# دسس (د-س-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir

- Harfler: د - س - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَسَّاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلَهَا | Onu soktu | 1 | 1 | [91:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/ayet/91:10.md) |
| [يَدُسُّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعُلُهُ | Onu sokar | 1 | 1 | [16:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/ayet/16:59.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…
2. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Toprak demektir
3. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koku veren yağdır
4. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Düzlük demektir
5. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Arka
6. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
7. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
8. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
9. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دسس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (katlamalı kök; Kur'an'da taz'îf hafifletilerek ibdâl yoluyla illetli forma dönüşmüştür) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md), [طمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B1.md), [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokup gömmek |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtrî ve pak potansiyeli günah, kötülük ve hileyle örtüp alçaltarak görünmez kılmak veya bir varlığı utançla toprağa batırmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın gelişim imkânını bastırarak çürütme, fıtratı görünmez kılma ve sisteme gizlice yıkıcı unsur sokma eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki kusur sayıp, fıtratı bütünüyle derine gömerek işlevsizleştirme ve örtbas etme mekanizmasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دس | Bir şeyi bir yere sokma, itme, içeri doğru sürme veya bir nesnenin derinliğine nüfuz etme hareketi; bu hareket Kur'an'da levhaları birbirine çivileme, perçinleme ve şiddetle itme manasındaki [دسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1.md) kökünde de görülür | س | İtme ve içeri sürme hareketine süreklilik, gizlilik, derine gömme ve baskı uygulayarak görünmez kılma niteliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir sınırın veya eşiğin aşılarak kapalı bir alana dahil edilmesi hareketi |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir nesnenin dokusuna batma, derine saplanarak tutunma ve saklanma niteliği |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Saplanma ve derine batma hareketinin katlanması, örtünün altında kalıcılık kazanması |
| دسس | Kapıdan içeri süzülürcesine bir sınırın altına nüfuz edip derine saplanma, tutunarak görünmez olma ve üstünü bütünüyle kapatma hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bir örtünün veya toprağın altına zorla, iterek veya gizlice sokup gömmek; nitekim kum altında gizlenen ve güneşe çıkmayan küçük sürüngene Arap dilinde دَسَّاسَة denilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde geçen اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ ibaresinde kök, soy özelliklerinin ve gizli huyların nesilden nesile fark edilmeden, derinden ve alttan alta sirayet etmesi anlamında kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دسس kökü, fiziksel olarak bir nesneyi baskı uygulayarak alta sürme, ezerek içeri itme veya ayak altına alıp çiğneme eylemleriyle morfolojik ve semantik temas halindedir. Kuzeybatı Sami dillerinde özellikle Süryanice ve İbranicedeki çiğnemek, harman dövmek, ezerek bastırmak manasına gelen köklerle (örneğin Süryanice d-w-š ve İbranice d-w-š / d-w-s) fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök, ezme ve bastırma hareketini bir örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, alttan alta derine iletme ve görünmez kılma yönünde özelleştirmiştir. Üçüncü harfin taz'îfiyle oluşan şiddet ve süreklilik, klasik Arapçada ses uyumu gereği son harfin yâ harfine dönüşmesiyle (ibdâl) genişletilmiş ve manevi potansiyeli örtüp köreltme anlamına taşınmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi örtünün veya toprağın altına gizlice sokma, gömme | Fiziksel sokma eylemi zamanla manevi fıtratı günahla örtüp alçaltma ve entrika çevirme (desise) mecazına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki ezme, çiğneme, dibe bastırma kökleri (Süryanice d-w-š, İbranice d-w-š) | Çiğneyerek tabana itme eyleminden bir nesnenin alt sınırından içeri gizlice sokma ve görünmez kılma anlamına geçiş | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دسس | Anlamlı | Bir şeyi gizlice veya zorla bir şeyin altına sokmak, gömmek | Kur'an'da biri somut gömme diğeri manevi fıtratı örtme bağlamında iki ayette yer alır | Hedef kök |
| [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Altı sayısı veya altıda bir parça | Sayısal taksimat ve ölçü bildirir; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur | Kur'an'da geçer |
| سسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دسس | Merkez | Gizlice veya baskıyla alta sokmak, gömmek | Bir şeyi alttan alta, sinsi bir gizlilikle veya utançla içeri itip görünmez kılmayı ifade eder | Hem fiziksel sokmayı hem manevi alçaltmayı içerir |
| [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) | Komşu | Toprağa gömmek, örtmek | Bir ölüyü veya eşyayı açıkça çukura koyup üstünü toprakla kapatma eylemidir; sinsilik veya hile vurgusu taşımaz | Normal ve meşru defin işlemlerinde de kullanılır |
| [طمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Bir çukuru veya nesneyi doldurup örtmek | Bir şeyi bütünüyle görünmez kılacak şekilde yığarak veya doldurarak kapatmaktır | Ağırlıklı olarak izini silme ve doldurma hareketidir |
| [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) | Komşu | Gizlemek, saklamak | Bilgiyi, sırrı veya bir nesneyi açığa vurmayıp içte tutmaktır; fiziksel olarak toprağın altına itme şartı yoktur | İfşa etmeme ve ketmetme eylemidir |
| [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) | Zıt | Arınmak, büyümek, yücelmek | Fıtratı kirlerden temizleyip semaya doğru boy atmasını, verimli kılınmasını ve yükselmesini sağlar | Fıtratı toprağa gömüp çürütmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دسس | Gizlice veya baskıyla alta sokmak | Nesneyi görünmez kılmak, alçaltmak veya sinsi bir biçimde derine sürmek | Kesin |
| Latince | inserere, obruere, occultare | Araya sokmak, toprağa gömmek, gizlemek | Obruere kökün toprağa gömüp yok etme boyutunu, occultare gizlilik niteliğini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to bury, to insert secretly, to suppress, to corrupt | Gömmek, gizlice sokmak, bastırmak, yozlaştırmak | To bury fiziksel gömmeyi, to suppress ve to corrupt ise fıtratı alçaltıp işlevsizleştirmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | vergraben, unterschieben, unterdrücken | Toprağa gömmek, gizlice altına sokmak, baskılamak | Unterschieben hileli ve gizli sokmayı, vergraben ise örtüp görünmez kılmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | enfouir, insinuer, étouffer | Toprağa gömmek, sinsice sokmak, boğmak/bastırmak | Enfouir fiziksel batırmayı, étouffer potansiyeli boğarak köreltmeyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَسَّاهَا | Nefsi günah, fücur ve isyanla örterek fıtrî saflığını yok etmek, alçaltmak | İnsanın ahlaki sorumluluğu ve nefsin tezkiye veya ifsad edilmesi bağlamı (Şems [91:10](https://lisan.digital/tr/ayet/91:10.md)) |
| يَدُسُّهُ | Utanç ve aşağılanma korkusuyla bir varlığı zorla ve gizlice toprağa sokup diri diri gömmek | Câhiliye zihniyetinin kız çocuğunun doğumuna verdiği sapkın tepki bağlamı (Nahl [16:59](https://lisan.digital/tr/ayet/16:59.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve nefis teorisi | Nefsi günaha batırmanın kulun kendi fiili mi yoksa ilahî takdirin bir neticesi mi olduğu tartışması | İnsanın kendi varoluşsal potansiyelini küfür ve isyanla görünmez kılması |
| Fıkıh | Cinayet ve hile hükümleri | Câhiliye dönemi kız çocuklarını diri diri toprağa gömme (ve'd) suçu ile ticarette malın ayıbını gizleme (tedlis) meselesi | Bir kusuru hileyle gizleme veya canı toprağa sokarak yok etme |
| Tefsir | Ahlaki tezkiye-tedsiye mukayesesi | Şems [91:10](https://lisan.digital/tr/ayet/91:10.md) ayetindeki zıddiyetin tezkiye (arındırıp yüceltme) ile fıtratı günahla örtüp alçaltma arasındaki karşıtlık olarak incelenmesi | Yücelme eyleminin zıddı olarak fıtratı toprağa gömme |
| Hadis | Genetik ve ahlaki sirayet | Karakter ve mizaç özelliklerinin fark edilmeyen gizli yollarla aktarılması tahlili | Gizli, alttan alta ve fark edilmeden nüfuz eden nitelik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve takva dengesi | Fıtratı günahla gömme ve köreltme | İlahi nuru ve ahlaki kabiliyeti bastırarak köreltme | İnsanın fıtrî temizliğini günah bataklığına iterek kendini helake sürüklemesi | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve bilgi ahlakı | Veriyi veya delili karartma | Doğru bilginin üzerini örterek yanlışı ikame etme | Bilimsel hakikatleri ideolojik veya süfli kaygılarla örtbas edip gizleme | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplum düzeni | Desise, nifak ve gizli sızma | Toplumsal bünyeye alttan alta fitne tohumları ekme | Yıkıcı unsurların sisteme gizlice entegre edilerek kamu barışının içeriden çökertilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve ticaret ahlakı | Kusurlu malı gizleme (tedlis) | Hileli unsurları sağlam gösterip aldatma | Piyasaya hileli mal sokarak adil mübadele düzenini ve tüketici güvenini zedeleme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir sinyalin gürültü altına gömülmesi veya sisteme parazit enjeksiyonu | Bir veri setinin baskın bir kirletici katman altında bırakılarak okunamaz hale getirilmesi veya bir koda gizlice zararlı yazılım enjekte edilmesi hareketidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bastırma ve potansiyeli köreltme mekanizması | Bireyin travma, suçluluk veya aşağılık duygusuyla fıtrî yeteneklerini bilinçaltına itip görünmez kılması veya toplumsal baskıyla bir zümrenin potansiyelinin ezilmesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki hata veya kız çocuklarının fiziksel olarak gömülmesinden ibaret tarihsel bir âdet olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın (canın veya nefsin) mevcudiyetini, fıtrî değerini ve yükselme kabiliyetini utanç, kibir veya günah yoluyla bütünüyle toprağa batırıp görünmez kılma eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şems suresindeki tedsiye eylemini sadece pasif bir ihmal sayarak, kötülüğün fıtratı örtbas eden ve faal biçimde körelten yıkıcı stratejisini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın arındırılıp yükseltilmesi (tezkiye) ile alçaltılıp görünmez kılınması (tedsiye) arasındaki ontolojik karşıtlığı ve Câhiliye zihniyetinin hayatı toprağa gömme refleksini tek bir kök dinamizminde gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ahlaki sorumluluğunu ve iç dünyasının inşasını ele alan ayetlerde (Şems [91:10](https://lisan.digital/tr/ayet/91:10.md)) ile Câhiliye döneminin utanç odaklı sosyolojik sapmalarını teşhir eden ayetlerde (Nahl [16:59](https://lisan.digital/tr/ayet/16:59.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günah işlemeyi basit bir lekelenme zanneden yüzeysel bakışı tashih eder; günahın fıtratı diri diri toprağa gömen, görünmez kılan ve gelişimi bütünüyle felç eden bir batırma eylemi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi başka bir şeyin veya toprağın altına zorla, baskıyla veya gizlice sokarak görünmez kılmak.
- Soyut anlam: İlahi fıtratı, ahlaki kabiliyeti ve hakikati günah, kibir veya desise ile örtüp aşağılayarak köreltmek.
- Sistematik karşılık: Sistemin potansiyelini yükseltmek yerine, zararlı girdileri alttan alta enjekte ederek yapıyı içeriden çürütme ve görünmez kılma işlemi.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \Psi_0 \cdot e^{-\lambda t} - \int_0^t \delta(\tau) \, d\tau$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Psi_0$ varlığın fıtrî ve saf başlangıç potansiyelini, $\lambda$ günah ve ihmalin fıtratı sürekli alçaltma ve köreltme katsayısını, $e^{-\lambda t}$ zamanla potansiyelin aşağı çekilerek sönümlenmesini temsil eder. Eksi işaretli integral terimi $\int_0^t \delta(\tau) \, d\tau$ ise sisteme dışarıdan veya alttan alta gizlice enjekte edilen yıkıcı günah, hile ve baskı girdilerinin ($\delta$) birikerek fıtratı toprağın altına gömme ve yok etme sürecini sembolize eder; neticede $F(t)$ fıtratın kararıp bütünüyle örtülmesi seviyesine geriler.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/ayet/16:59.md) — يَدُسُّهُ

يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Kendisine verilen kötü müjde yüzünden halktan gizlenmeye çalışır. Utana utana onu tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Bakın ne kötü hükmediyorlar.

### [Şems 91:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/ayet/91:10.md) — دَسَّاهَا

وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا

Meal (IK): Ve onu örtüp kirleten ise muhakkak ziyana uğramıştır.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir. sonra son sin yaya dönüşmüş ve kirletmeye mastar olmuştur. Örtmeden çok; gömme, batırma anlamı taşır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال
س د، د س يستعملان
سد:
السُّدُود: السِّلال تُتَّخَذُ من قُضبانٍ لها أطباقٌ، وتجمع على السِّداد أيضاً، والواحِدُ سَدٌّ.
والسِّدادُ: الشيء الذي تُسَدُّ به كُوَّة أو منفَذٌ سَدّاً، ومنه قيل: في هذا سِدادٌ من عَوَزٍ، أي يَسُدُّ من الحاجة سَدّاً.
والسَّدُّ: رَدْمُ الثَّلْمِة، والشَّعْبِ ونحوِه.
والسَّدادُ: إصابةُ القَصد.
والسَّدادُ: مصدر، ومنه السَّديد، قال:
أُعلِّمُه الرِّمايةَ كُـلَّ يَومٍ		فلما استَدَّ ساعدُه رَماني
أي لما تَشَدَّد لقصْد الرَّمِي، ومن قال: اشتَدَّ يقول: قَوِيَ ساعدُه.
والفعل اللازم من سَدَّ انسَدَّ.
والسُّدَّةُ والسُّدادُ: داءٌ يأخُذُ في الأَنف، يأخُذُ بالكَظم ويمنَع نسيمَ الرِّيحِ.
والسُّدَةُ: أمامَ باب الدار.
والسَّدَدُ، مقصور، من السَّداد، قال كعب:
ماذا عليها وماذا كانَ يَنْقُصُها		يومَ التَرَحُّل لو قالتْ لنا سَدَدا
أي قولاً سَداداً أي سَديداً، يَعني صَواباً.
وسَدَّدَكَ اللهُ: وَفَّقَكَ للقَصْد والرَّشاد.
والسُّدِّيُّ: منسوب الى قبيلةٍ من اليَمَن.
والسُّدُّ من السَّحاب: هو الذي يَسُدُّ الأفقَ، قال: وقد كَثُرَ المَخايلُ والسُّدودُ ورأيت سُدّاً من جَرادٍ، أي قِطعةً سَدَّت الأفق.
وسَدوسٌ: قبيلةٌ.
والسُّدُّوس: الطَّيلَسان.
وأسْدَسَ البعير: صار سَديساً.
والسِّدْسُ من الوِرْد: فوقَ الخِمْس.
وتقول: سَدَسْتُهم أي صِرتُ سادِسَهم.
دس:
دَسَسْتُ شيئاً في التُّرابِ، أو تحتَ شيءٍ أي أَخفَيْتُ، قال الله- عزَّ وجلَّ-: "أَيُمسِكُه على هُوْنٍ أم يَدُسُّه في التُراب"، اي يدفِنُه.
واندَسَّ فلانٌ الى فلانٍ: يَأتيهِ بالنَّمائِم.
والدِّسِّيسَى: اسمٌ من دَسَّ يدُسُّ، يُمَدُّ ويُقصَر.
والدَّسيس: مَن تَدُسُّه ليَأتيكَ بالأخبار.
والدَّسّاسَة: حَيَّةٌ بيضاءُ تحتَ الترابِ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال**
**س د**، **د س** kullanılırlar
**سد**:
**السُّدُود**: çubuklardan edinilen, tabakaları olan sepetlerdir; **السِّداد** üzerine de toplanır; bir tanesi **سَدٌّ**’dür.
**السِّدادُ**: bir pencere deliğinin veya bir geçidin onunla kapatıldığı şeydir; bundan dolayı denildi: “Bu işte yoksunluktan bir **سِدادٌ** vardır”, yani ihtiyaçtan bir kapatışla kapatır.
**السَّدُّ**: gedik kapatması (doldurması), dağ geçidi ve benzeri.
**السَّدادُ**: maksadı tutturma.
**السَّدادُ**: mastardır; ondan **السَّديد** (gelir). Dedi ki:
Her gün ona ok atmayı öğretirim		derken kolu doğrulunca beni vurdu
Yani atış maksadına yönelmede katılaşınca; “اشتَدَّ” diyen kimse “kolu kuvvetlendi” der.
**سَدَّ**’den lâzım fiil: **انسَدَّ**.
**السُّدَّةُ** ve **السُّدادُ**: burunda olan bir hastalıktır; boğulma ile tutar ve rüzgârın esintisini engeller.
**السُّدَةُ**: ev kapısının önü.
**السَّدَدُ**, maksûr, **السَّداد**’dandır. Ka‘b dedi ki:
Üzerinde ne var ve ondan ne eksik olurdu		göç günü bize **سَدَدا** deseydi
Yani **سَداداً** bir söz, yani **سَديداً**; yani doğruyu kastediyor.
“**سَدَّدَكَ اللهُ**”: seni maksada ve doğru yola muvaffak kıldı.
**السُّدِّيُّ**: Yemen’den bir kabileye nispet.
Buluttan **السُّدُّ**: ufku kapatan şeydir. Dedi ki: “Ve hayaller ve **السُّدودُ** çoğaldı.” Ve çekirgelerden bir **سُدّاً** gördüm; yani ufku kapatan bir parça.
**سَدوسٌ**: bir kabile.
**السُّدُّوس**: taylasan.
“**أسْدَسَ** deve”: **سَديساً** oldu.
**السِّدْسُ** (suya geliş nöbetinden): **الخِمْس**’in üstü.
Ve dersin: “**سَدَسْتُهم**” yani onların altıncısı oldum.
**دس**:
“**دَسَسْتُ** bir şeyi toprağa, yahut bir şeyin altına”: yani gizledim. Allah -azze ve celle- dedi: “Onu aşağılık üzere mi tutar yoksa onu toprağa mı **يَدُسُّ**”; yani onu gömer.
“**اندَسَّ** falan falana”: ona koğuculuklarla gelir.
**الدِّسِّيسَى**: **دَسَّ يَدُسُّ**’tan bir isimdir; uzatılır ve kısaltılır.
**الدَّسيس**: haberlerle sana gelmesi için senin onu gizlice soktuğun kimse.
**الدَّسّاسَة**: toprağın altında beyaz bir yılandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دُسَّ البعير فهو مدسوس، إذا طُلِيَ بالهِناء في مَساعره. ومنه المثل: ليس الهِناء بالدَسِّ. ودَسَسْتُ الشيءَ في التراب أدُسُّهُ: أخفيته فيه. والدَسيسُ: إخفاء المكر. والدَسَّاسَةُ: حيّةٌ صمَّاءُ تندسُّ تحتَ التراب اندساساً، أي تندفن. والدُسَّةُ: لُعبةٌ لِصبيان الأعراب.

