# دسم (د-س-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - س - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والميم معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات
دسم:
الدَّسَمُ كلُّ شيءٍ له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم، والنعت دَسِمٌ، والفعلُ دَسِمَ يَدْسَمُ.
والدِّسامُ سِدادُ كلِّ خَرْقٍ أو حُجرٍ، ودسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً والدَّيْسم: الثعلب.
سدم:
السَّدَمُ هَمٌّ في نَدَم، وتقول: رأيتُه سادماً، ورأيتُه سَدْمانَ نَدْمانَ. وقَلَّما يُفرَدُ السَّدَم.
وماءٌ سُدُم: وقَعَتْ فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندَفِن، وقد سَدَم يَسدُم، ومِياهٌ أَسْدامٌ.
ويقال: مَنُهَلٌ سَدُومٌ وسُدُم، قال: ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما وقال: سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا وسَدُوم: مدينةٌ من مَدائن لوط- عليه السلام-، وكان قاضيها يقال له: سَدوم.
دمس:
دَمَسَ الظَّلامُ وأَدْمَسَ، والدَّمْسُ: نفس الظلام اذا اشتَدَّ، وليلٌ دامِسٌ.
والتَّدميس: إخفاءُ الشيء تحت التراب، ويُخفَّفُ ايضاً. وأنشد:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
والدُّودَمِسُ: ضَرُبٌ من الحَيّاتِ مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم ينفُخُ نَفْخاً فيَجْرَح ما أصابَ، والجميع الدَّوْدَمِسات والدَّواميسُ.
سمد:
السَّمْدُ من السير: الدَّأْب، ويقال: سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً أي لم تعرف الإعياءَ، وأنشد: سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ عن الشيء، وقوله- عزَّ وجلَّ-: "وأنتم سامِدون"، أي ساهون لاهون، ويقال: دَعْ عنك سُمُودَكَ.
ورُويَ عن عليٍّ- رضي الله عنه- أنه خرج الى المسجد والناس ينتظرونه للصلاةِ قياماً، فقال: مالي أراكم سامِدين.
والسامِد: القائم، وكُلُّ رافعٍ رأسَه فهو سامِدٌ، وسَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً.
والسَّمادُ: ترابٌ قويُّ يُسَمَّدُ به النَّبات.
وسَمَّدَ شَعْرَه: أخَذَه كلَّه.
مسد:
المَسَدُ: ليفٌ ليِّنٌ يُتَّخَذُ من النَّخل.
والمَسدُ: إدْآبُ السَّيْر في اللَّيْل، وأَنَشَدَ: يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد والمِسادُ: نِحيُ السَّمُن او العسل، قال أبو ذؤيْب:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
والخافة: خَريطةٌ يتَقلَّدُها المُشتارُ ليَجعَلَ فيها العَسَل.
والمَسَدُ: المِحُوَرُ اذا كانَ من حديد.
وجاريةٌ مَمُسودة: مَطُويَّةٌ مَمُشُوقةٌ.

##### Türkçe

باب **السين** ve**الدال** ve**الميم** ile birlikte

**د س م**، **د م س**، **س د م**، **س م د**، **م س د** kullanımdadırlar.

**دسم**:
**الدَّسَمُ**: et ve içyağından **وَدَكٌ**’i olan her şey; sıfatı **دَسِمٌ**; fiil **دَسِمَ يَدْسَمُ**.
**الدِّسامُ**: her bir yırtığın veya deliğin tıkacı; “onu tıkadım” **دسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً**; **الدَّيْسم**: tilki.

**سدم**:
**السَّدَمُ**: pişmanlık içinde bir keder; dersin ki: “Onu **سادماً** gördüm”, “Onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm.” **السَّدَمُ** pek az tekil kullanılır.
Ve **ماءٌ سُدُم**: içine bezler ve **الجَوْلانُ** düşmüştür; öyle ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم يَسدُم**; ve **مِياهٌ أَسْدامٌ**.
Ve denilir: **مَنُهَلٌ سَدُومٌ** ve **سُدُم**; dedi ki: “Ve bir su başına vardım, onu **سَدوما** (olarak)”; ve dedi ki: “**سُدْمَ** su yolları: sarı, kokmuş (sular).” Ve **سَدُوم**: Lût’un -aleyhi’s-selâm- şehirlerinden bir şehir; kadısına **سَدوم** denilirdi.

**دمس**:
**دَمَسَ** karanlık ve **أَدْمَسَ**; ve **الدَّمْسُ**: şiddetlendiği vakit karanlığın kendisi; ve **ليلٌ دامِسٌ**.
Ve **التَّدميس**: bir şeyi toprağın altına gizlemek; ve (telaffuzda) hafifletilir de. Şu beyit okunmuştur:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
Ve **الدُّودَمِسُ**: yılanlardan bir tür; **الغَلاصيم**’i kabarmış; bir üfleme ile üfler de isabet ettiğini yaralar; çoğulu **الدَّوْدَمِسات** ve **الدَّواميسُ**.

**سمد**:
Yürüyüşten **السَّمْدُ**: sebat; ve denilir: **سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً**; yani yorgunluğu tanımadı. Şu beyit okunmuştur: **سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ**. Ve insanlarda **السُّمود**: bir şeyden gaflet ve dalgınlık; ve O’nun -azze ve celle- sözü: “**وأنتم سامِدون**”; yani dalgın, oyalanan; ve denilir: “**دَعْ عنك سُمُودَكَ**.”
Ve Ali’den -radıyallahu anh- rivayet edildi: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: “Size ne oluyor da sizi **سامِدين** görüyorum?”
Ve **السامِد**: ayakta duran; başını kaldıran her biri **سامِدٌ**’dir; ve **سَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً**.
Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli toprak.
Ve **سَمَّدَ شَعْرَه**: onun tamamını aldı.

**مسد**:
**المَسَدُ**: hurmadan yapılan yumuşak lif.
Ve **المَسدُ**: gecede yürüyüşü sürdürmek; ve şu beyit okunmuştur: **يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد**. Ve **المِسادُ**: içyağı veya bal tulumu; Ebû Züeyb dedi ki:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
Ve **الخافة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna astığı bir torba.
Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu vakit mil.
Ve **جاريةٌ مَمُسودة**: dürülmüş, ince-uzun.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَسَمُ معروف. تقول منه: دَسِمَ الشيء بالكسر. وتَدْسيمُ الشيء: جعْل الدَسَمِ عليه. ويقال أيضاً: دَسَّمَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها ولم يُبالِغ. والدُسْمَةُ: الدنيءُ من الرجال. وثيابٌ دُسْمٌ: وسِخةٌ. والدِسامُ بالكسر: ما يسد به الأذن والجرح ونحو ذلك. تقول منه دَسَمْتُهُ أَدْسُمُهُ بالضم دَسْماً. والدِسامُ: السِدادُ، وهو ما يُسَدُّ به رأسُ القارورة ونحوها.
والدَيْسَمُ: ولد الدُبّ. والدَيْسَمُ: نباتٌ. والدَيْسَمَةُ: الذَرَّةُ. ودَسَمَ الأثرُ، مثل طسَمَ.

