# دسع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دسع

الدسع، كالمنع: الدفع يقال: دسعه يدسعه دسعا ودسيعة، كما في الصحاح، وهو كالدسر. ومنه: دسع البعير بجرته يدسع دسعا ودسوعا، أي دفعها حتى أخرجها من جوفه إلى فيه، وأفاضها، وكذلك الناقة. والدسع: القيء، وقد دسع يدسع دسعا. وفي حديث إبراهيم النخعي: من دسع فليتوضأ. ودسع فلان بقيئه، إذا رمى به. وفي حديث علي كرم الله وجهه - وذكر ما يوجب الوضوء - فقال: دسعة تملا الفم. يريد: الدفعة الواحدة من القيء، وجعله الزمخشري حديثا مرفوعا، فقال: هي من دسع البعير بجرته دسعا، إذا نزعها من كرشه وألقاها في فيه.
 والدسع: الملء يقال: دسعت القصعة دسعا، أي ملأتها، عن ابن عباد.
 والدسع: سد الجحر يقال: دسع الجحر دسعا، إذا أخذ دساعا من من خرقة أو شيئا على قدر الجحر فسده بمرة واحدة. والدسع: خفاء العرق في اللحم وعدم ظهوره لاكتنازه، عن ابن عباد.
 والدسع: إعطاء الدسيعة وهو مجاز. والدسيعة: اسم للعطية الجزيلة، ومنه الحديث يقول الله تعالى يوم القيامة: يا ابن آدم ألم أحملك على الخيل والإبل، وزوجتك النساء، وجعلتك تربع وتدسع? قال: بلى. قال: فأين شكر ذلك? قال الجوهري: أي تأخذ المرباع تعطي الجزيل، أي تأخذ ربع الغنيمة، وذلك فعل الرئيس. وقال الأزهري: يقال للجواد: هو ضخم الدسيعة، أي كثير العطية، سميت دسيعة لدفع المعطي إياها بمرة واحدة، كما يدفع البعير جرته دفعة واحدة، وأنشد سيبويه:
  كم في بني سعد بن بكر سيد                      ضخم الدسيعة ماجد نفـاع والدسيعة أيضا: الطبيعة والخلق، كما في الصحاح، وقيل: كرم الفعل، وقيل: الخلقة.
 والدسيعة: الدسكرة. وقيل: هي الجفنة، عن ابن الأعرابي. قال ابن دريد: سميت بذلك تشبيها بدسيع البعير، لأنه لا يخلو كلما اجتذب منه جرة عادت فيه أخرى. وقيل: هي المائدة الكريمة، وهو مجاز أيضا، والجمع: الدسائع. وبكل ذلك فسر حديث ظبيان، وذكر حمير، وأن قبائل من الأزد نزلوها فنتجوا فيها النزائع، وبنوا المصانع، واتخذوا الدسائع، قيل: العطايا. وقيل: الدساكر، وقيل: الجفان، وقيل: الموائد. والدسيعة القوة، نقله الصاغاني. والمدسع، كمقعد: المضيق، ومولج ونص الليث: مضيق مولج المريء في عظم الثغرة أي ثغرة النحر، وفي التهذيب: هو مجرى الطعام في الحلق، ويسمى ذلك العظم: الدسيع. والمدسع، كمنبر: الدليل الهادي. والدسيع كأمير: مغرز العنق في الكاهل، نقله الجوهري. وأنشد لسلامة بن جندل يصف فرسا:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه تـلـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب وقال غيره: الدسيع من الإنسان: العظم الذي فيه الترقوتان. وقيل: هو الصدر والكاهل. وقال ابن شميل: الدسيع حيث يدفع البعير بجرته، وهو موضع المريء من حلقه.
 وقال ابن عباد: ناقة ديسع، كصيقل: ضخمة، أو كثيرة الاجترار.

  ومما يستدرك عليه: الدسع: خروج القريض بمرة. والقريض: جرة البعير إذا دسعه وأخرجه إلى فيه. ودسيعا الفرس: صفحتا عنقه من أصلهما، ومن الشاة: موضع التريبة.
 ودسع يدسع دسعا: امتلأ. ودسع البحر بالعنبر ودسر، إذا جمعه كالزبد، ثم قذفه إلى ناحية.
 وفي الحديث: أو ابتغى دسيعة ظلم، أي طلب دفعا على سبيل الظلم، فأضافه إليه، فالإضافة بمعنى من.

### Türkçe

**الدسع**، **كالمنع**: itme; denilir: **دسعه يدسعه دسعا ودسيعة**, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, **الدسر** gibidir. Ondan: **دسع البعير بجرته يدسع دسعا ودسوعا**; yani onu itti, ta ki onu karnının içinden ağzına çıkardı ve onu akıttı; ve aynı şekilde dişi deve. Ve **الدسع**: kusmuk; ve gerçekten **دسع يدسع دسعا**. Ve İbrâhîm en-Nehaî’nin hadîsinde: “Kim **دسع** ederse abdest alsın.” Ve “Falan, kusmuğuyla **دسع** etti”; onu attığı zaman. Ve Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—ve abdesti gerektiren şeyi zikretti: “**دسعة** ağzı doldurur.” İster: kusmuğun bir tek defası; ve Zemahşerî onu merfû bir hadîs kıldı; şöyle dedi: “O, devenin geviğini bir defa **دسعا** ile **دسع البعير بجرته**’dendir; onu işkembesinden çekip ağzına attığı zaman.”

