# دسع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دسع

باب العين والسين والدال معهما
ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع عسد: العَسْدٌ لغةٌ في العَزْدِ، كالأسد والأزد. والعِسْوَدَّةُ: دُوَيَّبة بيضاء كأنّها شحمة يقال لها: بنت نقا، تكون في الرّمل يُشبَّه بها بنان الجواري، ويجمع على عِسْوَدّات وعَساوِد.
قال زائدة: هي على خلق العظاء إلاّ أنها أكثر شحماً من العظاء وإلى السواد أقرب.
عدس: العَدَس: حبوب. الواحدة عَدَسة.
والعَدَسُ: بثرة من جنس الطّاعون قلما يُسلم منها، وبها مات أبو لهب. عُدِس فهو مَعْدوس، كما تقول: طعن فهو مطعون.
عَدَسْ: زجرٌ للبغال، وناس يقولون: حدس. ويقال: إنّ حدساً كانوا بغّالين على عهد سليمان بن داوود عليه السّلام يعنفون على البغال عنفاًُ شديداً، والبغل إذا سمع باسم حدس طار فَرَقاً مما يلقَى منهم، فلهج الناس بذلك. والمعروف عدس.
وعَدَس: قبيلة من تميم.
سعد: السَّعْدُ: نقيضُ النَّحْس في الأشياء يومُ سَعْدٍ ويومُ َنْحسٍ، وسَعْدُ الذّابح، وسَعْدُ بُلَعَ، وسَعْدُ السُّعُود، وسَعْدُ الأخْبية، نجومٌ من منازل القمر وهي بروج الجدي والدّلو.
وسَعِدَ فلانٌ يَسْعَدُ سَعْداً وسَعادةً فهو سعيد ويجمع سُعَداء، نقيض أشقياء. وتقول: أَسْعَدُه اللهُ وأسْعَدَ جَدَّه. وإذا كان اسماً لا نعتاً فجمعه سعيدون لا سعداء. وسَعيدُ الأرضِ النّهُر الذي يسقيها. والسّاعد: إحليل خِلْف الناقِة يخرج منه اللبن، ويجمع سواعد، ويقال: هي عروقٌ يجري فيها البن إلى الضرع والإحليل. قال حُمَيْد:
وجاءتْ بمعيوفِ الشَّريعةِ مُكْلِعٍ		أُرِسَّتْ عليهِ بالأكِفّ السواعـدُ
قال: لا أشك أن سعيد النهر اشتق منه. والسّاعد عظم الذّراع ملتقي الزندين من لدن المرفق إلى الرّسغ، وجمعه سواعد. قال:
هو السّاعد الأعلى الذي يُتَّقىَّ به		وما خيرُ كفٍّ لا تنوء بساعـد
ويقال للأسد خاصة: ساعدة. وساعدة قبيلة. والمُساعَدةُ: المُعاوَنة على كل أمرٍ يعمله عامل. والمسعودُ: السعيد. وساعدته فسعدته فهو مسعود، أي: صرت في المساعدة أسعد منه وأعون. والسّعدان: نباتٌ له شوكُ كحسك القُطْب غير أنه غليظ مُفْرْطَح كالفَلكْةَ، ونباته سمّي الحَلَمَةَ، وهو من أفضل المراعي وهو من أحرار البقول. ويقال: الحَلَمَة نبتٌ حسنٌ غير السعدان. وتقول العرب إذا قاست رجلاً برجل لا يشبهه: مرعىً ولا كالسّعدان، وماءٌ ولا كصدّاء. وسَعْدانةُ الثُنْدُوَة: التي في رأس الثّدي، شُبّهت بحَسَكَةِ تلك الشجرة وهو ما استدار من السّواد حول حَلَمَة الثدي من المرأة، ومن ثُنْدُوَة الرّجل. والسُّعَادَى: نبات السّعد والسّعد أصله الأسود. والسّعدانة: الحمامة الأنثى، وإن جُمع قيل: سعدانات والإسعاد لا يستعمل إلا في البكاء والنّوح. قال عمران بن حطان:
ألا يا عينُ ويحكِ أَسعديني		على تقوى وبرٍّ عاونيني
دعس: الدَّعْسُ: الطعن بالرمح. قال:
إذادعسوها بالنّضي المعلب
وطريقٌ مِدْعاسٌ: دَعَسَتْه القوائم حتى لان، والدَّعْسُ شدّة الوطء. قال رؤبة:
في رسم آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ
أراد بالدّعق: الدّقع على القلب، وهو التراب.
سدع: رجلٌ مِسْدَعٌ: ماضٍ لوجهه نحو الدليل.
المِسْدَعُ: الهادي.
قال زائدة: وشجاع يصدع بالصاد.
دسع: الدَّسْعُ: خروج جِرَّةِ البعير بِمّرة إذا دَسَعَها وأخرجها إلى فيه.
والمَدْسِع: مضيق مولج المريء في عظم ثغرة النّحر، واسم ذلك العظم الدّسيع، وهو العظم الذّي فيه الترقوتان مشدوداً بعظم الكاهل. قال:
يرقَى الدسيع إلى هادٍ له تـلـع		في جؤجؤ كمداك الطّيب مجيوب
أي: متّسع، وهو من الجيب. والدّسيعة: مائدة الرّجل إذا كانت كريمة. قال أبو ليلى: الدّسيعة: كلّ مكرمة يفعلها الرّجل. قال:
ضخم الدسيعة حمّال لأثقال
ورجل ذو دسيعة، أي: ذو مكرمة.
ودسعت الجحر إذا أخذت دِساماً، وهو شيء على قدر الجحر فسددت بِمرّة، فدَسَمْته بدِسام دَسْما.

