# دسس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دسس

الدَّسُّ: إِدخال الشيء من تحته، دَسَّه يَدُسُّه دَسّاً فانْدَسَّ ودَسَّسَه ودَسَّاه؛ الأَخيرة على البدل كراهية التضعيف. وفي الحديث: اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ أَي دَخَّال لأَنه يَنْزِعُ في خَفاءٍ ولُطْفٍ. ودسَّه يَدُسُّه دَسّاً إِذا أَدخله في الشيءِ بقهر وقوَّة. وفي التنزيل العزيز: قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها؛ يقول: أَفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة وخابَ من دَسَّسَها في أَهل الخير وليس منهم، وقيل: دَسَّاها جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. قال ثعلب: سأَلت ابن الأَعرابي عن تفسير قوله تعالى: وقد خابَ من دَسَّاها، فقال: معناه من دسَّ نَفْسَه مع الصالحين وليس هو منهم. قال: وقال الفراء خابت نفس دَسَّاها اللَّه عز وجل، ويقال: قد خاب من دَسَّى نَفْسَه فأَخْمَلَها بترك الصدقة والطاعة، قال: ودَسَّاها من دَسَّسْتُ بُدِّلَتْ بعض سيناتها ياء كما يقال تَظَنَّيْتُ من الظَنِّ، قال: ويُرَى أَن دَسَّاها دَسَّسَها لأَن البخيل يُخْفي مَنْزِله وماله، والسَّخِيُّ يُبْرِزُ منزله فينزل على الشَرَفِ من الأَرض لئلا يستتر عن الضيفان ومن أَراده ولكلٍّ وَجْهٌ. الليث: الدَّسُّ دَسُّك شيئاً تحت شيء وهو الإِخْفاءُ. ودَسَسْتُ الشيء في التراب: أَخفيته فيه؛ ومنه قوله تعالى: أَم يَدُسُّه في التراب؛ أَي يدفنه. قال الأَزهري: أَراد اللَّه عز وجل بهذا الموءُودة التي كانوا يدفنونها وهي حية. وذَكَّرَ فقال: يَدُسُّه، وهي أُنثى، لأَنه رَدَّه على لفظة ما في قوله تعالى: يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به، فردَّه على اللفظ لا على المعنى، ولو قال بها كان جائزاً.
والدَّسِيسُ: إِخفاء المكرِ. والدَّسيسُ: من تَدُسُّه ليأْتيك بالأَخبار، وقيل الدَّسِيسُ: شبيه بالمُتَجَسِّس، ويقال: انْدَسَّ فلان إِلى فلان يأْتيه بالنمائم. ابن الأَعرابي: الدَّسِيسُ الصُّنانُ الذي لا يَقْلَعُه الدواء.والدَّسِيسُ: المَشْوِيُّ. والدُّسُسُ: الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ الفائحة. والدُّسُسُ: المُراؤُون بأَعمالهم يدخلون مع القُرَّاء وليسوا قُرَّاءً.
ودَسَّ البعيرَ يَدُسُّه دَسّاً: لم يبالغ في هَنْئه. ودُسَّ البعيرُ: وَرِمَتْ مَساعِرُه، وهي أَرْفاغُه وآباطه. الأَصمعي: إِذا كان بالبعِير شيء خفيف من الجرب قيل به شيء من جَرَب في مِساعِرِه، فإِذا طلي ذلك الموضع بالهِناءِ قيل: دُسَّ، فهو مَدْسُوس؛ قال ذو الرمة: تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده فَنِيقُ هِجانٍ، قال: وأَما قريع هجان فقد جاء قبل هذا البيت بأَبيات وهو:
وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ
وقوله تَبَيَّنَ: فيه ضمير يعود على ركب تقدم ذكرهم. وبَرَّاق السَّراةٍ: أَراد به الثور الوَحْشِيُّ. والسَّراةُ: الظهر. والفَنِيقُ: الفحلُ المُكْرَمُ. والهِجانُ: الإِبل الكرامُ. ودُسَّ البَعِيرُ إِذا طُليَّ بالهِناء طَلْياً خفيفاً. والمساعِرُ: أُصول الآباط والأَفخاذ، وإِنما شبه الثور بالفنيق المَهْنُوءِ في أُصول أَفخاذه لأَجل السواد الذي في قوائمه. والجافر: المنقطع عن الضِّرابِ، والشَّوْل: جمع شائلَةٍ التي شالَتْ بأَذنابها وأَتى عليها من نتَاجها سبعة أَشهر أَو ثمانية فَجَفَّ لَبَنُها وارتفع ضَرْعُها. وعارَضَ الشَّوْلَ: لم يَتْبَعْها. ويقال للهِناء الذي يُطْلَى به أَرْفاغُ الإِبل الدَّسُّ أَيضاً؛ ومنه المثل: ليس الهِناءُ بالدَّسِّ؛ المعنى أَن البعير إِذا جَرِبَ في مَساعِرِه لم يُقْتَصَرْ من هِنائِه على موضع الجَرَبِ ولكن يُعَمُّ بالهِناءِ جميعُ جلده لئلا يتعدّى الجَرَبُ موضِعَه فَيَجْرَبَ موضعٌ آخرُ؛ يضرب مثلاً للرجل يَقْتصِرُ من قضاء حاجة صاحبه على ما يَتَبَلَّغ به ولا يبالغ فيها.
والدَّسَّاسَةُ: حَيَّة صَمَّاء تَنْدَسُّ تحت التراب انْدِساساً أَي تَنْدَفِنُ، وقيل: هي شحمة الأَرض، وهي الغَثِمَةُ أَيضاً. قال الأَزهري: والعرب تسميها الحُلُكَّى وبناتِ النَّقا تَغُوصُ في الرمل كما يغوص الحوت في الماء، وبها يُشَبَّه بَنانُ العَذارَى ويقال بنات النَّقا؛ وإِياها أَراد ذو الرمة بقوله:
بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ
والدَّسَّاسُ: حَيَّة أَحمر كأَنه الدم مُحَدَّدُ الطرفين لا يُدْرَى أَيهما رأْسه، غليظُ الجِلْدة يأْخذ فيه الضَّرْبُ وليس بالضخم الغليظ، قال: وهو النَّكَّازُ، قرأَه الأَزهري بخط شَمِر؛ وقال ابن دريد: هو ضَرْبٌ من الحيات فلم يُحَلِّه. أَبو عمرو: الدَّسَّاسُ من الحيات الذي لا يدرى أَيُّ طرفيه رأْسه، وهو أَخبث الحيات يَنْدَسُّ في التراب فلا يظهر للشمس، وهو على لون القُلْبِ من الذهب المُحَلَّى.
والدُّسَّة: لعبة لصبيان الأَعراب.