##### Türkçe

**الدَسَمُ** bilinen (şey)dir. Ondan şöyle dersin: **دَسِمَ** şey, kesre ile. Ve **تَدْسيمُ** şey: onun üzerine **الدَسَمِ**i yapmak. Ve ayrıca denilir: **دَسَّمَ** yağmur yeri: onu ıslattı ve mübalağa etmedi. Ve **الدُسْمَةُ**: erkeklerden aşağı (kimse). Ve **ثيابٌ دُسْمٌ**: kirli. Ve **الدِسامُ** kesre ile: kulak ve yara ve bunun benzeri onunla tıkanan şey. Ondan şöyle dersin: **دَسَمْتُهُ** onu, **أَدْسُمُهُ** onu, damme ile, **دَسْماً**. Ve **الدِسامُ**: tıkaçtır; ve o, şişenin başı ve benzeri onunla tıkanan şeydir.
Ve **الدَيْسَمُ**: ayının yavrusu. Ve **الدَيْسَمُ**: bir bitkidir. Ve **الدَيْسَمَةُ**: **الذَرَّةُ**. Ve **دَسَمَ** iz, **طسَمَ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د م
سدم ، سمد ، دسم ، دمس ، مسد : مستعملة .
سدم : قال الليث : السَّدَمُ : همٌّ ونَدَمٌ ، تقول : رأيته سادِماً ، ورأيته سَدْمانَ نَدْمانَ . وقلَّما يُفرَد السَّدَمُ من النّدم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّدِيمُ : الضَّباب . والسَّدِيمُ : التَّعبُ . والسديم : السّدِر . والسديم : الماء المندفقُ . والسدِيمُ : الكثير الذِّكْرِ . الدَّسيمُ : القليلُ الذكر .
قال : ومنه قوله :
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً
وقال الليث : ماءٌ سُدُم ، وهو الذي وقعت فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندفن ، وقد سَدَم يَسْدُم ، ومياهٌ أسْدام .
قال : ويقال : مَنْهَلٌ سَدُوم في موضع سُدُمٍ ، وأنشد :
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما
قال : وسَدُوم : مدينة من مدائن قوم لوط ، كان قاضيها يقال له : سدُوم .
قلت : قال أبو حاتم في كتاب ( المُزال والمُفْسَد ) : إنّما هو سَذُوم بالذال ، والدال خطأ .
قلتُ : وهذا عندي هو الصحيح .
أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المَسْدومُ : المَمْنوعُ من أن يَضرِب الإبلَ ، يعني الفحلَ . قال : وسدمتُ البابَ وسَطَمْتُه واحدُ وهو باب مَسْطُوم ومَسْدُوم ، أي : مَرْدوم .
وقال ابن الأنباري : رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ . قال قوم : السادِم : معناه : المتغيِّر من الغَمِّ ، وأَصلُه من قولهم : ماءٌ مُسْدم ، ومياهٌ سُدْم وأَسْدام : إذا كانت متغيرة .
قال ذو الرمّة :
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ
وقال قومٌ : السّادمُ : الحزين الّذي لا يُطيق ذَهاباً ولا مجيئاً . من قولهم بَعيرٌ مَسْدوم : إذا مُنع من الضِّراب .
وأَنشَد :
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى
والمُسدَّم من فُحول الإبِل . والسَّدِمُ : الّذي يُرغَب عن فَحْلتِه فيُحالُ بينه وبين أُلاَّفِه ، ويقيَّد إذا هاج فيَرعَى حَوالَي الدّار ، وإن
صالَ جُعل له حِجامٌ يمنَعهُ عن فتح فمِه ، ومنه قوله :
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ
وقال ابن مُقْبل :
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ
ويقال للبعير إذا دَبِر ظهرُه فأُعْفِيَ عن القَتَب حتى صلَح دَبَرُه : مسدَّم أيضاً ، وإيّاه عنَى الكُمَيت بقوله :
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ
أي : أَرحتها من التَّعب فابيضّتْ ظهورُها ودَبرُها وصلحت . والأُحْفاض جمع حَفَض ، وهو البَعير الّذي يُحمَل عليه خُرَثيُّ المَتاع وسَقَطُه .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبيدة : بعيرٌ سَدِمٌ ، وعاشِقٌ سَدِمٌ : إذا كان شديدَ العِشْق ، ورجُلٌ نَدِمٌ سَدِم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للنَّاقة الهَرِمة : سَدِمَة وسَدِرة وسادَّةٌ وسَلَّة وكافَّة .
دسم : ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّسِيمُ : القليلُ الذِّكْر ، قال : ومنه قولُه :
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً
قال ابن الأعرابيّ : يكون هذا مَدْحاً ويكون هذا ذَمّاً ، فإذا كان مَدْحاً فالذِّكْر حَشْوُ قلوبهم وأفواههم ، وإذا كان ذَمّاً فإنما هُمْ يَذكرون الله ذكْراً قليلاً : من التَّدسِيم ، وهو السّواد الذي يُجعَل خَلْفَ أُذُنِ الصبيّ كَيْلاَ تُصيبَه العَينُ . قال : ومثلُه أنّ رجلاً ذُكر بين يَدَيْ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال :
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن ) يكون هذا أيضاً مَدْحاً وذَماً ، فالمَدح أنّه لا يَنام اللّيل ولا يتوسَّد ، فيكون القرآن متوسَّداً معه ، والذَّمّ أنه لا يَحفظ من القرآن شيئاً ، فإذا نام لم يتوسَّدْ معه القرآنَ .
قلت : والقولُ هو الأول .
ورُوِي في حديثٍ : ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ، فالدِّسام : ما تُسَدّ به الأُذُن فلا يَعي ذِكْراً ولا مَوْعظة . وكلُّ شيء سَدَدْته فقد دَسَمْتَه دَسْماً ، ويقال للرجل إذا غَشِيَ جاريتَه قَدْ دَسمَها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّسْمةُ : السَّوادُ .
ومنه قيل للحَبَشيّ : أبو دُسْمة ، وقال رؤبةُ يصف سَيْحَ ماءٍ :
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا
المنفَجِر : المنفَتح الكثيرُ الماء . وكَوكَبُ كلِّ شيء : مُنظمه . والمَدْسُوم : المَسْدود . والدَّسم : حَشْوُ الجَوْف .
قال : وقال ابن الأعرابي :
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .
قال : ونَصب دَسْماً على الخِلاف ، وفلانٌ أَدسَمُ الثَّوبِ ، وأَطلَسُ الثَّوْب ودَنسُ الثَّوبِ : إذا لم يكن زاكياً . وقال : أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم .
والدَّيسَم : الظُّلمة . ويقال : ما أنتَ إلاّ دَسْمَة ، أي : لا خير فيه .
ورأى رجلٌ غلاماً مليحاً فقال : دَسِّموا نُونَته ، أي : سوِّدوها لئلاّ تُصيبَه العَين . قال : ونُونَتُه : الدائرةُ المليحة التي في حَنَكِه .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ، أي : سَوْداء .
وقال ابن الأعرابي : الدَّيْسَمُ : الدُّبّ وأنشد :
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر
قال عمرو : الدّيْسَم : ولَدُ الذِّئب من الكَلبة .
وسألتُ أبا الفَتْح صاحبَ قُطْرُب واسم أبي الفَتْح دَيْسَم فقال : الدَّيْسَم : الذُّرَة .
وأخبرَني المنذريُّ عن المبرّد أنه قال : الدَّيْسَم : ولدُ الكَلبة من الذِّئب . والسِّمْع : ولَدُ الضَّبُع من الذِّئب .
وقال اللّيث : الدَّيْسَم : الثعلب . والدَّسم : كل شيء له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم ، والفعلُ دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم .
ويقال للرّجل إذا تَدَنَّس بمذامّ الأخلاق : إنه لدَسِم الثوب .
وأَنشَد أبو عُبَيدة :
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم
وهو كقولهم : فلانٌ أطلَسُ الثَّوب .
سمد : قال الله جلّ وعزّ : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .
قال المفسِّرون في قوله : ( وَأَنتُمْ ( : لاهُون .
ورُوِي عن ابن عباس أنه قال : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ( : مستكبرون . ويقال للفَحل إذا اغْتَلم : قد سمَدَ ، رواه شَمِر عنه بإسنادٍ له .
وقال اللَّيث : ( وَأَنتُمْ ( : لاهون ، والسُّمود في الناس : الغَفْلة والسّهْوُ عن الشيءِ .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه خرج إلى المسجد والناسُ ينتظرونه للصّلاة قياماً ، فقال : ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .
قال أبو عُبَيد : قوله : ( وَأَنتُمْ ( : يعني القُيَّام وكل رافعٍ رأسه فهو سامِد ، وقد سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً .
وروِي عن عِكرمَة عن ابن عباس أنه قال : السُّمود : الغناءُ في لغة حِميَر ، يقال :
اسْمُدي لنا ، أي : غني لنا .
وقال المبرّد : السّامدُ : القائم في تحيُّر . وأَنشد :
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا
وقال الليث : السَّمَادَ : تُرابٌ يُسمَّدُ به النّبات .
قال : وسَمَّد شَعْرَه : إذا أَخَذه كلّه .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ قال : السَّمَد من السَّير : الدَّأَب .
يقال : سَمَدت الإبلُ سمُوداً : إذا لم تَعرِف الإعياءُ .
وأَنشَد :
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ
أي : دوائبُ ليس في بطونها كبير عَلَف .
وقال اللّحياني : هو لك سَمْداً سَرْمداً بمعنى واحد .
وقال : السُّمود يكون سروراً وحُزْناً ، وأنشد :
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللاهي ، والسامد : الغافل . والسامد : السّاهي . والسامد : المتكبِّر ، والسامد : القائم .
أبو زيد : المُسْمَئدّ : الوارِم ، وقد اسمأدّ الجُرْح : إذا وَرِم . والسامد : المتحيِّر بَطَراً وأَشراً . والسامد : المُغَنِّي .
دمس : قال الليث : ادمَس الظلامُ وأدمَس : وليلٌ دامس : إذا اشتدّ ظلامُه . والتَّدْميسُ : إخْفاء الشيء تحتَ الشيء ، ويقال بالتخفيف ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وقال أبو عُبَيْد : دَمَسْتُ الشيءَ : غطّيْتُه . والدَّمَس : ما غُطِّي .
وقال الكميت :
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ
قال : والدَّمِيس : المغطّى .
أبو زيد : تقول : أتاني حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً . حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً ، والمعنى واحد ، وذلك حينَ يُظلم أولُ اللَّيل شيئاً . ومِثلُه : أتاني حين يقول أخوك أم الذِّئب .
ورَوَى أبو تراب لأبي مالك : المدمَّسُ والمُدنَّس بمعنًى واحد ، وقد دَنس ودمِس .
وقال أبو زيد : المُدَمَّس : المخبوء .
وقال أبو تراب : المدمَّس : الذي عليه وَضَر العَسل ، وأَنكر قولَ أبي زيد .
وقال أبو عمرو : دَمَسَ الموضعُ ، ودَسم وسَمَد : إذا درَس .
وقال : الدُّوْدَمسُ : الحيّة .
وقال الليث : وهو ضرْبٌ من الحَيّات مُحْرَنْفِش الغَلاصيم ، يقال : إنه ينفُخ نَفْخاً فيحرِقَ ما أصابه ، والجميع الدَّوْدَمسَات والدَّواميس .
وقال أبو زيد : دَمَسْتُه في الأرض دَمْساً : إذا دَفَنْتَه ، حيّاً كان أو مَيّتاً .
وفي حديث الدجّال : كأنه خَرج من الدِّيماس ، وقال بعضهم : الدِّيماسُ : الكِنّ ، أراد كأنه مُخْدَرٌ لم يرَ شيئاً ، شَمْساً ولا ريحاً .
وقال بعضهم : الدِّيماس : الحمّام ، وكان لبعض المُلوك حبْسٌ سماه دِيماساً لِظُلْمته .
وقال ابن الأعرابي : الدِّيماس : السَّرَب . ومنه : دَمَستُه : قَبَرْتُه .
مسد : قال الله جلّ وعزّ : ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) ، قال المفسِّرون : هي السِّلسِلة التي ذكرها الله تعالى في كتابه فقال : ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ، يعني جل اسمه أن امرأة أبي لهب تسلك في النار في سلسلة طولها سبعون ذراعاً .
وقال الزَّجّاج : المَسَدُ في اللُّغة : الحَبْل إذا كان من لِيف المَقْل . ويقالُ لما كان من وَبَر الإِبلِ مِن الحِبال : مَسَد .
وقال ابن السكّيت : الْمَسْدُ : مصدَر مَسَدَ الحبلَ يَمْسُده مَسْداً : إذا أجاد فَتْلَه . ورَجلٌ مَمْسُودٌ : إذا كان مَجدولَ الخَلْق . وجاريةٌ ممسودةٌ : إذا كانت حسنةَ طيّ الخَلْق . قال : والمَسَدُ : حبْل من جُلُود الإبل ، أو من لِيف ، أو من خُوص . وأنشد :
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ
أراد من جُلُودِ أَيَانِق ؛ وأَنشد :
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
ويقال : حَبْلٌ مَسَد ، أي : مَمسود ، قد مُسِد ، أي : أُجِيد فَتْلُه مَسْداً . فالْمَسْدُ : المصْدَر . والْمَسَد : بمنزلة الممْسُود ؛ كما يقال : نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً ؛ وما نُفِض فهو نَفَض . ودلّ قولُ الله جلّ وعزّ : ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) أَنَّ السِّلسلة التي ذَكَرها الله تعالى فُتِلَتْ من الحديد فَتْلاً مُحْكَماً ، كأنه قيل : في جِيدِها حَبل حديدٍ قد لُوِيَ لَيّاً شديداً .
وقال اللّيث وغيرُه : المِسادُ : نِحْيٌ يُجْعَلُ فيه سَمْن وعَسَل ، ومنه قولُ أبي ذُؤَيْب :
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والخافَة : خريطةٌ يَتَقَلَّدُها المُشْتارُ ليَجعل فيها العَسَل .
وقال الليث : الْمَسْدُ : إدْآب السَّيْر في الليل ، وأنشَد :
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا
وقال العَبْديّ يَذكر ناقةً شبّهَها بثوْرٍ وَحْشِيّ :
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
قولُهُ : يَمْسُده : يعني الثورَ ، يَطوِيه ليلٌ سَدِيٌّ ، أي : نَدِيٌّ ، ولا يزال البَقْلُ في تمامٍ ما سقط من النَّدَى عليه ، أراد أنه يأكل البقل فيجزأ به عن الماء فيطويه ذلك . وشبّه السُّفعة التي في وجه الثّور ببرقُع .
وجعل اللّيث الدَّأَبَ مَسْداً ، لأنه يمسَدُ خَلق من يَدأبُ فيَطْوِيه ويُضَمّرُه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الممسودة من النساء : المطوِية الممشُوقة ، وأنشدنا :
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه
أي : يشده .
عَمْرو عن أبيه قال : المِسَاد : الرِّق الأسود .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ أحسَنُ مِسَاد شِعْرٍ من فلان ، يريد : أحسنَ قِوامَ شِعر من فلان .