### Türkçe

باب العين والسين والدال معهما
ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع

**عسد**: **العَسْدٌ** **العَزْدِ** hakkında bir dildir; **الأسد** ve **الأزد** gibi. Ve **العِسْوَدَّةُ**: beyaz bir küçük hayvancık; sanki bir içyağı parçası gibidir; ona **بنت نقا** denir; kumda olur; onunla cariyelerin parmak uçları benzetilir; **عِسْوَدّات** ve **عَساوِد** üzerine cem‘ olunur.
Zâide dedi: O, kelerlerin yaratılışı üzeredir; ancak o, kelerden daha çok yağlıdır ve siyahlığa daha yakındır.

**عدس**: **العَدَس**: taneler. Tekili **عَدَسة**.
Ve **العَدَسُ**: taun cinsinden bir çıbandır; ondan pek az kimse selâmet bulur; Ebû Leheb onunla öldü. **عُدِس**; o hâlde o **مَعْدوس**tur; senin “**طعن**; o hâlde o **مطعون**dur” demen gibi.
**عَدَسْ**: katırlar için bir azarlamadır; insanlar “**حدس**” derler. Ve denilir ki: **حدس** (adlı kimseler) Süleyman b. Dâvûd -aleyhisselâm- zamanında katırcılar idiler; katırlara şiddetli bir sertlikle davranırlardı; katır **حدس** ismini işittiğinde, onlardan gördüğü şeyden korkarak uçar (sıçrar)dı; böylece insanlar buna alışıp durdular. Bilinen **عدس**tir.
Ve **عَدَس**: Temîm’den bir kabiledir.

