# دسس — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: دسس

دسس
دَسَّ - يَدُسُّ
دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
يفرق لفظاً:
دَسَّ - يَدُسُّ + كائن + شيئاً + في شيء: يدفنه ليخفي حقيقته: يدفن شيئاً في وخم أو تراب ليخفي معالمه
دَسَى - يَدْسَى (دَسَا - يَدْسُو) + الكائن: يتلوث ويتدنس ويتمرغ بالوحل والقذر، حتى لا تعود تبين حقيقته وأصله
يدسه
الوأد : الدس في التراب	﴿وإذا الموءودة سئلت (8)﴾ التكوير ﴿يتوارى من القوم من سوء ما بشر به أيمسكه على هون أم يدسه في التراب ألا ساء ما يحكمون(59)﴾ النحل
جاء في التفسير: يدسه: أي يخفيه
مختار الصحاح
● [دسس] د س س: دَسَّ الشيء في التراب أخفاه فيه وبابه رد
الراغب
دس
- الدس: إدخال الشيء في الشيء بضرب من الإكراه. يقال: دسسته فدس وقد دس البعير بالهناء (الهناء: ضرب من القطران. انظر: اللسان (هنئ) )، وقيل: ليس الهناء بالدس (انظر: المجمل 2/317؛ والأمثال ص 230)، قال الله تعالى: }أم يدسه في التراب{ [النحل/59].
ملخص اللسان
1.     الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه
2.     اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في  خَفاءٍ ولُطْفٍ.
3. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر  وقوَّة
4.     الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ.
5.     ودَسَسْتُ الشيء  في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي  يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا  يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة  ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه  على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.
6.     والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك  بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان  يأْتيه بالنمائم.
7.     قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛  يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير  وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث
8.  ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل  على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ.  الليث:
9.     ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها  ياء
10.                        ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله
لسان العرب
● - دسس: الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ  ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث:  اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في  خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر  وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛  يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير  وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. قال ثعلب:  سأَلت ابن الأَعرابي عن تفسير قوله تعالى: وقد خابَ من دَسَّاها، فقال:  معناه من دسَّ نَفْسَه مع الصالحين وليس هو منهم. قال: وقال الفراء خابت نفس  دَسَّاها اللَّه عز وجل، ويقال: قد خاب من دَسَّى نَفْسَه فأَخْمَلَها  بترك الصدقة والطاعة، قال: ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها  ياء كما يقال تَظَنَّيْتُ من الظَنِّ، قال: ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها  لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل  على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ.  الليث: الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ. ودَسَسْتُ الشيء  في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي  يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا  يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة  ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه  على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.  والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك  بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان  يأْتيه بالنمائم. ابن الأَعرابي: الدَّسِيسُ الصُّنانُ الذي لا يَقْلَعُه  الدواء.والدَّسِيسُ: المَشْوِيُّ. والدُّسُسُ: الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ  الفائحة. والدُّسُسُ: المُراؤُون بأَعمالهم يدخلون مع القُرَّاء وليسوا  قُرَّاءً.  ودَسَّ البعيرَ يَدُسُّه دَسّاً: لم يبالغ في هَنْئه. ودُسَّ البعيرُ:  وَرِمَتْ مَساعِرُه، وهي أَرْفاغُه وآباطه. الأَصمعي: إِذا كان بالبعِير  شيء خفيف من الجرب قيل به شيء من جَرَب في مِساعِرِه، فإِذا طلي ذلك  الموضع بالهِناءِ قيل: دُسَّ، فهو مَدْسُوس؛ قال ذو الرمة:  تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه  قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ  قال ابن بري: صواب إِنشاده فَنِيقُ هِجانٍ، قال: وأَما قريع هجان فقد  جاء قبل هذا البيت بأَبيات وهو:  وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه  قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ  وقوله تَبَيَّنَ: فيه ضمير يعود على ركب تقدم ذكرهم. وبَرَّاق  السَّراةٍ: أَراد به الثور الوَحْشِيُّ. والسَّراةُ: الظهر. والفَنِيقُ: الفحلُ  المُكْرَمُ. والهِجانُ: الإِبل الكرامُ. ودُسَّ البَعِيرُ إِذا طُليَّ  بالهِناء طَلْياً خفيفاً. والمساعِرُ: أُصول الآباط والأَفخاذ، وإِنما شبه  الثور بالفنيق المَهْنُوءِ في أُصول أَفخاذه لأَجل السواد الذي في قوائمه.  والجافر: المنقطع عن الضِّرابِ، والشَّوْل: جمع شائلَةٍ التي شالَتْ  بأَذنابها وأَتى عليها من نتَاجها سبعة أَشهر أَو ثمانية فَجَفَّ لَبَنُها  وارتفع ضَرْعُها. وعارَضَ الشَّوْلَ: لم يَتْبَعْها. ويقال للهِناء الذي  يُطْلَى به أَرْفاغُ الإِبل الدَّسُّ أَيضاً؛ ومنه المثل: ليس الهِناءُ  بالدَّسِّ؛ المعنى أَن البعير إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ من  هِنائِه على موضع الجَرَبِ ولكن يُعَمُّ بالهِناءِ جميعُ جلده لئلا يتعدّى  الجَرَبُ موضِعَه فَيَجْرَبَ موضعٌ آخرُ؛ يضرب مثلاً للرجل يَقْتصِرُ من  قضاء حاجة صاحبه على ما يَتَبَلَّغ به ولا يبالغ فيها.  والدَّسَّاسَةُ: حَيَّة صَمَّاء تَنْدَسُّ تحت التراب انْدِساساً أَي  تَنْدَفِنُ، وقيل: هي شحمة الأَرض، وهي الغَثِمَةُ أَيضاً. قال الأَزهري:  والعرب تسميها الحُلُكَّى وبناتِ النَّقا تَغُوصُ في الرمل كما يغوص الحوت  في الماء، وبها يُشَبَّه بَنانُ العَذارَى ويقال بنات النَّقا؛ وإِياها  أَراد ذو الرمة بقوله:  بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ  والدَّسَّاسُ: حَيَّة أَحمر كأَنه الدم مُحَدَّدُ الطرفين لا يُدْرَى  أَيهما رأْسه، غليظُ الجِلْدة يأْخذ فيه الضَّرْبُ وليس بالضخم الغليظ،  قال: وهو النَّكَّازُ، قرأَه الأَزهري بخط شَمِر؛ وقال ابن دريد: هو ضَرْبٌ  من الحيات فلم يُحَلِّه. أَبو عمرو: الدَّسَّاسُ من الحيات الذي لا يدرى  أَيُّ طرفيه رأْسه، وهو أَخبث الحيات يَنْدَسُّ في التراب فلا يظهر  للشمس، وهو على لون القُلْبِ من الذهب المُحَلَّى.  والدُّسَّة: لعبة لصبيان الأَعراب.
مقاييس اللغة:
(دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى:﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
القاموس المحيط:
الدَّسُّ الإِخْفَاءُ، ودَفْنُ الشيءِ تحتَ الشيءِ، كالدِّسِيسَى. والدَّسِيسُ الصُّنَانُ لا يَقْلَعُهُ الدَّوَاءُ، ومَن تَدُسُّهُ ليأتِيكَ بالأخْبَارِ، والمَشويُّ. والدُسُسُ، بضمتين الأصِنَّةُ الفائِحَةُ، والمُرَاؤونَ بأعمالِهِمْ، يَدْخُلُونَ مع القُرَّاءِ ولَيْسُوا منهم. والدَّسَّاسَةُ شَحْمَةُ الأرضِ. والدَّسَّاسُ حَيَّةٌ خبيثةٌ، وهي النَّكَّازُ. والدُّسَّةُ، بالضم لُعْبَةٌ. و " قد خابَ من دَسَّاها " ، أي دَسَّسَها، كَتَظَنَّيْتُ في تَظَنَّنْتُ، لأنَّ البخيلَ يُخْفِي مَنْزِلَهُ ومالَهُ، أو مَعْنَاهُ دَسَّ نَفْسَهُ مع الصَّالحِينَ وَلَيْسَ منهم، أو خابَتْ نَفْسٌ دَسَّاهَا اللّهُ. وانْدَسَّ انْدَفَنَ.
تاج العروس:
د س س
