# دسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دسس

الدس: دسك شيئا تحت شيء، وهو: الإخفاء، قاله الليث. ودسست الشيء في التراب: أخفيته. والدس أيضا: دفن الشيء تحت الشيء وإدخاله، ومنه قوله تعالى:  أم يدسه في التراب  أي يدفنه، أي الموؤودة، ورد الضمير على لفظه. قاله الأزهري، كالدسيسى كخصيصى. والدسيس، كأمير: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، عن ابن الأعرابي. والدسيس: من تدسه ليأتيك بالأخبار، وهو شبيه المتحسس. ويقال: اندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم. والعامة يسمونه الداسوس. والدسيس: المشوي، عن ابن الأعرابي.

  والدسس، بضمتين: الأصنة الدفرة الفائحة، عنه أيضا. والدسس: المراؤون بأعمالهم، يدخلون مع القراء وليسوا منهم، عنه أيضا. وقال أبو خيرة: الدساسة: شحمة الأرض، وهي العنمة. قال الأزهري: وتسميها العرب: الحلكة وبنات النقا، تغوص في الرمل كم يغوص الحوت في الماء، وبها تشبه بنان العذارى. والدساس: حية خبيثة أحمر كالدم محدد الطرفين، لا يدرى أيهما رأسه، غليظ الجلدة لا يأخذ فيه الضرب وليس بالضخم، غليظ. قال: وهي النكاز. قال. الأزهري: هكذا قرأته بخط شمر. وقال ابن دريد: وهو ضرب من الحيات، ولم يحله. وقال أبو عمرو: الدساس في الحيات: هو الذي لا يدرى أي طرفيه رأسه، وهو أخبث الحيات، يندس في التراب فلا يظهر للشمس، وهو على لون القلب من الذهب المحلى. الدسة بالضم: لعبة لصبيان الأعراب. ودس الشيء يدسه دسا، ودسسه ودساه - الأخيرة على البدل، كراهية التضعيف - ومنه قوله تعالى:  وقد خاب من دساها  ، أبدلت بعض سيناتها ياء، كتظنيت في تظننت، من الظن، لأن البخيل يخفي منزله وماله، والسخي يبرز منزله فينزل على الشرف من الأرض، لئلا يستتر على الضيفان ومن أراده، ولكل وجه. قاله الفراء والزجاج. أو معناه: أفلح من جعل نفسه زكية مؤمنة، وخاب من دس نفسه مع الصالحين وليس منهم كذا نقله ثعلب، عن ابن الأعرابي. أو معناه: خابت نفس دساها الله تعالى. قاله الفراء. أو المعنى: دساها: جعلها خسيسة قليلة بالعمل الخبيث. ويقال: خاب من دس نفسه فأخملها بترك الصدقة والطاعة. واندس: اندفن، وقد دسه. ومما يستدرك عليه: العرق دساس، أي دخال. وقيل: دسه دسا، إذا أدخله بقوة وقهر. والدسيس: إخفاء المكر. واندس فلان إلى فلان يأتيه بالنمائم، وهو مجاز، وهي الدسيسة. والدس: نفس الهناء الذي تطلى به أرفاغ الإبل، وبعير مدسوس. وقد دسه دسا: لم يبالغ في هنائه. قال ذو الرمة:
  تبين براق الـسـراة كـأنـه                      فنيق هجان دس منه المساعر ومن أمثالهم: ليس الهناء الدس. المعنى: أن البعير إذا جرب في مساعره لم يقتصر من هنائه على موضع الجرب، ولكن يعم بالهناء جميع جلده؛ لئلا يتعدى الجرب موضعه فيجرب موضع آخر. يضرب للرجل يقتصر من قضاء حاجة صاحبه على ما يتبلغ به ولا يبالغ فيها.

### Türkçe

**الدس**: Bir şeyi bir şeyin altına **دسك** etmen; o da: gizlemedir; bunu Leys söylemiştir. Ve şeyi toprağa **دسست** ettim: onu gizledim. Ve **الدس** ayrıca: bir şeyi bir şeyin altına gömmek ve onu içeri sokmaktır; bundan da Yüce Allah’ın sözü: **أم يدسه في التراب**; yani onu gömer; yani diri diri gömülen (kız çocuğu); zamiri lafzına döndürdü. Bunu Ezherî söyledi; **الدسيسى** gibi, **خصيصى** gibi. Ve **الدسيس**، **كأمير**: ilacın söküp atmadığı kokuşmuşluk; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الدسيس**: onu haberlerle sana gelsin diye **تدسه** ettiğin kimse; o, **المتحسس**’e benzer. Ve denilir: Falan, falana **اندس** etti; ona koğuculuklarla gelir. Ve avam ona **الداسوس** der. Ve **الدسيس**: kızartılmış; İbnü’l-A‘râbî’den.

