet/54:13.md) — وَدُسُرٍ

وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ

Meal (IK): Onu tahtadan yapılmış, mıhla çakılmışa bindirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Disar (dal, sin) : Halat demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي غَشوةٌ.
وسَدَرَ شَعرَه يَسْدُره سَدْراً اذا أرسَلَه، قال: أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
والأسدَران: المَنْكِبان.
وقال الحَسَنُ في الأَثَر: يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ.
والسادِرُ: الذي لا يُقلِعُ ولا ينزعُ عما هو فيه من غَيِّه وضَلالِه وتَكَلَّمَ فلانٌ سادراً: غيرَ مُتَثَبَّتٍ في كلامه، ولم أسمَع له فعلاً، قال:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
والسَّديرُ: اسْمُ نَهرٍ بالحيرة، وقال عَدِيٌّ:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
وسيفٌ مُنْسَدِرٌ أي ماضٍ، وانسَدَرَ عليهم الخَيرَ والشَّرُّ أي انْسَدَلَ.
والسِّدْر: الثَّوْبُ بلغة قومٍ.
دسر:
الدَّسْرُ: الدَّفْعُ الشديد والطَّعن، ودَسَره بالرُّمْح.
والدِّسارُ خَيْط من ليف تُشَدُّ به ألواحُ السَّفينةَ، والمَساميرُ أيضاً تُسَمَّى دُسُراً في أمر السفينة، واحدها دِسارٌ، قال العجاج في الدَّسْر: عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ والبُضعُ أيضاً يستعمل فيه الدَّسرُ.
وجَمَل دَوُسَرٌ ودَوْسريّ ودَوْسَرانيٌّ: ضَخْمُ الهامةِ والمَنكِب.
سرد:
سرَدَ القراءة والحديث يَسرُدُه سَرْداً أي يُتابِعُ بعضَه بعضاً.
والسَّرْدُ: اسمٌ جامع للدُّروع ونحوِها من عَمَل الحَلَق، وسُمِّيَ سَرْداً لأنّه يُسْرَّدُ فيُثْقَبُ طَرَفا كُلِّ حَلقةٍ بمِسمار فذلك الحَلَق المُسَرَّد، قال اللهُ- عَزّ وجلَّ: "وقَدِّرْ في السَّرُدِ اي اجعَلِ المساميرَ على قَدْر خُرُوق الحَلَق، لا تُغلِظْ فتَنخَرِمَ ولا تُدِقَّ فتَقْلَقَ.
والسِّرادُ والزِّراد والمِسْرَدُ: المِثْقَب، قال: كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ وسُمِّيَت النَّعُلُ المَخصُوفةُ اللسان مِسرداً.
وسُمِّيَ الزِّراد سِراداً لأنَّ السينَ قريبةٌ من الزاي كما قالوا للأسَد: أَزَد، فاذا صُغِّر أزد رَجَعوا الى السين فقالوا: أُسَيْد.
ردس:
الرَّدْسُ: دَكُّكَ أرضاً أو حائطا أو مَدَراً بشيءٍ صُلْبٍ عريضٍ يُسَمَّى مِرْدَساً، والفعلُ يَردُسُ، قال العجاج: يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
درس:
الدَّرْسُ: ضَرْبٌ من الجَرَب يبقَى له أَثَرٌ مُتَفَشٍّ في الجِلْد، قال العجاج: من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ والدَّرس: بقيّة أَثَرِ الشيءٍ الدّارس، والمصدر الدُرُوس.
ودَرَسَتهُ الرِّياح أي عَفَتْه.
والدَّرْس: دَرْسُ الكتابِ للحِفْظ، ودَرَسَ دِراسةً، ودارَسْتُ فلاناً كتاباً لكي أحفَظَ.
والدَّريسُ: الثَّوُبُ الخَلَق، وكذلك من البُسُطِ ونحوها.
وقَتَلَ رجلٌ رجلاً من جُلَساءِ النُّعمان في مجلسه فأمَرَ بقتله فقال: أيقتُل الرجلُ جارَه ويُضيعُ ذِمارَه، قال: نَعَم اذا قَتَلَ جليسَه وخَضَبَ دريسه، ويجمع الدَريس على الدُّرْسان.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**الراء** معهما
**س د ر**، **د س ر**، **س ر د**، **ر د س**، **د ر س** kullanımdadırlar.

**سدر**:
**السِّدْرُ**: bir ağaçtır; meyvesi **النَّبِق**’tir; tekili **الهاء** ile (yani **سِدْرَة**); yaprağı ise yıkayıcıdır.
Ve **سِدْرةُ المُنتَهى** yedinci göktedir; onu ne bir melek ne de bir peygamber aşar; gökleri ve cenneti gölgelemiştir.
Ve **السَّدَرُ**: bakışın akmasıdır; ve **سَدِرَ** onun bakışı **سَدَراً** (oldu), eğer neredeyse bir şeyi güzelce görmez olduysa; o hâlde o **سَدِرٌ**’dir ve gözü **سَدِرةٌ**’dir.
Ve bir gözde **سَماديرُ** (vardır), yani bir perde.
Ve **سَدَرَ** saçını, onu **يَسْدُره** **سَدْراً** (yapar), eğer onu salıverirse; dedi ki:
أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
Ve **الأسدَران**: iki omuzdur.
Ve **الحَسَنُ** eserde dedi: **يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ**.
Ve **السادِرُ**: içinde bulunduğu azgınlığından ve sapıklığından dönmeyen ve vazgeçmeyen kimsedir; ve falan kimse **سادِراً** konuştu: sözünde sağlamca yerleşmiş olmayan (kimse olarak); ve onun için bir fiil işitmedim; dedi ki:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
Ve **السَّديرُ**: Hîre’de bir nehrin adıdır; ve **عَدِيٌّ** dedi ki:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
Ve **سيفٌ مُنْسَدِرٌ**: yani keskin (geçici); ve **انسَدَرَ** onların üzerine hayır ve şer, yani **انْسَدَلَ**.
Ve **السِّدْر**: bir kavmin dilinde elbisedir.

**دسر**:
**الدَّسْرُ**: şiddetli itme ve saplamadır; ve onu mızrakla **دَسَره**.
Ve **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının kendisiyle bağlandığı liften bir iptir; ve çiviler de gemi işinde **دُسُراً** diye adlandırılır; tekili **دِسارٌ**’dır; **العجاج** **الدَّسْر** hakkında dedi ki:
عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ
Ve **البُضعُ** da **الدَّسرُ** onda da kullanılır.
Ve **جَمَل دَوُسَرٌ** ve **دَوْسريّ** ve **دَوْسَرانيٌّ**: başı ve omzu iri (olan).

**سرد**:
**سرَدَ** kıraati ve hadisi, onu **يَسرُدُه** **سَرْداً** (yapar): yani bir kısmını bir kısmına ardı ardına getirir.
Ve **السَّرْدُ**: zırhlar ve benzerleri için, halka işinden olanlara dair toplayıcı bir addır; ve ona **سَرْداً** adı verildi, çünkü o **يُسْرَّدُ**; böylece her halkanın iki ucu bir çiviyle delinip (birleştirilir); işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**’dir. Allah -azze ve celle- dedi: **"وقَدِّرْ في السَّرُدِ"** yani çivileri halkaların deliklerinin ölçüsüne göre yap; kalınlaştırma ki yarılıp delinmesin; ve inceltme ki gevşeyip oynasın.
Ve **السِّرادُ** ve **الزِّراد** ve **المِسْرَدُ**: delgidir; dedi ki:
كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ
Ve dili dikilmiş nalın **مِسرداً** diye adlandırıldı.
Ve **الزِّراد**’a **سِراداً** adı verildi; çünkü **السين** **الزاي**’a yakındır; **الأسَد** için **أَزَد** dedikleri gibi; artık **أزد** küçültülünce **السين**’e geri döndüler de **أُسَيْد** dediler.

**ردس**:
**الرَّدْسُ**: sert, geniş bir şeyle, **مِرْدَساً** diye adlandırılan (bir aletle), bir yeri veya bir duvarı yahut çamuru dövüp sıkıştırmandır; fiil **يَردُسُ**’tur; **العجاج** dedi ki:
يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا

**درس**:
**الدَّرْسُ**: deride yayılmış bir iz bırakan bir çeşit uyuzdur; **العجاج** dedi ki:
من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ
Ve **الدَّرس**: yok olup giden şeyin izinin kalıntısıdır; mastar **الدُرُوس**’tur.
Ve rüzgârlar onu **دَرَسَتهُ**: yani onu silip yok etti.
Ve **الدَّرْس**: ezber için kitabın okunup çalışılmasıdır; ve **دَرَسَ** **دِراسةً** (yaptı); ve falan kimseyle bir kitabı, ezberleyeyim diye, **دارَسْتُ**.
Ve **الدَّريسُ**: eski elbisedir; ve aynı şekilde yaygılardan ve benzerlerinden (olan).
Ve bir adam, **النُّعمان**’ın meclisinde onun meclis arkadaşlarından bir adamı öldürdü; bunun üzerine onun öldürülmesini emretti; dedi ki: Bir adam komşusunu öldürür de himayesini zayi eder mi? Dedi ki: Evet; eğer meclis arkadaşını öldürür ve **دريسه**’ni boyarsa. Ve **الدَريس**’in çoğulu **الدُّرْسان** üzerinedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدِسارُ: واحد الدُسُرِ، وهي خيوطٌ تُشَدُّ بها أَلْواحُ السفينة، ويقال هي المَساميرُ. وقوله تعالى: "عَلى ذاتِ ألواحٍ ودُسُرٍ". ودُسْر أيضاً. والدَسْرُ: الدَفْعُ. قال ابن عباس رضي الله عنهما في العَنْبَرِ: إنَّما هو شيءٌ يَدْسُرُهُ البَحْر دَسْراً، أي يَدْفَعُه. ودَسَرَه بالرُمْحِ. ورجلٌ مِدْسَرٌ. والدَوْسَرُ: الجَمَلُ الضَخْمُ، والأنثى دَوْسَرَةٌ. وجَمَلٌ دَوْسَريٌّ، كأنه مَنْسُوبٌ إليه، ودَوْسَرانيٌّ أيضاً.