الدَّسُّ : دَسُّكَ شَيْئاً تحتَ شَيْءٍ وهو : الإِخْفَاءُ قاله اللَّيْثُ . ودَسَسْتُ الشْيءَ في التُّرابِ : أَخْفَيْتهُ . والدَّسُّ أَيضاً : دَفْنُ الشيْءِ تحتَ الشيْءِ وإِدْخَالُه ومنه قوله تَعالَى : " أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ " أَي يَدْفِنُه أَي الموؤُودَة ورَدَّ الضَّمِيرَ على لفظِه . قالَهُ الأَزْهَرِيُّ كالدِّسِّيسَى كخِصِّيصَى . والدَّسِيس كأَمِيرٍ : الصُّنَانُ الذي لا يَقْلَعُه الدَّوَاءُ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . والدَّسِيسُ : مَنْ تَدُسُّه لِيَأْتِيَكَ بالأَخْبَارِ وهو شَبِيهُ المُتَحَسِّس . ويُقَال : انْدَسَّ فُلانٌ إلى فُلانٍ يأْتِيهِ بِالنَّمائمِ . والعامَّةُ يُسَمُّونه الدّاسُوسَ . والدَّسِيسُ : المَشْوِيُّ عن ابن الأَعْرَابِيِّ
والدُّسُسُ بضَمَّتَيْن : الأَصِنَّةُ الدِّفِرَة الفائِحِةُ عنه أَيضاً . والدُّسُسُ : المُرَاؤُونَ بِأَعْمَالِهم يَدْخُلُونَ مع القُرَّاءِ ولَيْسُوا مِنْهُمُ عنه أَيضاً . وقال أَبو خَيْرَةَ : الدَّسَّاسَةُ : شَحْمَةُ الأَرْضِ وهي العَنَمَة . قال الأَزْهَرِيُّ : وتُسَمِّيها العربُ : الحُلْكَةَ وَبناتِ النَّقَا تَغُوصُ في الرَّمْلِ كم يَغُوصُ الحُوتُ في الماءِ وبَها تُشَبَّهُ بَنَانُ العَذَارَى . والدَّسّاسُ : حَيَّةٌ خَبِيثَةٌ أَحْمَرُ كالدَّمِ مُحَدَّدُ الطَّرَفِيْنِ لا يُدْرَى أَيُّهما رأْسُه غلِيظُ الجِلْدِةِ لا يأْخُذ فيه الضَّرْبُ وليسَ بالضَّخمِ غَلِيظٌ . قال : وهي النَّكَّازُ . قال . الأَزْهَرِيُّ : هكذا قرأْتُه بخَطِّ شَمِرٍ . وقال ابن دُرَيْدٍ : وهو ضَرْبٌ من الحَيَّاتِ ولم يُحَلِّه . وقال أَبو عَمْرو : الدَّسّاسُ في الحَيَّاتِ : هو الذي لا يُدْرَى أَيُّ طَرَفَيْهِ رأْسُه وهو أَخْبَثُ الحَيَّاتِ يَنْدَسُّ في التُّرَابِ فلا يَظْهَر للشَّمْسِ وهو على لونِ القُلْبِ من الذَّهَبِ المُحَلَّى . الدُّسَّةُ بالضَّمِّ : لُعْبَةٌ لِصِبْيَانِ الأَعْرَابِ . ودَسَّ الشيءَ يَدُسُّه دَسّاً ودَسَّسَه ودَسَّاهُ - الأَخِيرَةُ على البَدَلِ كَرَاهِيةَ التَّضْعِيف - ومنه قولُه تَعَالَى : " وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا " أُبْدِلَتْ بعضُ سِيناتِهَا ياءً كتَظَنَّيْتُ في تَظَنَّنْتُ من الظَّنِّ لأَنَّ البَخِيلَ يُخْفِي مَنْزِلَه ومالَه والسَّخِيُّ يُبْرِزُ مَنْزِلَه فيَنْزِلُ عَلَى الشَّرَفِ من الأَرْض لِئلاَّ يَستَتِرَ عَلَى الضِّيفانِ ومَنْ أَرادَه ولكلٍّ وَجْهٌ . قاله الفَرَّاء والزَّجَّاج . أَو مَعْنَاه : أَفْلَح مَن جَعَلَ نَفْسَه زَكِيَّةً مُؤْمِنَةً وخاب مَن دَسَّ نَفْسَه مع الصّالِحِينَ وليسَ مِنْهُم كذا نَقَلَه ثَعْلَبٌ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . أَو مَعْنَاه : خَابَتْ نَفْسٌ دَسَّاها اللهُ تَعَالى . قالَهُ الفَرَّاءُ . أَو المعنَى : دَسَّاها : جَعَلَها خَسِيسَةً قَلِيلَةً بالعَمَلِ الخَبِيثِ . ويُقَال : خابَ مَنْ دَسَّ نَفْسَه فأَخْمَلَهَا بتَرْكِ الصَّدَقَةِ والطَّاعَةِ . وانْدَسَّ : انْدَفَنَ وقد دَسَّهُ . ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : العَرْقُ دَسَّاسٌ أَي دَخّالُ . وقيل : دَسَّهُ دَسًّا إِذا أَدْخَله بقُوَّةٍ وقَهْرٍ . والدَّسِيسُ : إِخْفَاءُ المَكْرِ . وانْدَسَّ فُلانٌ إِلى فُلانٍ يَأْتِيهِ بالنَّمَائِمِ وهو مَجَازٌ وهي الدَّسِيسَةُ . والدَّسُّ : نَفْسُ الهِنَاءِ الّذِي تُطْلَى به أَرْفَاغُ الإِبِلِ وبَعِيرٌ مَدْسُوسٌ . وقد دَسَّه دَسًّا : لَمْ يَبَالغْ في هِنَائِه . قال ذُو الرُّمَّة :
تَبَيَّنَّ بَرَّاقَ السَّرَاةِ كَأَنَّهُ ... فَنِيقُ هِجَانٍ دُسَّ مِنْهُ المَسَاعِرُ ومن أَمْثَالهم : لَيْسَ الهِنَاءُ الدَّسِّ . المَعْنَى : أَنَّ البَعِيرَ إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ مِن هِنائِه على مَوْضِعِ الجَرَبِ ولكِن يُعَمُّ بالهِنَاءِ جَمِيعُ جِلْدِه ؛ لئلاَّ يَتَعَدَّى الجَرَبُ مَوْضِعَه فيَجْرَبَ مَوْضِعٌ آخَرُ . يُضْرَبُ للرَّجُلِ يَقْتَصِرُ مِن قَضَاءِ حاجةِ صاحِبِهِ عَلَى ما يَتَبَلَّغُ بهِ ولا يُبَالِغُ فيها