##### Türkçe

س د م
**سدم** , **سمد** , **دسم** , **دمس** , **مسد** : kullanımdadır.

**سدم** : **الليث** dedi: **السَّدَمُ** : bir keder ve bir pişmanlıktır; dersin ki: onu **سادِماً** gördüm, ve onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. Ve **السَّدَمُ** pek az olur ki pişmanlıktan ayrı tek başına kullanılır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: dedi: **السَّدِيمُ** : sis. Ve **السَّدِيمُ** : yorgunluk. Ve **السديم** : **السّدِر**. Ve **السديم** : fışkıran sudur. Ve **السَّدِيمُ** : zikri çok olandır. **الدَّسيمُ** : zikri az olandır.
Dedi: Ve ondandır onun sözü:
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً

Ve **الليث** dedi: **ماءٌ سُدُم**; o, içinde bezler ve **الجَوْلانُ** düşmüş olan sudur; ta ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم** **يَسْدُم**; ve **مياهٌ أسْدام**.

Dedi: Ve denir: **مَنْهَلٌ سَدُوم** **موضع سُدُمٍ**’de; ve okudu:
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما

Dedi: Ve **سَدُوم** : Lût kavminin şehirlerinden bir şehirdir; onun kadısına **سدُوم** denirdi.

Dedim: **أبو حاتم** ( **المُزال والمُفْسَد** ) kitabında dedi: ancak o **سَذُوم**’dur **بالذال**; **الدال** ise hatadır.

Dedim: Ve bu, benim yanımda, doğru olanın ta kendisidir.

Bana **المنذري** haber verdi, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: **المَسْدومُ** : develere vurmasından men edilen; yani aygır. Dedi: Ve **سدمتُ البابَ** ve **سَطَمْتُه** birdir; ve o, **باب مَسْطُوم** ve **مَسْدُوم**’dur; yani: **مَرْدوم**.

Ve **ابن الأنباري** dedi: **رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ**. Bir kavim dedi: **السادِم** : manası, gamdan değişmiş olandır; ve aslı onların sözündendir: **ماءٌ مُسْدم** ve **مياهٌ سُدْم وأَسْدام**: eğer değişmiş olursa.
**ذو الرمّة** dedi:
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ

Ve bir kavim dedi: **السّادمُ** : gidişe de gelişe de güç yetiremeyen hüzünlüdür. Onların sözündendir: **بَعيرٌ مَسْدوم**: eğer çiftleşmeden men edilmişse.
Ve okudu:
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى

Ve **المُسدَّم** develerin aygırlarından olandır. Ve **السَّدِمُ** : onun aygırlığından rağbet edilmeyip onunla onun ülfet ettikleri arasına girilen; ve kızışınca bağlanan; böylece evin çevresinde otlar; ve eğer saldırırsa, ağzını açmaktan men eden bir **حِجامٌ** ona yapılır. Ve ondandır onun sözü:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ

Ve **ابن مُقْبل** dedi:
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ

Ve deveye, sırtı yara olup da **القَتَب**’den muaf tutulunca, ta ki sırt yarası düzelince: ona da **مسدَّم** denir. Ve bunu **الكُمَيت** şu sözüyle kastetmiştir:
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ

Yani: onu yorgunluktan dinlendirdim; böylece sırtları ve sırt yaraları beyazladı ve düzeldi. Ve **الأُحْفاض** , **حَفَض**’ın çoğuludur; o, üzerine eşyanın kırıntısı ve döküntüsü yüklenen devedir.

Ve **ابن هانىء** dedi: **أبو عُبيدة** dedi: **بعيرٌ سَدِمٌ** ve **عاشِقٌ سَدِمٌ**: eğer aşkı şiddetli ise; ve **رجُلٌ نَدِمٌ سَدِم**.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: yaşlı dişi deveye denir: **سَدِمَة** ve **سَدِرة** ve **سادَّةٌ** ve **سَلَّة** ve **كافَّة**.

**دسم** : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **الدَّسِيمُ** : zikri az olandır. Dedi: Ve ondandır onun sözü:
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً

**ابن الأعرابيّ** dedi: bu, övgü olur; ve bu, yergi olur. Övgü olursa, zikir onların kalplerinin ve ağızlarının dolgusudur; yergi olursa, ancak onlar Allah’ı az bir zikirle anarlar: **التَّدسِيم**’den; o, çocuğun kulağının arkasına konulan siyahlıktır; ta ki ona göz değmesin. Dedi: Ve bunun benzeri: bir adam, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) huzurunda anıldı; o da dedi ki:
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن )

Bu da övgü ve yergi olur: övgü, onun gece uyumaması ve yastıklanmamasıdır; böylece Kur’an onunla birlikte yastıklanmış olur; yergi ise, Kur’an’dan hiçbir şey ezberlememesidir; uyuduğunda Kur’an’ı onunla birlikte yastıklamaz.

Dedim: söz, birincisidir.

Bir hadiste rivayet edildi: ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ; **الدِّسام** : kulağın tıkandığı şeydir; böylece ne bir zikir ne de bir öğüt kavrar. Ve her şeyi ki onu tıkadın, onu **دَسَمْتَه دَسْماً** etmiş olursun. Ve adama, cariyesine yaklaştığında: onu **دَسمَها** etti denir.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **الدُّسْمةُ** : siyahlıktır.

Ve ondan, Habeşliye: **أبو دُسْمة** denildi. Ve **رؤبةُ** suyun akışını vasfederek dedi:
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا

**المنفَجِر** : açılmış, suyu çok olandır. Ve her şeyin **كَوكَبُ**’u: onun düzenlenmiş olanıdır. Ve **المَدْسُوم** : tıkanmış olandır. Ve **الدَّسم** : karın boşluğunun dolgusudur.

Dedi: Ve **ابن الأعرابي** dedi:
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .

Dedi: Ve **دَسْماً**’yı **على الخِلاف** üzere nasb etti. Ve falan kimse **أَدسَمُ الثَّوبِ**’dur; ve **أَطلَسُ الثَّوْب** ve **دَنسُ الثَّوبِ**: eğer temiz değilse. Ve dedi: **أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم**.

Ve **الدَّيسَم** : karanlıktır. Ve denir: sen ancak **دَسْمَة**’sin; yani: onda hayır yoktur.

Bir adam güzel bir oğlan gördü de dedi: **دَسِّموا نُونَته**; yani: onu siyahlatın, ta ki ona göz değmesin. Dedi: ve **نُونَتُه** : onun çenesinde bulunan güzel dairedir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ; yani: siyah.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الدَّيْسَمُ** : ayıdır. Ve okudu:
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر

**عمرو** dedi: **الدّيْسَم** : dişi köpekten olan kurt yavrusudur.

Ve ben, **قُطْرُب**’un sahibi **أبو الفَتْح**’a sordum; **أبو الفَتْح**’ın adı **دَيْسَم** idi; dedi ki: **الدَّيْسَم** : mısırdır.

Ve bana **المنذري** haber verdi: **المبرّد**’in dediğine göre: **الدَّيْسَم** : dişi köpekten olan kurt yavrusudur. Ve **السِّمْع** : kurttan olan sırtlan yavrusudur.

Ve **اللّيث** dedi: **الدَّيْسَم** : tilkidir. Ve **الدَّسم** : et ve içyağından **وَدَكٌ**’i olan her şeydir. Fiil: **دسمَ يَدْسَم**; o halde o **دَسِم**’dir.

Ve adama, kötü ahlâkın ayıplarıyla kirlendiğinde: o, elbette **دَسِم الثوب**’dur denir.

Ve **أبو عُبَيدة** okudu:
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم

Ve bu, onların sözleri gibidir: falan kimse **أطلَسُ الثَّوب**’dur.

**سمد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .

Müfessirler onun sözü hakkında dediler: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler.

Ve **ابن عباس**’tan rivayet edildi: dedi ki: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) : kibirlenenler. Ve aygıra, azgınlaştığında: **قد سمَدَ** denir; **شَمِر** onu, kendisine ait bir isnadla, ondan rivayet etti.

Ve **اللَّيث** dedi: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler. Ve insanlarda **السُّمود** : şeyden gaflet ve dalgınlıktır.

Ve **عليّ** رضى الله عنه’dan rivayet edildi: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .

**أبو عُبَيد** dedi: onun sözü: ( وَأَنتُمْ ) : yani ayakta duranlar. Ve başını kaldıran her kimse, o **سامِد**’dir. Ve **سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً**.

Ve **عِكرمَة**’den, **ابن عباس**’tan rivayet edildi: dedi ki: **السُّمود** : Himyer dilinde şarkıdır; denir:
**اسْمُدي لنا** , yani: bize şarkı söyle.

Ve **المبرّد** dedi: **السّامدُ** : şaşkınlık içinde ayakta duran. Ve okudu:
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا

Ve **الليث** dedi: **السَّمَادَ** : bitkinin onunla gübrelendiği topraktır.

Dedi: ve **سَمَّد شَعْرَه** : eğer onun tamamını aldıysa.

**شَمِر**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: yürüyüşten **السَّمَد** : sebat etmektir.

Denir: **سَمَدت الإبلُ سمُوداً** : eğer yorgunluğu tanımazsa.

Ve okudu:
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ

Yani: karınlarında büyük yem olmayan, sebat edenler.

Ve **اللّحياني** dedi: o, sana **سَمْداً سَرْمداً**’dır; bir manadadır.