##### Türkçe

**الدِسارُ**: **الدُسُرِ**’den bir tanedir; o da geminin tahtalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı iplerdir; ve denilir ki o, çivilerdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**عَلى ذاتِ ألواحٍ ودُسُرٍ**”. Ve **دُسْر** da (vardır). **الدَسْرُ**: itmedir. İbn Abbas (Allah onlardan razı olsun) **العَنْبَرِ** hakkında dedi ki: O ancak denizin onu **دَسْراً** **يَدْسُرُهُ** ettiği bir şeydir; yani onu iter. Ve onu mızrakla **دَسَرَه**. Ve bir adam **مِدْسَرٌ** (dur). **الدَوْسَرُ**: iri (büyük) devedir; dişisi **دَوْسَرَةٌ**’dir. Ve **دَوْسَريٌّ** bir deve; sanki ona nispet edilmiş gibidir; ve **دَوْسَرانيٌّ** de (vardır).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ر
سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة .
سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة .
السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ كوَرَقِه ، إلا أنَّ ثمرَ العُنَّاب أَحْمَرُ حلو ، وثمرُ السِّدْر أصفَرُ مُزّ يتفكَّه به ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى ( ) ( الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى ) ( النجم : 14 ، 15 ) ، فإن اللّيث زعم أنّها سِدْرةٌ في السماء السابعة لا يجاوِزُها ملك ولا نبيّ ، وقد أَظَلّت السماءَ والجَنّة ويُجمَع السِّدْرةُ سِدْراً وسِدَراً وسِدِرات . والسدر : اسمُ للجنس ، الواحدة سِدْرة .
أبو عبيد : السادِرُ : الّذي لا يَهتمّ لشيء ولا يُبالِي ما صَنَع .
وقال الليث : السَّدَرُ : اسْمِدْرَارُ البَصَر ،
يقال : سَدِر بصرُه يسْدر سَدَراً : إذا لم يكن يُبصِر فهو سَدِر . وعينٌ سَدَرة .
وقال أبو زَيد : السَّدَر : قَدَع العين ؛ والسَمادِير : ضَعْفُ البَصَر . والسَّدْرُ والسَّدْل : إرسالُ الشَّعر ، يقال : شعر مَسْدُور ومَسْدول وشعر مُنْسَدِر ومُنْسَدِل : إذا كان مسترسِلاً . أبو عُبَيْد : يقال : انسَدَرَ فلانٌ يَعْدُو ، وانّصَلت يَعْدُو : إذا أسْرَع في عَدْوه .
وقال الليث : السَّدِير : نهرٌ بالحيرة .
وقال عديّ :
سَرَّه حالُه وكثرةُ مَا يملِك
والبحرُ مُعرِضاً والسَّدِير
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : السَّدِير فارسية ، كأن أصله سادِلٌ ، أي : قُبّة في ثلاث قِبابٍ مُداخَلة ، وهو الّذي تسمِّيه الناسُ اليومَ سِدْليّاً فأعرَبته العَرَب فقالوا سَدِير . وفي ( نوادر الأصمعي ) التي رواها عنه أبو يَعلى قال : وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : السَّدِيرُ : العُشْبُ .
وقال أبو زَيد : يقال للرجل إذا جاء فارغاً : جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه . قال : وبعضُهم يقول : جاء ينفض أصْدَريْه . وقال : أسدراه : مِنكباه .
وقال ابن السكّيت : جاء ينفُض أزْدَرَيْه إذا جاء فارغاً .
وقال اللّحياني : سَدَرَ ثوبه سَدْراً : إذا أرسَله طُولاً .
وقال أبو عَمْرو : تَسدَّر بثَوْبه : إذا تجَلَّل به . قال : وسمعتُ بعضَ قيس يقول : سَدَل الرجل في البلاد وسَدَر : إذا ذَهَب فيها فلم يَثْنه شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَدر : قَمر . وسَدِر : تحير مِن شدّة الحرّ . قال : ولُعبةٌ للعَرب يقال لها : السُّدّر والطُّبن .
وقال أبو تراب : قال أبو عُبيدة : جاء فلان يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه ، أي : عِطْفَيْه ، وذلك إذا جاء فارغاً .
دسر : قال الليث : الدَّسْر : الطَّعن والدفْعُ الشديد ، يقال : دَسَره بالرُّمح ، وأنشد :
عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ
قال : والبُضْعُ يُستعمَل فيه الدَّسْر ، يقال : دسَرَها بأَيْرِه .
وقال الفرّاء في قوله : ( قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ ) ( القمر : 13 ) ، قال : الدُّسُر : مَسامِيرُ السفينة وشُرُطُها الّتي تُشَدُّ بها .
وقال الزّجّاج : كلّ شيءٍ يكون نحو السَّمْر . وإدخال شيء في شيء بقوّة وشِدّة فهو الدَّسْر ، يقال : دَسَرْتُ المِسْمارَ أدسُره وأدسِره دَسْراً . قال : وواحد الدُّسْرِ دِسَار .
وسُئِل ابن عبّاس عن زكاةِ العَنْبَر فقال : إنّما هو شيء دَسَره البحرُ ، ومعناه : أن موج البحر دفعه فألقاه إلى الشطّ فلا زكاة فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّسْر : السَّفِينة .
وقال ثعلب في قوله : ( وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ ( .
قال بعضهم : هو دَفْعُها الماءَ بكلْكلِها . ويقال : الدُّسُر : المسامير . ويقال : الدِّسارُ : الشَّريط من اللِّيف الّذي يشدّ بعضُه ببَعض .
وقال الليث : جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ ودَوْسَر : وهو الضَّخْم ذو الهامة والمَناكِب .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الدَّوْسَرِيُّ : القَوِيُّ من الإبل . ودَوْسَر : كتيبةٌ كانت للنُّعمان بن المنذر ، وأنشَد :
ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً
أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ
وبنو سَعْد بنِ زيد مَناةَ كانت تُلَقَّبُ : دَوْسَر في الجاهليّة .
سرد : قال الله جلّ وعزّ : ( اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ ) ( سبأ : 11 ) .
قال الفرَّاء : يقول : لا تجعل مِسمارَ الدِّرْع دَقِيقاً فيَنفَلق ، ولا غَليظاً فيَفْصِم الحَلَق .
وقال الزّجّاج : السّرْد في اللّغة : تَقدِمة شيء إلى شيء حتى يتّسق بعض إلى إثْرِ بعض متَتابعاً .
ويقال : سَرَدَ فلانٌ الحديثَ يَسرُدُه سَرْداً : إذا تابَعَه . وسَرَد فلانٌ الصَّوْمَ : إذا وَالاه .
وقال في التفسير : السَّرْدُ : السَّمْرُ ، وهو غير خارجٍ من اللّغة ، لأنّ السَّمْر تقديرُك طرَف الحَلْقة إلى طَرَفها الآخر .
قال : وقال سيبويه : رجل سَرَنْدَى : مشتقّ من السّرْد ، ومعناه : الّذي يَمضِي قُدُماً . قال : والسَّرَد : الحَلَق ، وهو الزَّرَد ، ومنه قيل لصاحبها سرّاد وزَرّاد .
وقال اللّيث : السَّرْد : اسمٌ جامعٌ للدُّروع وما أَشبَهَها من عَمَل الحَلَق ، وسُمِّي سَرْداً لأنه يُسرَّد فيُثقب طرفَا كلّ حلقة بالمسمار ، فذلك الحَلَق المُسَرَّد ، والمِسْرَد هو المِثقَب ، وهو السِّراد .
وقال لَبيد :
كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال
وقال طَرَفة :
حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ
ويسمَّى اللّسان مِسرَداً .
قال أبو بكر في قولهم : سردَ فلانٌ الكتابَ معناه : دَرَسه مُحكماً مجوَّداً ، أي : أَحكَمَ دَرْسَه وأجادَه ، من قولهم : سَرَدْتُ الدِّرعَ إذا أحكمتَ مَسامِيرها ، ودِرْع مسرودةٌ : محكمةُ المسامير والحَلَق .
والسَّرَادُ من الثَّمر : ما أَضَرَّ به العطش فيبِس قبلَ ينْعِه . وقد أَسرَد النخلُ ، والواحدة سَرَادَة .
وقال الفرَّاء : السَّرادة : الخَلالة الصُّلبة . والسراد من الزبيب يقال له بالفارسية : زنجير .
وقال ابن الأعرابيّ : السّرادُ : المتتابع .
وقيل لأعرابيّ : ما أَشهُرُ الحُرُم ؟ فقال : ثلاثةٌ سَرْد ، وواحد فَرْد .
عمرو عن أبيه : السارِدُ : الخرّاز . والإشْفَى يقال له : السِّرادُ والمِسرَدُ والمخْصَف .
ردس : قال الليث : الرَّدْس : دَكُّك أرضاً أو حائطاً أو مَدَراً بشيء صُلْبٍ عريضٍ يسمى مِرْدَساً ، وأَنشد :
يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
أبو عبيد عن الأحمر : المِرْداسُ : الصَّخْرة يُرمَى بها في البئر ليُعلمَ أفيها ماءٌ أم لا .
قال الراجز :
قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي
وقال شَمِر : يقال : رَدَسه بالحَجَر ، أي : ضرَبَه ورَمَاه بها .
وقال رؤبة :
هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ
أي : داقٌّ . ويقال : رَدَسَه بحَجَر ونَدَسَه ورَداه : إذا رَماه .
وقال ابن الأعرابيّ : الرَّدُوس : النُّطوح المِزحَم ، وقال الطِّرمّاح :
تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها
إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ
قال أبو عَمْرو : المِرْدَاسُ : الرأس لأنه يردُسُ به ، أي : يردُّ به ويُدفَع . والرَّعُون المتحرّك ؛ يقال : رَدَس برأسه ، أي : دَفَع بها .
درس : أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا كان بالبَعير شيءٌ خَفيف مِن الجَرَب قيل : به شيء من دَرْس وأَنشد :
من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ
وأخبَرَ المنذريُّ عن أبي العبّاس في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ ) ( الأنعام : 105 ) ، قال : معناه : وكذلك نُبيِّن لهم الآيات مِن هُنا وهُنا لكي يقولوا : إنك دَرَسْتَ ، أي : تَعَلّمتَ ، أي : هذا الّذي جئتَ به عُلِّمتَ .
قال : وقرأ ابنُ عبّاس ومجاهد : ( دارَسْتَ ) ، وفسّرها : قرأتَ على اليهود وقرءوا عليكَ ، وقرئت : ( وليقولوا دُرِسَت ) ، أي : قُرِئَتْ وتُلِيَتْ . وقُرىء : ( دَرِسَتْ ) ، أي : تَقادَمت ، أي : هذا الّذي تتلوه علينا شيء قد تَطاوَل ومَرَّ بنا .
وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : دَرَسَ الشيءُ يَدْرُس دُرُوساً ، ودَرَسْتُ الكتابَ أدرُسُه دِراسةً . والمِدْرَسُ : المكان الذي يُدرَس فيه . والمِدْرَس : الكِتاب . والدِّراس : المُدارَسة .
قال : والدُّروس : دُرُوس الجارية إذا طَمِشَتْ ، يقال : جارية دارِسُ ، وجوارٍ دُرَّس وَدَوارِس .
وقال الأسوَد بنُ يَعفُر يصف جَواريَ حين أدركنَ :
اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ
صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ
ودرَسَت الجاريةُ تَدْرُس دُرُوساً . والدَّرْسُ : الجَرَب أوّلُ ما يظهر منه . والدَّرْس والدِّرْس والدَّرِيس : الثوبُ الخَلَق .
قال ابنُ أحمر :
لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها
ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد
قال ابن السكّيت : ظنّ أن اليَرَنْدَج عمل من عَمَل الناس يُعمَل ، وإنّما اليَرَنْدج جلودٌ سُود . وقولُه : ودِراس أعوَصَ ، لَم يُدارِس الناسَ عَوِيصَ الكلام ، وقولُه : دارسٍ متخدِّر ، أي : يَغْمضُ أحياناً فلا يُرَى ، ويظهر أحياناً فيرى ، ما تخدّد منه غُمضَ ، وما لم يتخدّد ظَهَر . ويُروَى : متجدِّد بالجيم ، ومعناه : أن ما ظَهَر منه جديد وما لم يظهر دارس .
قال : وسمعتُ أبا الهَيْثَم يقول : دَرَس الأَثرُ يَدرسُ دُرُوساً ، أو دَرَسهُ الرِّيح تَدْرُسه دَرْساً ، أي : مَحَتْه ومن ذلك قيل :
دَرَسْتُ الثوبَ أدرُسُه دَرْساً فهو مَدْرُوس ودَرِيس ، أَي : أَخْلَقْته ومن قيل للثّوب الخَلُق دريس ، وجمعُه دِرْسَان .
وكذلك قالوا : دَرَس البعيرُ : إذا جَرب جَرَباً شديداً فقُطِرَ ، قال جرير :
رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً
في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ
قال : وقيل : دَرَسْتُ الكتابَ أدرُسه دَرْساً ، أي : ذَلَّلتُه بكثرة القراءة حتى خَفّ حِفْظُه عليّ من ذلك ، وقال كعب بن زهير :
وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ
وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ
قال : الدُّرْسةُ : الرّياضة ؛ ومنه دَرَسْتُ السُورة حتّى حفِظتُها ؛ ودَرَستُ القضيب ، أي : رُضْتُه . والإدْهان المَذَلة واللِّين .
وقال غيره : دُرِسَ الطعامُ يُدْرس دِراساً : إذا دِيسَ . والدِّراسُ : الدِّياسُ بِلُغة أهلِ الشام ، وقال :
حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق
أي : داسَ ، وأرادَ بالحَمراءِ برّةً حَمْراءَ في لَونها .
وقول لَبيد :
يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في
الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ
قال الْمُدارِس : الذي قرأ الكتب ودَرَسها . وقيل : المُدَارِسُ : الَّذي قارَفَ الذُّنوبَ وتَلَطَّخَ بها ، من الدَّرْسِ وهو الجَرَب . والمِدْراسُ : البيتُ الذي يُدْرَسُ فيه القرآن ، وكذلك مِدْرَاسُ اليَهود .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدِّرْوَاسُ :
الكبيرُ الرأس من الكلابِ . والدِّرْباس بالباء : الكلبُ العَقُور ، وأنشد :
أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ
هذا كلبٌ كأنه قد ضَرِيَ في زِقَاقِ السَّمْن يأكلها ، فأَعَدَّ له كلباً آخَر يقال له دِرْوَاس .
وقال غيرُه : الدَّرَاوس من الإبل : الذُّلُل الغِلاظ الأعناق ، واحِدها دِرْواس .
أبو عُبَيد عن الفرّاءِ : الدَّرَاوِس : العِظامُ من الإبل .

##### Türkçe

س د ر
**سدر** , **سرد** , **دسر** , **درس** , **ردس** : kullanımdadır.
**سدر** : **السِّدر** : cins adı; tekili **سِدْرَة**.
Ağaçtan olan **السِّدْر** iki **سِدْران**dır: bunlardan biri, meyvesinden faydalanılmayan, yaprağı yıkanma için elverişli olmayan, belki yaprağı çoban kadın için silkelenen, yenmeyen buruk bir meyvesi olan yabani **سِدْر**dür; Araplar ona **الضّال** der. **السِّدر**in ikinci cinsi su üzerinde biter; meyvesi **النَّبِق**tir; yaprağı yıkanmadır; **العُنّاب** ağacına benzer; onun **سُلاّء**u gibi **سُلاّء**u ve onun yaprağı gibi yaprağı vardır; ancak **العُنَّاب**ın meyvesi kırmızı tatlıdır, **السِّدْر**in meyvesi sarı ekşi olup onunla meyvelenilir. Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: ( ) **أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى** ( ) ( **الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى** ) (en-Necm: 14, 15); Lîs, onun yedinci gökte bir **سِدْرة** olduğunu, onu ne bir melek ne de bir peygamberin aşmadığını iddia etti; göğü ve cenneti gölgelemiştir. **السِّدْرة** **سِدْراً** ve **سِدَراً** ve **سِدِرات** diye çoğul yapılır. Ve **السدر**: cins adıdır; tekili **سِدْرة**.
Ebû Ubeyd: **السادِرُ**: hiçbir şeye aldırmayan ve ne yaptığına önem vermeyen kimsedir.
Lîs dedi: **السَّدَرُ**: bakışın akıp gitmesi,
denir: **سَدِر** gözü **يسْدر سَدَراً**: eğer görmüyor ise; o hâlde o **سَدِر**dir. Ve **عينٌ سَدَرة**.
Ebû Zeyd dedi: **السَّدَر**: gözün kısılmasıdır; **السَمادِير**: görmenin zayıflığıdır. Ve **السَّدْرُ** ile **السَّدْل**: saçın salıverilmesidir; denir: **شعر مَسْدُور** ve **مَسْدول** ve **شعر مُنْسَدِر** ve **مُنْسَدِل**: eğer salıverilmiş ise. Ebû Ubeyd: denir: falan **انسَدَرَ** koşar, ve **انّصَلت** koşar: eğer koşmasında hızlandı ise.
Lîs dedi: **السَّدِير**: Hîre’de bir nehirdir.
Adiyy dedi:
Hâli ve sahip olduğu şeyin çokluğu onu sevindirdi
ve deniz yüz çevirici iken ve **السَّدِير**
İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î dedi: **السَّدِير** Farsçadır; sanki aslı **سادِلٌ**dür; yani: iç içe geçmiş üç kubbe içinde bir kubbe; o, insanların bugün **سِدْليّاً** diye adlandırdığı şeydir; Araplar onu Arapçalaştırdı da **سَدِير** dediler. (Asma‘î’nin Nâdirleri)’nde, onu Ebû Ya‘lâ’nın ondan rivayet ettiğine göre dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **السَّدِيرُ**: ottur.
Ebû Zeyd dedi: adam boş geldiğinde ona denir: **جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه**. Dedi: bazısı da der: **جاء ينفض أصْدَريْه**. Dedi: **أسدراه**: iki omzudur.
İbnü’s-Sikkît dedi: boş geldiğinde **جاء ينفُض أزْدَرَيْه**.
Lahyânî dedi: elbisesini **سَدَرَ ثوبه سَدْراً**: eğer onu boyuna salıverdi ise.
Ebû Amr dedi: elbisesiyle **تَسدَّر**: eğer onunla büründü ise. Dedi: Kays’tan bazısını işittim, derdi: adam memleketlerde **سَدَل** ve **سَدَر**: eğer içinde gidip de onu hiçbir şey geri çevirmedi ise.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سَدر**: ay. Ve **سَدِر**: şiddetli sıcaktan şaşırdı. Dedi: Arapların bir oyunu vardır, ona **السُّدّر** ve **الطُّبن** denir.
Ebû Turâb: Ebû Ubeyde dedi: falan **جاء يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه**; yani: iki yanını; bu, boş geldiğinde olur.

**دسر**: Lîs dedi: **الدَّسْر**: saplama ve şiddetli itmedir; denir: onu mızrakla **دَسَره**; ve şu beyiti okudu:
عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ
Dedi: **البُضْعُ**da **الدَّسْر** kullanılır; denir: onu aletiyle **دسَرَها**.
Ferrâ, şu sözünde: ( **قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ** ) (el-Kamer: 13), dedi: **الدُّسُر**: geminin çivileri ve onunla bağlanan şeritleridir.
Zeccâc dedi: **السَّمْر** gibi olan her şey; ve bir şeyi bir şeye kuvvet ve şiddetle sokmak, işte o **الدَّسْر**dir; denir: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أدسُره** ve **أدسِره** **دَسْراً**. Dedi: **الدُّسْر**ün teki **دِسَار**dır.
İbn Abbâs’a **العَنْبَر** zekâtı soruldu da dedi: o ancak denizin onu **دَسَره** olduğu bir şeydir; manası: denizin dalgası onu itti de kıyıya attı; onda zekât yoktur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, onun dediğini rivayet etti: **الدَّسْر**: gemidir.
Sa‘leb, şu sözünde: ( **وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ** ( dedi: bazısı dedi ki: onun göğsüyle suyu itmesidir. Ve denir: **الدُّسُر**: çivilerdir. Ve denir: **الدِّسارُ**: liften olan, bir kısmı bir kısmına bağlanan şerittir.
Lîs dedi: **جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ** ve **دَوْسَر**: o, iri, başlı ve omuzlu olandır.
Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الدَّوْسَرِيُّ**: develerden güçlü olan. Ve **دَوْسَر**: Nu‘mân b. el-Münzir’in bir taburu idi; ve şu beyiti okudu:
ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً
أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ
Ve Benû Sa‘d b. Zeyd Menât, cahiliyede **دَوْسَر** diye lakaplanırdı.