### Türkçe

دسس
**دَسَّ - يَدُسُّ**
**دَسَّ - يَدُسُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içine: hakikatini gizlemek için onu gömer: izlerini gizlemek için bir şeyi çamurumsu pisliğe veya toprağa gömer.

Ve lafız, “toprak ve çamurla örtme, gömme ve kabir” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَبَرَ- يَقْبِرُ** (**قَبَرَ - يَقْبُرُ**), **جَدَثَ - يَجْدِثُ**, **رَسَّ - يَرُسُّ**, **وَأدَ - يَئِدُ**, **لَاطَ - يَلُوْطُ**, **دَسَّ - يَدُسُّ**

Lafız bakımından ayırır:
**دَسَّ - يَدُسُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içine: hakikatini gizlemek için onu gömer: izlerini gizlemek için bir şeyi çamurumsu pisliğe veya toprağa gömer.
**دَسَى - يَدْسَى** (**دَسَا - يَدْسُو**) + varlık: kirlenir, pislenir ve çamura ve pisliğe bulanır; ta ki artık hakikati ve aslı belli olmaz.

Onu gömer.

**الوأد**: toprağa gömme. ﴿Ve diri diri gömülen sorulduğu zaman (8)﴾ **التكوير** ﴿Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir; onu aşağılık üzere tutacak mı yoksa onu toprağa mı gömecek? Dikkat edin, ne kötü hükmediyorlar (59)﴾ **النحل**

Tefsirde geldi: **يدسه**: yani onu gizler.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**دسس**] د س س: **دَسَّ** şeyi toprağa: onu onda gizledi; ve babı **رد**’dir.