Ve dedi: **السُّمود** sevinç de olur, hüzün de olur. Ve okudu:
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **اللاهي** ve **السامد** : gafildir. Ve **السامد** : dalgındır. Ve **السامد** : kibirlenendir. Ve **السامد** : ayakta durandır.

**أبو زيد** : **المُسْمَئدّ** : şişmiş olandır. Ve **اسمأدّ الجُرْح** : eğer şiştiyse. Ve **السامد** : azgınlık ve taşkınlıkla şaşkın olandır. Ve **السامد** : şarkı söyleyendir.

**دمس** : **الليث** dedi: **ادمَس الظلامُ وأدمَس**; ve **ليلٌ دامس** : eğer onun karanlığı şiddetlendi ise. Ve **التَّدْميسُ** : şeyin, şeyin altında gizlenmesidir. Ve hafifletmeyle de denir. Ve okudu:
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ

**أبو عُبَيْد** dedi: **دَمَسْتُ الشيءَ** : onu örttüm. Ve **الدَّمَس** : örtülen şeydir.

Ve **الكميت** dedi:
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ

Dedi: ve **الدَّمِيس** : örtülü olandır.

**أبو زيد** : dersin ki: bana geldi, **حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً**. **حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً** gibi; mana birdir. Ve bu, gecenin başı biraz karardığı zamandır. Ve bunun benzeri: bana geldi, “kardeşin mi yoksa kurt anası mı” dediğin vakit.

Ve **أبو تراب** , **أبي مالك**’ten rivayet etti: **المدمَّسُ** ve **المُدنَّس** bir manadadır; ve **دَنس** ve **دمِس** olmuştur.

Ve **أبو زيد** dedi: **المُدَمَّس** : saklanmış olandır.

Ve **أبو تراب** dedi: **المدمَّس** : üzerinde balın kiri olan şeydir; ve **أبو زيد**’in sözünü inkâr etti.

Ve **أبو عمرو** dedi: **دَمَسَ الموضعُ** , ve **دَسم** ve **سَمَد** : eğer silinip yok olduysa.

Ve dedi: **الدُّوْدَمسُ** : yılandır.

Ve **الليث** dedi: o, yılanlardan bir türdür; solungaçları kabarmış; denir ki o, bir üfleme üfler de isabet edeni yakar. Ve çoğulu: **الدَّوْدَمسَات** ve **الدَّواميس**.

Ve **أبو زيد** dedi: onu yere **دَمْساً** **دَمَسْتُه** : eğer onu gömdüysem; diri de olsa ölü de olsa.

Deccal hadîsinde: sanki **الدِّيماس**’tan çıkmış gibidir. Ve bazısı dedi: **الدِّيماسُ** : sığınaktır; muradı: sanki örtülü, hiçbir şey görmemiş; ne güneş ne rüzgâr.

Ve bazısı dedi: **الدِّيماس** : hamamdır. Ve bazı kralların, karanlığından dolayı **دِيماساً** adını verdiği bir hapsi vardı.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الدِّيماس** : yeraltı geçididir. Ve ondandır: **دَمَستُه** : onu kabre koydum.

**مسد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) . Müfessirler dediler: o, Allah تعالى’nın kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ; yani, celil ismi, Ebu Leheb’in karısının ateşte, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire sokulacağını kasteder.

Ve **الزَّجّاج** dedi: dilde **المَسَدُ** : eğer **لِيف المَقْل**’den olursa iptir. Ve iplerden, develerin kılından olan şeye: **مَسَد** denir.

Ve **ابن السكّيت** dedi: **الْمَسْدُ** : **مَسَدَ الحبلَ يَمْسُده مَسْداً**’nın masdarıdır: eğer onun bükmesini güzel yaptıysa. Ve **رَجلٌ مَمْسُودٌ** : eğer yaratılışı örgülü ise. Ve **جاريةٌ ممسودةٌ** : eğer yaratılış kıvrımı güzel ise. Dedi: ve **المَسَدُ** : develerin derilerinden, yahut liften, yahut hurma yaprağından bir iptir. Ve okudu:
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ

**أَيَانِق**’in derilerinden demek istedi. Ve okudu:
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ

Ve denir: **حَبْلٌ مَسَد**; yani: **مَمسود**; **قد مُسِد**; yani: onun bükmesi **مَسْداً** ile güzel yapılmıştır. O halde **الْمَسْدُ** : masdardır. Ve **الْمَسَد** : **الممْسُود** menzilesindedir; nitekim denir: ağacı **نَفْضاً** silkeledin; ve silkilenen şey **نَفَض**’tır. Ve Allah, aziz ve celil, sözünün delâlet ettiği: ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) şudur: Allah تعالى’nın zikrettiği zincir, demirden sağlam bir bükümle bükülmüştür; sanki denildi: onun boynunda, şiddetli bir bükümle bükülmüş bir demir ipi vardır.

Ve **اللّيث** ve başkası dedi: **المِسادُ** : içine sade yağ ve bal konulan bir tulumdur. Ve ondandır **أبي ذُؤَيْب**’in sözü:
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ

Ve **الخافَة** : bal toplayanın, içine bal koymak için boynuna astığı bir torbadır.

Ve **الليث** dedi: **الْمَسْدُ** : gecede yürüyüşü sürdürmektir. Ve okudu:
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا

Ve **العَبْديّ** bir dişi deveyi anarak, onu yaban öküzüne benzetti:
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ

Onun sözü: **يَمْسُده** : yaban öküzünü kasteder; onu **ليلٌ سَدِيٌّ** dürer; yani: **نَدِيٌّ**. Ve ot, üzerine çiğ düştüğü müddetçe tamlık üzeredir. Muradı: o, otu yer; onunla suya ihtiyaçtan kurtulur; böylece bu, onu dürer. Ve yaban öküzünün yüzündeki esmerliği bir **برقُع**’a benzetti.

Ve **اللّيث** sebatı **مَسْداً** kıldı; çünkü sebat edenin yaratılışını **يمسَدُ** eder; onu dürer ve zayıflatır.

**أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den: kadınlardan **الممسودة** : bükülmüş, ince uzun olandır. Ve bize okudu:
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه

Yani: onu sıkar.

**عَمْرو**’dan, babasından: **المِسَاد** : siyah deridir.

Ve ( **النوادر** )’de: falan kimse, falandan daha güzel **مِسَاد شِعْرٍ**’dır; yani: falandan daha güzel şiir kıvamıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والسين وما يثلثهما في الثلاثي)
  (دسم)  الدال والسين والميم أصلان: أحدهما يدلُّ على سَدّ الشيء، والآخر يدلُّ على تلطخ الشّيء بالشيء.
  فالأوّل الدِّسام، وهو سِدَادُ كلِّ شَيء. وقال قومٌ: دَسَم البابَ: أغلَقَه.
  والثاني الدَّسَم معروف، وسمِّي بذلك لأنّه يلطَّخ بالشّيء. والدُّسْمة: الدّنيءُ، من الرِّجال الرديّ. وسمِّي بذلك لأنّه كالملطَّخ بالقبيح. ويقال للغادِرِ: هو دَسِم الثياب، كأنّه قد لُطِّخ بقبيح. قال:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ  ومن التّشبيه قولهم: دَسَمَ المطرُ الأرضَ، إذا قلَّ ولم يبلُغْ أن يُبلَّ الثَّرى. ومما شذّ عن الباب: الدّيْسَم، وهو ولد الذِّئب من الكلبة. والدّيسم أيضاً: النبات الذي يقال له: "بُستَانْ أفْرُوز([2])". ويقال إن الدّيسمة الذَّرّة([3]).
  (دسو/ا)  الدال والسين والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاءٍ وسَتْر. يقال دَسَوْتُ الشّيءَ أدْسُوه، ودسَا يدسُو، وهو نقيض زَكَا. فأمّا قوله تعالى: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10]، فإنّ أهل العلم قالوا: الأصل دَسَّسَهَا، كأنَّه أخفاها، وذلك أنَّ السَّمْحَ ذا الضِّيافةِ يَنزِل بكلِّ بَراز، وبكل يَفَاع؛ ليَنْتابَه الضِّيفَانُ، والبَخيلَ لا ينزِلُ إلاَّ في هَبْطَةٍ أو غامض، فيقول الله تعالى: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10]، أي أخفاها، أو أغْمَضها. وهذا هو المعوَّل عليه. غير أنّ بعضَ أهلِ العِلم قال: دَسّاها، أي أغواها وأغراها بالقَبيح. وأنشد:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])  (دست)  الدال والسين والتاء ليس أصلاً، لأنّ الدّسْت الصَّحراء وهو فارسيٌّ معرَّب([5]). قال الأعشى:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])  (دسر)  الدال والسين والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَسَرْتُ الشّيءَ دَسْرَا، إذا دَفَعتَه دَفْعاً شديداً. وفي الحديث([7]): "ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ"، أي رماهُ ودفع بِه. وفي حديث عُمَر [رضي الله عنه]: "إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور"، أي يُدفَع.
  ومن الباب: دَسَره بالرُّمْح، ورُمْحٌ مِدْسَرٌ ([9]). قال:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])  أي لو دَفَعَها. ويقال للجمل الضّخْم القويّ: دَوْسَريٌّ([12]). ودَوْسَر: كتيبةٌ([13])؛ لأنّها تدفع الأعداء.
  ومما شذَّ عن الباب وهو صحيحٌ: الدِّسارُ: خَيْطٌ من ليفٍ تُشَدّ به ألواحُ السَّفينة، والجمع دُسُرٌ. قال الله تعالى: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13].ويقال الدُّسُر: المَسامير.
  (دسع)  الدال والسين والعين أصلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دسَعَ البعيرُ بجِرَّتِه، إذا دَفَع بها. والدَّسْع: خُروج الجِرَّة. والدَّسِيعة: كَرَمُ فِعْلِ الرّجل في أموره. وفلانٌ ضَخْم الدَّسيعة، يقال هي الجَفْنة، ويقال المائدة. وأيُّ ذلك كانَ فهو من الدَّفْع والإعطاء.
  ومنه حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، في كتابه بينَ قريشٍ والأنصار: "إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم" فإنّه أراد الدّفْعَ أيضاً. يقول: ابتغى دفْعاً بظُلْم. وفي حديثٍ آخر: "يقول الله تعالى: يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع". فقوله تَرْبَعُ، أي تأخذ المِرباع؛ وقوله تدسع، أي تدفع وتُعطِي العطاءَ الجزيل.
  (دسق)  الدال والسين والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الامتلاء. يقال ملأت الحوضَ حَتَّى دَسِقَ، أي امتلأَ حتى ساح ماؤُه*. والدَّيْسق: الحوض الملآنُ. ويقال الدَّيْسَق: تَرَقْرُق السَّراب على الأرض.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في اللسان (وذم، دسم): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) بالفارسية. ويقال أيضاً "بستان أبروز" بالباء المفخمة. معجم استينجاس 185. ولم يذكر هذا الاسم في اللسان والقاموس، مع حرص الأخير على إيراد نظائره.
([3]) الذرة: واحدة الذر، وهو ضرب من صغار النمل. وقد ضبط في اللسان والقاموس بضم الذال وفتح الراء المخففة، وهو ضبط غير صحيح. انظر الحيوان (6: 380).
([4]) هو لرجل من طيء. وقد جعل في اللسان "عمرا" قبيلة من القبائل. وأنشده:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع([5]) لم يذكر صاحب اللسان "الدست" بالمهملة، وذكرها بالشين المعجمة فحسب، وكان أجدر به أن يذكر التي بالسين المهملة. أما صاحب القاموس فذكر المادتين. وأصلها الفارسية بالشين المعجمة. وانظر معجم استينجاس.
([6]) ديوان الأعشى 157 واللسان (دشت) والمعرب للجواليقي 138.
([7]) هو حديث ابن عباس وقد سئل عن زكاة العنبر.
([8]) في اللسان: "الرجل المسلم البريء عند الله".
([9]) لم يذكر في اللسان والقاموس. وفي المجمل: "ورجل مدسر".
([10]) في المجمل واللسان (دسر): "كهام"، تحريف. وفي (قدمس): "بذي قداميس".
([11]) في اللسان (دمخ): "تركته"، تحريف. وفي معجم البلدان: "لا تقر"، محرف كذلك.
([12]) ويقال أيضاً دوسر، ودوسراني، ودواسري.
([13]) اسم كتيبة كانت للنعمان بن المنذر. اللسان.
([14]) في الأصل: "اتقى عليهم"، صوابه من اللسان.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **السين** ve ikisini üçleyen şey, üçlüde)

