# دسع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دسع

دَسَع البعيرُ بِجِرَّته يَدْسَعُ دَسْعاً ودُسُوعاً أَي دَفَعها حتى أَخرجها من جوفه إِلى فيه وأَفاضها، وكذلك الناقة.
والدَّسْعُ: خُروج القَريض بمرَّة، والقَريضُ جِرَّة البعير إِذا دَسَعَه وأَخرجه إِلى فيه.
والمَدْسَعُ: مَضِيقُ مَوْلِج المَريء في عظم ثُغْرة النحر، وفي التهذيب: وهو مَجْرَى الطعام في الحلق، ويسمى ذلك العظم الدَّسِيعَ. والدسيعُ من الإِنسان: العظم الذي فيه التَّرْقُوَتانِ، وهو مُرَكَّبُ العُنُق في الكاهل، وقيل: الدَّسِيعُ الصدر والكاهل؛ قال ابن مقبل: شَديدُ الدَّسيعِ دُقاقُ اللَّبان،
يُناقِلُ بعدَ نِقالٍ نِقالا
وقال سَلامة بن جَندل يصف فرساً:
يَرْقى الدسيعُ إِلى هادٍ له تَلَعٌ،
في جُؤْجُؤٍ كَمَداكِ الطِّيبِ مَخْضوبِ
وقال ابن شميل: الدَّسيعُ حيث يَدْفع البعير بِجِرَّتِه دفَعها بمرة إِلى فيه وهو موضع المَريء من حَلْقه، والمريء: مَدْخَل الطعام والشراب. ودَسيعا الفرسِ: صَفْحتا عنقه. من أَصلهما، ومن الشاة موضع التَّرِيبةِ، وقيل: الدَّسيعة من الفرس أَصل عُنقه والدسيعةُ: مائدةُ الرجل إِذا كانت كريمة، وقيل: هي الجَفْنة سميت بذلك تشبيهاً بدَسِيع البعير لأَنه لا يخلو كلما اجْتَذَب منه جِرّة عادت فيه أُخرى، وقيل: هي كَرَمُ فِعْله، وقيل: هي الخِلْقة، وقيل: الطَّبيعة والخلُقُ.
ودَسَع الجُحْرَ دَسْعاً: أَخذ دِساماً من خِرْقة وسَدَّه به. ودَسَع وفلان بَقَيْئه إِذا رمى به. وفي حديث علي، كرم الله وجهه، وذكر ما يوجب الوضوء فقال: دَسْعةٌ تَمْلأ الفم؛ يريد الدَّفْعة الواحدة من القيءِ، وجعله الزمخشري حديثاً عن النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: هي من دسَع البعيرُ بجِرَّته دَسْعاً إِذا نزعها من كَرِشه وأَلقاها إِلى فيه. ودَسَع الرجلُ يَدْسَع دَسْعاً: قاء؛ ودَسَع يَدْسَعُ دَسْعاً: امْتَلأَ؛ قال: ومُناخ غير تائيَّةٍ عَرَّسْتُه،
قَمِن من الحِدْثانِ، نابي المَضْجَعِ
(* قوله «ومناخ إلخ» تقدم البيتان في مادة بضع على غير هذه الصورة.) عَرَّسْته، ووِسادُ رأْسي ساعِدٌ،
خاظي البَضيعِ، عُروقُه لم تَدْسَعِ
والدَّسْع: الدَّفْع كالدَّسْر. يقال: دَسَعَه يَدْسَعُه دَسْعاً ودَسِيعةً. والدَّسِيعة: العَطِيَّةُ. يقال: فلان ضَخْمُ الدَّسِيعة، ومنه حديث قيس: ضَخْم الدَّسِيعةِ؛ الدَّسِيعةُ ههنا: مُجْتَمَعُ الكَتِفين، وقيل: هي العُنُق؛ قال الأَزهري: يقال ذلك للرجل الجَواد، وقيل: أَي كثير العَطِية، سميت دَسِيعة لدفع المُعْطي إِياها بمرة واحدة كما يدفع البعير جِرّته دَفْعة واحدة. والدَّسائعُ: الرغائب الواسعة. وفي الحديث أَن الله تعالى يقول يوم القيامة: يا ابن آدم أَلم أَحْمِلْك على الخيل، أَلم أَجعَلْك تَرْبَعُ وتَدْسَعُ؟ تَرْبعُ: تأْخذ ربع الغنيمة وذلك فِعْل الرئيس، وتَدْسَعُ: تُعْطِي فَتُجْزِل، ومنه ضَخْم الدَّسيعةِ؛ وقال علي بن عبد الله بن عباس:
وكِنْدةُ مَعْدِنٌ لِلمُلْك قِدْماً،
يَزينُ فِعالَهم عِظَمُ الدَّسِيعهْ
ودَسع البحرُ بالعَنْبَر ودَسَر إِذا جمعه كالزَّبَد ثم يَقْذِفه إِلى ناحية فيؤخذ، وهو من أَجْود الطِّيب. وفي حديث كتابه بين قُريش والأَنصار: وإِن المؤمنين المتقين أَيديهم على مَن بَغى عليهم أَو ابْتَغى دَسِيعةَ ظُلْم أَي طلَب دَفْعاً على سبيل الظلم فأَضافه إِليه، وهي إِضافة بمعنى من؛ ويجوز أَن يراد بالدَّسِيعة العَطِيَّة أَي ابتغى منهم أَن يَدْفعوا إِليه عطية على وجه ظُلمهم أَي كونهم مَظْلومين، وأَضافها إِلى ظُلمه (*
قوله «الى ظلمه» كذا في الأصل تبعاً للنهاية بهاء الضمير.) لأَنه سبب دفعهم لها. وفي حديث ظَبْيان وذكر حِمْيَر. فقال: بَنوا المَصانِعَ واتَّخَذُوا الدَّسائع؛ يريد العطايا. وقيل: الدَّسائعُ الدَّساكرُ،وقيل: الجِفان والموائد، وفي حديث معاذ قال: مرَّ بي النبي، صلى الله عليه وسلم، وأَنا أَسلخُ شاة فدَسَعَ يَده بين الجِلْد واللحمِ دَسْعَتَين أَي دَفَعها.