Râgıb
**دس**
- **الدس**: bir tür zorlama ile şeyi şeyin içine sokmak. Denir: “Onu soktum, o da sokuldu”; ve deve **الهناء** ile sokuldu ( **الهناء**: katrandan bir tür. Bak: **اللسان** (هنئ) ); ve denildi: **الهناء** sokma ile değildir (bak: **المجمل** 2/317; **والأمثال** s. 230). Allah Teâlâ buyurdu: }Onu toprağa mı gömer{ [**النحل**/59].

Lisân’ın özeti
1. **الدَّسُّ**: şeyi altından içeri sokmak; **دَسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**; böylece **انْدَسَّ**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**.
2. “Dayıyı seçkin tutunuz; çünkü damar **دَسَّاسٌ**’dır”; yani içeri giricidir; çünkü gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker.
3. Ve **دسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman.
4. **الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir.
5. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu onda gizledim; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Onu toprağa mı gömer”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Allah azze ve celle bununla, onların diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o dişidir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözündeki “**ما**” lafzına döndürdü: “Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir”; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” deseydi caiz olurdu.
6. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesi. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** casusa benzer; ve denir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir.
7. “Kuşkusuz onu arındıran felah buldu; onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı”; der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine sokup da onlardan olmayan ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı).
8. Ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Leys:
9. Ve **دَسَّاها**, “**دَسَّسْتُ**”ten (gelmiştir); bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir.
10. Ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini gizler.