**سرد**: Yüce ve aziz Allah dedi: ( **اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ** ) (Sebe’: 11).
Ferrâ dedi: der ki: zırhın çivisini ince yapma ki yarılsın; kalın da yapma ki halkaları koparsın.
Zeccâc dedi: dilde **السّرْد**: bir şeyi bir şeye, bir kısmı bir kısmının ardınca düzenli olarak art arda gelecek şekilde öne sürmektir.
Ve denir: falan hadisi **سَرَدَ**; onu **يَسرُدُه سَرْداً**: eğer onu peş peşe getirdi ise. Ve falan orucu **سَرَد**: eğer onu ard arda tuttu ise.
Tefsirde dedi: **السَّرْدُ**: **السَّمْر**dür; bu dilden çıkmış değildir; çünkü **السَّمْر** senin halkanın bir ucunu onun diğer ucuna ölçmendir.
Dedi: Sîbeveyh dedi: **رجل سَرَنْدَى**: **السّرْد**den türemiştir; manası: öne doğru giden kimsedir. Dedi: **السَّرَد**: halkalardır; o **الزَّرَد**dir; bundan dolayı sahibine **سرّاد** ve **زَرّاد** denmiştir.
Lîs dedi: **السَّرْد**: zırhlara ve halkalı işten ona benzeyenlere toplu addır; **سَرْداً** diye adlandırıldı, çünkü o **يُسرَّد**: her halkanın iki ucu çiviyle delinip birbirine geçirilir; işte o **الحَلَق المُسَرَّد**dir. Ve **المِسْرَد** delgidir; o **السِّراد**dır.
Lebîd dedi:
كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال
Tarafe dedi:
حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ
Dil de **مِسرَداً** diye adlandırılır.
Ebû Bekir, onların “falan kitabı **سردَ**” sözünde dedi: manası, onu sağlamlaştırarak, güzelce **دَرَسه**; yani: onun **دَرْس**ini sağlamlaştırdı ve onu iyi yaptı; onların “zırhı **سَرَدْتُ**” sözünden: eğer onun çivilerini sağlamlaştırdıysan. Ve **دِرْع مسرودةٌ**: çivileri ve halkaları sağlam olan.
Meyveden **السَّرَادُ**: susuzluğun zarar verdiği, olgunlaşmadan önce kuruyan şeydir. Hurma ağacı **أَسرَد** etmiştir; tekili **سَرَادَة**.
Ferrâ dedi: **السَّرادة**: sert **الخَلالة**dır. Ve kuru üzümden **السراد**a Farsçada **زنجير** denir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السّرادُ**: art arda olandır.
Bir bedevîye: haram aylar hangileridir? denildi; dedi: üçü **سَرْد**, biri **فَرْد**.
Amr, babasından: **السارِدُ**: saraçtır. Ve **الإشْفَى**ya **السِّرادُ** ve **المِسرَدُ** ve **المخْصَف** denir.

**ردس**: Lîs dedi: **الرَّدْس**: **مِرْدَس** denilen sert geniş bir şeyle bir yeri yahut bir duvarı yahut çamuru dövmendir; ve şu beyiti okudu:
يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **المِرْداسُ**: kuyuda su var mı yok mu bilinsin diye kuyuya atılan kayadır.
Recez söyleyen dedi:
قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي
Şemir dedi: denir: onu taşla **رَدَسه**; yani: onu vurdu ve onunla attı.
Rü’be dedi:
هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ
yani: döven. Ve denir: onu taşla **رَدَسَه** ve **نَدَسَه** ve **رَداه**: eğer attı ise.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّدُوس**: sıkıştıran boynuzlayıcıdır. Tırimmâh dedi:
تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها
إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ
Ebû Amr dedi: **المِرْدَاسُ**: baştır; çünkü onunla **يردُسُ**; yani: onunla geri çevrilir ve itilir. Ve **الرَّعُون**: hareketli olandır; denir: başıyla **رَدَس**; yani: onunla itti.

**درس**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olursa “onda **دَرْس**tan bir şey var” denir; ve şu beyiti okudu:
من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ
Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ** ) (el-En‘âm: 105), dedi: manası: âyetleri onlara buradan buraya böylece açıklarız ki “sen **دَرَسْتَ**” desinler; yani: öğrendin; yani: getirdiğin bu şey sana öğretilmiştir.
Dedi: İbn Abbâs ve Mücâhid ( **دارَسْتَ** ) okudu ve onu şöyle açıkladı: Yahudilere okudun, onlar da sana okudular. Ve ( **وليقولوا دُرِسَت** ) diye de okunmuştur; yani: okundu ve tilâvet edildi. Ve ( **دَرِسَتْ** ) diye okunmuştur; yani: eskidi; yani: bize okuduğun bu şey, uzayıp geçmiş, bize uğramış bir şeydir.
Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: denir: şey **دَرَسَ**; **يَدْرُس دُرُوساً**. Ve kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه دِراسةً**. Ve **المِدْرَسُ**: içinde ders yapılan yerdir. Ve **المِدْرَس**: kitaptır. Ve **الدِّراس**: **المُدارَسة**dır.
Dedi: ve **الدُّروس**: cariyenin **دُرُوس**udur; eğer silinip kayboldu ise; denir: **جارية دارِسُ**; ve cariyeler: **دُرَّس** ve **دَوارِس**.
Esved b. Ya‘fur, yetiştiklerinde cariyeleri vasfederek dedi:
اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ
صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ
Ve cariye **دَرَسَت**; **تَدْرُس دُرُوساً**. Ve **الدَّرْسُ**: uyuzun ilk belirenidir. Ve **الدَّرْس** ve **الدِّرْس** ve **الدَّرِيس**: eski elbisedir.
İbn Ahmer dedi:
لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها
ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد
İbnü’s-Sikkît dedi: **اليَرَنْدَج**in insanların yaptığı bir işten yapılmış bir iş olduğunu sandı; hâlbuki **اليَرَنْدج** siyah derilerdir. Ve onun “**ودِراس أعوَصَ**” sözü: insanlar zor sözün zorlusunu **يُدارِس** etmemiştir. Ve onun “**دارسٍ متخدِّد**” sözü: yani: bazen gözden kaybolur da görülmez, bazen görünür de görülür; ondan **تخدّد** olan şey kaybolmuştur, **يتخدّد** olmayan şey görünmüştür. Ve **متجدِّد** diye **الجيم** ile de rivayet edilir; manası: ondan görünen yenidir, görünmeyen ise **دارس**tır.
Dedi: Ebû’l-Heysem’i işittim, derdi: iz **دَرَس**; **يَدرسُ دُرُوساً**; yahut rüzgâr onu **دَرَسه**; onu **تَدْرُسه دَرْساً**; yani: onu sildi. Bundan dolayı denmiştir:
Elbiseyi **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه دَرْساً**; o hâlde o **مَدْرُوس** ve **دَرِيس**tir; yani: onu eskittim. Ve bundan dolayı eski elbiseye **دريس** denmiştir; çoğulu **دِرْسَان**dır.
Aynı şekilde dediler: deve **دَرَس**: eğer şiddetli uyuz oldu da damlatıldı ise. Cerîr dedi:
رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً
في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ
Dedi: ve denildi: kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسه دَرْساً**; yani: çok okumakla onu yumuşattım; ta ki onun ezberi bana hafifledi; bundan dolayı. Ka‘b b. Züheyr dedi:
وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ
وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ
Dedi: **الدُّرْسةُ**: alıştırmadır; bundan: sûreyi **دَرَسْتُ** ta ki onu ezberledim; ve değneği **دَرَستُ**; yani: onu alıştırdım. Ve **الإدْهان**: alçakgönüllülük ve yumuşaklıktır.
Başkası dedi: yiyecek **دُرِسَ**; **يُدْرس دِراساً**: eğer çiğnendi ise. Ve **الدِّراسُ**: Şam ehlinin dilinde çiğnemedir. Ve dedi:
حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق
yani: çiğnedi; ve **الحَمراء** ile rengi kırmızı olan kırmızı buğdayı kastetti.
Lebîd’in sözü:
يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في
الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ
**الْمُدارِس**: kitapları okuyan ve onları **دَرَس** eden kimsedir. Ve denildi: **المُدَارِسُ**: günahları işleyip onlarla kirlenen kimsedir; **الدَّرْس**tan, o da uyuzdur. Ve **المِدْراسُ**: içinde Kur’an’ın **يُدْرَسُ** edildiği evdir; aynı şekilde Yahudilerin **مِدْرَاس**ı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدِّرْوَاسُ**: köpeklerden büyük başlı olan. Ve **الدِّرْباس** (باء ile): saldırgan köpektir; ve şu beyiti okudu:
أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ
Bu, sanki yağ tulumlarının sokağında azmış da onları yiyen bir köpektir; ona karşı **دِرْوَاس** denilen başka bir köpek hazırladı.
Başkası dedi: develerden **الدَّرَاوس**: uysal, kalın boyunlu olanlardır; teki **دِرْواس**.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الدَّرَاوِس**: develerden iri kemikli olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والسين وما يثلثهما في الثلاثي)
  (دسم)  الدال والسين والميم أصلان: أحدهما يدلُّ على سَدّ الشيء، والآخر يدلُّ على تلطخ الشّيء بالشيء.
  فالأوّل الدِّسام، وهو سِدَادُ كلِّ شَيء. وقال قومٌ: دَسَم البابَ: أغلَقَه.
  والثاني الدَّسَم معروف، وسمِّي بذلك لأنّه يلطَّخ بالشّيء. والدُّسْمة: الدّنيءُ، من الرِّجال الرديّ. وسمِّي بذلك لأنّه كالملطَّخ بالقبيح. ويقال للغادِرِ: هو دَسِم الثياب، كأنّه قد لُطِّخ بقبيح. قال:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ  ومن التّشبيه قولهم: دَسَمَ المطرُ الأرضَ، إذا قلَّ ولم يبلُغْ أن يُبلَّ الثَّرى. ومما شذّ عن الباب: الدّيْسَم، وهو ولد الذِّئب من الكلبة. والدّيسم أيضاً: النبات الذي يقال له: "بُستَانْ أفْرُوز([2])". ويقال إن الدّيسمة الذَّرّة([3]).
  (دسو/ا)  الدال والسين والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاءٍ وسَتْر. يقال دَسَوْتُ الشّيءَ أدْسُوه، ودسَا يدسُو، وهو نقيض زَكَا. فأمّا قوله تعالى: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10]، فإنّ أهل العلم قالوا: الأصل دَسَّسَهَا، كأنَّه أخفاها، وذلك أنَّ السَّمْحَ ذا الضِّيافةِ يَنزِل بكلِّ بَراز، وبكل يَفَاع؛ ليَنْتابَه الضِّيفَانُ، والبَخيلَ لا ينزِلُ إلاَّ في هَبْطَةٍ أو غامض، فيقول الله تعالى: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10]، أي أخفاها، أو أغْمَضها. وهذا هو المعوَّل عليه. غير أنّ بعضَ أهلِ العِلم قال: دَسّاها، أي أغواها وأغراها بالقَبيح. وأنشد:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])  (دست)  الدال والسين والتاء ليس أصلاً، لأنّ الدّسْت الصَّحراء وهو فارسيٌّ معرَّب([5]). قال الأعشى:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])  (دسر)  الدال والسين والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَسَرْتُ الشّيءَ دَسْرَا، إذا دَفَعتَه دَفْعاً شديداً. وفي الحديث([7]): "ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ"، أي رماهُ ودفع بِه. وفي حديث عُمَر [رضي الله عنه]: "إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور"، أي يُدفَع.
  ومن الباب: دَسَره بالرُّمْح، ورُمْحٌ مِدْسَرٌ ([9]). قال:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])  أي لو دَفَعَها. ويقال للجمل الضّخْم القويّ: دَوْسَريٌّ([12]). ودَوْسَر: كتيبةٌ([13])؛ لأنّها تدفع الأعداء.
  ومما شذَّ عن الباب وهو صحيحٌ: الدِّسارُ: خَيْطٌ من ليفٍ تُشَدّ به ألواحُ السَّفينة، والجمع دُسُرٌ. قال الله تعالى: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13].ويقال الدُّسُر: المَسامير.
  (دسع)  الدال والسين والعين أصلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دسَعَ البعيرُ بجِرَّتِه، إذا دَفَع بها. والدَّسْع: خُروج الجِرَّة. والدَّسِيعة: كَرَمُ فِعْلِ الرّجل في أموره. وفلانٌ ضَخْم الدَّسيعة، يقال هي الجَفْنة، ويقال المائدة. وأيُّ ذلك كانَ فهو من الدَّفْع والإعطاء.
  ومنه حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، في كتابه بينَ قريشٍ والأنصار: "إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم" فإنّه أراد الدّفْعَ أيضاً. يقول: ابتغى دفْعاً بظُلْم. وفي حديثٍ آخر: "يقول الله تعالى: يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع". فقوله تَرْبَعُ، أي تأخذ المِرباع؛ وقوله تدسع، أي تدفع وتُعطِي العطاءَ الجزيل.
  (دسق)  الدال والسين والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الامتلاء. يقال ملأت الحوضَ حَتَّى دَسِقَ، أي امتلأَ حتى ساح ماؤُه*. والدَّيْسق: الحوض الملآنُ. ويقال الدَّيْسَق: تَرَقْرُق السَّراب على الأرض.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في اللسان (وذم، دسم): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) بالفارسية. ويقال أيضاً "بستان أبروز" بالباء المفخمة. معجم استينجاس 185. ولم يذكر هذا الاسم في اللسان والقاموس، مع حرص الأخير على إيراد نظائره.
([3]) الذرة: واحدة الذر، وهو ضرب من صغار النمل. وقد ضبط في اللسان والقاموس بضم الذال وفتح الراء المخففة، وهو ضبط غير صحيح. انظر الحيوان (6: 380).
([4]) هو لرجل من طيء. وقد جعل في اللسان "عمرا" قبيلة من القبائل. وأنشده:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع([5]) لم يذكر صاحب اللسان "الدست" بالمهملة، وذكرها بالشين المعجمة فحسب، وكان أجدر به أن يذكر التي بالسين المهملة. أما صاحب القاموس فذكر المادتين. وأصلها الفارسية بالشين المعجمة. وانظر معجم استينجاس.
([6]) ديوان الأعشى 157 واللسان (دشت) والمعرب للجواليقي 138.
([7]) هو حديث ابن عباس وقد سئل عن زكاة العنبر.
([8]) في اللسان: "الرجل المسلم البريء عند الله".
([9]) لم يذكر في اللسان والقاموس. وفي المجمل: "ورجل مدسر".
([10]) في المجمل واللسان (دسر): "كهام"، تحريف. وفي (قدمس): "بذي قداميس".
([11]) في اللسان (دمخ): "تركته"، تحريف. وفي معجم البلدان: "لا تقر"، محرف كذلك.
([12]) ويقال أيضاً دوسر، ودوسراني، ودواسري.
([13]) اسم كتيبة كانت للنعمان بن المنذر. اللسان.
([14]) في الأصل: "اتقى عليهم"، صوابه من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**السين** وما يثلثهما في الثلاثي)
  (**دسم**)  **الدال** ve**السين** ve**الميم** iki asıldır: birisi şeyin kapatılmasına delâlet eder, diğeri şeyin şey ile bulaştırılmasına delâlet eder.
  Birincisi **الدِّسام**’dır; o, her şeyin tıkacıdır. Bir kavim dedi: **دَسَم** kapıyı: onu kapattı.
  İkincisi **الدَّسَم**’dır, bilinir; ve bununla adlandırıldı, çünkü o şey ile bulaştırılır. **الدُّسْمة**: aşağılık, erkeklerden kötü olan. Ve bununla adlandırıldı, çünkü o çirkin ile bulaştırılmış gibidir. Hain için denir: o, **دَسِم الثياب**’dır; sanki çirkin ile bulaştırılmıştır. Dedi:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ
  Teşbihten onların sözü: **دَسَمَ** yağmur yeri, eğer az oldu ve toprağın nemlenmesine ulaşmadıysa. Ve bâbdan şâz olanlardan: **الدّيْسَم**; o, dişi köpekten kurdun yavrusudur. Ve **الدّيسم** ayrıca: kendisine “**بُستَانْ أفْرُوز([2])**” denilen bitkidir. Ve denir ki **الدّيسمة** **الذَّرّة([3])**’dir.
  (**دسو/ا**)  **الدال** ve**السين** ve illetli harf bir tek asıldır; gizlilik ve örtmeye delâlet eder. Denir: **دَسَوْتُ** şeyi **أدْسُوه**; ve **دسَا** **يدسُو**; ve o, **زَكَا**’nın zıddıdır. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10], ilim ehli dedi: asıl **دَسَّسَهَا**’dır; sanki onu gizledi; bu, misafirperver olan cömertin her açık yere ve her yüksek yere inmesidir; ta ki misafirler ona uğrasın; cimri ise ancak bir çukurluğa veya gizli bir yere iner; bunun üzerine Allah Teâlâ der: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10], yani onu gizledi, yahut onu kapalı kıldı. Ve güvenilen budur. Ancak ilim ehlinden bazıları dedi: **دَسّاها**, yani onu azdırdı ve onu çirkin ile kışkırttı. Ve inşad etti:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])
  (**دست**)  **الدال** ve**السين** ve**التاء** asıl değildir; çünkü **الدّسْت** çöldür ve Farsça Arapçalaştırılmıştır([5]). A‘şâ dedi:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])
  (**دسر**)  **الدال** ve**السين** ve**الراء** bir tek asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **دَسَرْتُ** şeyi **دَسْرًا**, eğer onu şiddetli bir itişle ittiysen. Hadiste([7]): “ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ”، yani onu attı ve onunla itti. Ömer’in [رضي الله عنه] hadisinde: “إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور”، yani itilir.
  Ve bâbdandır: **دَسَره** mızrakla; ve **رُمْحٌ مِدْسَرٌ**([9]). Dedi:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])
  yani eğer onu itmiş olsaydı. Ve iri güçlü deveye denir: **دَوْسَريٌّ**([12]). Ve **دَوْسَر**: bir tabur([13]); çünkü o düşmanları iter.
  Ve bâbdan şâz olan, hâlbuki sahih olan: **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının onunla bağlandığı liften bir ip; çoğulu **دُسُرٌ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13]. Ve denir **الدُّسُر**: çiviler.
  (**دسع**)  **الدال** ve**السين** ve**العين** bir asıl; itmeye delâlet eder. Denir: **دسَعَ** deve geviğiyle, eğer onunla ittiyse. Ve **الدَّسْع**: geviğin çıkmasıdır. Ve **الدَّسِيعة**: adamın işlerinde fiilinin cömertliğidir. Ve falan, **ضَخْم الدَّسيعة**’dır; denir o, çanaktır; ve denir, sofradır. Hangisi olursa olsun, o itme ve vermedendir.
  Ve ondan, Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in, Kureyş ile Ensar arasındaki yazısında hadisi: “إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم” çünkü o, itişi de murad etti. Der ki: zulüm ile bir itiş istedi. Ve başka bir hadiste: “يقول الله تعالى: يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع”. **تَرْبَعُ** sözü: yani **المِرباع**’ı alırsın; ve **تدسع** sözü: yani itersin ve bol bağışı verirsin.
  (**دسق**)  **الدال** ve**السين** ve**القاف** doluluğa delâlet eden bir köktür. Denir: havuzu doldurdum, ta ki **دَسِقَ**; yani doldu, ta ki suyu taştı*. Ve **الدَّيْسق**: dolu havuzdur. Ve denir **الدَّيْسَق**: yerde serabın dalgalanmasıdır.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Lisân’da (وذم، دسم): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) Farsçadır. Ve ayrıca “**بستان أبروز**” da denir, kalın **الباء** ile. Steingass sözlüğü 185. Bu adı Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi; sonuncunun benzerlerini getirmeye özen göstermesiyle birlikte.
([3]) **الذرة**: **الذر**’ün bir tanesi; o, küçük karıncalardan bir türdür. Lisân ve Kâmûs’ta **الذال**’ın dammesi ve hafif **الراء**’ın fethasıyla ضبط edildi; ve bu, صحيح olmayan bir ضبطtur. Hayvan’a bak (6: 380).
([4]) Tayy’dan bir adamındır. Lisân’da “**عمرا**”yı kabilelerden bir kabile kıldı. Ve inşad etti:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع
([5]) Lisân sahibi “**الدست**”i sin ile zikretmedi, onu yalnız şın ile zikretti; sin ile olanı zikretmesi daha yerinde idi. Kâmûs sahibi ise iki maddeyi zikretti. Aslı Farsçadır, şın iledir. Steingass sözlüğüne bak.
([6]) A‘şâ divanı 157 ve Lisân (**دشت**) ve Cevâlikî’nin Mu‘arrab’ı 138.
([7]) İbn Abbâs hadisidir; ve amberin zekâtı hakkında sorulmuştu.
([8]) Lisân’da: “**الرجل المسلم البريء عند الله**”.
([9]) Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi. Mücmel’de: “**ورجل مدسر**”.
([10]) Mücmel ve Lisân’da (**دسر**): “**كهام**”, tahriftir. (**قدمس**)’te: “**بذي قداميس**”.
([11]) Lisân’da (**دمخ**): “**تركته**”, tahriftir. Mu‘cemü’l-büldân’da: “**لا تقر**”, o da tahrif edilmiştir.
([12]) Ve ayrıca **دوسر** ve **دوسراني** ve **دواسري** de denir.
([13]) Nu‘mân b. Münzir’in bir taburunun adıdır. Lisân.
([14]) Asılda: “**اتقى عليهم**”; doğrusu Lisân’dandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وحملناه على ذات ألواح ودسر﴾ [القمر/13]، أي: مسامير، الواحد دسار، وأصل الدسر: الدفع الشديد بقهر، يقال: دسره بالرمح، ورجل مدسر، كقولك: مطعن، وروي: (ليس في العنبر زكاة، إنما هو شيء دسره البحر) (يروى عن ابن عباس قال: (ليس العنبر بركاز، هو شيء دسره البحر) أخرجه البخاري والبيهقي وابن أبي شيبة.
وانظر: فتح الباري 3/363؛ وشرح الموطأ للزرقاني 2/102).