  (**دسم**)  **الدال** ve **السين** ve **الميم** iki asıldır: ikisinden biri bir şeyin tıkanmasına delâlet eder, diğeri bir şeyin bir şeyle lekelenmesine delâlet eder.
  Birincisi **الدِّسام**’dır; o, her şeyin tıkacıdır. Bir topluluk dedi: **دَسَم** kapıyı: onu kapattı.
  İkincisi **الدَّسَم**’dır, bilinen (şey)dir; ve onunla adlandırıldı; çünkü o, şeyle lekelenir. **الدُّسْمة**: düşük (kimse)dir; erkeklerden kötü olan. Ve onunla adlandırıldı; çünkü o, çirkinle lekelenmiş gibidir. Hain için denir: o, **دَسِم** elbiselidir; sanki çirkinle lekelenmiş. Dedi:
يا ربِّ إنّ الحارثَ بن الجَهْمِ([1]) *** أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ
  Teşbihten onların sözü: **دَسَمَ** yağmur yeri, eğer az olursa ve toprağın nemlenmesine varmazsa. Babdan şâz olanlardan: **الدّيْسَم**; o, dişi köpekten kurdun yavrusudur. Ve **الدّيسم** ayrıca: kendisine “**بُستَانْ أفْرُوز**([2])” denilen bitkidir. Ve denir ki **الدّيسمة** **الذَّرّة**([3])’dir.

  (**دسو/ا**)  **الدال** ve **السين** ve illetli harf tek bir asıldır; gizlilik ve örtmeye delâlet eder. Denir: **دَسَوْتُ** şeyi, **أدْسُوه**; ve **دسَا** **يدسُو**; ve o, **زَكَا**’nın zıddıdır. Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا﴾ [الشمس 10], ilim ehli dedi: asıl **دَسَّسَهَا**’dır; sanki onu gizledi; bu da şu sebepledir ki misafirperver cömert, her **بَراز**’a ve her **يَفَاع**’a iner; ta ki misafirler ona gelsin; cimri ise ancak bir **هَبْطَة**’ye veya bir **غامض**’a iner; bunun üzerine Allah تعالى der: ﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا. وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّاهَا﴾ [الشمس 9- 10], yani onu gizledi, yahut onu kapalı kıldı. Ve dayanılan budur. Ancak ilim ehlinden bazıları dedi: **دَسّاها**, yani onu azdırdı ve onu çirkinle kışkırttı. Ve şu beyit okundu:
وأنتَ الذي دَسّيْتَ عَمْراً فأصبحتْ *** حلائلُه منه أَرامِلَ ضُيَّعَا([4])

  (**دست**)  **الدال** ve **السين** ve **التاء** asıl değildir; çünkü **الدّسْت** çöldür ve o, Arapçalaştırılmış Farsçadır([5]). **الأعشى** dedi:
قد علمَتْ فَارِسٌ وحِمْيرُ والـْ *** أَعْرابُ بالدّسْتِ أيُّكُمْ نَزَلا([6])

  (**دسر**)  **الدال** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **دَسَرْتُ** şeyi **دَسْرًا**, eğer onu şiddetli bir itişle ittiysen. Hadiste([7]): “**ليس في العَنْبَر زَكاةٌ، إنّما هو شيءٌ دسرَه البَحرُ**”, yani onu attı ve onunla itti. **عُمَر**’in [رضي الله عنه] hadisinde: “**إنّ أخْوَفَ ما أخافُ عليكم أن يُؤخَذ الرّجلُ([8]) فيُدْسَر كما تُدسَر الجَزور**”, yani itilir.
  Babdandır: **دَسَره** mızrakla; ve **رُمْحٌ مِدْسَرٌ**([9]). Dedi:
عَنْ ذي قَدَامِيسَ لُهَامٍ لو دَسَرْ([10])برُكْنِهِ أرْكَان دَمْخٍ لاَنْقَعَرْ([11])
  yani eğer onu itmiş olsaydı. Ve iri güçlü deveye denir: **دَوْسَريٌّ**([12]). Ve **دَوْسَر**: bir taburdur([13]); çünkü o, düşmanları iter.
  Babdan şâz olan ve sahih olanlardan: **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının bağlandığı liften bir ip; çoğulu **دُسُرٌ**. Allah تعالى dedi: ﴿وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ [القمر 13]. Ve denir **الدُّسُر**: çiviler.

  (**دسع**)  **الدال** ve **السين** ve **العين** bir asıldır; itmeye delâlet eder. Denir: **دسَعَ** deve geviğiyle, eğer onunla ittiyse. **الدَّسْع**: geviğin çıkmasıdır. **الدَّسِيعة**: adamın işlerinde fiilinin cömertliğidir. Ve falan, **ضَخْم الدَّسيعة**’dır; denir o, **الجَفْنة**’dir; ve denir, sofra. Hangisi olursa olsun, o itme ve vermedendir.
  Ondandır: رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم’in, Kureyş ile Ensar arasındaki yazısında hadisi: “**إنّ المؤمنين أيديهم على من بَغَى عليهم([14]) أو ابتغَى دَسيعةَ ظُلْم**” çünkü o, itişi de murad etti. Der ki: zulümle bir itiş aradı. Ve başka bir hadiste: “Allah تعالى der: **يا ابنَ آدمَ ألَمْ أجعلْك تَرْبَعُ وَتَدْسَع**.” Onun sözü **تَرْبَعُ**, yani **المِرباع**’ı alırsın; ve onun sözü **تدسع**, yani itersin ve bol bağışı verirsin.

  (**دسق**)  **الدال** ve **السين** ve **القاف** doluluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: havuzu doldurdum, ta ki **دَسِقَ**; yani doldu, ta ki suyu taştı*. Ve **الدَّيْسق**: dolu havuzdur. Ve denir **الدَّيْسَق**: yerde serabın dalgalanması.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Lisân’da (**وذم**، **دسم**): * لا هم إن عامر بن جهم *
([2]) Farsçadır. Ve ayrıca “**بستان أبروز**” da denir, kalın **الباء** ile. Steingass sözlüğü 185. Bu adı Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi; sonuncunun benzerlerini getirmeye özen göstermesiyle birlikte.
([3]) **الذرة**: **الذر**’ün bir tanesi; o, küçük karıncalardan bir türdür. Lisân ve Kâmûs’ta **الذال**’in dammesi ve hafif **الراء**’ın fethasıyla ضبط edilmiştir; ve bu, صحيح olmayan bir ضبطtur. Hayvan’a bak (6: 380).
([4]) Tayy’dan bir adamındır. Lisân’da “**عمرا**”yı kabilelerden bir kabile kıldı. Ve onu şu şekilde okudu:
وأنت الذي دسيت عمرا فأصبحت *** نساؤهم منهم أرامل ضيع
([5]) Lisân sahibi “**الدست**”i noktasız harfle zikretmedi; onu yalnızca noktalı **الشين** ile zikretti; hâlbuki ona, noktasız **السين** ile olanı zikretmek daha layıktı. Kâmûs sahibi ise iki maddeyi zikretti. Aslı, noktalı **الشين** ile Farsçadır. Steingass sözlüğüne bak.
([6]) A‘şâ divanı 157 ve Lisân (**دشت**) ve Cevâlikî’nin Mu‘arrab’ı 138.
([7]) İbn Abbâs hadisidir; ve **العنبر**’in zekâtı hakkında sorulmuştu.
([8]) Lisân’da: “**الرجل المسلم البريء عند الله**”.
([9]) Lisân ve Kâmûs’ta zikretmedi. Mücmel’de: “**ورجل مدسر**”.
([10]) Mücmel ve Lisân’da (**دسر**): “**كهام**”, tahriftir. (**قدمس**)’te: “**بذي قداميس**”.
([11]) Lisân’da (**دمخ**): “**تركته**”, tahriftir. Mu‘cemü’l-büldân’da: “**لا تقر**”, o da tahrif edilmiştir.
([12]) Ayrıca **دوسر** ve **دوسراني** ve **دواسري** de denir.
([13]) Nu‘mân b. Münzir’in bir taburunun adıdır. Lisân.
([14]) Asılda: “**اتقى عليهم**”; doğrusu Lisân’dandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د س م
طعام كثير الدسم وهو ودك اللحم والشحم‏.‏
وقد دسم الطعام دسماً ومرقة دسمـة وجـوز دسم وتدسموا‏:‏ أكلوا الدسم‏.‏
قال‏:‏ وقدر ككفّ القرد لا مستعيرها يعار ولا من يأتها يتدسم ودسم ثيابه فتدسمت وهو أدسم الثياب‏:‏ وسخها وقوم دسم الثياب‏.‏
ودسم الخرق‏:‏ سدّه بالدّسـام وهـو السّـداد‏.‏
وقـارورة مدسومـة الفـم‏.‏
ودسـم الجـرح‏:‏ جعل فيه فتيلة‏.‏
ويقال للمستحاضة‏:‏ أدسمي وصلّى‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ما في ديسم دسم‏:‏ لمن لا فائدة فيه‏.‏
ودسموا سبالهم‏:‏ أطعموهم‏.‏
وفلان أدسم الثوبين ودنس الثوبين وأطلس الثوبين‏:‏ للذي يعاب في دينه أو مروءته‏.‏
قال‏:‏ لا هم إن عامـر بـن جهـم أوذم جحاً في ثياب دسم وما أنـت إلا دسمـة أي لا خيـر فيـك وهـي مصـدر الأدسـم كالحمـرة ونحوهـا‏.‏
ودسـم المـرأة‏:‏ جامعها‏.‏