### Türkçe

**دَسَع** deve, **بِجِرَّته** ile **يَدْسَعُ** **دَسْعاً** ve **دُسُوعاً**: yani onu itti; ta ki onu içinden ağzına çıkarıncaya ve onu akıtıncaya kadar; dişi deve de böyledir.

Ve **الدَّسْعُ**: **القَريض**’in bir defada çıkmasıdır; **القَريضُ** ise devenin **جِرَّة**’sidir; onu **دَسَعَه** edip onu ağzına çıkardığı zaman.

Ve **المَدْسَعُ**: boğaz yarığının kemiğinde yemek borusunun giriş yerinin darlığıdır; ve **التهذيب**’de: o, boğazda yemeğin geçtiği yoldur; ve o kemiğe **الدَّسِيعَ** adı verilir.

Ve insandan **الدسيعُ**: içinde iki köprücük kemiği bulunan kemiktir; o, boynun kürekte birleştiği yerdir; ve denildi ki: **الدَّسِيعُ** göğüs ve kürektir; İbn Mukbil dedi ki:
شَديدُ **الدَّسيعِ** دُقاقُ اللَّبان،
يُناقِلُ بعدَ نِقالٍ نِقالا

Ve Selâme b. Cendel bir atı vasfederek dedi ki:
يَرْقى **الدسيعُ** إِلى هادٍ له تَلَعٌ،
في جُؤْجُؤٍ كَمَداكِ الطِّيبِ مَخْضوبِ

Ve İbn Şümeyl dedi ki: **الدَّسيعُ** devenin **بِجِرَّتِه** ile onu bir defada ağzına ittiği yerdir; o, boğazından yemek borusunun yeridir; ve yemek borusu: yemeğin ve içeceğin girişidir.

Ve atın **دَسيعا**’sı: boynunun iki yan yüzüdür; ikisinin kökünden; ve koyundan, **التَّرِيبةِ**’nin yeridir; ve denildi ki: attan **الدَّسيعة** boynunun köküdür. Ve **الدسيعةُ**: cömert olduğu zaman adamın sofrasıdır; ve denildi ki: o, **الجَفْنة**’dir; deve’nin **دَسِيع**’ine benzetilerek böyle adlandırıldı; çünkü o, her ne zaman ondan bir **جِرّة** çekip alsa, onun içinde bir başkası geri döner; ve denildi ki: o, fiilinin cömertliğidir; ve denildi ki: o, yaratılıştır; ve denildi ki: tabiat ve huydur.