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وحملناه على ذات ألواح ودسر**﴾ [el-Kamer/13], yani: çiviler; teki **دسار**’dır. **الدسر**’in aslı: kahır ile şiddetli itmedir; “Onu mızrakla itti” denir; ve **مدسر** adam; senin “**مطعن**” deyişin gibi. Ve rivayet olundu: “(Amberde zekât yoktur; o ancak denizin ittiği bir şeydir.)” (İbn Abbâs’tan rivayet olunur ki dedi: “(Amber **ركاز** değildir; o denizin ittiği bir şeydir.)” Bunu Buhârî, Beyhakî ve İbn Ebî Şeybe çıkarmıştır.
Ve bak: **فتح الباري** 3/363; ve Zerkânî’nin **شرح الموطأ**’sı 2/102).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د س ر
دسره ودفره‏:‏ دفعه‏.‏
وفي الحديـث ‏"‏ ليـس فـي العنبـر زكـاة إنمـا هـو شـيء دسـره البحـر ‏"‏ وركبـوا فـي ذات الألواح والدسر‏:‏ جمع دسار وهو المسمار‏.‏
وقيل خيط من الليف تشدّ به الألواح ودسره بالرمح‏:‏ طعنه بشدّة ورجل مدسر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ دسر المرأة‏:‏ بضعها‏.‏

##### Türkçe

د س ر
**دسره** ve **دفره**: onu itti.
Hadiste: “**العنبر**da zekât yoktur; ancak o, denizin onu **دسره** ettiği bir şeydir.” Ve “**ذات الألواح والدسر**” içinde bindiler: **الدسر**; **دسار**’ın çoğuludur ve o, çividir.
Ve denildi ki: liften bir ip; onunla levhalar sıkıca bağlanır. Ve onu mızrakla **دسره**: onu şiddetle dürttü. Ve **مدسر** bir adam.
Mecazdan: **دسر** kadını: onunla cinsel birleşmede bulundu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّسْرُ: الطعن والدَّفْعُ الشديد، يقال: دَسَرَه بالرمح؛ قال الشاعر:
عن ذي قَدَامِيسَ كَهامٍ قد دَسَرْ
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِن أَخوف ما أَخاف عليكم أَن يؤخذ الرجل المسلم البريء عند الله فَيُدْسَرَ كما يُدْسَرُ الجَزُورُ؛ الدَّسْرُ: الدفع، أَي يُدْفَعَ ويُكَبَّ للقتل ما يفعل بالجزور عند النحر، وفي حديث الحجاج أَنه قال لسِنان بن يزيد النخعي: كيف قتلت الحسين؟ قال: دَسَرْتُه بالرمح دَسْراً وهَبَرْتُه بالسيف هَبْراً أَي دَفَعْتُهُ دَفْعاً عنيفاً، فقال له الحجاج: أَما والله لا تجتمعان في الجنة أَبداً. ابن سيده: دَسَرَه يَدْسُرُه دَسْراً طعنه ودفعه. والدَّسْرُ أَيضاً في البُضْعِ، يقال: دَسَرَها بأَيرِه. ودَسَرَت السفينةُ الماءَ بصدرها: عاندته، والدِّسارُ: خيط من ليف يشدّ به أَلواحها، وقيل: هو مسمارها، والجمع دُسُرٌ. وفي التنزيل العزيز: وحملناه على ذات أَلواح ودُسُرٍ، ودُسْرٍ أَيضاً عُسُرٍ وعُسْرٍ؛ وقال بشر:
مُعَبَّدَة السَّقَائفِ ذات دُسْرٍ،
مُضَبَّرَة، جَوانِبُها رَدَاحُ
وفي حديث ابن عباس وسئل عن زكاة العنبر فقال: إِنما هو شيء دَسَرَهُ البحر أَي دفعه موج البحر وأَلقاه إِلى الشَّطِّ فلا زكاة فيه. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: رَفَعَها بغير عَمَدٍ يَدْعَمُها ولا دِسارٍ يَنْتَظِمُها؛ الدِّسارُ: المِسْمارُ، وجمعه دُسُرٌ، وقد دَسَرَ به دَسْراً، وكل ما سُمِّرَ، فقد دُسِرَ؛ قال الفراء: الدُّسُرُ مسامير السفينة وشُرُطُها التي تُشَدُّ بها. وقال الزجاج: كل شيء يكون نحو السَّمْرِ وإِدخال شيء في شيء بقوَّة، فهو الدَّسْرُ. يقال: دَسَرْتُ المسمار أَدْسُرُه وأَدْسِرُهُ دَسْراً. وقال مجاهد: الدَّسْرُ إِصلاح السفينة؛ وقيل: الدَّسْرُ خَرْزُ السفينة، وقيل: هي السفينة نفسها تَدْسُرُ الماء بصدرها أَي تدفعه؛ قال ابن أَحمر:
ضَرباً هذاذَيْكَ وطَعْناً مِدسَرَا
ويقال: الدِّسارُ الشَّريط من الليف الذي يشد بعضه ببعض.
ورجل مِدْسَرٌ. والدَّوْسَرُ: الذكر الضخم الشديد.
وكَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ ودَوْسَرَةٌ: مجتمعة. ودَوْسَرٌ: كتيبة للنعمان اشْتُقَّتْ من ذلك. وجَمَلٌ دَوْسَرٌ ودَوْسريٌّ ودَوْسَرَانِيٌّ ودُوَاسِرِيٌّ: ضخم شديد مجتمع ذو هامة ومناكب، والأُنثى دَوْسَرٌ ودَوْسَرَةٌ؛ قال عدي:
ولقد عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً،
كَعَلاَةِ القَيْنِ، مِذْكارا
وقيل: الدَّوْسَرُ النوق العظيمة، وقال الفراء: الدَّوْسَرِيُّ القويُّ من الإِبل. ودَوْسَرٌ: اسم فرس؛ قال:
لَيْسَتْ من الفِرْقِ البِطاءِ دَوْسَرُ،
قد سَبَقَتْ قَيْساً، وأَنتَ تَنْظُرُ
أَراد: قد سبقت خيل قيس؛ قال ابن سيده: هكذا أَنشده يعقوب الفِرْقِ البِطاءِ والمعروف من الفُرْقِ. والدُّوَاسِرُ: الماضي الشديد. والدَّوْسَرُ: القديم. والدَّوْسَرُ الزُّوَانُ في الحنطة، واحدته دَوْسَرَةٌ. وقال أَبو حنيفة: الدَّوْسَرُ نبات كنبات الزرع غير أَنه يجاوز الزرع في الطول وله سنبل وحب دقيق أَسمر. ودَوْسَرٌ: اسم كتيبة كانت للنعمان بن المنذر؛ وأَنشد للمثقب العبدي يمدح عمرو بن هند وكان نصرهم على كتيبة النعمان: كُلُّ يَوْمٍ كانَ عَنَّا جَلَلاً،
غَيرَ يَومِ الحِنْوِ من جَنَبيْ قَطَرْ
ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيه ضَرْبَةً،
أَثْبَتَتْ أَوْتادَ مُلْكٍ فاسْتَقَرْ
فَجَزَاهُ اللهُ من ذِي نِعْمَةٍ،
وجَزاهُ اللهُ، إِنْ عَبْدٌ كَفَرْ
وهذا الشعر أَورده الجوهري:
ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيهم ضَرْبَةً
وصوابه: دوسر فيه لأَنه عائد على يوم الحِنْوِ.
والجَلَلُ: من الأَضداد يكون الحقير والعظيم، وهو في هذا البيت الحقير. وقَطَرُ: قَصَبَةُ عُمَانَ. وبنو سعد بن زيد مناة كانت تلقب في الجاهلية دَوْسَر.

##### Türkçe

**الدَّسْرُ**: saplama ve şiddetli itme; denir ki: onu mızrakla **دَسَرَه**; şair dedi ki:
عن ذي قَدَامِيسَ كَهامٍ قد دَسَرْ

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sizin üzerinize en çok korktuğum şey, Allah katında berî (suçsuz) Müslüman adamın alınması, sonra da devenin boğazlanışta itildiği gibi **فَيُدْسَرَ** edilmesidir”; **الدَّسْرُ**: itmedir; yani boğazlama sırasında deveye yapılan gibi öldürülmek üzere itilir ve yüzüstü devrilir. Haccâc’ın hadisinde, Sinân b. Yezîd en-Nehaî’ye dediği: “Hüseyin’i nasıl öldürdün?” Dedi ki: “Onu mızrakla **دَسَرْتُه** olarak **دَسْراً** ettim ve onu kılıçla **هَبَرْتُه** olarak **هَبْراً** ettim”; yani onu şiddetli bir itişle ittim. Bunun üzerine Haccâc ona dedi: “Ama vallahi, ikiniz cennette asla bir araya gelmeyeceksiniz.” İbn Sîde: **دَسَرَه يَدْسُرُه دَسْراً**: onu sapladı ve itti. **الدَّسْرُ** ayrıca cinsel birleşmede de (kullanılır); denir ki: onu aletiyle **دَسَرَها**. Gemi, göğsüyle suyu **دَسَرَت**: ona karşı koydu. **الدِّسارُ**: levhalarını bağlamakla sıkılan liften bir ip; ve denildi ki: onun çivisidir; çoğulu **دُسُرٌ**. Aziz tenzilde: “Onu levhalar ve **دُسُرٍ** sahibi (bir şeye) yükledik.” **دُسْرٍ** ayrıca **عُسُرٍ** ve **عُسْرٍ** (demektir); Bişr dedi ki:
مُعَبَّدَة السَّقَائفِ ذات دُسْرٍ،
مُضَبَّرَة، جَوانِبُها رَدَاحُ

İbn Abbâs’ın hadisinde, anberin zekâtı sorulunca dedi ki: “O ancak denizin onu **دَسَرَهُ** ettiği bir şeydir”; yani deniz dalgası onu itti ve kıyıya attı; onda zekât yoktur. Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “Onu, onu dayayan direk olmaksızın ve onu bir araya getiren **دِسارٍ** olmaksızın yükseltti”; **الدِّسارُ**: çividir; çoğulu **دُسُرٌ**; onunla **دَسَرَ** olarak **دَسْراً** etti. Çivilenen her şey, **دُسِرَ** edilmiştir. Ferrâ dedi ki: **الدُّسُرُ** geminin çivileri ve onunla bağlanan şeritleridir. Zeccâc dedi ki: Çakma türünden olan ve bir şeyi bir şeye kuvvetle sokma olan her şey, o **الدَّسْرُ**dür. Denir ki: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أَدْسُرُه** ve **أَدْسِرُهُ** olarak **دَسْراً** ederim. Mücâhid dedi ki: **الدَّسْرُ** geminin ıslahıdır; ve denildi ki: **الدَّسْرُ** geminin dikilmesidir; ve denildi ki: o, geminin kendisidir; göğsüyle suyu **تَدْسُرُ** eder, yani onu iter; İbn Ahmer dedi ki:
ضَرباً هذاذَيْكَ وطَعْناً مِدسَرَا

Ve denir ki: **الدِّسارُ** liften olan, bir kısmı bir kısmına bağlanan şerittir. Ve adam **مِدْسَرٌ**dur. **الدَّوْسَرُ**: iri, güçlü erkek.