Lisânü’l-Arab
● - **دسس**: **الدَّسُّ**: şeyi altından içeri sokmak; **دَسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**; böylece **انْدَسَّ**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Hadiste: “Dayıyı seçkin tutunuz; çünkü damar **دَسَّاسٌ**’dır”; yani içeri giricidir; çünkü gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker. Ve **دسَّه** onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman. Aziz tenzilde: “Kuşkusuz onu arındıran felah buldu; onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı”; der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine sokup da onlardan olmayan ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı). Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye Yüce Allah’ın “Onu **دَسَّاها** eden ziyana uğradı” sözünün tefsirini sordum; dedi ki: manası, nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan olmayan kimsedir. Dedi: Ferrâ dedi: Allah azze ve celle’nin **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı. Ve denir: nefsini **دَسَّى** eden ziyana uğradı; böylece onu sadakayı ve itaati terk etmekle değersizleştirdi. Dedi: ve **دَسَّاها**, “**دَسَّسْتُ**”ten (gelmiştir); bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir; tıpkı “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, **الظن**’den “**تَظَنَّنْتُ**” yerine. Dedi: ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Leys: **الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu onda gizledim; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Onu toprağa mı gömer”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Allah azze ve celle bununla, onların diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o dişidir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözündeki “**ما**” lafzına döndürdü: “Kavminden, kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden gizlenir”; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” deseydi caiz olurdu. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesi. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** casusa benzer; ve denir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّسِيسُ**: ilacın söküp atamadığı **الصُّنان**’dır. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmıştır. Ve **الدُّسُسُ**: pis, ağır kokulu **الأَصِنَّة**’lerdir. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki kurrâ değillerdir. Ve **دَسَّ** deveyi **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onun **هَنْئ**’inde aşırıya gitmedi. Ve deve **دُسَّ** edildi: **مَساعِر**’leri şişti; onlar onun **أَرْفاغ**’ları ve koltuk altlarıdır. Asma‘î: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olursa “onun **مِساعِر**’lerinde uyuzdan bir şey var” denir; o yer **الهِناء** ile sıvanınca “**دُسَّ**” denir; o da **مَدْسُوس**’tur. Zû’r-Rumme dedi:
“**تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ**”
İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu “**فَنِيقُ هِجانٍ**”dır. Dedi: “**قريع هجان**”a gelince, bu beyitten önce beyitlerle gelmiştir; o da:
“**وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ**”
Ve “**تَبَيَّنَ**” sözü: onda, daha önce zikri geçen bir binekli topluluğa dönen bir zamir vardır. Ve **بَرَّاق السَّراة**: bununla yaban öküzünü kastetti. Ve **السَّراة**: sırt. Ve **الفَنِيق**: ikram edilen erkek deve. Ve **الهِجان**: değerli develer. Ve deve **دُسَّ** edilir: **الهِناء** ile hafif bir sıvama ile sıvandığı zaman. Ve **المساعِر**: koltuk altlarının ve uylukların kökleridir. Yaban öküzünü, uyluklarının köklerinde **المَهْنُوء** olan **الفنيق**’e benzetti; bacaklarındaki siyahlık sebebiyle. Ve **الجافر**: çiftleşmeden kesilmiş olan. Ve **الشَّوْل**: kuyruğunu kaldırmış, doğumundan yedi ay veya sekiz ay geçmiş, böylece sütü kurumuş ve memesi yükselmiş olan **شائلَة**’nin çoğuludur. Ve “**عارَضَ الشَّوْلَ**”: onu takip etmedi. Ve develerin **أَرْفاغ**’larına sürülen **الهِناء** için de **الدَّسُّ** denir; bundan da mesel: “**ليس الهِناءُ بالدَّسِّ**”; mana: deve **مَساعِر**’lerinde uyuz olunca, onun **هِنائ**’inden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye bütün derisi **الهِناء** ile kaplanır; sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla idare edecek kadarına yetinip onda aşırıya gitmeyen adam için mesel olarak vurulur. Ve **الدَّسَّاسَةُ**: toprağın altına **انْدِساساً** sokulan, yani gömülen, sağır bir yılandır. Ve denildi: o, yerin yağıdır; o da **الغَثِمَة**’dir. Ezherî dedi: Araplar ona **الحُلُكَّى** ve **بناتِ النَّقا** derler; kumda, balığın suda daldığı gibi dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir; ve “**بنات النَّقا**” denir. Zû’r-Rumme’nin şu sözünde kastettiği de odur:
“**بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ**”
Ve **الدَّسَّاسُ**: iki ucu sivri, başı hangisi bilinmeyen, sanki kan gibi kırmızı, derisi kalın, darbenin işlemediği, iri kalın olmayan bir yılandır. Dedi: o, **النَّكَّاز**’dır. Ezherî, Şemir’in hattıyla onu böyle okudu. İbn Düreyd dedi: o, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr: yılanlarda **الدَّسَّاسُ**, başı hangi ucu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa sokulur da güneşe görünmez; o, süslü altından **القُلْب** rengi üzeredir. Ve **الدُّسَّة**: bedevî çocukları için bir oyundur.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**دس**) **الدال** ve **السين** ikilemede ve mutabakatta tek bir asıldır; şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delalet eder. Denir: “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa; onu **أدُسُّه** **دَسّاً**.” Allah Teâlâ dedi: ﴿Onu aşağılık üzere tutacak mı yoksa onu toprağa mı gömecek﴾ [**النحل** 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
“**دُسَّ البَعيرُ**” sözlerine gelince, onda iki söz vardır; her biri babın kıyasındandır.
Bunlardan biri: onda uyuzdan az bir şey olmasıdır. Eğer böyle ise, çünkü o uyuz, içeri sokulmuş hafif şey gibidir. Diğer söz: **الهِنَاء**’ın devenin **مَسَاعِر**’lerine konulmasıdır. Ve babdan: **الدَّسيس**([4]). Ve onların “**العِرْق دَسَّاس**” sözleri; çünkü o gizlilik ve yumuşaklık içinde çeker.

Kâmûsü’l-muhît:
**الدَّسُّ**: gizlemedir; ve şeyin şeyin altında gömülmesidir; **الدِّسِيسَى** gibi. Ve **الدَّسِيسُ**: ilacın söküp atamadığı **الصُّنَان**’dır; ve haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; ve kızartılmıştır. Ve **الدُسُسُ**, iki ötre ile: ağır kokulu **الأصِنَّة**’lerdir; ve amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değillerdir. Ve **الدَّسَّاسَةُ**: yerin yağıdır. Ve **الدَّسَّاسُ**: habis bir yılandır; o, **النَّكَّاز**’dır. Ve **الدُّسَّةُ**, ötre ile: bir oyundur. Ve “**قد خابَ من دَسَّاها**”: yani **دَسَّسَها**; “**تَظَنَّيْتُ**” gibi, “**تَظَنَّنْتُ**”te; çünkü cimri evini ve malını gizler; yahut manası: nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan değildir; yahut: Allah’ın **دَسَّاهَا** ettiği nefis ziyana uğradı. Ve **انْدَسَّ**: gömüldü.