Ve **دَسَع** deliği **دَسْعاً**: bir bezden yağlı bir şey aldı ve onunla onu tıkadı. Ve falan **بَقَيْئه** ile **دَسَع**: onu onunla attığı zaman. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, abdesti gerektiren şeyi zikretti ve dedi ki: **دَسْعةٌ** ağzı doldurur; yani kusmuğun bir defalık itişini kasteder. Zemahşerî onu Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir hadis yaptı ve dedi ki: o, devenin **بجِرَّته** ile **دَسْعاً** **دَسَع**’ındandır; onu işkembesinden çekip çıkarıp ağzına attığı zaman. Ve adam **دَسَع** eder, **يَدْسَع** **دَسْعاً**: kustu; ve **دَسَع** eder, **يَدْسَعُ** **دَسْعاً**: doldu; dedi ki:
ومُناخ غير تائيَّةٍ عَرَّسْتُه،
قَمِن من الحِدْثانِ، نابي المَضْجَعِ
(* «ومناخ إلخ» sözü: iki beyit, bu suretten başka bir surette **بضع** maddesinde geçti.)
عَرَّسْته، ووِسادُ رأْسي ساعِدٌ،
خاظي **البَضيعِ**، عُروقُه لم **تَدْسَعِ**

Ve **الدَّسْع**: **الدَّفْع**’tır; **الدَّسْر** gibi. Denir ki: onu **دَسَعَه**; onu **يَدْسَعُه** **دَسْعاً** ve **دَسِيعةً**. Ve **الدَّسِيعة**: عطiyedir. Denir ki: falan **ضَخْمُ الدَّسِيعة**’dır; ve ondan Kays hadisi: **ضَخْم الدَّسِيعةِ**; **الدَّسِيعةُ** burada: iki omzun birleşim yeridir; ve denildi ki: o, boyundur. Ezherî dedi ki: bu, cömert adam için söylenir; ve denildi ki: yani عطiyesi çok olan; **دَسِيعة** diye adlandırıldı; çünkü veren onu bir defada iter; deve de **جِرّته**’ni bir defada ittiği gibi. Ve **الدَّسائعُ**: geniş rağbet edilen şeylerdir. Ve hadiste: Allah Teâlâ kıyamet günü der ki: ey Âdemoğlu, seni atlara bindirmedim mi, seni **تَرْبَعُ** ve **تَدْسَعُ** kılmadım mı? **تَرْبعُ**: ganimetin dörtte birini alırsın; bu, reis fiilidir. Ve **تَدْسَعُ**: verirsin de bol verirsin; ve ondan **ضَخْم الدَّسيعةِ**. Ve Ali b. Abdullah b. Abbas dedi ki:
وكِنْدةُ مَعْدِنٌ لِلمُلْك قِدْماً،
يَزينُ فِعالَهم عِظَمُ **الدَّسِيعهْ**

Ve deniz **بالعَنْبَر** ile **دَسع** etti ve **دَسَر**: onu köpük gibi topladığı, sonra onu bir tarafa fırlattığı zaman; böylece alınır; ve o, en iyi güzel kokulardandır. Ve Kureyş ile Ensar arasındaki yazısının hadîsinde: “Ve şüphesiz müttakî müminler, kendilerine azgınlık edene yahut **دَسِيعةَ ظُلْم** isteyen kimseye karşı elleri birdir”; yani zulüm yoluyla bir itiş talep etti; sonra onu ona izafe etti; ve bu, **من** manasında bir izafedir. Ve caizdir ki **الدَّسِيعة** ile عطiye kastedilsin; yani onlardan, kendilerine zulmetmeleri yönüyle, yani mazlum olmaları hâlinde, ona bir عطiye itmelerini istedi; ve onu **ظُلمه**’ne izafe etti
(* «الى ظلمه» sözü: asılda, **النهاية**’ye tâbi olarak zamirin **هاء**’sı ile böyledir.)
çünkü onu itmelerinin sebebidir. Ve Zabyân hadîsinde, Himyer’i zikretti ve dedi ki: “**المَصانِعَ**’ı bina ettiler ve **الدَّسائع** edindiler”; عطiyeleri kastediyor. Ve denildi ki: **الدَّسائعُ** **الدَّساكرُ**’dır; ve denildi ki: çanaklar ve sofralardır. Ve Muâz hadîsinde dedi ki: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bana uğradı; ben bir koyun yüzüyordum; derken elini deri ile et arasına iki **دَسْعَتَين** ile **دَسَع** etti; yani onu itti.