**سعد**: **السَّعْدُ**: eşyalarda **النَّحْس**ın zıddıdır; **يومُ سَعْدٍ** ve **يومُ َنْحسٍ**. Ve **سَعْدُ الذّابح** ve **سَعْدُ بُلَعَ** ve **سَعْدُ السُّعُود** ve **سَعْدُ الأخْبية**: ayın menzillerinden yıldızlardır; onlar **الجدي** ve **الدّلو** burçlarıdır.
Ve falan kimse **سَعِدَ**; **يَسْعَدُ**; **سَعْداً** ve **سَعادةً** (olarak); o hâlde o **سعيد**dir; **سُعَداء** üzerine cem‘ olunur; **أشقياء**ın zıddıdır. Ve dersin ki: Allah onu **أَسْعَدُه** ve onun bahtını **أسْعَدَ جَدَّه**. Ve eğer sıfat değil de isim olursa, onun cemi **سعيدون**dur; **سعداء** değil. Ve **سَعيدُ الأرضِ**: onu sulayan nehirdir. Ve **السّاعد**: dişi devenin arka memesinin (sağım yerinin) idrar yolu; ondan süt çıkar; **سواعد** üzerine cem‘ olunur; ve denilir ki: o, sütün memeye ve idrar yoluna aktığı damarlardır. Humeyd dedi:
وجاءتْ بمعيوفِ الشَّريعةِ مُكْلِعٍ		أُرِسَّتْ عليهِ بالأكِفّ السواعـدُ
Dedi: Nehrin **سعيد**i ondan türemiştir diye şüphe etmem. Ve **السّاعد**: dirsekten bileğe kadar iki önkol kemiğinin birleştiği, kolun kemiğidir; onun cemi **سواعد**dir. Dedi:
هو السّاعد الأعلى الذي يُتَّقىَّ به		وما خيرُ كفٍّ لا تنوء بساعـد
Ve özellikle aslana **ساعدة** denilir. Ve **ساعدة** bir kabiledir. Ve **المُساعَدةُ**: bir iş yapanın yaptığı her işte yardımlaşmadır. Ve **المسعودُ**: **السعيد**. Ve ona yardım ettim; böylece onu mesut ettim; o hâlde o **مسعود**dur; yani: yardımlaşmada ondan daha mesut ve daha yardımcı oldum. Ve **السّعدان**: **حسك القُطْب** gibi dikeni olan bir bitkidir; ancak o, kalın, aşırı yassı, bir yumak gibi; onun bitkisi **الحَلَمَةَ** diye adlandırılmıştır; o, meraların en iyilerindendir ve baklagillerin seçkinlerindendir. Ve denilir ki: **الحَلَمَة** güzel bir bitkidir; **السعدان**dan başka. Ve Araplar, bir adamı kendisine benzemeyen bir adamla kıyasladıklarında derler ki: “Bir otlak; ama **السّعدان** gibi değil; bir su; ama **صدّاء** gibi değil.” Ve **سَعْدانةُ الثُنْدُوَة**: memenin başındaki olandır; o ağacın dikenine benzetilmiştir; o, kadının meme başı etrafındaki siyahlıktan yuvarlaklaşan şeydir; ve erkeğin **ثُنْدُوَة**sundan (da). Ve **السُّعَادَى**: **السّعد** bitkisidir; **السّعد**ın aslı siyahtır. Ve **السّعدانة**: dişi güvercindir; eğer cem‘ edilirse **سعدانات** denir. Ve **الإسعاد** ancak ağlama ve ağıt yakmada kullanılır. İmrân b. Hıttân dedi:
ألا يا عينُ ويحكِ أَسعديني		على تقوى وبرٍّ عاونيني

**دعس**: **الدَّعْسُ**: mızrakla saplamadır. Dedi:
إذادعسوها بالنّضي المعلب
Ve **طريقٌ مِدْعاسٌ**: ayaklar onu çiğnedi de yumuşadı; ve **الدَّعْسُ** çiğnemenin şiddetidir. Ru’be dedi:
في رسم آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ
**الدّعق** ile kastetti: kalp üzerindeki **الدّقع**; o da topraktır.

**سدع**: **رجلٌ مِسْدَعٌ**: delile doğru yüzüyle ilerleyip giden.
**المِسْدَعُ**: yol gösteren.
Zâide dedi: Ve yiğit (kimse) **يصدع** ile; **الصاد** ile.

**دسع**: **الدَّسْعُ**: deve gevişinin, onu **دَسَعَها** edip ağzına çıkardığında, bir defada çıkmasıdır.
Ve **المَدْسِع**: boğaz çukurunun yarığında, yemek borusunun girişinin dar geçidi. Ve o kemiğin adı **الدّسيع**dir; o, iki köprücük kemiğinin, kürek kemiği kemiğiyle bağlanmış olduğu kemiktir. Dedi:
يرقَى الدسيع إلى هادٍ له تـلـع		في جؤجؤ كمداك الطّيب مجيوب
Yani: geniş; o, **الجيب**dendir. Ve **الدّسيعة**: erkeğin sofrası; eğer cömertçe ise. Ebû Leylâ dedi: **الدّسيعة**: erkeğin yaptığı her keremdir. Dedi:
ضخم الدسيعة حمّال لأثقال
Ve **رجل ذو دسيعة**: yani kerem sahibi.
Ve **دسعت الجحر**: **دِساماً** aldığında; o, deliğin ölçüsünce bir şeydir; böylece onu bir defada tıkadın; böylece onu **دِسام** ile **دَسْما** olarak yağladın.