##### Türkçe

**دُسَّ** deve; **مدسوس** olur; **الهِناء** ile **مَساعره**’inde (yani) sıvandığı zaman. Ondan (olan) mesel: **ليس الهِناء بالدَسِّ**. Ve **دَسَسْتُ** şeyi toprağa, onu **أدُسُّهُ**: onu onun içinde gizledim. Ve **الدَسيسُ**: hilenin gizlenmesi. Ve **الدَسَّاسَةُ**: sağır bir yılan; toprağın altına **تندسُّ**; **اندساساً** (ile), yani gömülür. Ve **الدُسَّةُ**: bedevî çocuklarına ait bir oyun.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د س س
دسّ الشيء في التراب وكل شيء أخفيته تحت شيء فقد دسسته ومنه سميت الدسّاسة وهي دويبة شبه العظاية بصّاصة لا ترى شمساً إنما هي مندسّة تحت التراب أبداً‏.‏
وهذا دسيس قومه‏:‏ لمن يبعثونه سراً ليأتيهم بالأخبار‏.‏
ودسّى نفسه‏:‏ نقيض زكّاها أصله دسس كتقضّى البازي‏.‏

##### Türkçe

د س س
**دسّ**: şeyi toprağın içine soktu; ve her şey ki onu bir şeyin altına gizledin, artık onu **دسسته**; bundan **الدسّاسة** adlandırıldı; o, kertenkeleye benzer, göz ucuyla bakan bir küçük hayvancıktır; güneş görmez; ancak o, daima toprağın altında **مندسّة**dir.

Ve bu, **دسيس** kavmidir: haberlerle onlara gelsin diye onu gizlice gönderdikleri kimse için.

Ve **دسّى** kendisini: **زكّاها**’nın zıddı; aslı **دسس**’tür; **تقضّى البازي** gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث: اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛ يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. قال ثعلب: سأَلت ابن الأَعرابي عن تفسير قوله تعالى: وقد خابَ من دَسَّاها، فقال: معناه من دسَّ نَفْسَه مع الصالحين وليس هو منهم. قال: وقال الفراء خابت نفس دَسَّاها اللَّه عز وجل، ويقال: قد خاب من دَسَّى نَفْسَه فأَخْمَلَها بترك الصدقة والطاعة، قال: ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها ياء كما يقال تَظَنَّيْتُ من الظَنِّ، قال: ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ. الليث: الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ. ودَسَسْتُ الشيء في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.
والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان يأْتيه بالنمائم. ابن الأَعرابي: الدَّسِيسُ الصُّنانُ الذي لا يَقْلَعُه الدواء.والدَّسِيسُ: المَشْوِيُّ. والدُّسُسُ: الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ الفائحة. والدُّسُسُ: المُراؤُون بأَعمالهم يدخلون مع القُرَّاء وليسوا قُرَّاءً.
ودَسَّ البعيرَ يَدُسُّه دَسّاً: لم يبالغ في هَنْئه. ودُسَّ البعيرُ: وَرِمَتْ مَساعِرُه، وهي أَرْفاغُه وآباطه. الأَصمعي: إِذا كان بالبعِير شيء خفيف من الجرب قيل به شيء من جَرَب في مِساعِرِه، فإِذا طلي ذلك الموضع بالهِناءِ قيل: دُسَّ، فهو مَدْسُوس؛ قال ذو الرمة: تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده فَنِيقُ هِجانٍ، قال: وأَما قريع هجان فقد جاء قبل هذا البيت بأَبيات وهو:
وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ
وقوله تَبَيَّنَ: فيه ضمير يعود على ركب تقدم ذكرهم. وبَرَّاق السَّراةٍ: أَراد به الثور الوَحْشِيُّ. والسَّراةُ: الظهر. والفَنِيقُ: الفحلُ المُكْرَمُ. والهِجانُ: الإِبل الكرامُ. ودُسَّ البَعِيرُ إِذا طُليَّ بالهِناء طَلْياً خفيفاً. والمساعِرُ: أُصول الآباط والأَفخاذ، وإِنما شبه الثور بالفنيق المَهْنُوءِ في أُصول أَفخاذه لأَجل السواد الذي في قوائمه. والجافر: المنقطع عن الضِّرابِ، والشَّوْل: جمع شائلَةٍ التي شالَتْ بأَذنابها وأَتى عليها من نتَاجها سبعة أَشهر أَو ثمانية فَجَفَّ لَبَنُها وارتفع ضَرْعُها. وعارَضَ الشَّوْلَ: لم يَتْبَعْها. ويقال للهِناء الذي يُطْلَى به أَرْفاغُ الإِبل الدَّسُّ أَيضاً؛ ومنه المثل: ليس الهِناءُ بالدَّسِّ؛ المعنى أَن البعير إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ من هِنائِه على موضع الجَرَبِ ولكن يُعَمُّ بالهِناءِ جميعُ جلده لئلا يتعدّى الجَرَبُ موضِعَه فَيَجْرَبَ موضعٌ آخرُ؛ يضرب مثلاً للرجل يَقْتصِرُ من قضاء حاجة صاحبه على ما يَتَبَلَّغ به ولا يبالغ فيها.
والدَّسَّاسَةُ: حَيَّة صَمَّاء تَنْدَسُّ تحت التراب انْدِساساً أَي تَنْدَفِنُ، وقيل: هي شحمة الأَرض، وهي الغَثِمَةُ أَيضاً. قال الأَزهري: والعرب تسميها الحُلُكَّى وبناتِ النَّقا تَغُوصُ في الرمل كما يغوص الحوت في الماء، وبها يُشَبَّه بَنانُ العَذارَى ويقال بنات النَّقا؛ وإِياها أَراد ذو الرمة بقوله:
بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ
والدَّسَّاسُ: حَيَّة أَحمر كأَنه الدم مُحَدَّدُ الطرفين لا يُدْرَى أَيهما رأْسه، غليظُ الجِلْدة يأْخذ فيه الضَّرْبُ وليس بالضخم الغليظ، قال: وهو النَّكَّازُ، قرأَه الأَزهري بخط شَمِر؛ وقال ابن دريد: هو ضَرْبٌ من الحيات فلم يُحَلِّه. أَبو عمرو: الدَّسَّاسُ من الحيات الذي لا يدرى أَيُّ طرفيه رأْسه، وهو أَخبث الحيات يَنْدَسُّ في التراب فلا يظهر للشمس، وهو على لون القُلْبِ من الذهب المُحَلَّى.
والدُّسَّة: لعبة لصبيان الأَعراب.

##### Türkçe

**الدَّسُّ**: Bir şeyi altından içeri sokmaktır; onu **دَسَّه** **يَدُسُّه** **دَسّاً** (dedi), böylece **فانْدَسَّ** (içeri girdi).
Ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Hadiste:
“**اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ**” yani: gizlice ve yumuşaklıkla çekip götürdüğü için “içeri girici”dir. Ve onu **دَسَّه** **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu bir şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman. Aziz tenzilde: “**قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها**”;
der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine **دَسَّسَها** (sokup gizleyen) ve onlardan olmayan ise ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu, kötü amel ile aşağılık, ameli az kıldı. Sa‘leb dedi:
İbnü’l-A‘râbî’ye, Yüce Allah’ın sözü “**وقد خابَ من دَسَّاها**”nın tefsiri hakkında sordum; dedi ki:
Manası: nefsini salihlerle birlikte **دسَّ** (sokup gizleyen) ve onlardan olmayan. Dedi: Ferrâ da dedi ki: Aziz ve celil Allah’ın **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı; ve denilir: nefsini **دَسَّى** etti de sadakayı ve itaati terk ederek onu değersizleştirdi. Dedi: ve **دَسَّاها** (lafzı), “**دَسَّسْتُ**”tan olup, “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, “**الظَنِّ**”den (türetilende) bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir. Dedi: ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri, evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da, misafirlerden ve kendisini isteyenlerden gizlenmemek için yerin yüksek yerine iner; her birinin bir yönü vardır.
Leys: **الدَّسُّ** senin bir şeyi bir şeyin altına **دَسُّ** etmendir; o, gizlemedir. Ve “şeyi toprağa **دَسَسْتُ**”: onu onda gizledim; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**أَم يَدُسُّه في التراب**”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Aziz ve celil Allah bununla, diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o müennestir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözü “**يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به**”deki “**ما**” lafzına döndürdü; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” dese caiz olurdu.

**والدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesidir. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye senin onu **تَدُسُّه** ettiğin kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** **المُتَجَسِّس**e benzer. Ve denilir: falan, falana **انْدَسَّ** eder; ona koğuculuklarla gelir. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّسِيسُ** ilacın söküp atmadığı **الصُّنانُ**dır. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmış olandır. Ve **الدُّسُسُ**: pis kokulu, yayılan **الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ الفائحة**dır. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; **القُرَّاء** ile birlikte girerler, hâlbuki **قُرَّاءً** değillerdir.

Ve deveyi **دَسَّ** eder, onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu **هَنْئ** etmede (katranla tedavide) mübalağa etmedi. Ve deve **دُسَّ** edildi: **مَساعِرُه** şişti; o, onun **أَرْفاغُه**’u ve **آباطه**’udur. Asma‘î: Devede uyuzdan hafif bir şey olursa “onda **جَرَب**den bir şey var, **مِساعِرِه**’inde” denilir; o yer **الهِناءِ** ile sıvanınca “**دُسَّ**” denilir; o da **مَدْسُوس**tur; Zü’r-Rumme dedi:
تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ
İbn Berrî dedi: Onun inşadının doğrusu “**فَنِيقُ هِجانٍ**”dır. Dedi: “**قَرِيعُ هِجانٍ**”a gelince, bu beyitten önce beyitlerle gelmiştir; o da:
وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ
Ve “**تَبَيَّنَ**” sözü: onda, daha önce zikri geçmiş bir binekli topluluğa dönen bir zamir vardır. Ve **بَرَّاق السَّراةٍ**: onunla yaban öküzünü kastetti. Ve **السَّراةُ**: sırt. Ve **الفَنِيقُ**: ikram edilen damızlık erkek. Ve **الهِجانُ**: değerli develerdir. Ve deve **دُسَّ** edilir: **الهِناء** ile hafif bir sıvama ile sıvandığı zaman. Ve **المساعِرُ**: koltuk altlarının ve uylukların kökleridir; yaban öküzünü, uyluklarının köklerinde **المَهْنُوءِ** olan **الفنيق**e ancak, bacaklarındaki siyahlık sebebiyle benzetti. Ve **الجافر**: çiftleşmeden kesilmiş olan. Ve **الشَّوْل**: kuyruğunu kaldırmış olan **شائلَةٍ**nin çoğuludur; doğumundan yedi ay yahut sekiz ay geçmiş de sütü kurumuş ve memesi yükselmiş olan. Ve “**عارَضَ الشَّوْلَ**”: onu takip etmedi. Ve develerin **أَرْفاغُ**’una sürülen **الهِناء** için de **الدَّسُّ** denilir; ondan mesel: “**ليس الهِناءُ بالدَّسِّ**”; mana: deve **مَساعِرِه**’inde uyuz olunca, onun **هِنائِه**nden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye, bütün derisi **الهِناء** ile genellenir; sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla geçineceği kadarına yetinip onda mübalağa etmeyen adam için mesel olarak vurulur.

**والدَّسَّاسَةُ**: toprağın altına **تَنْدَسُّ** eden, yani **انْدِساساً** (gizlice girerek) gömülen, sağır bir yılandır; ve denildi: o, yerin yağıdır; o, **الغَثِمَةُ** de denilir. Ezherî dedi:
Araplar ona **الحُلُكَّى** ve **بناتِ النَّقا** adını verir; balığın suda daldığı gibi kumda dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir ve “**بنات النَّقا**” denilir; Zü’r-Rumme’nin şu sözünde kastettiği de odur:
بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ
Ve **الدَّسَّاسُ**: iki ucu sivriltilmiş kan gibi, kırmızı bir yılandır; hangisinin başı olduğu bilinmez; derisi kalındır, darbe onda tesir eder; iri kalın değildir. Dedi: o, **النَّكَّازُ**dır; Ezherî onu Şemir’in hattıyla böyle okudu. İbn Düreyd dedi: O, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr: **الدَّسَّاسُ** yılanlardan, iki ucundan hangisinin başı olduğu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa **يَنْدَسُّ** eder de güneşe görünmez; o, süslenmiş altından **القُلْبِ** rengi üzerinedir.

**والدُّسَّة**: bedevî çocuklarına ait bir oyundur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د س س * * دَسَّ * الشيء في التراب أخفاه فيه وبابه رد

* د س ا * * دَسَّاها * أخفاها وأصله * دَسَّسَها * فأبدل من إحدى السينين ياء

##### Türkçe

* د س س * * **دَسَّ** * şeyi toprağın içinde: onu onun içinde gizledi; ve babı **رد**’dir.

* د س ا * * **دَسَّاها** * onu gizledi; aslı * **دَسَّسَها** *dır; böylece iki **السين**’den birinden **ياء** bedel kılındı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدس: دسك شيئا تحت شيء، وهو: الإخفاء، قاله الليث. ودسست الشيء في التراب: أخفيته. والدس أيضا: دفن الشيء تحت الشيء وإدخاله، ومنه قوله تعالى:  أم يدسه في التراب  أي يدفنه، أي الموؤودة، ورد الضمير على لفظه. قاله الأزهري، كالدسيسى كخصيصى. والدسيس، كأمير: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، عن ابن الأعرابي. والدسيس: من تدسه ليأتيك بالأخبار، وهو شبيه المتحسس. ويقال: اندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم. والعامة يسمونه الداسوس. والدسيس: المشوي، عن ابن الأعرابي.

  والدسس، بضمتين: الأصنة الدفرة الفائحة، عنه أيضا. والدسس: المراؤون بأعمالهم، يدخلون مع القراء وليسوا منهم، عنه أيضا. وقال أبو خيرة: الدساسة: شحمة الأرض، وهي العنمة. قال الأزهري: وتسميها العرب: الحلكة وبنات النقا، تغوص في الرمل كم يغوص الحوت في الماء، وبها تشبه بنان العذارى. والدساس: حية خبيثة أحمر كالدم محدد الطرفين، لا يدرى أيهما رأسه، غليظ الجلدة لا يأخذ فيه الضرب وليس بالضخم، غليظ. قال: وهي النكاز. قال. الأزهري: هكذا قرأته بخط شمر. وقال ابن دريد: وهو ضرب من الحيات، ولم يحله. وقال أبو عمرو: الدساس في الحيات: هو الذي لا يدرى أي طرفيه رأسه، وهو أخبث الحيات، يندس في التراب فلا يظهر للشمس، وهو على لون القلب من الذهب المحلى. الدسة بالضم: لعبة لصبيان الأعراب. ودس الشيء يدسه دسا، ودسسه ودساه - الأخيرة على البدل، كراهية التضعيف - ومنه قوله تعالى:  وقد خاب من دساها  ، أبدلت بعض سيناتها ياء، كتظنيت في تظننت، من الظن، لأن البخيل يخفي منزله وماله، والسخي يبرز منزله فينزل على الشرف من الأرض، لئلا يستتر على الضيفان ومن أراده، ولكل وجه. قاله الفراء والزجاج. أو معناه: أفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة، وخاب من دس نفسه مع الصالحين وليس منهم كذا نقله ثعلب، عن ابن الأعرابي. أو معناه: خابت نفس دساها الله تعالى. قاله الفراء. أو المعنى: دساها: جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. ويقال: خاب من دس نفسه فأخملها بترك الصدقة والطاعة. واندس: اندفن، وقد دسه. ومما يستدرك عليه: العرق دساس، أي دخال. وقيل: دسه دسا، إذا أدخله بقوة وقهر. والدسيس: إخفاء المكر. واندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم، وهو مجاز، وهي الدسيسة. والدس: نفس الهناء الذي تطلى به أرفاغ الإبل، وبعير مدسوس. وقد دسه دسا: لم يبالغ في هنائه. قال ذو الرمة:
  تبين براق الـسـراة كـأنـه                      فنيق هجان دس منه المساعر ومن أمثالهم: ليس الهناء الدس. المعنى: أن البعير إذا جرب في مساعره لم يقتصر من هنائه على موضع الجرب، ولكن يعم بالهناء جميع جلده؛ لئلا يتعدى الجرب موضعه فيجرب موضع آخر. يضرب للرجل يقتصر من قضاء حاجة صاحبه على ما يتبلغ به ولا يبالغ فيها.

##### Türkçe

**الدس**: Bir şeyi bir şeyin altına **دسك** etmen; o da: gizlemedir; bunu Leys söylemiştir. Ve şeyi toprağa **دسست** ettim: onu gizledim. Ve **الدس** ayrıca: bir şeyi bir şeyin altına gömmek ve onu içeri sokmaktır; bundan da Yüce Allah’ın sözü: **أم يدسه في التراب**; yani onu gömer; yani diri diri gömülen (kız çocuğu); zamiri lafzına döndürdü. Bunu Ezherî söyledi; **الدسيسى** gibi, **خصيصى** gibi. Ve **الدسيس**، **كأمير**: ilacın söküp atmadığı kokuşmuşluk; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الدسيس**: onu haberlerle sana gelsin diye **تدسه** ettiğin kimse; o, **المتحسس**’e benzer. Ve denilir: Falan, falana **اندس** etti; ona koğuculuklarla gelir. Ve avam ona **الداسوس** der. Ve **الدسيس**: kızartılmış; İbnü’l-A‘râbî’den.