### Türkçe

**الدَّسُّ**: Bir şeyi altından içeri sokmaktır; onu **دَسَّه** **يَدُسُّه** **دَسّاً** (dedi), böylece **فانْدَسَّ** (içeri girdi).
Ve **دَسَّسَه** ve **دَسَّاه**; sonuncusu, şeddeden hoşlanmama sebebiyle bedel üzerinedir. Hadiste:
“**اسْتَجِيدوا الخالَ فإِن العِرْقَ دَسَّاسٌ**” yani: gizlice ve yumuşaklıkla çekip götürdüğü için “içeri girici”dir. Ve onu **دَسَّه** **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu bir şeyin içine zorla ve kuvvetle soktuğu zaman. Aziz tenzilde: “**قد أَفْلَحَ من زَكَّاها وقد خابَ من دَسَّاها**”;
der ki: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; onu hayır ehlinin içine **دَسَّسَها** (sokup gizleyen) ve onlardan olmayan ise ziyana uğradı. Ve denildi: **دَسَّاها** onu, kötü amel ile aşağılık, ameli az kıldı. Sa‘leb dedi:
İbnü’l-A‘râbî’ye, Yüce Allah’ın sözü “**وقد خابَ من دَسَّاها**”nın tefsiri hakkında sordum; dedi ki:
Manası: nefsini salihlerle birlikte **دسَّ** (sokup gizleyen) ve onlardan olmayan. Dedi: Ferrâ da dedi ki: Aziz ve celil Allah’ın **دَسَّاها** ettiği nefis ziyana uğradı; ve denilir: nefsini **دَسَّى** etti de sadakayı ve itaati terk ederek onu değersizleştirdi. Dedi: ve **دَسَّاها** (lafzı), “**دَسَّسْتُ**”tan olup, “**تَظَنَّيْتُ**” denildiği gibi, “**الظَنِّ**”den (türetilende) bazı **سين**’leri **ياء** ile değiştirilmiştir. Dedi: ve görülür ki **دَسَّاها** = **دَسَّسَها**; çünkü cimri, evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır da, misafirlerden ve kendisini isteyenlerden gizlenmemek için yerin yüksek yerine iner; her birinin bir yönü vardır.
Leys: **الدَّسُّ** senin bir şeyi bir şeyin altına **دَسُّ** etmendir; o, gizlemedir. Ve “şeyi toprağa **دَسَسْتُ**”: onu onda gizledim; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**أَم يَدُسُّه في التراب**”; yani onu gömer. Ezherî dedi: Aziz ve celil Allah bununla, diri iken gömdükleri **الموءُودة**’yi kastetti. Ve müzekker getirdi de “**يَدُسُّه**” dedi; hâlbuki o müennestir; çünkü onu, Yüce Allah’ın sözü “**يَتَوارى من القوم من سُوءِ ما بُشِّرَ به**”deki “**ما**” lafzına döndürdü; onu manaya değil lafza döndürdü; “**بها**” dese caiz olurdu.