Ve **كَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ** ve **دَوْسَرَةٌ**: toplanmış (bir arada). Ve **دَوْسَرٌ**: Nu‘mân’ın bir birliğidir; bundan türetilmiştir. Ve deve **دَوْسَرٌ** ve **دَوْسريٌّ** ve **دَوْسَرَانِيٌّ** ve **دُوَاسِرِيٌّ**: iri, güçlü, toplanmış; baş ve omuzlar sahibi; dişisi **دَوْسَرٌ** ve **دَوْسَرَةٌ**dur; Adî dedi ki:
ولقد عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً،
كَعَلاَةِ القَيْنِ، مِذْكارا

Ve denildi ki: **الدَّوْسَرُ** iri dişi develerdir. Ferrâ dedi ki: **الدَّوْسَرِيُّ** develerden güçlü olandır. Ve **دَوْسَرٌ**: bir atın adıdır; dedi ki:
لَيْسَتْ من الفِرْقِ البِطاءِ دَوْسَرُ،
قد سَبَقَتْ قَيْساً، وأَنتَ تَنْظُرُ

Murad etti: Kays’ın atlarını geçmiştir. İbn Sîde dedi ki: Yakub bunu böyle rivayet etti: **الفِرْقِ البِطاءِ**; bilinen ise **الفُرْقِ**tandır. **الدُّوَاسِرُ**: geçip giden, şiddetli (olan). **الدَّوْسَرُ**: eski. **الدَّوْسَرُ**: buğdaydaki yabani yulaf; tekili **دَوْسَرَةٌ**. Ebû Hanîfe dedi ki: **الدَّوْسَرُ** ekin bitkisi gibi bir bitkidir; ancak boyda ekini aşar; onun başağı ve ince esmer tanesi vardır. **دَوْسَرٌ**: Nu‘mân b. el-Münzir’in olan bir birliğin adıdır; el-Müsekkab el-‘Abdî’den, Amr b. Hind’i överken—Nu‘mân’ın birliğine karşı onların yardımı (zaferi) iken—şu rivayet edildi:
كُلُّ يَوْمٍ كانَ عَنَّا جَلَلاً،
غَيرَ يَومِ الحِنْوِ من جَنَبيْ قَطَرْ
ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيه ضَرْبَةً،
أَثْبَتَتْ أَوْتادَ مُلْكٍ فاسْتَقَرْ
فَجَزَاهُ اللهُ من ذِي نِعْمَةٍ،
وجَزاهُ اللهُ، إِنْ عَبْدٌ كَفَرْ

Bu şiiri Cevherî şöyle rivayet etti:
ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيهم ضَرْبَةً

Doğrusu: “**دوسر فيه**”dir; çünkü “**يوم الحِنْوِ**” gününe dönen (zamir)dir. **الجَلَلُ**: zıtlardandır; değersiz ve büyük (manalarına) gelir; bu beyitte değersizdir. **قَطَرُ**: Umân’ın kasabasıdır. Sa‘d b. Zeyd Menât oğulları, cahiliyede **دَوْسَر** diye lakaplanırdı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د س ر * * الدِّسَارُ * بالكسر واحد * الدُّسُرِ * وهي خيوط تشد بها ألواح السفينة وقيل هي المسامير قال الله تعالى ﴿على ذات ألواح ودسر﴾ و * دُسْرٍ * أيضا مخففا و * الدّسْرُ * الدفع وبابه نصر قال بن عباس رضي الله عنه في العنبر إنما هو شيء * يَدْسُرُهُ * البحر دسرا أي يدفعه

##### Türkçe

* د س ر * * **الدِّسَارُ** *kesre ile* **الدُّسُرِ**’ün biridir; bunlar, geminin tahtalarının kendileriyle sıkıca bağlandığı iplerdir. Ve denildi ki: onlar çivilerdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿على ذات ألواح ودسر﴾ ve ayrıca hafifletilmiş olarak * **دُسْرٍ** * ve * **الدّسْرُ** * itmedir; ve onun bâbı **نصر**’dır. İbn Abbâs رضي الله عنه amber hakkında dedi ki: O ancak bir şeydir ki deniz onu * **يَدْسُرُهُ** *; yani onu iterek dışarı atar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدسر: الطعن والدفع الشديد، يقال: دسره بالرمح. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  فيدسر كما يدسر الجزور  ، أي يدفع ويكب للقتل كما يفعل بالجزور عند النحر. في حديث الحجاج أنه قال لسنان بن يزيد النخعي لعنه الله:  كبف قتلت الحسين ? قال:  دسرته بالرمح دسرا، وهبرته بالسيف هبرا  أي دفعته دفعا عنيفا. فقال له الحجاج:  أما والله لا تجتمعان في الجنة أبدا  وفي حديث ابن عباس، وسئل عن زكاة العنبر فقال:  إنما هو شيء دسره البحر  ، أي دفعه موج البحر وألقاه إلى الشط فلا زكاة فيه. ومن المجاز: الدسر: الجماع، يقال: دسرها بأيره، كذا في المحكم، وهو مدسر جماع كمنبر، أي نياك وعن مجاهد: الدسر: إصلاح السفينة بالدسار، بالكسر، اسم للمسمار، وبه فسر بعضهم قوله تعالى  ذات ألواح ودسر  وفي حديث علي:  رفعها بغير عمد يدعمها، ولا دسار ينتظمها  . والدسر أيضا: إدخال الدسار أي المسمار في شيء بقوة، قاله الزجاج. يقال: دسرت المسمار أدسره وأدسره دسرا، وكل ما سمر فقد دسر.

  والدسار أيضا: خيط من ليف تشد به ألواحها، وبه فسر بعض الآية المذكورة. وجمع الفراء بين القولين فقال: الدسر: مسامير السفينة وشروطها التي تشد بها. وقال غيره: الدسر: خرز السفينة، ج أي جمع دسار دسر، بضم فسكون، ودسر، بضمتين مثل عسر وعسر، وقيل: الدسر، بضمتين، هي السفن بعينها، تدسر، أي تدفع الماء بصدورها، الواحدة دسراء. ودسرت السفينة الماء بصدرها: عاندته. والدوسر: الجمل الضخم الشديد المجتمع ذو هامة ومناكب، وهي بهاء. قال عدي:
  ولقد عديت دوسرة                      كعلاة القين مذكارا والدوسر: نبت يجاوز الزرع في الطول، وله سنبل وحب ضاوي دقيق أسمر، قاله أبو حنيفة. يقال إن اسم حبه الزن يختلط بالبر، وسيأتي في النون. ودوسر: اسم كتيبة للنعمان ابن المنذر ملك العرب. قال المثقب العبدي يمدح عمرو بن هند:
  ضربت دوسر فيه ضربة                      أثبتت أولاد ملك فاستقر يقال: كتيبة دوسرة ودوسر، إذا كانت مجتمعة. والدوسر: الأسد الصلب الموثق الخلق، أورده المصنف في البصائر وأنشد:
  عبل الذراعين شديد دوسر والدوسر: الشيء القديم. والدوسر: الزؤان في الحنطة، الواحدة دوسرة. ودوسر: اسم فرس، قال:
  ليست من الفرق البطاء دوسر                      قد سبقت قيسا وأنت تنظـر أراد: قد سبقت خيل قيس. أنشده يعقوب، ونقله ابن سيده. والدوسر: الذكر الضخم الشديد. والدوسرة، بهاء: الممضغة، عن الصغاني. والدواسر، كعلابط: الشديد الضخم، قال:
  والرأس من ثغامه الدواسر كالدوسر والدوسري والدوسراني والدواسري. وقيل: الدوسر من النوق: العظيمة. وناقة داسرة: سريعة السير. وقال الفراء: الدوسري: القوي من الإبل. وقال غيره: الدواسر: الماضي الشديد. وبنو سعد بن زيد مناة كانت تلقب في الجاهلية دوسر. والدوسرية: قلعة جعبر، وقد تقدم في الجيم. والدسر: السفينة، عن ابن الأعرابي.

##### Türkçe

**الدسر**: saplama ve şiddetli itme; denilir ki: “Onu mızrakla **دسره**.” Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “فـيدسر كما يدسر الجزور”, yani: boğazlama sırasında deveye yapıldığı gibi, öldürmek için iter ve yüzüstü düşürür. Haccâc’ın hadisi: Allah onu lânetlesin, **سنان بن يزيد النخعي**’ye dedi ki: “Hüseyin’i nasıl öldürdün?” Dedi ki: “Onu mızrakla **دسرته**; ve onu kılıçla **هبرته**.” Yani onu şiddetli bir itişle ittim. Bunun üzerine Haccâc ona dedi ki: “Ama vallahi ikiniz cennette asla bir araya gelmezsiniz.” İbn Abbâs’ın hadisinde; amberin zekâtı soruldu da dedi ki: “O ancak denizin **دسره** ettiği bir şeydir”; yani denizin dalgası onu itti ve kıyıya attı; onda zekât yoktur. Mecazdan: **الدسر**: cinsel birleşme; denilir ki: “Onu aletiyle **دسرها**”; **المحكم**’de böyledir; ve o, “**مدسر**” (mimli) “**جماع**”dır, “**منبر**” vezninde; yani “**نياك**”. Mücâhid’den: **الدسر**: gemiyi **الدسار** ile (kesre ile) onarmaktır; (bu) çivinin adıdır; bununla bazıları, Yüce Allah’ın “ذات ألواح ودسر” sözünü tefsir etmiştir. Ali’nin hadisinde: “Onu, onu destekleyen direkler olmaksızın kaldırdı; ve onu düzenleyen bir **دسار** olmaksızın.” **الدسر** ayrıca: **الدسار**ı, yani çiviyi, bir şeye kuvvetle sokmaktır; bunu Zeccâc söylemiştir. Denilir ki: “Çiviyi **دسرت**; onu **أدسره** ve onu **أدسره** **دسرا**”; ve her ne çivilenmişse, muhakkak **دسر** edilmiştir.

Ve **الدسار** da: levhalarını bağlamakla sıkılan liften bir iptir; bununla zikredilen âyetin bir kısmını tefsir etmiştir. Ferrâ iki sözü birleştirdi de dedi ki: **الدسر**: geminin çivileri ve onunla bağlandığı şartlarıdır. Başkası dedi ki: **الدسر**: geminin “**خرز**”idir; c (yani çoğul): **دسار**’ın çoğulu **دسر**; (ve) **دسر** (dammeli sonra sâkin), ve **دسر** (iki damme ile) “**عسر**” ve “**عسر**” gibi. Ve denildi ki: **الدسر** (iki damme ile): gemilerin bizzat kendileridir; “**تدسر**”, yani göğüsleriyle suyu iterler; tekili **دسراء**. “Gemi göğsüyle suyu **دسرت**”: ona karşı koydu. Ve **الدوسر**: iri, şiddetli, derli toplu; baş ve omuz sahibi büyük devedir; (sonundaki) **هاء** iledir. Adî dedi ki:
ولقد عديت دوسرة                      كعلاة القين مذكارا
Ve **الدوسر**: boyca ekini aşan bir bitkidir; onun başağı ve ince, esmer, zayıf bir tanesi vardır; bunu Ebû Hanîfe söylemiştir. Denilir ki: tanesinin adı **الزن**’dir; bu, buğdayla karışır; **النون**’da gelecektir. Ve **دوسر**: Arapların kralı Nu‘mân b. Münzir’in bir taburunun adıdır. Müsakkab el-‘Abdî, Amr b. Hind’i överken dedi ki:
ضربت دوسر فيه ضربة                      أثبتت أولاد ملك فاستقر
Denilir ki: “**كتيبة دوسرة**” ve “**دوسر**”, eğer toplu ise. Ve **الدوسر**: sağlam, sıkı yaratılışlı sert aslandır; musannif onu **البصائر**’de zikretti ve şu beyti şâhid getirdi:
عبل الذراعين شديد دوسر
Ve **الدوسر**: eski şeydir. Ve **الدوسر**: buğdaydaki **الزؤان**’dır; tekili **دوسرة**. Ve **دوسر**: bir atın adıdır; dedi ki:
ليست من الفرق البطاء دوسر                      قد سبقت قيسا وأنت تنظـر
Muradı: Kays’ın atlarını geçmiştir. Bunu Ya‘kûb rivayet etti; İbn Sîdeh nakletti. Ve **الدوسر**: iri, şiddetli erkek( hayvan)dır. Ve **الدوسرة** (sonunda) **هاء** ile: çiğnenmiş lokmadır; Sığânî’den. Ve **الدواسر** “**كعلابط**” gibi: şiddetli, iri; dedi ki:
والرأس من ثغامه الدواسر كالدوسر
Ve **الدوسر** ve **الدوسري** ve **الدوسراني** ve **الدواسري**. Ve denildi ki: develerden **الدوسر**: büyük olandır. Ve **ناقة داسرة**: hızlı yürüyüşlüdür. Ferrâ dedi ki: **الدوسري**: develerden güçlü olandır. Başkası dedi ki: **الدواسر**: geçip giden, şiddetli olandır. **بنو سعد بن زيد مناة** câhiliyede **دوسر** lakabıyla anılırdı. Ve **الدوسرية**: Ca‘ber kalesidir; **الجيم**’de geçmişti. Ve **الدسر**: gemidir; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَسَرَهُ
1 دَسَرَهُ دسار دسر دسره دسرة , (S, M, A,) aor. دَسُرَ , (S, M,) inf. n. دَسْرٌ, (S, M, K,) He, or it, pushed, thrust, drove, impelled, propelled, or repelled, him, or it. (S, M, A, K.) Ambergris is said (by I' Ab, S) to be شَىْءٌ يَدْسُرُهُ البَحْرُ A thing which the sea drives (S, A) and casts upon the shore. (TA.) And دَسَرَتِ السَّفِينَةُ المَآءَ بِصَدْرِهَا means The ship repelled, (TA,) or opposed, (M,) the water with its prow. (M, TA.) ― -b2- He thrust, pierced, or stabbed, him, (S, M, A, K,) vehemently, (A,) with a spear. (S, A.) ― -b3- دَسَرَ, (M,) aor. دَسُرَ and دَسِرَ , (TA,) inf. n. دَسْرٌ, (M, K, TA,) He drove in a nail, with force: (K, * TA:) he nailed anything: (M:) he fastened, (M,) or repaired, (K,) a ship with a nail, (M, K,) or with cord of fibres of the palm-tree: (M:) or he fastened a ship by uniting its planks in the manner of sewing. (TA.) ― -b4- دَسَرَ, (A,) inf. n. as above, (M, K,) (tropical:) Inivit feminam: (M, * A, K: *) you say دَسَرَهَا بِأَيْرِهِ. (TA.)

دَسْرَآءُ
دَسْرَآءُ دسرآء , [fem. of ↓ أَدْسَرُ, and] sing. of دُسْرٌ, which (as some say, TA) means Ships that repel [or oppose] the water with their prows. (K.)

دِسَارٌ
دِسَارٌ دسار Cord of the fibres of the palm-tree (لِيف) with which the planks of a ship are bound together: (S, M, A, K:) or (so accord. to the S and M and A, but accord. to Fr and the K “ and ”) a nail, (S, M, A, K,) of a ship: (M:) pl. دُسُرٌ (S, M, A, K) and دُسْرٌ: (S, K:) used in one or the other of these two significations in the Kur liv. 13. (S, TA.)