  Ve **الدسس**، iki ötre ile: pis, ağır, kokulu kokuşmuşluklar; ondan da. Ve **الدسس**: amelleriyle riyakârlık edenler; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değildirler; ondan da. Ebû Hayra dedi ki: **الدساسة**: yerin yağıdır; o da **العنمة**’dir. Ezherî dedi ki: Araplar ona **الحلكة** ve **بنات النقا** adını verir; balığın suda daldığı gibi kumda dalar; onunla bakirelerin parmak uçlarına benzetilir. Ve **الدساس**: habis bir yılan; kan gibi kırmızı, iki ucu sivri; hangisinin başı olduğu bilinmez; derisi kalın, darbe onda işlemez ve iri değildir; kalın. Dedi ki: o, **النكاز**’dır. Ezherî dedi ki: Şemr’in hattıyla onu böyle okudum. İbn Düreyd dedi ki: O, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr dedi ki: Yılanlarda **الدساس**: iki ucundan hangisinin baş olduğu bilinmeyen şeydir; yılanların en habisidir; toprağa **يندس** eder de güneşe görünmez; o, süslü altından kalp rengi üzeredir. **الدسة** ötre ile: bedevî çocuklarına ait bir oyundur. Şeyi **دس** eder, onu **يدسه** eder, **دسا**; ve onu **دسسه** etti ve onu **دساه** etti — sonuncusu bedel üzerinedir, şeddeden hoşlanmama sebebiyle — bundan da Yüce Allah’ın sözü: **وقد خاب من دساها**; **سين**’lerinden bir kısmı **ياء** ile değiştirildi; **تظنيت**’te olduğu gibi, **تظننت**’te; **الظن**’dan; çünkü cimri evini ve malını gizler, cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her bir vech üzere. Bunu Ferrâ ve Zeccâc söyledi. Yahut manası: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; ve nefsini salihlerle birlikte **دس** eden, hâlbuki onlardan olmayan, hüsrana uğradı; bunu Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Yahut manası: Allah Teâlâ’nın **دساها** ettiği nefis hüsrana uğradı. Bunu Ferrâ söyledi. Yahut mana: **دساها**: onu habis amelle aşağı, az kıldı. Ve denilir: nefsini **دس** eden, sonra sadakayı ve itaati terk etmekle onu değersizleştiren hüsrana uğradı. Ve **اندس**: gömüldü; onu **دسه** etmiştir. Ve ona ilave olarak istidrâk edilenlerdendir: **العرق دساس**; yani içe karışan. Ve denildi: onu **دسه دسا** etti; yani onu güç ve zorla içeri soktuğu zaman. Ve **الدسيس**: hilenin gizlenmesidir. Ve falan, falana **اندس** eder; ona koğuculuklarla gelir; bu mecazdır; o da **الدسيسة**’dir. Ve **الدس**: develerin koltuk altlarına sürülen aynı **الهناء**’dır; ve **بعير مدسوس**. Ve onu **دسه دسا** etti: onun **هناء**’sında mübalağa etmedi. Zü’r-Rumme dedi ki:
  تبين براق الـسـراة كـأنـه                      فنيق هجان دس منه المساعر

Ve onların darb-ı mesellerindendir: **ليس الهناء الدس**. Mana: deve, koltuk altlarında uyuzlandığı zaman, **هناء**’sından yalnız uyuz yerini hedeflemez; bilakis **الهناء** ile bütün derisini kaplar; uyuzun yerinden başka bir yere geçip başka bir yeri uyuzlamaması için. Kişi hakkında darb-ı mesel yapılır: arkadaşının ihtiyacını gidermede, kendisiyle geçinilecek kadarına iktisar eder ve onda mübalağa etmez.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَسَّ
دَسَّ U ( n. ac. دَسّ 1 ,  دِسِّيْسَى 30ya )
a.  [ acc. &  Fī ], Hid, concealed in or beneath.

b.  Felt, touched.

c.  Spyed, played the spy.

d.  ( n. ac. دَسّ 1 ), Daubed with pitch under the arm-pits ( camel ).

e.  [ 'Ala ], Plotted, schemed against.

دَسَّسَ
دَسَّسَ II ,
a.  Hid, concealed from view.

اِنْدَسَسَ
اِنْدَسَسَ VII ,
a.  Was hidden, concealed.

دَسِيْس
دَسِيْس 25 , ( pl. دُسُس 10 ),
a.  Spy, informer, secret agent or emissary.

b.  Baked in ashes ( bread ).

دَسِيْسَة
دَسِيْسَة 25t , ( pl. دَسَاْئِسُ 46 ),
a.  Intrigue, scheming, secret machination.

دَسَّاْسَة
دَسَّاْسَة 28t ,
a.  Earth-worm.

دَاْسُوْس
دَاْسُوْس 40 , ( pl. دَوَاْسِيْسُ 66 ),
a.  Spy.

دَسْت
دَسْت ( pl. دُسُوْس 27 ),  P. ,
a.  Desert plain.

b.  Upper end of a chamber, seat of honour.

c.  Cushion, pillow.

d.  Trick.

e.  Suit of clothes.

f.  Victory, game ( chess ).

g.  Quire of paper.

h.  Copper cooking-pot.

الدَّسْتُ لِي
الدَّسْتُ لِي
a.  The game is mine: I have won!

الدّسْتُ عَلَىَّ
الدّسْتُ عَلَىَّ
a.  The game is against me: I have lost!

دَُسْتُر
دَُسْتُر P. , ( pl. دَسَاتِيْر ),
a.  Official register; common-place book.

b.  Rule, basis, model.

c.  Permission, leave.

##### Türkçe

دَسَّ
**دَسَّ** I ( n. ac. **دَسّ** 1 , **دِسِّيْسَى** 30ya )
a. [ acc. & Fī ], Gizledi, (bir şeyin) içinde veya altında sakladı.

b. Hissetti, dokundu.

c. Casusluk etti, casus rolünü oynadı.

d. ( n. ac. **دَسّ** 1 ), (devenin) koltuk altlarına zift sürdü.

e. [ 'Ala ], Aleyhine tuzak kurdu, aleyhine düzen kurdu.

دَسَّسَ
**دَسَّسَ** II ,
a. Gizledi, gözden sakladı.

اِنْدَسَسَ
**اِنْدَسَسَ** VII ,
a. Gizlendi, saklandı.

دَسِيْس
**دَسِيْس** 25 , ( pl. **دُسُس** 10 ),
a. Casus, muhbir, gizli ajan veya elçi.

b. Kül içinde pişirilmiş (ekmek).

دَسِيْسَة
**دَسِيْسَة** 25t , ( pl. **دَسَاْئِسُ** 46 ),
a. Entrika, düzen kurma, gizli tertip.

دَسَّاْسَة
**دَسَّاْسَة** 28t ,
a. Toprak solucanı.

دَاْسُوْس
**دَاْسُوْس** 40 , ( pl. **دَوَاْسِيْسُ** 66 ),
a. Casus.

دَسْت
**دَسْت** ( pl. **دُسُوْس** 27 ), P. ,
a. Çöl düzlük.

b. Bir odanın üst ucu, şeref yeri.

c. Minder, yastık.

d. Hile.

e. Elbise takımı.

f. Zafer, oyun (satranç).

g. Kâğıt destesi.

h. Bakır pişirme tenceresi.

الدَّسْتُ لِي
**الدَّسْتُ لِي**
a. Oyun benimdir: kazandım!

الدّسْتُ عَلَىَّ
**الدّسْتُ عَلَىَّ**
a. Oyun bana karşıdır: kaybettim!