##### Türkçe

د س م
Çok **الدسم**li yiyecek; o, etin **ودك**’i ve **الشحم**’dır.‏
Ve yiyecek **دسماً** ile **دسم** oldu; ve **دسمـة** çorba; ve **دسم** ceviz; ve **تدسموا**: **الدسم** yediler.‏
Dedi ki: Ve bir tencere, maymunun avucu gibi; onu ödünç alan ödünç alır; ve ona gelen kimse **يتدسم** etmez; ve elbiselerini **دسم** etti de **تدسمت**; ve o, elbiselerin **أدسم**’idir: onu kirletti; ve elbiseleri **دسم** olan bir kavim.‏
Ve **دسم** bezleri: onu **الدّسـام** ile tıkadı; ve o, **السّـداد**’dır.‏
Ve ağzı **مدسومـة** bir şişe.‏
Ve **دسـم** yara: onun içine bir fitil yaptı.‏
Ve **المستحاضة** için denilir: **أدسمي** ve namaz kıldı.‏
Ve mecazdan: **ديسم** içinde **دسم** yoktur: içinde fayda olmayan kimse için.‏
Ve **دسموا** bıyıklarını: onları yedirdiler.‏
Ve falan, iki elbisenin **أدسم**’idir ve iki elbisenin **دنس**’idir ve iki elbisenin **أطلس**’ıdır: dini veya mürüvveti hakkında ayıplanan kimse için.‏
Dedi ki: Allah’ım, eğer **عامـر بـن جهـم** **أوذم** ise, **جحاً** **دسم** elbiseler içinde; ve sen ancak bir **دسمـة**’sin; yani sende hayır yoktur; ve o, **الأدسـم**’in masdarıdır; **الحمـرة** ve benzerleri gibi.‏
Ve **دسـم** kadını: onunla cima etti.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّسَمُ: الوَدكُ، وفي التهذيب: كل شيء له ودَكٌ من اللحم والشحم، وشيء دَسِمٌ وقد دَسِمَ، بالكسر، يَدْسَمُ فهو دَسِمٌ وتَدَسّمَ؛ أَنشد سيبويه لابن مُقْبِلٍ:
وقِدْر ككَفِّ القِرْدِ لا مُسْتَعِيرُها
يُعارُ، ولا مَنْ يَأتِها يَتَدَسَّمُ
والدِّسَمُ: الوَضَرُ والدَّنَسُ؛ قال:
لاهُمَّ، إنَّ عامِرَ بن جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ
يعني أَنه حَجَّ وهو مُتَدَنِّسٌ بالذنوب، وأَوْذَمَ الحَجَّ: أَوجبه. وتَدْسِيم الشيء: جَعْلُ الدَّسَمِ عليه. وثياب دُسْمٌ: وَسِخَةٌ. ويقال للرجل إذا تَدَنَّسَ بمَذامِّ الأَخلاق: إنه لَدَسِمُ الثوبِ، وهو كقولهم: فلان أَطْلَسُ الثوبِ. وفلان أدْسَم الثوب ودَنِسُ الثوب إذا لم يكن زاكياً؛ وقول رؤبة يصف سَيْحَ ماءٍ:
مُنْفَجِرَ الكَوْكَبِ أَو مَدْسُوما،
فَخِمْنَ، إذْ هَمَّ بأنْ يَخِيما
المُنْفَجِرُ: المُنْفَتِحُ الكثير الماء، وكَوْكَبُ كلِّ شيء: معظمه، والمَدْسُومُ: المَسْدُودُ، والدَّسْمُُ: حَشْوُ الجوف. ودَسَمَ الشيءَ يَدْسُمُهُ، بالضم، دَسْماً: سَدَّهُ؛ قال رؤبة يصف جُرْحاً: إذا أَرَدْنا دَسْمَهُ تَنَفَّقا،
بناجِشات المَوْتِ، أَو تَمطَّقا
ويروى: إذا أَرادوا دَسْمَهُ، وتَنَفَّقَ: تشقق من جوانبه وعَمِل في اللحم كهيئة الأنْفاقِ، الواحد نَفَقٌ، وهو كالسَّرَبِ، ومنه اشْتُقَّ نافِقاءُ اليَرْبُوع، والناجِشاتُ: التي تُظْهِرُ الموتَ ونستخرجه، وناجِشُ الصَّيد: مُسْتَخْرِجُهُ منموضعه، والتَّمَطُّقُ: التَّلَمُّظُ. والدِّسامُ: ما دُسِمَ به. ما دُسِمَ به. الجوهري: الدِّسامُ، بالكسر، ما تُسَدُّ به الأُذن والجرح ونحو ذلك، تقول منه: دَسَمْتُهُ أَدْسُمُهُ، بالضم، دَسْماً. والدِّسامُ: السِّدادُ، وهو ما يُسَد به رأس القارورة ونحوها. وفي بعض الأحاديث: إن للشيطان لَعُوقاً ودِساماً؛ الدِّسامُ: ما تسد به الأُذن فلا تَعِي ذِكْراً ولا موعظة، يعني أَن له سِداداً يمنع به من رؤية الحق؛ وكل شيء سَدَدْتَهُ فقد دَسَمْتَهُ دَسْماً، يعني أَن وَساوِسَ الشيطان مهْما وَجَدتْ مَنْفَذاً دخلتْ فيه. ودَسَمَ القارورة دَسْماً: شدَّ رأسها.
والدُّسْمَةُ: ما يُشَدُّ به خَرْقُ السِّقاء. وفي حديث الحسن في المُسْتَحاضة: تغتسل من الأُولى إلى الأُولى وتَدْسُمُ ما تحتها، قال أَي تَسُدّ فَرْجَها وتحتشي من الدِّسامِ السِّدادِ.
والدُّسْمَةُ: غُبْرَةٌ إلى السواد، دَسِمَ وهو أَدْسَمُ. ابن الأَعرابي: الدُّسْمَةُ السواد، ومنه قيل للحَبشيّ: أَبو دُسْمَةَ. وفي حديث عثمان: رأَى صَبِيّاً تأْخذه العينُ جَمالاً، فقال: دَسِّمُوا نُونَتَهُ أَي سَوِّدُوها لئلا تصيبه العين، قال: ونُونَتُهُ الدائرة المَليحةُ التي في حَنَكه، لتردّ العين عنه.وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه خطب وعلى رأْسه عمامة دَسْماء أَي سوداء؛ وفي حديث آخر: خرج وقد عَصَبَ رأسه بعمامة دَسِمَةٍ. وفي حديث هند: قالت يوم الفتح لأَبي سُفْيان اقتلوا هذا الدَّسِمَ الأَحْمَشَ أَي الأَسود الدنيء. والدُّسْمَةُ: الرَّديء من الرجال، وقيل: الدَّنيء من الرجال، وقيل: الدُّسْمَةُ الرَّديء الرَّذْلُ؛ أَنشد أَبو عمرو لبشير الفِرَبْريّ:
شَنِئْتُ كلَّ دُسْمَةٍ قِرْطَعْنِ
ابن الأَعرابي: الدَّسِيمُ القليلُ الذِّكْرِ، وفي حديث أَبي الدَّرْداء: أَرَضِيتمْ إن شبعتم عاماً لا تَذْكرون الله إلا دَسْماً، يريد ذِكْراً قليلاً، من التَّدْسِيم وهو السواد الذي يُجْعَلُ خلف أُذن الصبيِّ لكيلا تصيبه العين، ولا يكون إلا قليلاً؛ وقال الزمخشري: هو من دَسَمَ المطرُ الأرْضَ إذا لم يبلغ أن يَبُلَّ الثَّرَى. والدَّسِيمُ: القليل الذكر، ومنه قوله لا تذكرون الله إلا دَسْماً؛ قال ابن الأَعرابي: يكون هذا مَدْحاً ويكون ذمّاً، فإذا كان مدحاً فالذكر حَشْوُ قلوبِهِمْ وأَفواهِهِمْ، وإن كان ذمّاً فإنما هم يذكرون الله ذكراً قليلاً من التَّدْسِيم، قال: ومثله أَن رجلاً بين يَدَيْ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: ذاك رجل لا يَتَوَسَّدُ القرآن؛ يكون هذا أيضاً مدحاً وذمّاً، فالمدح أَنه لا ينام الليل فلا يَتَوَسَّدُ فيكون القرآن مُتَوَسَّداً معه، والذم أنه لا يَحْفَطُ من القرآن شيئاً، فإذا نام لم يَتَوَسَّدُ معه القرآن، قال الأَزهري: والقول هو الأول، وقيل: معناه لا يذكرون الله إلا دَسْماً أي ما لهم هَمٌّ إلا الأَكل ودَسْم الأَجواف، قال: ونصب دَسْماً على الخلاف.ودَسَمَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها ولم يُبالِغْ.
ويقال: ما أَنت إلاَّ دُسْمَةٌ أي لا خير فيه.
ويقال للرجل إذا غَشِيَ جاريَتَهُ: قد دَسَمها. ودَسَم المرأَة دَسْماً: نكحها؛ عن كراع. ودُسْمانُ: موضع.
والدَّيْسَمُ: الثعلب، وقيل: وَلَدُ الثعلب من الكَلْبَة. والدَّيْسَمُ: ولد الذئْب من الكلبة، وقيل: ولد الدُّبِّ، وقيل: قَرْخُ النحل (* قوله
«فرخ النحل» بالحاء المهملة كما في القاموس والتكملة والمحكم)، وقال ابن الأَعرابي: الدَّيْسَمُ الدُّبُّ؛ وأَنشد:
إذا سَمعَتْ صَوْتَ الوَبِيل، تَشَنَّعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغارِ، أو دَيْسَمٍ ذَكَر
وقال المبرد: الدَّيْسَمُ ولد الكلبة من الذئب، والسِّمْعُ ولد الضبع من الذئب. الجوهري: الدَّيْسَمُ ولد الدُّبِّ، قال: وقلت لأَبي الغَوْث يقال إنه ولد الذِّئْبِ من الكلبة فقال: ما هو إلا ولد الدُّبِّ. ودَسَمَ الأَثَرُ: مثل طَسَمَ. والدَّيْسَمُ: الظُّلْمةُ. ودَيْسَم: اسم؛ أَنشد ابن دُرَيْدٍ:
أَخشى على دَيْسَمَ من بَردِ الثَّرَى،
أَبى قَضاءُ الله إلا ما تَرَى
تَرَكَ صَرْفه للضرورة. وسُئِلَ أَبو الفتح صاحِبُ قُطْرُبٍ، واسم أبي الفتح دَيْسَم، فقال: الدَّيْسَمُ
(* قوله «ديسم فقال ديسم إلخ» هكذا في
الأصل ومثله في التهذيب، وعبارة التكلمة: واسم أبي الفتح ديسم ما الديسم؟ فقال إلخ) الذُّرَة. وفي الصحاح: الدَّيْسمَةُ الذرة. والدَّيْسَمُ: نبات.