دَوْسَرٌ
دَوْسَرٌ دوسر A bulky camel: fem. with ة: (S, K:) a camel (M) strong and bulky; (M, K;) as also ↓ دَوْسَرِىٌّ (S, * M, K) and ↓ دَوْسَرَانِىٌّ (S, * K) and ↓ دُوَاسِرٌ (M, K) and ↓ دُوَسِرِىٌّ: (L:) fem. دَوْسَرٌ [like the masc.] and دَوْسَرَةٌ: or دَوْسَرٌ, applied to a she-camel, signifies large: (M:) and ↓ دَوْسَرِىٌّ a strong camel: (Fr, TA:) and ↓ دُوَاسِرٌ sharp, spirited, or vigorous, and strong. (TA.) ― -b2- A tough, or hardy, lion, (K, B,) firm in make. (B, TA.) ― -b3- A penis bulky (M, K) and strong. (M.) ― -b4- كَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ, and دَوْسَرَةٌ, An army, or a troop of horse, or a portion of an army, collected together. (M.) And دَوْسَرُ An army, or a troop of horse, or a portion of an army, belonging to En-Noamلn (S, M, K) Ibn-El-Mundhir. (S, K.)

دَوْسَرِىٌّ
دَوْسَرِىٌّ دوسرى دوسري : see دَوْسَرٌ, in two places.

دَوْسَرَانِىٌّ
دَوْسَرَانِىٌّ دوسرانى دوسراني : see دَوْسَرٌ.

دُوَاسِرٌ
دُوَاسِرٌ دواسر : see دَوْسَرٌ, in two places.

دُوَاسِرِىٌّّ
دُوَاسِرِىٌّّ دواسرى دواسري : see دَوْسَرٌ.

أَدْسَرُ
أَدْسَرُ ذ : see دَسْرَآءُ.

مِدْسَرٌ
مِدْسَرٌ مدسر [A man who thrusts much with the spear. A signification implied in the S.] ― -b2- (tropical:) Qui multum coit. (K.)

##### Türkçe

دَسَرَهُ
1 **دَسَرَهُ** **دسار** **دسر** **دسره** **دسرة** , (S, M, A,) muzâri‘i **دَسُرَ** , (S, M,) mastar ismi **دَسْرٌ**, (S, M, K,) O, onu, yahut onu, itti, dürttü, sürdü, sevk etti, itekledi, ilerletti, yahut geri püskürttü. (S, M, A, K.) Ambergris’in (I' Ab tarafından, S) **شَىْءٌ يَدْسُرُهُ البَحْرُ** “Denizin sürdüğü bir şey” olduğu ve onu kıyıya attığı söylenir. (S, A) (TA.) Ve **دَسَرَتِ السَّفِينَةُ المَآءَ بِصَدْرِهَا** “Gemi, pruvasıyla suyu geri püskürttü,” (TA,) yahut “suyu karşıladı,” (M,) demektir. (M, TA.) ― -b2- O, onu, (S, M, A, K,) şiddetle, (A,) bir mızrakla dürttü, deldi yahut bıçakladı. (S, A.) ― -b3- **دَسَرَ**, (M,) muzâri‘i **دَسُرَ** ve **دَسِرَ** , (TA,) mastar ismi **دَسْرٌ**, (M, K, TA,) O, bir çiviyi kuvvetle çaktı: (K, * TA:) o, herhangi bir şeyi çiviledi: (M:) o, bir gemiyi bir çiviyle, (M, K,) yahut hurma ağacının liflerinden ip ile sağlamlaştırdı, (M,) yahut onardı, (K,) (M:) yahut o, bir gemiyi, tahtalarını dikiş tarzında birleştirerek sağlamlaştırdı. (TA.) ― -b4- **دَسَرَ**, (A,) mastar ismi yukarıdaki gibidir, (M, K,) (mecaz:) Kadınla cinsel birleşmede bulundu: (M, * A, K: *) **دَسَرَهَا بِأَيْرِهِ** dersin. (TA.)

دَسْرَآءُ
**دَسْرَآءُ** **دسرآء** , [↓ **أَدْسَرُ**’un müennesi ve] **دُسْرٌ**’ün tekilidir; ki bu (bazılarının dediğine göre, TA) pruvalarıyla suyu geri püskürten [yahut karşılayan] gemiler demektir. (K.)

دِسَارٌ
**دِسَارٌ** **دسار** Geminin tahtalarının birbirine bağlandığı hurma ağacının liflerinden ( **لِيف** ) ip: (S, M, A, K:) yahut (S ve M ve A’ya göre böyle; fakat Fr ve K’ya göre “ve”) geminin bir çivisi, (S, M, A, K,) (M:) çoğulu **دُسُرٌ** (S, M, A, K) ve **دُسْرٌ**: (S, K:) Kur’ân’da liv. 13’te bu iki anlamdan birinde yahut diğerinde kullanılmıştır. (S, TA.)

دَوْسَرٌ
**دَوْسَرٌ** **دوسر** İri yapılı bir deve: müennesi ة ile: (S, K:) (M) kuvvetli ve iri yapılı bir deve; (M, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **دَوْسَرِىٌّ** (S, * M, K) ve ↓ **دَوْسَرَانِىٌّ** (S, * K) ve ↓ **دُوَاسِرٌ** (M, K) ve ↓ **دُوَسِرِىٌّ**: (L:) müennesi, [müzekker gibi] **دَوْسَرٌ** ve **دَوْسَرَةٌ**’dir: yahut **دَوْسَرٌ**, bir dişi deveye uygulandığında, büyük demektir: (M:) ve ↓ **دَوْسَرِىٌّ** kuvvetli bir deve: (Fr, TA:) ve ↓ **دُوَاسِرٌ** keskin, atılgan yahut dinç, ve kuvvetli. (TA.) ― -b2- Yapısı sağlam, dayanıklı yahut çetin bir aslan. (K, B,) (B, TA.) ― -b3- İri (M, K) ve kuvvetli bir penis. (M.) ― -b4- **كَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ**, ve **دَوْسَرَةٌ**, Bir araya toplanmış bir ordu, yahut bir süvari birliği, yahut ordunun bir kısmı. (M.) Ve **دَوْسَرُ** En-Noamلn (S, M, K) İbn-El-Mundhir’e ait bir ordu, yahut bir süvari birliği, yahut ordunun bir kısmı. (S, K.)

دَوْسَرِىٌّ
**دَوْسَرِىٌّ** **دوسرى** **دوسري** : iki yerde **دَوْسَرٌ**’e bak.

دَوْسَرَانِىٌّ
**دَوْسَرَانِىٌّ** **دوسرانى** **دوسراني** : **دَوْسَرٌ**’e bak.

دُوَاسِرٌ
**دُوَاسِرٌ** **دواسر** : iki yerde **دَوْسَرٌ**’e bak.

دُوَاسِرِىٌّّ
**دُوَاسِرِىٌّّ** **دواسرى** **دواسري** : **دَوْسَرٌ**’e bak.

أَدْسَرُ
**أَدْسَرُ** **ذ** : **دَسْرَآءُ**’e bak.

مِدْسَرٌ
**مِدْسَرٌ** **مدسر** [Mızrakla çok dürten bir adam. S’de ima edilen bir anlam.] ― -b2- (mecaz:) Çok cinsel birleşmede bulunan. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَسَرَ
دَسَرَ U ( n. ac. دَسْر 1 ),
a.  Struck, drove back or in.

b.  Calked ( ship ).

دِسَاْر
دِسَاْر 23 , ( pl. دُسْر 3 ,  دُسُر 10 ),
a.  Cord with which a ship is calked; nails used for fastening the planks.

دَسْرَآءُ
دَسْرَآءُ 42 , ( pl. دُسْر 3 ),
a.  Skiff; vessel.

دَوْسَر
دَوْسَر
a.  Big; bulky.

b.  Lion.

##### Türkçe

دَسَرَ
**دَسَرَ** U (mast. **دَسْر** 1),
a. Vurdu; geri püskürttü veya içeri sürdü.

b. (Gemi) kalafatladı.

دِسَاْر
**دِسَاْر** 23, (çoğ. **دُسْر** 3, **دُسُر** 10),
a. Bir geminin kalafatlandığı ip; tahtaları tutturmak için kullanılan çiviler.

دَسْرَآءُ
**دَسْرَآءُ** 42, (çoğ. **دُسْر** 3),
a. Sandal; tekne.

دَوْسَر
**دَوْسَر**
a. Büyük; iri yapılı.