Ve **الدسع**: doldurma; denilir: **دسعت القصعة دسعا**; yani onu doldurdum; İbn Abbâd’dan.

Ve **الدسع**: deliği tıkama; denilir: **دسع الجحر دسعا**; bir bez parçasından yahut deliğin ölçüsünce bir şeyden bir **دساعا** aldığı zaman, sonra onu bir defada tıkadı. Ve **الدسع**: et içinde damarın gizlenmesi ve dolgunluğundan dolayı görünmemesi; İbn Abbâd’dan.

Ve **الدسع**: **الدسيعة**’yi verme; ve o mecazdır. Ve **الدسيعة**: bol bağışın adı; ve ondan hadîs: Allah Teâlâ kıyamet günü der: “Ey Âdemoğlu, seni atlara ve develere bindirmedim mi, seni kadınlarla evlendirmedim mi, seni **تربع** eder ve **تدسع** eder kılmadım mı?” Der: “Evet.” Der: “Öyleyse bunun şükrü nerede?” Cevherî dedi: yani **المرباع**’ı alırsın, bol verirsin; yani ganimetin dörtte birini alırsın; ve bu, reis fiilidir. Ezherî dedi: cömert için denilir: “O, **ضخم الدسيعة**’dir”; yani bağışı çoktur; ona **دسيعة** adı verildi, çünkü veren onu bir defada iterek verir; tıpkı devenin geviğini bir defada itmesi gibi. Sîbeveyh inşâd etti:
  كم في بني سعد بن بكر سيد                      ضخم الدسيعة ماجد نفـاع
Ve **الدسيعة** ayrıca: tabiat ve huy; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: fiilin keremi. Ve denildi: yaratılış.

Ve **الدسيعة**: **الدسكرة**. Ve denildi: o, **الجفنة**’dir; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi, devenin **دسيع**’ine benzetme olarak; çünkü ondan her ne zaman bir geviş çekip alsa, onun içinde bir başkası geri döner, boş kalmaz. Ve denildi: o, kerîm sofra; ve o da mecazdır. Çoğulu: **الدسائع**. Ve bunların hepsiyle Zabyân hadîsi tefsir edildi; ve Himyer’i zikretti; ve Ezd’den kabilelerin onu mesken tuttuklarını, orada **النزائع**’i netice verdiklerini, **المصانع**’ı bina ettiklerini, **الدسائع** edindiklerini; denildi: bağışlar. Ve denildi: **الدساكر**. Ve denildi: **الجفان**. Ve denildi: sofralar. Ve **الدسيعة**: kuvvet; Sâgânî onu nakletti. Ve **المدسع**، **كمقعد**: dar yer; ve **مولج**. Leys’in nassı: “**مضيق مولج المريء في عظم الثغرة**”; yani boğaz çukuru kemiğindeki boğazın dar giriş yeri. Ve **التهذيب**’de: o, boğazda yemeğin geçtiği yoldur; ve o kemiğe **الدسيع** denilir. Ve **المدسع**، **كمنبر**: yol gösteren kılavuz. Ve **الدسيع** **كأمير**: boynun kürek kemiğine saplandığı yer; Cevherî onu nakletti. Ve Selâme b. Cendel’den, bir atı vasfederken, inşâd etti:
  يرقى الدسيع إلى هاد لـه تـلـع                      في جؤجؤ كمداك الطيب مخضوب
Ve başkası dedi: insandan **الدسيع**: iki köprücük kemiğinin içinde bulunduğu kemik. Ve denildi: o, göğüs ve kürek üstüdür. İbn Şümeyl dedi: **الدسيع** devenin geviğiyle ittiği yerdir; ve o, boğazındaki yemek borusu yeridir.

Ve İbn Abbâd dedi: **ناقة ديسع**، **كصيقل**: iri; yahut geviş getirmesi çok.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدسع**: şiirin bir defada çıkması. Ve **القريض**: devenin geviği; onu **دسع** edip ağzına çıkardığı zaman. Ve atın **دسيعا**’sı: boynunun kökünden iki yanı. Ve koyundan: **التريبة**’nin yeri.

Ve **دسع يدسع دسعا**: doldu. Ve **دسع البحر بالعنبر ودسر**; onu köpük gibi topladığı, sonra onu bir tarafa fırlattığı zaman.

Ve hadîste: “Yahut zulüm yoluyla bir **دسيعة** aradı”; yani zulüm yoluyla bir itme (bir defalık verme) talep etti; onu ona izâfe etti; izâfe de **من** mânâsınadır.