Tâcü’l-arûs:
د س س
**الدَّسُّ**: senin bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o da gizlemedir; Leys söyledi. Ve “**دَسَسْتُ** şeyi toprağa”: onu gizledim. Ve **الدَّسُّ** ayrıca: şeyin şeyin altında gömülmesi ve onun içeri sokulmasıdır; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “**أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ**”: yani onu gömer; yani **الموؤُودَة**’yi; zamiri lafzına döndürdü. Ezherî söyledi; **الدِّسِّيسَى** gibi, **خِصِّيصَى** gibi. Ve **الدَّسِيس** **أَمِير** gibi: ilacın söküp atamadığı **الصُّنَان**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الدَّسِيسُ**: haberleri sana getirsin diye soktuğun kimsedir; o, **المُتَحَسِّس**’e benzer. Ve denilir: falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir. Ve avam ona **الدّاسُوسَ** adını verir. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmıştır; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **الدُّسُسُ** iki ötre ile: ağır kokulu **الأَصِنَّة**’lerdir; ondan da. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değillerdir; ondan da. Ebû Hayra dedi: **الدَّسَّاسَةُ**: yerin yağıdır; o, **العَنَمَة**’dir. Ezherî dedi: Araplar ona **الحُلْكَةَ** ve **بناتِ النَّقَا** adını verir; kumda, balığın suda daldığı gibi dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir. Ve **الدَّسّاسُ**: habis bir yılandır; kan gibi kırmızı, iki ucu sivri, başı hangisi bilinmez; derisi kalın, darbe işlemez; iri kalın değildir. Dedi: o, **النَّكَّاز**’dır. Ezherî dedi: Şemir’in hattıyla onu böyle okudum. İbn Düreyd dedi: o, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr dedi: yılanlarda **الدَّسّاسُ**, başı hangi ucu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa sokulur da güneşe görünmez; o, süslü altından **القُلْب** rengi üzeredir. **الدُّسَّةُ** ötre ile: bedevî çocukları için bir oyundur. Ve **دَسَّ** şeyi **يَدُسُّه** **دَسّاً**; ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاهُ**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Bundan da Yüce Allah’ın sözü: “**وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا**”; onun bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir; tıpkı **الظَّنِّ**’den “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, “**تَظَنَّنْتُ**” yerine; çünkü cimri evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her birinin bir yönü vardır. Ferrâ ve Zeccâc söyledi. Yahut manası: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; nefsini salihlerle birlikte soktuğu hâlde onlardan olmayan ziyana uğradı; Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den naklettiği gibi. Yahut manası: Allah Teâlâ’nın **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı; Ferrâ söyledi. Yahut mana: **دَسَّاها**: onu alçak kıldı; kötü amelle az (kıldı). Ve denilir: nefsini **دَسَّ** eden ziyana uğradı; böylece onu sadakayı ve itaati terk etmekle değersizleştirdi. Ve **انْدَسَّ**: gömüldü; onu **دَسَّهُ** etmiş (olur). Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **العَرْقُ دَسَّاسٌ**; yani içeri girici. Ve denildi: onu **دَسَّهُ** **دَسًّا**: onu kuvvet ve kahırla içeri soktuğu zaman. Ve **الدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesidir. Ve falan falana **انْدَسَّ**, ona koğuculuklarla gelir; bu mecazdır; o da **الدَّسِيسَةُ**’dir. Ve **الدَّسُّ**: develerin **أَرْفَاغ**’larına sürülen **الهِنَاءِ**’ın kendisidir; ve deve **مَدْسُوس**’tur. Ve onu **دَسَّهُ** **دَسًّا**: onun **هِنَائ**’inde aşırıya gitmedi. Zû’r-Rumme dedi:
“**تَبَيَّنَّ بَرَّاقَ السَّرَاةِ كَأَنَّهُ ... فَنِيقُ هِجَانٍ دُسَّ مِنْهُ المَسَاعِرُ**”
Ve onların mesellerindendir: “**لَيْسَ الهِنَاءُ الدَّسِّ**”. Mana: deve **مَساعِر**’lerinde uyuz olunca, onun **هِنائ**’inden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye bütün derisi **الهِنَاءِ** ile kaplanır. Sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla idare edecek kadarına yetinip onda aşırıya gitmeyen adam için vurulur.