b. Aslan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دسر
دَسَرَ - يَدْسُرُ - دِسَار - دُسُر
دَسَرَ - يَدْسُرُ + كائن + شيئاً + بـِ شيء: يثبته ويربطه به، وذلك بـِشَبكِه بسلك أو برغي أو مسمار
دِسَار: على وزن " فـِعال": اسم فعل مبالغة من " دَسَرَ - يَدْسُرُ ": السمر: التثبيت بالمسمار: وهو أيضاً اسم آلة منه: المسمار: أداة التثبيت بإدخال شيء في شيء بقوة: التبشيم والشد بأسلاك داخلة، أو بالدق بمسامير أو ببراغي
دُسُر: جمع " دِسَار"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع كائنين بالخياطة أو المسامير أو الدبابيس أو الحبال"، وهي:
صَلَبَ - يَصْلِبُ (صَلَبَ - يَصْلُبُ)، خَاطَ - يَخيْطُ، رَتَقَ - يَرْتُقُ (رَتَقَ - يَرْتِقُ)، دَسَرَ - يَدْسُرُ، حَبَلَ - يَحْبُلُ، زَمَلَ - يَزْمُل
دسر
 	﴿وحملناه على ذات ألواح ودسر(13)﴾ القمر
مختار الصحاح
● [دسر] د س ر: الدِّسَارُ بالكسر واحد الدُّسُرِ وهي خيوط تشد بها ألواح السفينة وقيل هي المسامير قال الله تعالى ﴿على ذات ألواح ودسر﴾ و دُسْرٍ أيضا مخففا و الدّسْرُ الدفع وبابه نصر قال بن عباس رضي الله عنه في العنبر إنما هو شيء يَدْسُرُهُ البحر دسرا أي يدفعه
معجم الفرائد القرآنية
د س ر
"دُسُرٍ" فـي قولـه تعالـى " وَحَمَلْنَاهُ عَلَـى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ " (12) القمر .
الدُّسُر : المسامير، وأصل الدسر: الدفع الشديد،  وقيل الدسر هي الخيوط التي تشد بها ألواح السفينة .
الراغب
دسر
- قال تعالى: }وحملناه على ذات ألواح ودسر{ [القمر/13]، أي: مسامير، الواحد دسار، وأصل الدسر: الدفع الشديد بقهر، يقال: دسره بالرمح، ورجل مدسر، كقولك: مطعن، وروي: (ليس في العنبر زكاة، إنما هو شيء دسره البحر) (يروى عن ابن عباس قال: (ليس العنبر بركاز، هو شيء دسره البحر) أخرجه البخاري والبيهقي وابن أبي شيبة.
وانظر: فتح الباري 3/363؛ وشرح الموطأ للزرقاني 2/102).
ملخص اللسان
1.     دَسَرَه يَدْسُرُه دَسْراً طعنه ودفعه. -والدَّسْرُ أَيضاً في البُضْعِ،  يقال: دَسَرَها بأَيرِه. - الدَّسْرُ: الطعن والدَّفْعُ الشديد، يقال: دَسَرَه بالرمح - الدَّسْرُ:  الدفع، أَي يُدْفَعَ ويُكَبَّ للقتل ما يفعل بالجزور عند النحر
2. ودَسَرَت السفينةُ الماءَ بصدرها: عاندته،
3.     والدِّسارُ: خيط من ليف يشدّ به أَلواحها، وقيل: هو مسمارها، والجمع دُسُرٌ. وفي  التنزيل العزيز: وحملناه على ذات أَلواح ودُسُرٍ، - الدِّسارُ: المِسْمارُ، وجمعه دُسُرٌ، وقد دَسَرَ به دَسْراً، - الدُّسُرُ مسامير السفينة وشُرُطُها  التي تُشَدُّ بها.
4.     كل شيء يكون نحو السَّمْرِ وإِدخال شيء في  شيء بقوَّة، فهو الدَّسْرُ. يقال: دَسَرْتُ المسمار أَدْسُرُه  وأَدْسِرُهُ دَسْراً.
5. ودُسْرٍ أَيضاً عُسُرٍ  وعُسْرٍ
6.     والدُّوَاسِرُ: الماضي الشديد. والدَّوْسَرُ:  القديم.
لسان العرب
● - دسر: الدَّسْرُ: الطعن والدَّفْعُ الشديد، يقال: دَسَرَه بالرمح؛ قال  الشاعر:  عن ذي قَدَامِيسَ كَهامٍ قد دَسَرْ  وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِن أَخوف ما أَخاف عليكم أَن يؤخذ الرجل  المسلم البريء عند الله فَيُدْسَرَ كما يُدْسَرُ الجَزُورُ؛ الدَّسْرُ:  الدفع، أَي يُدْفَعَ ويُكَبَّ للقتل ما يفعل بالجزور عند النحر، وفي حديث  الحجاج أَنه قال لسِنان بن يزيد النخعي: كيف قتلت الحسين؟ قال: دَسَرْتُه  بالرمح دَسْراً وهَبَرْتُه بالسيف هَبْراً أَي دَفَعْتُهُ دَفْعاً  عنيفاً، فقال له الحجاج: أَما والله لا تجتمعان في الجنة أَبداً. ابن سيده:  دَسَرَه يَدْسُرُه دَسْراً طعنه ودفعه. والدَّسْرُ أَيضاً في البُضْعِ،  يقال: دَسَرَها بأَيرِه. ودَسَرَت السفينةُ الماءَ بصدرها: عاندته،  والدِّسارُ: خيط من ليف يشدّ به أَلواحها، وقيل: هو مسمارها، والجمع دُسُرٌ. وفي  التنزيل العزيز: وحملناه على ذات أَلواح ودُسُرٍ، ودُسْرٍ أَيضاً عُسُرٍ  وعُسْرٍ؛ وقال بشر:  مُعَبَّدَة السَّقَائفِ ذات دُسْرٍ،  مُضَبَّرَة، جَوانِبُها رَدَاحُ  وفي حديث ابن عباس وسئل عن زكاة العنبر فقال: إِنما هو شيء دَسَرَهُ  البحر أَي دفعه موج البحر وأَلقاه إِلى الشَّطِّ فلا زكاة فيه. وفي حديث  علي، كرم الله وجهه: رَفَعَها بغير عَمَدٍ يَدْعَمُها ولا دِسارٍ  يَنْتَظِمُها؛ الدِّسارُ: المِسْمارُ، وجمعه دُسُرٌ، وقد دَسَرَ به دَسْراً، وكل ما  سُمِّرَ، فقد دُسِرَ؛ قال الفراء: الدُّسُرُ مسامير السفينة وشُرُطُها  التي تُشَدُّ بها. وقال الزجاج: كل شيء يكون نحو السَّمْرِ وإِدخال شيء في  شيء بقوَّة، فهو الدَّسْرُ. يقال: دَسَرْتُ المسمار أَدْسُرُه  وأَدْسِرُهُ دَسْراً. وقال مجاهد: الدَّسْرُ إِصلاح السفينة؛ وقيل: الدَّسْرُ  خَرْزُ السفينة، وقيل: هي السفينة نفسها تَدْسُرُ الماء بصدرها أَي تدفعه؛  قال ابن أَحمر:  ضَرباً هذاذَيْكَ وطَعْناً مِدسَرَا  ويقال: الدِّسارُ الشَّريط من الليف الذي يشد بعضه ببعض.  ورجل مِدْسَرٌ. والدَّوْسَرُ: الذكر الضخم الشديد.  وكَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ ودَوْسَرَةٌ: مجتمعة. ودَوْسَرٌ: كتيبة للنعمان  اشْتُقَّتْ من ذلك. وجَمَلٌ دَوْسَرٌ ودَوْسريٌّ ودَوْسَرَانِيٌّ  ودُوَاسِرِيٌّ: ضخم شديد مجتمع ذو هامة ومناكب، والأُنثى دَوْسَرٌ ودَوْسَرَةٌ؛ قال  عدي:  ولقد عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً،  كَعَلاَةِ القَيْنِ، مِذْكارا  وقيل: الدَّوْسَرُ النوق العظيمة، وقال الفراء: الدَّوْسَرِيُّ القويُّ  من الإِبل. ودَوْسَرٌ: اسم فرس؛ قال:  لَيْسَتْ من الفِرْقِ البِطاءِ دَوْسَرُ،  قد سَبَقَتْ قَيْساً، وأَنتَ تَنْظُرُ  أَراد: قد سبقت خيل قيس؛ قال ابن سيده: هكذا أَنشده يعقوب الفِرْقِ  البِطاءِ والمعروف من الفُرْقِ. والدُّوَاسِرُ: الماضي الشديد. والدَّوْسَرُ:  القديم. والدَّوْسَرُ الزُّوَانُ في الحنطة، واحدته دَوْسَرَةٌ. وقال  أَبو حنيفة: الدَّوْسَرُ نبات كنبات الزرع غير أَنه يجاوز الزرع في الطول  وله سنبل وحب دقيق أَسمر. ودَوْسَرٌ: اسم كتيبة كانت للنعمان بن المنذر؛  وأَنشد للمثقب العبدي يمدح عمرو بن هند وكان نصرهم على كتيبة النعمان:  كُلُّ يَوْمٍ كانَ عَنَّا جَلَلاً،  غَيرَ يَومِ الحِنْوِ من جَنَبيْ قَطَرْ  ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيه ضَرْبَةً،  أَثْبَتَتْ أَوْتادَ مُلْكٍ فاسْتَقَرْ  فَجَزَاهُ اللهُ من ذِي نِعْمَةٍ،  وجَزاهُ اللهُ، إِنْ عَبْدٌ كَفَرْ  وهذا الشعر أَورده الجوهري:  ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيهم ضَرْبَةً  وصوابه: دوسر فيه لأَنه عائد على يوم الحِنْوِ.  والجَلَلُ: من الأَضداد يكون الحقير والعظيم، وهو في هذا البيت الحقير.  وقَطَرُ: قَصَبَةُ عُمَانَ. وبنو سعد بن زيد مناة كانت تلقب في الجاهلية  دَوْسَر.
مقاييس اللغة:
(دسر)  الدال والسين والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَسَرْتُ الشّيءَ دَسْرَا، إذا دَفَعتَه دَفْعاً شديداً. وفي الحديث([7]): "ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ"، أي رماهُ ودفع بِه. وفي حديث عُمَر [رضي الله عنه]: "إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور"، أي يُدفَع.
ومن الباب: دَسَره بالرُّمْح، ورُمْحٌ مِدْسَرٌ ([9]). قال:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])
برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])
أي لو دَفَعَها. ويقال للجمل الضّخْم القويّ: دَوْسَريٌّ([12]). ودَوْسَر: كتيبةٌ([13])؛ لأنّها تدفع الأعداء.
ومما شذَّ عن الباب وهو صحيحٌ: الدِّسارُ: خَيْطٌ من ليفٍ تُشَدّ به ألواحُ السَّفينة، والجمع دُسُرٌ. قال الله تعالى: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13].ويقال الدُّسُر: المَسامير.
القاموس المحيط:
الدَّسْرُ الطَّعْنُ، والدَّفْعُ، والجِماعُ،وهو مِدْسَرُ جِماعٍ نَيَّاكٌ، وإِصلاحُ السفينةِ بالدِّسارِ للمسْمَارِ، وإدخالُ الدِّسارِ في شيءٍ بقوةٍ.والدِّسارُ خَيْطٌ من لِيفٍ تُشَدُّ به ألواحُها ج دُسْرٌ ودُسُرٌ.والدُّسُرُ السُّفُنُ تَدْسُرُ الماءَ بصُدورِها، الواحِدَةُ دَسْراءُ.والدَوْسَرُ الجَمَلُ الضَّخْمُ، وهي بهاءٍ، ونَبْتٌ اسْمُ حَبِّهِ الزَّنُّ، وكَتيبةٌ للنُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ، والأَسَدُ الصُّلْبُ، والشيءُ القديمُ، والزُّوانُ في الحِنْطَةِ، وفرسٌ، والذَّكَرُ الضَّخْمُ، وبهاءٍ المَمْضَغَةُ.والدُّواسِرُ، كعُلابِطٍ الشديدُ الضَّخْمُ،كالدَّوْسَرِ والدَّوْسَرِيِّ والدَّوْسَرانِيِّ.وناقَةٌ داسِرَةٌ سريعةٌ.
تاج العروس:
د س ر
الدَّسْرُ : الطَّعْنُ والدَّفْع الشَّدِيدُ يقال : دَسَرَهُ بالرُّمْح . وفي حديث عُمَر رضي الله عنه : " فيُدْسَر كما يُدْسَر الجَزُورُ " أَي يُدْفَع ويُكَبُّ للقَتْل كما يُفعَل بالجَزُور عند النَّحْر . في حديث الحَجَّاج أَنه قال لسِنان بْنِ يَزِيدَ النَّخَعيّ لَعَنَهُ الله : " كبف قَتَلْتَ الحُسَيْن ؟ قال : " دَسَرْتُه بالرُّمح دَسْراً وهَبَرْتُه بالسَّيْفِ هَبْراً " أَي دَفَعْتُه دَفعاً عِنيفاً . فقال له الحجَّاجُ : " أمَا واللِه لَا تَجْتَمِعَانِ في الجَنَّة أَبداً " وفي حَدِيث ابن عَبّاس وسُئل عن زَكَاة العَنْبَر فقال : " إنّمَا هو شَيْءٌ دَسَرَه البَحْرُ " أَي دَفَعَه مَوْجُ البَحْرِ وأَلقاه إلى الشَّطّ فلا زَكَاةَ فيه . ومن المَجاز : الدَّسْر : الجِمَاعُ يقال : دَسَرَها بأَيرِه كذا في المُحْكَم وهو مِدْسَرُ جِمَاعٍ كمِنْبر أَي نَيَّاكٌ وعن مُجَاهِد : الدَّسْر : إِصلاحُ السَّفِينَة بالدِّسَار بالكَسْر اسم للمِسْمَارِ وبه فَسَّر بعضُهم قوله تعالى " ذَاتِ أَلْوَاحٍ ودُسُرٍ " وفي حَدِيث عَلِيّ : " رَفَعَهَا بغَيْرِ عَمَدٍ يَدْعَمها ولا دِسَارٍ يَنْتَظِمُها " . والدَّسْر أيضاً : إدْخَالُ الدِّسارِ أَي المِسْمَارِ في شَيْءٍ بقُوَة قاله الزَّجَّاجُ . يقال : دَسَرْت المِسْمَارَ أَدْسُرُه وأَدْسِرُه دَسْراً وكلُّ ما سُمِّر فقد دُسِرَ
والدِّسَارُ أيضاً : خَيْطٌ من لِيفٍ تُشَدُّ به أَلواحُهَا وبه فَسَّرَ بَعْضٌ الآيةَ المَذْكُورَة . وجمعَ الفَرّاءُ بين القَوْلَيْن فقال : الدُّسُر : مَسَامِيرُ السَّفِينَةِ وشُرُوطُها التي تُشَدُّ بها . وقال غيرُه : الدَّسْر : خَرْزُ السَّفِينَة ج أَي جمع دِسَار دُسْرٌ بضمّ فسكون ودُسُرٌ بضَمَّتَيْن مثل عُسْر وعُسُرٍ وقيل : الدُّسُر بضَمَّتَين هي السُّفُن بعَيْنها تَدْسُرُ أَي تَدْفع المَاءَ بصُدُورِهَا الواحِدَةُ دَسْرَاءُ . ودَسَرَت السّفِينَةُ الماءَ بصَدْرها : عَانَدَتْه . والدَّوْسَرُ : الجَمَلُ الضَّخْمُ الشَّدِيدُ المُجْتَمِعُ ذو هَامَةٍ ومَنَاكِبَ وهي بِهَاءٍ . قال عِديّ :
ولقَدْ عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً ... كعَلاَةِ القَيْنِ مِذْكَارَا والدَّوْسَر : نَبْتٌ يُجاوِز الزَّرْعَ في الطُّول وله سُنْبل وحَبٌّ ضاوِيّ دَقِيق أَسْمَرُ قاله أَبو حَنِيفَة . يقال إِن اسم حَبِّه الزِّنُّ يَخْتَلط بالبُرِّ وسيأتْي في النُّون . ودَوْسَر : اسمُ كَتِيبَةٍ للنُّعْمَانِ ابن المُنْذِر مَلِكِ العرب . قال المُثَقِّبُ العَبْديُّ يمدح عمرو بن هند :
ضَرَبَتْ دَوْسرُ فيه ضَرْبَةً ... أَثْبَتَت أَوْلادَ مَلْكٍ فاستَقَرّ يقال : كَتِيبة دَوْسَرَةٌ ودَوْسرٌ إِذَا كانت مُجْتَمِعَةً . والدَّوْسَرُ : الأَسَدُ الصُّلْبُ المُوَثَّق الخَلْقِ أَوردَه المُصَنِّف في البَصائِر وأَنْشَد :
" عَبْل الذِّراعَيْن شَدِيد دَوْسَر والدَّوْسَر : الشَّيْءُ القَدِيمُ . والدَّوْسَر : الزُّؤَانُ في الحِنْطَة الواحدة دَوْسَرةٌ . ودَوْسَر : اسم فَرَس قال :
لَيْسَت من الفُرْقِ البِطَاءِ دَوْسَرُ ... قد سَبَقَت قَيْساً وأَنتَ تَنْظُر أَراد : قد سبقَت خَيْلَ قَيْس . أَنشده يعقوبُ ونَقَلَه ابنٌ سِيدَه . والدَّوْسَر : الذَّكَرُ الضَّخْم الشَّدِيد . والدَّوْسَرَة بهاءٍ : المَمْضَغَةُ عن الصّغانِيّ . والدُّوَاسِرُ كعُلاَبِطٍ : الشَّدِيدُ الضَّخْم قال :
" والرأْسُ من ثُغَامِهِ الدُّوَاسِرِ كالدَّوْسَرِ والدَّوْسَرِيِّ والدَّوْسَرانِيِّ والدُّوَاسِريِّ . وقيل : الدَّوْسَر من النُّوق : العَظِيمةُ . ونَاقَةٌ داسِرَةٌ : سَرِيعَة السَّيْرِ . وقال الفَرّاءُ : الدَّوْسَرِيُّ : القَوِيُّ من الإِبِل . وقال غيره : الدُّوَاسِرُ : المَاضِي الشَّدِيدُ . وبَنُو سَعْد بن زيدِ مَناةَ كانت تُلَقَّب في الجاهِلِية دَوْسر . والدَّوْسَرِيَّة : قَلْعَةُ جَعْبَر وقد تقدَّم في الجيمِ . والدَّسْر : السَّفِينَة عن ابنِ الأَعرابيِّ

##### Türkçe

**دسر**
**دَسَرَ - يَدْسُرُ - دِسَار - دُسُر**
**دَسَرَ - يَدْسُرُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şey ile: onu onunla sağlamlaştırır ve ona bağlar; bu da onu bir tel veya vida yahut çivi ile birbirine geçirerek olur.
**دِسَار**: “**فـِعال**” vezni üzere: “**دَسَرَ - يَدْسُرُ**”dan mübalağa ism-i fiil: **السمر**: çivi ile sağlamlaştırma; o, ondan ayrıca âlet ismidir: çivi: bir şeyi bir şeyin içine kuvvetle sokmak suretiyle sağlamlaştırma âleti: içeri giren tellerle perçinleme ve sıkma; yahut çivilerle veya vidalarla çakma.
**دُسُر**: “**دِسَار**”ın çoğulu.
Ve lafız, “dikişle veya çivilerle veya zımbalarla veya iplerle iki varlığı bir araya getirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَلَبَ - يَصْلِبُ** (**صَلَبَ - يَصْلُبُ**), **خَاطَ - يَخيْطُ**, **رَتَقَ - يَرْتُقُ** (**رَتَقَ - يَرْتِقُ**), **دَسَرَ - يَدْسُرُ**, **حَبَلَ - يَحْبُلُ**, **زَمَلَ - يَزْمُل**

**دسر**
 	﴿Ve onu levhalar ve **دسر** sahibi üzerinde taşıdık (13)﴾ **القمر**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**دسر**] د س ر: **الدِّسَارُ** (kesre ile) **الدُّسُرِ**’ün tekilidir; o da geminin levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı iplerdir; “o çivilerdir” de denilmiştir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿levhalar ve **دسر** sahibi üzerinde﴾. Ve ayrıca **دُسْرٍ** olarak da (tahfif edilmiş). Ve **الدّسْرُ** itmedir; babı **نصر**’dır. İbn Abbâs رضي الله عنه **العنبر** hakkında dedi ki: O ancak denizin onu **دسر** ile (yani) itip sürdüğü bir şeydir.

Muʿcemü’l-Ferâʾid el-Kurʾâniyye
د س ر
“**دُسُرٍ**”, O’nun تعالى şu sözünde: “Ve onu levhalar ve **دُسُرٍ** sahibi üzerinde taşıdık” (12) **القمر**.
**الدُّسُر**: çiviler; **الدسر**’in aslı: şiddetli itme; ve “**الدسر** geminin levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı iplerdir” denilmiştir.

er-Râgıb
**دسر**
- Allah Teâlâ dedi: }Ve onu levhalar ve **دسر** sahibi üzerinde taşıdık{ [**القمر**/13]; yani: çiviler; tekili **دسار**. Ve **الدسر**’in aslı: kahır ile şiddetli itmedir. Denilir: onu mızrakla **دسره**. Ve **رجل مدسر**; senin “**مطعن**” demen gibi. Ve rivayet olundu: ( **العنبر**’de zekât yoktur; o ancak denizin onu **دسره** ettiği bir şeydir ) (İbn Abbâs’tan rivayet olunur: ( **العنبر** **ركاز** değildir; o denizin onu **دسره** ettiği bir şeydir ) Bunu Buhârî, Beyhakî ve İbn Ebî Şeybe çıkarmıştır.
Ve bak: Fethu’l-Bârî 3/363; ve ez-Zurkânî’nin Şerhu’l-Muvatta’ı 2/102).

Lisân’ın özeti
1. **دَسَرَه** **يَدْسُرُه** **دَسْراً**: onu mızrakladı ve itti. -Ve **الدَّسْرُ** ayrıca **البُضْعِ**da (cinsel birleşmede)dır; denilir: onu aletiyle **دَسَرَ**. - **الدَّسْرُ**: mızraklama ve şiddetli itme; denilir: onu mızrakla **دَسَرَه**. - **الدَّسْرُ**: itme; yani boğazlama sırasında deveye yapıldığı gibi, öldürmek için itilir ve devrilir.
2. Ve gemi suyu göğsüyle **دَسَرَت**: ona karşı koydu.
3. Ve **الدِّسارُ**: onun (geminin) levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı liften bir ip; “onun çivisidir” de denilmiştir; çoğulu **دُسُرٌ**. Ve Aziz Tenzîl’de: Ve onu levhalar ve **دُسُرٍ** sahibi üzerinde taşıdık. - **الدِّسارُ**: çivi; çoğulu **دُسُرٌ**; ve onunla **دَسَرَ** (yani) **دَسْراً**. - **الدُّسُرُ**: geminin çivileri ve kendisiyle sıkıca bağlanan şeritleridir.
4. **السَّمْرِ** (çivileme) ve bir şeyi bir şeyin içine kuvvetle sokma türünden olan her şey, o **الدَّسْرُ**dur. Denilir: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أَدْسُرُه** ve **أَدْسِرُهُ** **دَسْراً**.
5. Ve ayrıca **دُسْرٍ**: **عُسُرٍ** ve **عُسْرٍ**.
6. Ve **الدُّوَاسِرُ**: geçmiş, şiddetli (kimse). Ve **الدَّوْسَرُ**: eski.