دَُسْتُر
**دَُسْتُر** P. , ( pl. **دَسَاتِيْر** ),
a. Resmî sicil; ortak-yer defteri.

b. Kural, temel, model.

c. İzin, müsaade.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دسس
دَسَّ - يَدُسُّ
دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
يفرق لفظاً:
دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه
دَسَى - يَدْسَى (دَسَا - يَدْسُو) + الكائن: يتلوث ويتدنس ويتمرغ بالوحل والقذر، حتى لا تعود تبين حقيقته وأصله
يدسه
الوأد : الدس في التراب	﴿وإذا الموءودة سئلت (8)﴾ التكوير ﴿يتوارى من القوم من سوء ما بشر به أيمسكه على هون أم يدسه في التراب ألا ساء ما يحكمون(59)﴾ النحل
جاء في التفسير: يدسه: أي يخفيه
مختار الصحاح
● [دسس] د س س: دَسَّ الشيء في التراب أخفاه فيه وبابه رد
الراغب
دس
- الدس: إدخال الشيء في الشيء بضرب من الإكراه. يقال: دسسته فدس وقد دس البعير بالهناء (الهناء: ضرب من القطران. انظر: اللسان (هنئ) )، وقيل: ليس الهناء بالدس (انظر: المجمل 2/317؛ والأمثال ص 230)، قال الله تعالى: }أم يدسه في التراب{ [النحل/59].
ملخص اللسان
1.     الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه
2.     اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في  خَفاءٍ ولُطْفٍ.
3. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر  وقوَّة
4.     الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ.
5.     ودَسَسْتُ الشيء  في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي  يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا  يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة  ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه  على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.
6.     والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك  بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان  يأْتيه بالنمائم.
7.     قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛  يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير  وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث
8.  ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل  على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ.  الليث:
9.     ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها  ياء
10.                        ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله
لسان العرب
● - دسس: الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ  ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث:  اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في  خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر  وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛  يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير  وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. قال ثعلب:  سأَلت ابن الأَعرابي عن تفسير قوله تعالى: وقد خابَ من دَسَّاها، فقال:  معناه من دسَّ نَفْسَه مع الصالحين وليس هو منهم. قال: وقال الفراء خابت نفس  دَسَّاها اللَّه عز وجل، ويقال: قد خاب من دَسَّى نَفْسَه فأَخْمَلَها  بترك الصدقة والطاعة، قال: ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها  ياء كما يقال تَظَنَّيْتُ من الظَنِّ، قال: ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل  على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ.  الليث: الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ. ودَسَسْتُ الشيء  في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي  يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا  يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة  ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه  على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.  والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك  بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان  يأْتيه بالنمائم. ابن الأَعرابي: الدَّسِيسُ الصُّنانُ الذي لا يَقْلَعُه  الدواء.والدَّسِيسُ: المَشْوِيُّ. والدُّسُسُ: الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ  الفائحة. والدُّسُسُ: المُراؤُون بأَعمالهم يدخلون مع القُرَّاء وليسوا  قُرَّاءً.  ودَسَّ البعيرَ يَدُسُّه دَسّاً: لم يبالغ في هَنْئه. ودُسَّ البعيرُ:  وَرِمَتْ مَساعِرُه، وهي أَرْفاغُه وآباطه. الأَصمعي: إِذا كان بالبعِير  شيء خفيف من الجرب قيل به شيء من جَرَب في مِساعِرِه، فإِذا طلي ذلك  الموضع بالهِناءِ قيل: دُسَّ، فهو مَدْسُوس؛ قال ذو الرمة:  تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه  قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ  قال ابن بري: صواب إِنشاده فَنِيقُ هِجانٍ، قال: وأَما قريع هجان فقد  جاء قبل هذا البيت بأَبيات وهو:  وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه  قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ  وقوله تَبَيَّنَ: فيه ضمير يعود على ركب تقدم ذكرهم. وبَرَّاق  السَّراةٍ: أَراد به الثور الوَحْشِيُّ. والسَّراةُ: الظهر. والفَنِيقُ: الفحلُ  المُكْرَمُ. والهِجانُ: الإِبل الكرامُ. ودُسَّ البَعِيرُ إِذا طُليَّ  بالهِناء طَلْياً خفيفاً. والمساعِرُ: أُصول الآباط والأَفخاذ، وإِنما شبه  الثور بالفنيق المَهْنُوءِ في أُصول أَفخاذه لأَجل السواد الذي في قوائمه.  والجافر: المنقطع عن الضِّرابِ، والشَّوْل: جمع شائلَةٍ التي شالَتْ  بأَذنابها وأَتى عليها من نتَاجها سبعة أَشهر أَو ثمانية فَجَفَّ لَبَنُها  وارتفع ضَرْعُها. وعارَضَ الشَّوْلَ: لم يَتْبَعْها. ويقال للهِناء الذي  يُطْلَى به أَرْفاغُ الإِبل الدَّسُّ أَيضاً؛ ومنه المثل: ليس الهِناءُ  بالدَّسِّ؛ المعنى أَن البعير إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ من  هِنائِه على موضع الجَرَبِ ولكن يُعَمُّ بالهِناءِ جميعُ جلده لئلا يتعدّى  الجَرَبُ موضِعَه فَيَجْرَبَ موضعٌ آخرُ؛ يضرب مثلاً للرجل يَقْتصِرُ من  قضاء حاجة صاحبه على ما يَتَبَلَّغ به ولا يبالغ فيها.  والدَّسَّاسَةُ: حَيَّة صَمَّاء تَنْدَسُّ تحت التراب انْدِساساً أَي  تَنْدَفِنُ، وقيل: هي شحمة الأَرض، وهي الغَثِمَةُ أَيضاً. قال الأَزهري:  والعرب تسميها الحُلُكَّى وبناتِ النَّقا تَغُوصُ في الرمل كما يغوص الحوت  في الماء، وبها يُشَبَّه بَنانُ العَذارَى ويقال بنات النَّقا؛ وإِياها  أَراد ذو الرمة بقوله:  بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ  والدَّسَّاسُ: حَيَّة أَحمر كأَنه الدم مُحَدَّدُ الطرفين لا يُدْرَى  أَيهما رأْسه، غليظُ الجِلْدة يأْخذ فيه الضَّرْبُ وليس بالضخم الغليظ،  قال: وهو النَّكَّازُ، قرأَه الأَزهري بخط شَمِر؛ وقال ابن دريد: هو ضَرْبٌ  من الحيات فلم يُحَلِّه. أَبو عمرو: الدَّسَّاسُ من الحيات الذي لا يدرى  أَيُّ طرفيه رأْسه، وهو أَخبث الحيات يَنْدَسُّ في التراب فلا يظهر  للشمس، وهو على لون القُلْبِ من الذهب المُحَلَّى.  والدُّسَّة: لعبة لصبيان الأَعراب.
مقاييس اللغة:
(دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى:﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
القاموس المحيط:
الدَّسُّ الإِخْفَاءُ، ودَفْنُ الشيءِ تحتَ الشيءِ، كالدِّسِيسَى. والدَّسِيسُ الصُّنَانُ لا يَقْلَعُهُ الدَّوَاءُ، ومَن تَدُسُّهُ ليأتِيكَ بالأخْبَارِ، والمَشويُّ. والدُسُسُ، بضمتين الأصِنَّةُ الفائِحَةُ، والمُرَاؤونَ بأعمالِهِمْ، يَدْخُلُونَ مع القُرَّاءِ ولَيْسُوا منهم. والدَّسَّاسَةُ شَحْمَةُ الأرضِ. والدَّسَّاسُ حَيَّةٌ خبيثةٌ، وهي النَّكَّازُ. والدُّسَّةُ، بالضم لُعْبَةٌ. و " قد خابَ من دَسَّاها " ، أي دَسَّسَها، كَتَظَنَّيْتُ في تَظَنَّنْتُ، لأنَّ البخيلَ يُخْفِي مَنْزِلَهُ ومالَهُ، أو مَعْنَاهُ دَسَّ نَفْسَهُ مع الصَّالحِينَ وَلَيْسَ منهم، أو خابَتْ نَفْسٌ دَسَّاهَا اللّهُ. وانْدَسَّ انْدَفَنَ.
تاج العروس:
د س س
الدَّسُّ : دَسُّكَ شَيْئاً تحتَ شَيْءٍ وهو : الإِخْفَاءُ قاله اللَّيْثُ . ودَسَسْتُ الشْيءَ في التُّرابِ : أَخْفَيْتهُ . والدَّسُّ أَيضاً : دَفْنُ الشيْءِ تحتَ الشيْءِ وإِدْخَالُه ومنه قوله تَعالَى : " أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ " أَي يَدْفِنُه أَي الموؤُودَة ورَدَّ الضَّمِيرَ على لفظِه . قالَهُ الأَزْهَرِيُّ كالدِّسِّيسَى كخِصِّيصَى . والدَّسِيس كأَمِيرٍ : الصُّنَانُ الذي لا يَقْلَعُه الدَّوَاءُ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . والدَّسِيسُ : مَنْ تَدُسُّه لِيَأْتِيَكَ بالأَخْبَارِ وهو شَبِيهُ المُتَحَسِّس . ويُقَال : انْدَسَّ فُلانٌ إلى فُلانٍ يأْتِيهِ بِالنَّمائمِ . والعامَّةُ يُسَمُّونه الدّاسُوسَ . والدَّسِيسُ : المَشْوِيُّ عن ابن الأَعْرَابِيِّ
والدُّسُسُ بضَمَّتَيْن : الأَصِنَّةُ الدِّفِرَة الفائِحِةُ عنه أَيضاً . والدُّسُسُ : المُرَاؤُونَ بِأَعْمَالِهم يَدْخُلُونَ مع القُرَّاءِ ولَيْسُوا مِنْهُمُ عنه أَيضاً . وقال أَبو خَيْرَةَ : الدَّسَّاسَةُ : شَحْمَةُ الأَرْضِ وهي العَنَمَة . قال الأَزْهَرِيُّ : وتُسَمِّيها العربُ : الحُلْكَةَ وَبناتِ النَّقَا تَغُوصُ في الرَّمْلِ كم يَغُوصُ الحُوتُ في الماءِ وبَها تُشَبَّهُ بَنَانُ العَذَارَى . والدَّسّاسُ : حَيَّةٌ خَبِيثَةٌ أَحْمَرُ كالدَّمِ مُحَدَّدُ الطَّرَفِيْنِ لا يُدْرَى أَيُّهما رأْسُه غلِيظُ الجِلْدِةِ لا يأْخُذ فيه الضَّرْبُ وليسَ بالضَّخمِ غَلِيظٌ . قال : وهي النَّكَّازُ . قال . الأَزْهَرِيُّ : هكذا قرأْتُه بخَطِّ شَمِرٍ . وقال ابن دُرَيْدٍ : وهو ضَرْبٌ من الحَيَّاتِ ولم يُحَلِّه . وقال أَبو عَمْرو : الدَّسّاسُ في الحَيَّاتِ : هو الذي لا يُدْرَى أَيُّ طَرَفَيْهِ رأْسُه وهو أَخْبَثُ الحَيَّاتِ يَنْدَسُّ في التُّرَابِ فلا يَظْهَر للشَّمْسِ وهو على لونِ القُلْبِ من الذَّهَبِ المُحَلَّى . الدُّسَّةُ بالضَّمِّ : لُعْبَةٌ لِصِبْيَانِ الأَعْرَابِ . ودَسَّ الشيءَ يَدُسُّه دَسّاً ودَسَّسَه ودَسَّاهُ - الأَخِيرَةُ على البَدَلِ كَرَاهِيةَ التَّضْعِيف - ومنه قولُه تَعَالَى : " وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا " أُبْدِلَتْ بعضُ سِيناتِهَا ياءً كتَظَنَّيْتُ في تَظَنَّنْتُ من الظَّنِّ لأَنَّ البَخِيلَ يُخْفِي مَنْزِلَه ومالَه والسَّخِيُّ يُبْرِزُ مَنْزِلَه فيَنْزِلُ عَلَى الشَّرَفِ من الأَرْض لِئلاَّ يَستَتِرَ عَلَى الضِّيفانِ ومَنْ أَرادَه ولكلٍّ وَجْهٌ . قاله الفَرَّاء والزَّجَّاج . أَو مَعْنَاه : أَفْلَح مَن جَعَلَ نَفْسَه زَكِيَّةً مُؤْمِنَةً وخاب مَن دَسَّ نَفْسَه مع الصّالِحِينَ وليسَ مِنْهُم كذا نَقَلَه ثَعْلَبٌ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . أَو مَعْنَاه : خَابَتْ نَفْسٌ دَسَّاها اللهُ تَعَالى . قالَهُ الفَرَّاءُ . أَو المعنَى : دَسَّاها : جَعَلَها خَسِيسَةً قَلِيلَةً بالعَمَلِ الخَبِيثِ . ويُقَال : خابَ مَنْ دَسَّ نَفْسَه فأَخْمَلَهَا بتَرْكِ الصَّدَقَةِ والطَّاعَةِ . وانْدَسَّ : انْدَفَنَ وقد دَسَّهُ . ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : العَرْقُ دَسَّاسٌ أَي دَخّالُ . وقيل : دَسَّهُ دَسًّا إِذا أَدْخَله بقُوَّةٍ وقَهْرٍ . والدَّسِيسُ : إِخْفَاءُ المَكْرِ . وانْدَسَّ فُلانٌ إِلى فُلانٍ يَأْتِيهِ بالنَّمَائِمِ وهو مَجَازٌ وهي الدَّسِيسَةُ . والدَّسُّ : نَفْسُ الهِنَاءِ الّذِي تُطْلَى به أَرْفَاغُ الإِبِلِ وبَعِيرٌ مَدْسُوسٌ . وقد دَسَّه دَسًّا : لَمْ يَبَالغْ في هِنَائِه . قال ذُو الرُّمَّة :
تَبَيَّنَّ بَرَّاقَ السَّرَاةِ كَأَنَّهُ ... فَنِيقُ هِجَانٍ دُسَّ مِنْهُ المَسَاعِرُ ومن أَمْثَالهم : لَيْسَ الهِنَاءُ الدَّسِّ . المَعْنَى : أَنَّ البَعِيرَ إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ مِن هِنائِه على مَوْضِعِ الجَرَبِ ولكِن يُعَمُّ بالهِنَاءِ جَمِيعُ جِلْدِه ؛ لئلاَّ يَتَعَدَّى الجَرَبُ مَوْضِعَه فيَجْرَبَ مَوْضِعٌ آخَرُ . يُضْرَبُ للرَّجُلِ يَقْتَصِرُ مِن قَضَاءِ حاجةِ صاحِبِهِ عَلَى ما يَتَبَلَّغُ بهِ ولا يُبَالِغُ فيها