##### Türkçe

**الدَّسَمُ**: içyağıdır; ve **التهذيب**’de: et ve yağdan içyağı bulunan her şey. Ve **دَسِمٌ** olan şey; ve gerçekten **دَسِمَ** olmuştur; kesre ile; **يَدْسَمُ**; o hâlde o **دَسِمٌ**dur. Ve **تَدَسّمَ**; Sîbeveyh, İbn Mukbil’e ait olarak inşad etti:

وقِدْر ككَفِّ القِرْدِ لا مُسْتَعِيرُها
يُعارُ، ولا مَنْ يَأتِها يَتَدَسَّمُ

Ve **الدِّسَمُ**: kir ve pisliktir; dedi ki:

لاهُمَّ، إنَّ عامِرَ بن جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْمِ

Yani: günahlarla kirlenmiş olarak hac etti. Ve **أَوْذَمَ الحَجَّ**: onu vacip kıldı.

Ve **تَدْسِيم** şey: onun üzerine **الدَّسَمِ**i (içyağını) yapmak. Ve **ثياب دُسْمٌ**: kirli. Ve denir: adam için, ahlâkın ayıplarıyla kirlendiği zaman: “O, **لَدَسِمُ الثوبِ**tir”; bu, onların “Falanca **أَطْلَسُ الثوبِ**tir” demeleri gibidir. Ve falanca **أدْسَم الثوب** ve **دَنِسُ الثوب**tur, eğer temiz değilse. Ve Ru’be’nin, su akıntısını vasfederek sözü:

مُنْفَجِرَ الكَوْكَبِ أَو مَدْسُوما،
فَخِمْنَ، إذْ هَمَّ بأنْ يَخِيما

**المُنْفَجِرُ**: çok sulu, açılmış olandır; ve her şeyin **كَوْكَبُ**u: onun büyüğü (en büyük kısmı)dır; ve **المَدْسُومُ**: tıkanmış olandır; ve **الدَّسْمُ**: karın boşluğunun doldurulmasıdır. Ve **دَسَمَ** şeyi, **يَدْسُمُهُ**, damme ile, **دَسْماً**: onu tıkadı; Ru’be dedi, bir yarayı vasfederek:

إذا أَرَدْنا دَسْمَهُ تَنَفَّقا،
بناجِشات المَوْتِ، أَو تَمطَّقا

Ve rivayet olunur: **إذا أَرادوا دَسْمَهُ**. Ve **تَنَفَّقَ**: yanlarından yarıldı ve ette tüneller heyeti gibi iş gördü; tekili **نَفَقٌ**tur; ve o, **السَّرَبِ** gibidir; bundan **نافِقاءُ اليَرْبُوع** türetildi. Ve **الناجِشاتُ**: ölümü ortaya çıkaran ve onu çıkarıp alanlardır; ve **ناجِشُ الصَّيد**: onu yerinden çıkarandır. Ve **التَّمَطُّقُ**: **التَّلَمُّظُ**dur.

Ve **الدِّسامُ**: onunla **دُسِمَ** olunan şeydir. Onunla **دُسِمَ** olunan şeydir. Cevherî: **الدِّسامُ**, kesre ile, kulak ve yara ve bunun benzeri şeylerin onunla tıkandığı şeydir; ondan dersin: **دَسَمْتُهُ أَدْسُمُهُ**, damme ile, **دَسْماً**. Ve **الدِّسامُ**: tıkaçtır; o, şişenin başının ve benzerinin onunla tıkandığı şeydir. Ve bazı hadislerde: “Şeytan için mutlaka bir **لَعُوقاً** ve bir **دِساماً** vardır”; **الدِّسامُ**: kulağın onunla tıkandığı, böylece bir zikir ve bir öğüt idrak etmediği şeydir; yani: onun için, hakikati görmeyi onunla engellediği bir tıkaç vardır. Ve her şeyi tıkadınsa, gerçekten onu **دَسَمْتَهُ دَسْماً**; yani: şeytanın vesveseleri, ne zaman bir menfez bulsa onun içine girdi.

Ve **دَسَمَ** şişeyi **دَسْماً**: başını sımsıkı bağladı.

Ve **الدُّسْمَةُ**: kırbanın yırtığını onunla bağlanan şeydir. Ve Hasan’ın, istihâzalı kadın hakkında hadisinde: “Birinciden birinciye yıkanır ve altındakini **تَدْسُمُ** eder”; yani: fercini tıkar ve **الدِّسامِ** olan **السِّدادِ**dan (tıkaçtan) içini doldurur.

Ve **الدُّسْمَةُ**: siyaha doğru bir tozluluktur; **دَسِمَ** olur ve o **أَدْسَمُ**dur. İbnü’l-A‘râbî: **الدُّسْمَةُ** siyahlıktır; bundan dolayı Habeşliye “**أَبو دُسْمَةَ**” denildi. Osman’ın hadisinde: güzellik sebebiyle nazar değen bir çocuğu gördü; dedi ki: “**دَسِّمُوا نُونَتَهُ**”, yani: onu siyahlatın ki nazar ona isabet etmesin; dedi ki: ve **نُونَتُهُ** onun damağındaki güzel dairedir; nazarı ondan geri çevirmek için. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu: başında **عمامة دَسْماء** olduğu hâlde hutbe verdi; yani siyah. Ve başka bir hadiste: başını **بعمامة دَسِمَةٍ** ile sardığı hâlde çıktı. Ve Hind’in hadisinde: fetih günü Ebû Süfyân’a dedi: “Bu **الدَّسِمَ الأَحْمَشَ**ı öldürün”; yani: aşağılık siyah. Ve **الدُّسْمَةُ**: erkeklerden kötü olan; ve denildi: erkeklerden aşağı olan; ve denildi: **الدُّسْمَةُ** kötü, rezil olandır; Ebû Amr, Beşîr el-Firebrî’ye ait olarak inşad etti:

شَنِئْتُ كلَّ دُسْمَةٍ قِرْطَعْنِ

İbnü’l-A‘râbî: **الدَّسِيمُ** az zikirdir. Ve Ebû’d-Derdâ’nın hadisinde: “Bir yıl doyduğunuzda, Allah’ı ancak **دَسْماً** olarak zikretmenizden razı mı oldunuz?”; az bir zikir ister; **التَّدْسِيم**den: çocuğun kulağının arkasına nazar değmesin diye yapılan siyahlık; ve o ancak az olur. Zemahşerî dedi: o, “Yağmur yeri **دَسَمَ** etti”den gelir; toprağı ıslatacak dereceye ulaşmadığı zaman. Ve **الدَّسِيمُ**: az zikirdir; bundan onun sözü: “Allah’ı ancak **دَسْماً** olarak zikrediyorsunuz.” İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, övgü de olur, yergi de olur; eğer övgü ise, zikir onların kalplerinin ve ağızlarının iç dolgusudur; eğer yergi ise, onlar ancak **التَّدْسِيم**den az bir zikirle Allah’ı zikrederler. Dedi ki: bunun benzeri, bir adamın, Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, huzurunda sözü: “O, Kur’an’ı yastık edinmeyen bir adamdır”; bu da övgü ve yergi olur: övgü, onun gece uyumaması, böylece yastık edinmemesi; Kur’an onunla birlikte yastık edinilmiş olur; yergi ise, Kur’an’dan hiçbir şey ezberlememesidir; uyuduğu zaman Kur’an onunla birlikte yastık edinilmez. Ezherî dedi: söz birincisidir. Ve denildi: manası “Allah’ı ancak **دَسْماً** olarak zikrederler” yani onların bir derdi yoktur, ancak yemek ve karın boşluklarını **دَسْم** etmek; dedi ki: **دَسْماً**yı muhalefet üzere nasbetti. Ve **دَسَمَ** yağmur yeri: onu ıslattı ve aşırıya gitmedi.

Ve denir: “Sen ancak bir **دُسْمَةٌ**sin”; yani onda hayır yoktur.

Ve denir: adam için, câriyesine girdiği zaman: “Onu **دَسَمها** etti.” Ve **دَسَمَ** kadını **دَسْماً**: onunla cinsel ilişkiye girdi; Kurâ‘dan. Ve **دُسْمانُ**: bir yerdir.