**والدَّسِيسُ**: hilenin gizlenmesidir. Ve **الدَّسيسُ**: haberleri sana getirsin diye senin onu **تَدُسُّه** ettiğin kimsedir; ve denildi: **الدَّسِيسُ** **المُتَجَسِّس**e benzer. Ve denilir: falan, falana **انْدَسَّ** eder; ona koğuculuklarla gelir. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّسِيسُ** ilacın söküp atmadığı **الصُّنانُ**dır. Ve **الدَّسِيسُ**: kızartılmış olandır. Ve **الدُّسُسُ**: pis kokulu, yayılan **الأَصِنَّةُ الدَّفِرَةُ الفائحة**dır. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle riyakârlık edenlerdir; **القُرَّاء** ile birlikte girerler, hâlbuki **قُرَّاءً** değillerdir.

Ve deveyi **دَسَّ** eder, onu **يَدُسُّه** **دَسّاً**: onu **هَنْئ** etmede (katranla tedavide) mübalağa etmedi. Ve deve **دُسَّ** edildi: **مَساعِرُه** şişti; o, onun **أَرْفاغُه**’u ve **آباطه**’udur. Asma‘î: Devede uyuzdan hafif bir şey olursa “onda **جَرَب**den bir şey var, **مِساعِرِه**’inde” denilir; o yer **الهِناءِ** ile sıvanınca “**دُسَّ**” denilir; o da **مَدْسُوس**tur; Zü’r-Rumme dedi:
تَبَيَّنَ بَرَّاقَ السَّراةِ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، دُسَّ منه المَساعِرُ
İbn Berrî dedi: Onun inşadının doğrusu “**فَنِيقُ هِجانٍ**”dır. Dedi: “**قَرِيعُ هِجانٍ**”a gelince, bu beyitten önce beyitlerle gelmiştir; o da:
وقد لاحَ للسَّاري سُهَيْلٌ كأَنه
قَرِيعُ هِجانٍ، عارَضَ الشَّوْلَ، جافرُ
Ve “**تَبَيَّنَ**” sözü: onda, daha önce zikri geçmiş bir binekli topluluğa dönen bir zamir vardır. Ve **بَرَّاق السَّراةٍ**: onunla yaban öküzünü kastetti. Ve **السَّراةُ**: sırt. Ve **الفَنِيقُ**: ikram edilen damızlık erkek. Ve **الهِجانُ**: değerli develerdir. Ve deve **دُسَّ** edilir: **الهِناء** ile hafif bir sıvama ile sıvandığı zaman. Ve **المساعِرُ**: koltuk altlarının ve uylukların kökleridir; yaban öküzünü, uyluklarının köklerinde **المَهْنُوءِ** olan **الفنيق**e ancak, bacaklarındaki siyahlık sebebiyle benzetti. Ve **الجافر**: çiftleşmeden kesilmiş olan. Ve **الشَّوْل**: kuyruğunu kaldırmış olan **شائلَةٍ**nin çoğuludur; doğumundan yedi ay yahut sekiz ay geçmiş de sütü kurumuş ve memesi yükselmiş olan. Ve “**عارَضَ الشَّوْلَ**”: onu takip etmedi. Ve develerin **أَرْفاغُ**’una sürülen **الهِناء** için de **الدَّسُّ** denilir; ondan mesel: “**ليس الهِناءُ بالدَّسِّ**”; mana: deve **مَساعِرِه**’inde uyuz olunca, onun **هِنائِه**nden yalnız uyuz yerine yetinilmez; bilakis uyuz yerini aşmasın da başka bir yer uyuz olmasın diye, bütün derisi **الهِناء** ile genellenir; sahibinin ihtiyacını gidermede, onunla geçineceği kadarına yetinip onda mübalağa etmeyen adam için mesel olarak vurulur.

**والدَّسَّاسَةُ**: toprağın altına **تَنْدَسُّ** eden, yani **انْدِساساً** (gizlice girerek) gömülen, sağır bir yılandır; ve denildi: o, yerin yağıdır; o, **الغَثِمَةُ** de denilir. Ezherî dedi:
Araplar ona **الحُلُكَّى** ve **بناتِ النَّقا** adını verir; balığın suda daldığı gibi kumda dalar; onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir ve “**بنات النَّقا**” denilir; Zü’r-Rumme’nin şu sözünde kastettiği de odur:
بَناتُ النَّقَا تَخْفى مِراراً وتَظْهَرُ
Ve **الدَّسَّاسُ**: iki ucu sivriltilmiş kan gibi, kırmızı bir yılandır; hangisinin başı olduğu bilinmez; derisi kalındır, darbe onda tesir eder; iri kalın değildir. Dedi: o, **النَّكَّازُ**dır; Ezherî onu Şemir’in hattıyla böyle okudu. İbn Düreyd dedi: O, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr: **الدَّسَّاسُ** yılanlardan, iki ucundan hangisinin başı olduğu bilinmeyen olandır; o, yılanların en habisidir; toprağa **يَنْدَسُّ** eder de güneşe görünmez; o, süslenmiş altından **القُلْبِ** rengi üzerinedir.

**والدُّسَّة**: bedevî çocuklarına ait bir oyundur.