  Ve **الدسس**، iki ötre ile: pis, ağır, kokulu kokuşmuşluklar; ondan da. Ve **الدسس**: amelleriyle riyakârlık edenler; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki onlardan değildirler; ondan da. Ebû Hayra dedi ki: **الدساسة**: yerin yağıdır; o da **العنمة**’dir. Ezherî dedi ki: Araplar ona **الحلكة** ve **بنات النقا** adını verir; balığın suda daldığı gibi kumda dalar; onunla bakirelerin parmak uçlarına benzetilir. Ve **الدساس**: habis bir yılan; kan gibi kırmızı, iki ucu sivri; hangisinin başı olduğu bilinmez; derisi kalın, darbe onda işlemez ve iri değildir; kalın. Dedi ki: o, **النكاز**’dır. Ezherî dedi ki: Şemr’in hattıyla onu böyle okudum. İbn Düreyd dedi ki: O, yılanlardan bir türdür; onu açıklamadı. Ebû Amr dedi ki: Yılanlarda **الدساس**: iki ucundan hangisinin baş olduğu bilinmeyen şeydir; yılanların en habisidir; toprağa **يندس** eder de güneşe görünmez; o, süslü altından kalp rengi üzeredir. **الدسة** ötre ile: bedevî çocuklarına ait bir oyundur. Şeyi **دس** eder, onu **يدسه** eder, **دسا**; ve onu **دسسه** etti ve onu **دساه** etti — sonuncusu bedel üzerinedir, şeddeden hoşlanmama sebebiyle — bundan da Yüce Allah’ın sözü: **وقد خاب من دساها**; **سين**’lerinden bir kısmı **ياء** ile değiştirildi; **تظنيت**’te olduğu gibi, **تظننت**’te; **الظن**’dan; çünkü cimri evini ve malını gizler, cömert ise evini ortaya çıkarır da yerin yüksek yerine iner; misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmemek için; ve her bir vech üzere. Bunu Ferrâ ve Zeccâc söyledi. Yahut manası: nefsini temiz, mümin kılan felah buldu; ve nefsini salihlerle birlikte **دس** eden, hâlbuki onlardan olmayan, hüsrana uğradı; bunu Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Yahut manası: Allah Teâlâ’nın **دساها** ettiği nefis hüsrana uğradı. Bunu Ferrâ söyledi. Yahut mana: **دساها**: onu habis amelle aşağı, az kıldı. Ve denilir: nefsini **دس** eden, sonra sadakayı ve itaati terk etmekle onu değersizleştiren hüsrana uğradı. Ve **اندس**: gömüldü; onu **دسه** etmiştir. Ve ona ilave olarak istidrâk edilenlerdendir: **العرق دساس**; yani içe karışan. Ve denildi: onu **دسه دسا** etti; yani onu güç ve zorla içeri soktuğu zaman. Ve **الدسيس**: hilenin gizlenmesidir. Ve falan, falana **اندس** eder; ona koğuculuklarla gelir; bu mecazdır; o da **الدسيسة**’dir. Ve **الدس**: develerin koltuk altlarına sürülen aynı **الهناء**’dır; ve **بعير مدسوس**. Ve onu **دسه دسا** etti: onun **هناء**’sında mübalağa etmedi. Zü’r-Rumme dedi ki:
  تبين براق الـسـراة كـأنـه                      فنيق هجان دس منه المساعر

Ve onların darb-ı mesellerindendir: **ليس الهناء الدس**. Mana: deve, koltuk altlarında uyuzlandığı zaman, **هناء**’sından yalnız uyuz yerini hedeflemez; bilakis **الهناء** ile bütün derisini kaplar; uyuzun yerinden başka bir yere geçip başka bir yeri uyuzlamaması için. Kişi hakkında darb-ı mesel yapılır: arkadaşının ihtiyacını gidermede, kendisiyle geçinilecek kadarına iktisar eder ve onda mübalağa etmez.