##### Türkçe

دسس
**دَسَّ - يَدُسُّ**
**دَسَّ - يَدُسُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içine: hakikatini gizlemek için onu gömer: izlerini gizlemek için bir şeyi çamurumsu pisliğe veya toprağa gömer.

Ve lafız, “toprak ve çamurla örtme, gömme ve kabir” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَبَرَ- يَقْبِرُ** (**قَبَرَ - يَقْبُرُ**), **جَدَثَ - يَجْدِثُ**, **رَسَّ - يَرُسُّ**, **وَأدَ - يَئِدُ**, **لَاطَ - يَلُوْطُ**, **دَسَّ - يَدُسُّ**

Lafız bakımından ayırır:
**دَسَّ - يَدُسُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içine: hakikatini gizlemek için onu gömer: izlerini gizlemek için bir şeyi çamurumsu pisliğe veya toprağa gömer.
**دَسَى - يَدْسَى** (**دَسَا - يَدْسُو**) + varlık: kirlenir, pislenir ve çamura ve pisliğe bulanır; ta ki artık hakikati ve aslı belli olmaz.

Onu gömer.

**الوأد**: toprağa gömme. ﴿Ve diri diri gömülen sorulduğu zaman (8)﴾ **التكوير** ﴿Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir; onu aşağılık üzere tutacak mı yoksa onu toprağa mı gömecek? Dikkat edin, ne kötü hükmediyorlar (59)﴾ **النحل**

Tefsirde geldi: **يدسه**: yani onu gizler.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**دسس**] د س س: **دَسَّ** şeyi toprağa: onu onda gizledi; ve babı **رد**’dir.

Râgıb
**دس**
- **الدس**: bir tür zorlama ile şeyi şeyin içine sokmak. Denir: “Onu soktum, o da sokuldu”; ve deve **الهناء** ile sokuldu ( **الهناء**: katrandan bir tür. Bak: **اللسان** (هنئ) ); ve denildi: **الهناء** sokma ile değildir (bak: **المجمل** 2/317; **والأمثال** s. 230). Allah Teâlâ buyurdu: }Onu toprağa mı gömer{ [**النحل**/59].

Lisân’ın özeti
1. **الدَّسُّ**: şeyi altından içeri sokmak; **دَسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**; böylece **انْدَسَّ**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**.
2. “Dayıyı seçkin tutunuz; çünkü damar **دَسَّاسٌ**’dır”; yani içeri giricidir; çünkü gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker.
3. Ve **دسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman.
4. **الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir.
5. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu onda gizledim; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Onu toprağa mı gömer”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Allah azze ve celle bununla, onların diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o dişidir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözündeki “**ما**” lafzına döndürdü: “Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir”; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” deseydi caiz olurdu.
6. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesi. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** casusa benzer; ve denir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir.
7. “Kuşkusuz onu arındıran felah buldu; onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı”; der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine sokup da onlardan olmayan ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı).
8. Ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Leys:
9. Ve **دَسَّاها**, “**دَسَّسْتُ**”ten (gelmiştir); bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir.
10. Ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini gizler.