Lisânü’l-ʿArab
● - **دسر**: **الدَّسْرُ**: mızraklama ve şiddetli itme; denilir: onu mızrakla **دَسَرَه**; şair dedi ki:
عن ذي قَدَامِيسَ كَهامٍ قد دَسَرْ
Ve Ömer’in, رضي الله عنه, hadisinde: “Size dair en çok korktuğum şey, Allah katında masum Müslüman adamın alınması ve boğazlama sırasında deveye **يُدْسَرُ** edildiği gibi **فَيُدْسَرَ** edilmesidir”; **الدَّسْرُ**: itme; yani boğazlama sırasında deveye yapıldığı gibi, öldürmek için itilir ve devrilir. Ve Haccâc’ın hadisinde: Sinân b. Yezîd en-Nehaʿî’ye: Hüseyin’i nasıl öldürdün? dedi; o dedi ki: Onu mızrakla **دَسَرْتُه** **دَسْراً** ve onu kılıçla **هَبَرْتُه** **هَبْراً**; yani onu şiddetli bir itişle ittim; Haccâc ona dedi ki: Vallahi ikiniz cennette asla bir araya gelmezsiniz. İbn Sîdeh: **دَسَرَه يَدْسُرُه دَسْراً**: onu mızrakladı ve itti. Ve **الدَّسْرُ** ayrıca **البُضْعِ**da; denilir: onu aletiyle **دَسَرَ**. Ve gemi suyu göğsüyle **دَسَرَت**: ona karşı koydu. Ve **الدِّسارُ**: onun levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı liften bir ip; “onun çivisidir” de denilmiştir; çoğulu **دُسُرٌ**. Ve Aziz Tenzîl’de: Ve onu levhalar ve **دُسُرٍ** sahibi üzerinde taşıdık. Ve ayrıca **دُسْرٍ**: **عُسُرٍ** ve **عُسْرٍ**; Bişr dedi ki:
مُعَبَّدَة السَّقَائفِ ذات دُسْرٍ،
مُضَبَّرَة، جَوانِبُها رَدَاحُ
Ve İbn Abbâs hadisi: **العنبر**’in zekâtı soruldu da dedi ki: O ancak denizin onu **دَسَرَهُ** ettiği bir şeydir; yani denizin dalgası onu itti ve kıyıya attı; onda zekât yoktur. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “Onu, onu destekleyen direkler olmaksızın ve onu düzenleyen **دِسارٍ** olmaksızın yükseltti”; **الدِّسارُ**: çivi; çoğulu **دُسُرٌ**; ve onunla **دَسَرَ** (yani) **دَسْراً**. Ve çivilenen her şey, **دُسِرَ** edilmiştir. Ferrâ dedi ki: **الدُّسُرُ** geminin çivileri ve kendisiyle sıkıca bağlanan şeritleridir. Zeccâc dedi ki: **السَّمْرِ** türünden olan ve bir şeyi bir şeyin içine kuvvetle sokma olan her şey, o **الدَّسْرُ**dur. Denilir: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أَدْسُرُه** ve **أَدْسِرُهُ** **دَسْراً**. Mücâhid dedi ki: **الدَّسْرُ** geminin ıslahıdır; ve “**الدَّسْرُ** geminin dikilmesidir” denilmiştir; ve “o, geminin kendisidir; suyu göğsüyle **تَدْسُرُ** eder; yani onu iter” denilmiştir; İbn Ahmer dedi ki:
ضَرباً هذاذَيْكَ وطَعْناً مِدسَرَا
Ve denilir: **الدِّسارُ** liften bir şerittir; onun bir kısmı bir kısmına bağlanır. Ve **رجل مِدْسَرٌ**. Ve **الدَّوْسَرُ**: iri, şiddetli erkek. Ve **كَتِيبَةٌ دَوْسَرٌ** ve **دَوْسَرَةٌ**: toplanmış. Ve **دَوْسَرٌ**: Nuʿmân’a ait bir birlik adıdır; bundan türetilmiştir. Ve **جَمَلٌ دَوْسَرٌ** ve **دَوْسريٌّ** ve **دَوْسَرَانِيٌّ** ve **دُوَاسِرِيٌّ**: iri, şiddetli, toplanmış; baş ve omuz sahibi; dişisi **دَوْسَرٌ** ve **دَوْسَرَةٌ**; Adî dedi ki:
ولقد عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً،
كَعَلاَةِ القَيْنِ، مِذْكارا
Ve “**الدَّوْسَرُ** büyük develerdir” denilmiştir. Ferrâ dedi ki: **الدَّوْسَرِيُّ** develerden güçlü olandır. Ve **دَوْسَرٌ**: bir at adıdır; dedi ki:
لَيْسَتْ من الفِرْقِ البِطاءِ دَوْسَرُ،
قد سَبَقَتْ قَيْساً، وأَنتَ تَنْظُرُ
Muradı: Kays’ın atlarını geçmiştir. İbn Sîdeh dedi ki: Yakub onu böyle inşad etti: **الفِرْقِ البِطاءِ**; bilinen ise **الفُرْقِ**dandır. Ve **الدُّوَاسِرُ**: geçmiş, şiddetli. Ve **الدَّوْسَرُ**: eski. Ve **الدَّوْسَرُ**: buğdaydaki **الزُّوَانُ**; tekili **دَوْسَرَةٌ**. Ebû Hanîfe dedi ki: **الدَّوْسَرُ** ekin bitkisi gibi bir bitkidir; ancak boyca ekini aşar; onun başağı ve ince esmer tanesi vardır. Ve **دَوْسَرٌ**: Nuʿmân b. el-Münzir’in birliğinin adıdır; el-Müsekkab el-ʿAbdî’nin, Amr b. Hind’i övdüğü ve onların Nuʿmân’ın birliğine karşı zaferinin olduğu şiirinden inşad etti:
كُلُّ يَوْمٍ كانَ عَنَّا جَلَلاً،
غَيرَ يَومِ الحِنْوِ من جَنَبيْ قَطَرْ
ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيه ضَرْبَةً،
أَثْبَتَتْ أَوْتادَ مُلْكٍ فاسْتَقَرْ
فَجَزَاهُ اللهُ من ذِي نِعْمَةٍ،
وجَزاهُ اللهُ، إِنْ عَبْدٌ كَفَرْ
Ve bu şiiri Cevherî rivayet etti: “**ضَرَبَتْ دَوْسَرُ فيهم ضَرْبَةً**”; doğrusu: “**دَوْسَرُ فيه**”dir; çünkü **يَومِ الحِنْوِ**’a döner. Ve **الجَلَلُ** zıtlardandır; hakir ve azîm olur; bu beyitte hakirdir. Ve **قَطَرُ**: Umân’ın kasabasıdır. Ve Benû Saʿd b. Zeyd Menât, cahiliyede **دَوْسَر** diye lakaplanırdı.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**دسر**) **الدال** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; **الدَّفْع**a delalet eder. Denilir: şeyi **دَسَرْتُ** **دَسْرًا**, onu şiddetli bir itişle ittiğin zaman. Ve hadiste([7]): “**العَنْبَر**’de zekât yoktur; o ancak denizin onu **دسرَه** ettiği bir şeydir”; yani onu attı ve onunla itti. Ve Ömer’in hadisi [رضي الله عنه]: “Adamın alınması ve boğazlama devesi **تُدسَر** edildiği gibi **فيُدْسَر** edilmesi”; yani itilir.
Ve babdan: onu mızrakla **دَسَره**; ve **رُمْحٌ مِدْسَرٌ** ([9]). Dedi ki:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])
برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])
Yani: onu itseydi. Ve iri güçlü deveye: **دَوْسَريٌّ**([12]) denilir. Ve **دَوْسَر**: bir birliktir([13]); çünkü düşmanları iter.
Ve babdan şâz olup sahih olan: **الدِّسارُ**: geminin levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı liften bir ip; çoğulu **دُسُرٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve onu levhalar ve **دُسُرٍ** sahibi üzerinde taşıdık﴾ [**القمر** 13]. Ve **الدُّسُر**: çivilerdir denilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الدَّسْرُ**: mızraklama, itme, cinsel birleşme; ve o, cinsel birleşmenin **مِدْسَرُ**’udur; **نَيَّاكٌ**tır. Ve geminin **الدِّسارِ** ile, yani çivi ile ıslahı; ve **الدِّسارِ**’ın bir şeye kuvvetle sokulması. Ve **الدِّسارُ**: onun levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı liften bir ip; çoğulu **دُسْرٌ** ve **دُسُرٌ**. Ve **الدُّسُرُ**: gemiler; suyu göğüsleriyle **تَدْسُرُ** ederler; tekili **دَسْراءُ**. Ve **الدَوْسَرُ**: iri deve; ve o, **بهاءٍ** iledir; ve tanesinin adı **الزَّنُّ** olan bir bitki; ve Nuʿmân b. el-Münzir’e ait bir birlik; ve sağlam aslan; ve eski şey; ve buğdaydaki **الزُّوانُ**; ve bir at; ve iri erkek; ve **بهاءٍ** ile **المَمْضَغَةُ**. Ve **الدُّواسِرُ**, **عُلابِطٍ** gibi: şiddetli iri; **الدَّوْسَرِ** ve **الدَّوْسَرِيِّ** ve **الدَّوْسَرانِيِّ** gibidir. Ve **ناقَةٌ داسِرَةٌ**: hızlı.

Tâcü’l-ʿArûs:
د س ر
**الدَّسْرُ**: mızraklama ve şiddetli itme; denilir: onu mızrakla **دَسَرَهُ**. Ve Ömer’in hadisi, رضي الله عنه: “**فيُدْسَر كما يُدْسَر الجَزُورُ**”; yani boğazlama sırasında deveye yapıldığı gibi, öldürmek için itilir ve devrilir. Haccâc’ın hadisinde: Sinân b. Yezîd en-Nehaʿî’ye, Allah onu lanetlesin: “Hüseyin’i nasıl öldürdün?” dedi; o dedi ki: “Onu mızrakla **دَسَرْتُه** **دَسْراً** ve onu kılıçla **هَبَرْتُه** **هَبْراً**”; yani onu şiddetli bir itişle ittim. Haccâc ona dedi ki: “Vallahi ikiniz cennette asla bir araya gelmezsiniz.” Ve İbn Abbâs hadisi: **العَنْبَر**’in zekâtı soruldu da dedi ki: “O ancak denizin onu **دَسَرَه** ettiği bir şeydir”; yani denizin dalgası onu itti ve kıyıya attı; onda zekât yoktur. Ve mecazdan: **الدَّسْر** cinsel birleşmedir; denilir: onu aletiyle **دَسَرَ**; **المُحْكَم**’da böyledir. Ve o, cinsel birleşmenin **مِدْسَرُ**’udur; **مِنْبر** gibi; yani **نَيَّاكٌ**. Ve Mücâhid’den: **الدَّسْر** geminin **الدِّسَار** ile ıslahıdır; kesre ile, çivinin adıdır; ve bununla bazıları, Allah Teâlâ’nın “**ذَاتِ أَلْوَاحٍ ودُسُرٍ**” sözünü tefsir etti. Ve Ali hadisi: “Onu, onu destekleyen direkler olmaksızın ve onu düzenleyen **دِسَارٍ** olmaksızın yükseltti.” Ve **الدَّسْر** ayrıca: **الدِّسارِ**’ın, yani çivinin, bir şeye kuvvetle sokulmasıdır; Zeccâc söyledi. Denilir: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أَدْسُرُه** ve **أَدْسِرُه** **دَسْراً**; ve çivilenen her şey, **دُسِرَ** edilmiştir.
Ve **الدِّسَارُ** ayrıca: onun levhalarının kendisiyle sıkıca bağlandığı liften bir iptir; bununla bazıları zikredilen ayeti tefsir etti. Ferrâ iki sözü birleştirdi de dedi ki: **الدُّسُر** geminin çivileri ve kendisiyle sıkıca bağlanan şeritleridir. Ve başkası dedi ki: **الدَّسْر** geminin dikilmesidir; çoğulu: yani **دِسَار**’ın çoğulu **دُسْرٌ** (damme sonra sükûn) ve **دُسُرٌ** (iki damme ile), **عُسْر** ve **عُسُرٍ** gibi. Ve “**الدُّسُر** iki damme ile gemilerin bizzat kendileridir; **تَدْسُرُ** yani suyu göğüsleriyle iterler; tekili **دَسْرَاءُ**” denilmiştir. Ve gemi suyu göğsüyle **دَسَرَت**: ona karşı koydu. Ve **الدَّوْسَرُ**: iri, şiddetli, toplanmış; baş ve omuz sahibi deve; ve o, **بهاءٍ** iledir. Adî dedi ki:
ولقَدْ عَدَّيْتُ دَوْسَرَةً ... كعَلاَةِ القَيْنِ مِذْكَارَا
Ve **الدَّوْسَر**: boyca ekini aşan bir bitkidir; başağı vardır; zayıf, ince, esmer tanesi vardır; Ebû Hanîfe söyledi. Denilir ki tanesinin adı **الزِّنُّ**dür; buğdaya karışır; **النون**’da gelecektir. Ve **دَوْسَر**: Arapların kralı Nuʿmân b. el-Münzir’in birliğinin adıdır. el-Müsekkab el-ʿAbdî, Amr b. Hind’i övdüğünde dedi:
ضَرَبَتْ دَوْسرُ فيه ضَرْبَةً ... أَثْبَتَت أَوْلادَ مَلْكٍ فاستَقَرّ
Denilir: **كَتِيبة دَوْسَرَةٌ** ve **دَوْسرٌ**; toplu olduğu zaman. Ve **الدَّوْسَرُ**: sağlam, yaratılışı pekişik aslandır; musannif onu **البَصائِر**’de zikretti ve şu beyti inşad etti:
" عَبْل الذِّراعَيْن شَدِيد دَوْسَر
Ve **الدَّوْسَر**: eski şeydir. Ve **الدَّوْسَر**: buğdaydaki **الزُّؤَانُ**; tekili **دَوْسَرةٌ**. Ve **دَوْسَر**: bir at adıdır; dedi ki:
لَيْسَت من الفُرْقِ البِطَاءِ دَوْسَرُ ... قد سَبَقَت قَيْساً وأَنتَ تَنْظُر
Muradı: Kays’ın atlarını geçmiştir. Yakub onu inşad etti; İbn Sîdeh onu nakletti. Ve **الدَّوْسَر**: iri, şiddetli erkektir. Ve **الدَّوْسَرَة** (**بهاءٍ** ile): **المَمْضَغَةُ**; es-Sağânî’den. Ve **الدُّوَاسِرُ** **عُلاَبِطٍ** gibi: şiddetli iri; dedi ki:
" والرأْسُ من ثُغَامِهِ الدُّوَاسِرِ
**الدَّوْسَرِ** ve **الدَّوْسَرِيِّ** ve **الدَّوْسَرانِيِّ** ve **الدُّوَاسِريِّ** gibidir. Ve “**الدَّوْسَر** develerden: büyük olan” denilmiştir. Ve **نَاقَةٌ داسِرَةٌ**: hızlı yürüyüşlü. Ferrâ dedi ki: **الدَّوْسَرِيُّ** develerden güçlü olandır. Ve başkası dedi ki: **الدُّوَاسِرُ**: geçmiş, şiddetli (kimse). Ve Benû Saʿd b. Zeyd Menât, cahiliyede **دَوْسر** diye lakaplanırdı. Ve **الدَّوْسَرِيَّة**: Kalʿat Caʿber’dir; **الجيم**’de geçmişti. Ve **الدَّسْر**: gemidir; İbnü’l-Aʿrâbî’den.