Lisânü’l-Arab
● - **دسس**: **الدَّسُّ**: şeyi altından içeri sokmak; **دَسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**; böylece **انْدَسَّ**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Hadiste: “Dayıyı seçkin tutunuz; çünkü damar **دَسَّاسٌ**’dır”; yani içeri giricidir; çünkü gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker. Ve **دسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman. Aziz tenzilde: “Kuşkusuz onu arındıran felah buldu; onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı”; der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine sokup da onlardan olmayan ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı). Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye Yüce Allah’ın “Onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı” sözünün tefsirini sordum; dedi ki: manası, nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan olmayan kimsedir. Dedi: Ferrâ dedi: Allah azze ve celle’nin **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı. Ve denir: nefsini **دَسَّى** eden ziyana uğradı; böylece onu sadakayı ve itaati terk etmekle değersizleştirdi. Dedi: ve **دَسَّاها**, “**دَسَّسْتُ**”ten (gelmiştir); bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir; tıpkı “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, **الظن**’den “**تَظَنَّنْتُ**” yerine. Dedi: ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Leys: **الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu onda gizledim; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Onu toprağa mı gömer”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Allah azze ve celle bununla, onların diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o dişidir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözündeki “**ما**” lafzına döndürdü: “Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir”; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” deseydi caiz olurdu. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesi. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** casusa benzer; ve denir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّسِيسُ**: ilacın söküp atamadığı **الصُّنان**’dır. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmıştır. Ve **الدُّسُسُ**: pis, ağır kokulu **الأَصِنَّة**’lerdir. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki kurrâ değillerdir. Ve **دَسَّ** deveyi **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onun **هَنْئ**’inde aşırıya gitmedi. Ve deve **دُسَّ** edildi: **مَساعِر**’leri şişti; onlar onun **أَرْفاغ**’ları ve koltuk altlarıdır. Asma‘î: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olursa “onun **مِساعِر**’lerinde uyuzdan bir şey var” denir; o yer **الهِناء** ile sıvanınca “**دُسَّ**” denir; o da **مَدْسُوس**’tur. Zû’r-Rumme dedi:
“**تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ**”
İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu “**فَنِيقُ هِجانٍ**”dır. Dedi: “**قريع هجان**”a gelince, bu beyitten önce beyitlerle gelmiştir; o da:
“**وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ**”
Ve “**تَبَيَّنَ**” sözü: onda, daha önce zikri geçen bir binekli topluluğa dönen bir zamir vardır. Ve **بَرَّاق السَّراة**: bununla yaban öküzünü kastetti. Ve **السَّراة**: sırt. Ve **الفَنِيق**: ikram edilen erkek deve. Ve **الهِجان**: değerli develer. Ve deve **دُسَّ** edilir: **الهِناء** ile hafif bir sıvama ile sıvandığı zaman. Ve **المساعِر**: koltuk altlarının ve uylukların kökleridir. Yaban öküzünü, uyluklarının köklerinde **المَهْنُوء** olan **الفنيق**’e benzetti; bacaklarındaki siyahlık sebebiyle. Ve **الجافر**: çiftleşmeden kesilmiş olan. Ve **الشَّوْل**: kuyruğunu kaldırmış, doğumundan yedi ay veya sekiz ay geçmiş, böylece sütü kurumuş ve memesi yükselmiş olan **شائلَة**’nin çoğuludur. Ve “**عارَضَ الشَّوْلَ**”: onu takip etmedi. Ve develerin **أَرْفاغ**’larına sürülen **الهِناء** için de **الدَّسُّ** denir; bundan da mesel: “**ليس الهِناءُ بالدَّسِّ**”; mana: deve **مَساعِر**’lerinde uyuz olunca, onun **هِنائ**’inden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye bütün derisi **الهِناء** ile kaplanır; sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla idare edecek kadarına yetinip onda aşırıya gitmeyen adam için mesel olarak vurulur. Ve **الدَّسَّاسَةُ**: toprağın altına **انْدِساساً** sokulan, yani gömülen, sağır bir yılandır. Ve denildi: o, yerin yağıdır; o da **الغَثِمَة**’dir. Ezherî dedi: Araplar ona **الحُلُكَّى** ve **بناتِ النَّقا** derler; kumda, balığın suda daldığı gibi dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir; ve “**بنات النَّقا**” denir. Zû’r-Rumme’nin şu sözünde kastettiği de odur:
“**بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ**”
Ve **الدَّسَّاسُ**: iki ucu sivri, başı hangisi bilinmeyen, sanki kan gibi kırmızı, derisi kalın, darbenin işlemediği, iri kalın olmayan bir yılandır. Dedi: o, **النَّكَّاز**’dır. Ezherî, Şemir’in hattıyla onu böyle okudu. İbn Düreyd dedi: o, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr: yılanlarda **الدَّسَّاسُ**, başı hangi ucu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa sokulur da güneşe görünmez; o, süslü altından **القُلْب** rengi üzeredir. Ve **الدُّسَّة**: bedevî çocukları için bir oyundur.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**دس**) **الدال** ve **السين** ikilemede ve mutabakatta tek bir asıldır; şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delalet eder. Denir: “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa; onu **أدُسُّه** **دَسّاً**.” Allah Teâlâ dedi: ﴿Onu aşağılık üzere tutacak mı yoksa onu toprağa mı gömecek﴾ [**النحل** 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
“**دُسَّ البَعيرُ**” sözlerine gelince, onda iki söz vardır; her biri babın kıyasındandır.
Bunlardan biri: onda uyuzdan az bir şey olmasıdır. Eğer böyle ise, çünkü o uyuz, içeri sokulmuş hafif şey gibidir. Diğer söz: **الهِنَاء**’ın devenin **مَسَاعِر**’lerine konulmasıdır. Ve babdan: **الدَّسيس**([4]). Ve onların “**العِرْق دَسَّاس**” sözleri; çünkü o gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker.

Kâmûsü’l-muhît:
**الدَّسُّ**: gizlemedir; ve şeyin şeyin altında gömülmesidir; **الدِّسِيسَى** gibi. Ve **الدَّسِيسُ**: ilacın söküp atamadığı **الصُّنَان**’dır; ve haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve kızartılmıştır. Ve **الدُسُسُ**, iki ötre ile: ağır kokulu **الأصِنَّة**’lerdir; ve amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değillerdir. Ve **الدَّسَّاسَةُ**: yerin yağıdır. Ve **الدَّسَّاسُ**: habis bir yılandır; o, **النَّكَّاز**’dır. Ve **الدُّسَّةُ**, ötre ile: bir oyundur. Ve “**قد خابَ من دَسَّاها**”: yani **دَسَّسَها**; “**تَظَنَّيْتُ**” gibi, “**تَظَنَّنْتُ**”te; çünkü cimri evini ve malını gizler; yahut manası: nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan değildir; yahut: Allah’ın **دَسَّاهَا** ettiği nefis ziyana uğradı. Ve **انْدَسَّ**: gömüldü.

Tâcü’l-arûs:
د س س
**الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir; Leys söyledi. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu gizledim. Ve **الدَّسُّ** ayrıca: şeyin şeyin altında gömülmesi ve onun içeri sokulmasıdır; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “**أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ**”: yani onu gömer; yani **الموؤُودَة**’yi; zamiri lafzına döndürdü. Ezherî söyledi; **الدِّسِّيسَى** gibi, **خِصِّيصَى** gibi. Ve **الدَّسِيس** **أَمِير** gibi: ilacın söküp atamadığı **الصُّنَان**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الدَّسِيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; o, **المُتَحَسِّس**’e benzer. Ve denilir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir. Ve avam ona **الدّاسُوسَ** adını verir. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmıştır; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **الدُّسُسُ** iki ötre ile: ağır kokulu **الأَصِنَّة**’lerdir; ondan da. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değillerdir; ondan da. Ebû Hayra dedi: **الدَّسَّاسَةُ**: yerin yağıdır; o, **العَنَمَة**’dir. Ezherî dedi: Araplar ona **الحُلْكَةَ** ve **بناتِ النَّقَا** adını verir; kumda, balığın suda daldığı gibi dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir. Ve **الدَّسّاسُ**: habis bir yılandır; kan gibi kırmızı, iki ucu sivri, başı hangisi bilinmez; derisi kalın, darbe işlemez; iri kalın değildir. Dedi: o, **النَّكَّاز**’dır. Ezherî dedi: Şemir’in hattıyla onu böyle okudum. İbn Düreyd dedi: o, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr dedi: yılanlarda **الدَّسّاسُ**, başı hangi ucu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa sokulur da güneşe görünmez; o, süslü altından **القُلْب** rengi üzeredir. **الدُّسَّةُ** ötre ile: bedevî çocukları için bir oyundur. Ve **دَسَّ** şeyi **يَدُسُّه** **دَسّاً**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاهُ**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Bundan da Yüce Allah’ın sözü: “**وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا**”; onun bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir; tıpkı **الظَّنِّ**’den “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, “**تَظَنَّنْتُ**” yerine; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Ferrâ ve Zeccâc söyledi. Yahut manası: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan olmayan ziyana uğradı; Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den naklettiği gibi. Yahut manası: Allah Teâlâ’nın **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı; Ferrâ söyledi. Yahut mana: **دَسَّاها**: onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı). Ve denilir: nefsini **دَسَّ** eden ziyana uğradı; böylece onu sadakayı ve itaati terk etmekle değersizleştirdi. Ve **انْدَسَّ**: gömüldü; onu **دَسَّهُ** etmiş (olur). Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **العَرْقُ دَسَّاسٌ**; yani içeri girici. Ve denildi: onu **دَسَّهُ** **دَسًّا**: onu kuvvet ve kahırla içeri soktuğu zaman. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesidir. Ve falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir; bu mecazdır; o da **الدَّسِيسَةُ**’dir. Ve **الدَّسُّ**: develerin **أَرْفَاغ**’larına sürülen **الهِنَاءِ**’ın kendisidir; ve deve **مَدْسُوس**’tur. Ve onu **دَسَّهُ** **دَسًّا**: onun **هِنَائ**’inde aşırıya gitmedi. Zû’r-Rumme dedi:
“**تَبَيَّنَّ بَرَّاقَ السَّرَاةِ كَأَنَّهُ ... فَنِيقُ هِجَانٍ دُسَّ مِنْهُ المَسَاعِرُ**”
Ve onların mesellerindendir: “**لَيْسَ الهِنَاءُ الدَّسِّ**”. Mana: deve **مَساعِر**’lerinde uyuz olunca, onun **هِنائ**’inden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye bütün derisi **الهِنَاءِ** ile kaplanır. Sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla idare edecek kadarına yetinip onda aşırıya gitmeyen adam için vurulur.