Ve **الدَّيْسَمُ**: tilkidir; ve denildi: köpekten olan tilki yavrusudur. Ve **الدَّيْسَمُ**: köpekten olan kurt yavrusudur; ve denildi: ayı yavrusudur; ve denildi: arının yavrusudur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّيْسَمُ** ayıdır; ve inşad etti:

إذا سَمعَتْ صَوْتَ الوَبِيل، تَشَنَّعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغارِ، أو دَيْسَمٍ ذَكَر

Müberred dedi: **الدَّيْسَمُ** köpeğin kurttan olan yavrusudur; ve **السِّمْعُ** sırtlanın kurttan olan yavrusudur. Cevherî: **الدَّيْسَمُ** ayının yavrusudur; dedi ki: Ebû’l-Ğavs’a dedim: “Köpeğin kurttan olan yavrusu olduğu söylenir”; dedi ki: “O ancak ayının yavrusudur.” Ve **دَسَمَ الأَثَرُ**: **طَسَمَ** gibidir. Ve **الدَّيْسَمُ**: karanlıktır. Ve **دَيْسَم**: bir isimdir; İbn Düreyd inşad etti:

أَخشى على دَيْسَمَ من بَردِ الثَّرَى،
أَبى قَضاءُ الله إلا ما تَرَى

Zaruret için i‘rabını terk etti. Ve Kutrub’un sahibi Ebû’l-Feth’e soruldu; Ebû’l-Feth’in adı **دَيْسَم** idi; dedi ki: **الدَّيْسَمُ** darıdır. Ve **الصحاح**’ta: **الدَّيْسمَةُ** darıdır. Ve **الدَّيْسَمُ**: bir bitkidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د س م * * الدَّسَمُ * اللحم أو دهنه و * دَسِمَ * الشيء من باب طرب و * تَدْسِيمُ * الشيء جعل الدسم عليه

##### Türkçe

* د س م * * **الدَّسَمُ** * et yahut onun yağıdır; ve şey **دَسِمَ** (باب طرب’dan) (yani) yağlandı; ve şeyin **تَدْسِيمُ**’i, onun üzerine yağı kılmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الدَّسَمُ مُحَرَّكَة : الوَدَك | والوَضَر ) . وفي التَّهْذِيب :   كل | شيء له وَدَك من اللّحم والشَّحْم   ، | ( و ) أيضاً : ( الدَّنَس ، وقد دَسِم | كَفَرِح ) دَسَمًا فهو دَسِم ، ( و ) يقال : | ( يَدُه من الدَّسَمِ سَلِطَةٌ ) . | | ( و ) دَسَمها ( كَنَصَرها ) دَسْمًا : |

| ( جَامَعَها ) عن كُراع وهو مَجاز من | دَسَم الجُرحَ إذا جَعَلَ فيه الفَتِيلَ . | ( و ) قيل هُوَ من دَسَم ( القَارُورَة ) إذا | ( سَدَّها ) وقال رُؤْبَةُ يَصِف صَرْحاً : | % ( إِذا أَرَدْنا دَسْمة تَنَفَّقا % ) % | % ( بناجِشَاتِ المَوْتِ أو تَمَطَّقا % ) % | | وَتَنَفَّق : تَشَقَّق من جَوانِبه وعَمِل في | اللحم كَهَيْئَة الأَنْفاقِ جمع نَفَقَ ، وهو | كالسَّرَبِ . والناجِشَاتُ : التي | تُظْهِر المَوْت وتَسْتَخْرِجُه . | والتَّمَطُّقُ : التَّلَمُّظ ( كأَدْسَمَها ) . | | ( و ) دَسَم ( الأَثَرُ : طَسَم ) كَدَمَس . | | وفي الصّحاح : مِثْل طَسَم . ( و ) | دَسَم ( المَطَرُ الأَرْضَ ) يَدْسُمُها | دَسْماً : ( بَلَّها قَلِيلاً ) ، وذلك إذا لم | يَبْلُغ أن يَبُلَّ الثَّرَى ، عن | الزّمَخْشَرِي . | | ( و ) دَسَم ( البَابَ ) دَسْماً : | ( أَغْلَقَه ) . | | ( و ) الدِّسام ( كَكِتاب : السِّدادُ ) | يُدْسَم به أي : يُسَدّ . وقال | الجوهريّ : الدِّسامُ بالكَسْر : ما يُسَدُّ | به الأذنُ والجُرْح ونَحو ذلِك ، تقول | منه : دَسَمْتُه أَدسُمه بالضَّمّ . | والدِّسامُ : السِّداد ، وهو ما يُسَدُّ به | رَأْسُ القَارُورَة وَنَحْوِها . وفي بَعْضِ | الأحاديث :   إن للشَّيْطان لَعُوقاً | ودِسَاماً   ، وهو ما يُسَدُّ به الأُذُن | فلا تَعِي ذِكْراً ولا مَوْعِظَة ، يَعْنِي أَنَّ | له سِدَاداً يَمْنَع من رُؤْيَة الحَقّ . | | ( والدُّسْمَةُ ، بالضَّمّ : ما يُسَدُّ به | خَرْقُ السِّقاء ، و ) أَيضاً : ( غُبْرةٌ إلى | السَّوادِ ) ، وقال اْبنُ الأَعْرابيّ : | الدُّسْمَة : السَّوادُ ، ومنه قِيلَ | للحَبَشِيّ : أبو دُسْمَة ، ( وقد دَسِم | بالكَسْر ، وهو أَدْسَم ، وهي دَسْماء ) . | | ( و ) الدُّسْمَةُ : ( الرَّدِيءُ من |

| الرِّجال ) ، وقيل : الدَّنِيءُ . وقيل : | الرَّذْلُ ، أَنْشد أَبو عَمْروٍ لِبَشِيرٍ | الفِرَبْرِيّ : | % ( شَنِئْتُ كُلَّ دُسْمَةٍ قِرْطَعْنِ % ) % | | ( والدَّيْسَم ، كَحَيْدَر : وَلَدُ الثَّعْلَب | من الكَلْبَة ، أَو وَلَدُ الذِّئْبِ منها ) . | والسِّمْع : وَلَد الضَّبع من الذِّئْب ، | قاله المُبَرّد . | | ( و ) قيل الدَّيْسَم : ( الدُّبُّ ) ، عن | اْبنِ الأَعرابي ، وَأَنْشَد : | % ( إِذا سَمِعَتْ صَوْتَ الوَبِيلِ تَشَنَّعَتْ % | تَشَنُّع فُدْسِ الغارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر ) % | | ( أو وَلَدُه ) . قال الجوهَرِيُّ : قلتُ | لأَبي الغَوْث : يقال إِنّه وَلَد الذِّئبِ من | الكَلْبَة ، فقال : ما هو إلا وَلَدُ الدّبّ . | ( و ) قيل : الدَّيْسَم : ( فَرْخُ النَّحْل . و ) | أيضاً : ( الظُّلْمَة ، و ) أيضاً : ( السَّوادُ ، | و ) أيضاً : ( نَباتٌ ) ، نَقَله الجوهَرِيّ . | | ( و ) دَيْسَم :   ( اسمُ أَبِي الفَتْح ) | اللُّغوي ( صاحِبُ قُطْرُب ) محمد بن | المُسْتَنِير اللُّغَوِيّ ، وقال اْبنُ دُرَيْدٍ : | دَيْسَمٌ : اسم ، وَأَنْشَد : | % ( أَخْشَى على دَيْسَمِ من بَرْدِ الثَّرَى % | أَبَى قَضاءُ اللهِ إِلا ما تَرَى ) % | | ترك صَرْفَه للضَّرُورة . | | ( و ) الدَّيْسَمُ : ( الرَّفِيقُ بالعَمَل | المُشْفِق كالدَّاسِم ) . | | ( و ) الدَّيْسَمُ : ( الثَّعلَبُ ) . | | ( والدَّيْسَمَة : الذُّرَةُ ) ، كما في | الصّحاح . وسُئِل أَبُو الفَتْح صاحِبُ | قُطْرب عن الدَّيْسَم فقال : هو الذُّرَة . | | ( و ) في حَدِيثِ عُثْمان رَضِي اللهِ | تَعالَى عنه أَنّه رأى صَبِيًّا تأخُذُه العَيْن | جَمالاً فقال : ( دَسِّمُوا نُونَتَه ) أي : | ( سَوِّدُوها كَيْلاَ تُصِيبَها ) ، كذا في |

| النُّسَخ ، والصَّواب كَيْلاَ تُصِيبَه | ( العَيْن ) ، ونُونَتُه : دائِرَتُه المَلِيحَة | التي في حَنَكه . | | ( و ) الدَّسِيمُ ( كَأَمِيرٍ : الكَثِيرُ | الذِّكْرِ ) ، كذا في النُّسَخ ، | والصَّواب : والدَّسِيمُ : القَلِيل | الذِّكْر ، كما هو نَصّ اْبنِ الأَعرابيّ ، | ( ومنه الحَدِيثُ الضَّعِيفُ :   لاَ | يَذْكُرُون اللهَ إِلا دَسْماً   ) . رُوِي | ذلك عن أبي الدَّرْدَاءِ رضي الله | تعالى عنه . ونصّه :   أَرضِيتُم إِنْ | شَبِعْتُم عَاماً ، أَلاَ تَذْكُرون اللهَ إِلا | دَسْماً   ، يُريد ذِكْراً قَلِيلاً ، ( و ) | قال اْبنُ الأَعْرابِيّ : ( يُحْتَمل أن | يَكُون ) هذا ( مَدْحاً ، أي : الذّكرُ | حَشْو قُلُوبهم وأَفْواهِهِم ، وأَن يَكُونَ | ذَمًّا أي : يَذْكُرونَ اللهَ ) ذِكْراً ( قَلِيلاً ، | مَأْخُوذٌ من تَدْسِيم نُونَةِ الصَّبِيّ ) : وهو | السَّواد الذي يُجْعَل خَلْف الأُذُن | لِكَيْلا تُصِيبَه العَيْن ، ولا يَكون إِلا | قَلِيلا . وقال الزمخشَرِيّ : هو مِن | دَسَمَ المَطَرُ الأَرضَ إذا لم يبلغ أن | يَبُلَّ الثَّرَى . وقال غَيرُه : وقيل : | مَعْناه لا يَذْكُرون الله إِلا دَسْماً أي : | مَا لَهم هَمُّ إِلا الأَكلُ ودَسْمُ | الأَجْواف . ومِثلُه في احْتِمال المَدْح | والذَّمّ الحَدِيثُ الآخر :   ذاك رَجُلٌ | لا يتوَسَّد القُرآن   ، على ما مَرَّ | في حَرْفِ الدَّال . | | ( ودُسْمانُ بالضَّمِّ : ع ) . | | ( ودَسَم البعير يَدْسِمه ) دَسْماً : | ( طَلاهُ بالهِناء ) . | | ( ودَسْمٌ : ع قُربَ مَكَّة ) شَرَّفَها اللهُ | تعَالَى ( و ) يقال : ( أَنَا على دَسْمِ | الأَمْرِ أَي : طَرَفٍ منه ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | تَدَسَّم مثل دَسَم ، أَنْشَدَ سِيْبَوَيْهِ | لاْبنِ مُقْبِل : |

| % ( وقِدْرٍ كَكَفّ القِرْد لا مُسْتَعِيرُها % | يُعَارُ ولا مَنْ يَأْتِها يَتَدَسَّمُ ) % | | وتَدْسِيمُ الشَّيء : جَعْلُ الدَّسْمِ | عليه . والدَّسَم بالفَتْح لُغَة في الدَّسْم | عن القُرْطُبِي . قال الوَلِيّ العِراقِيّ في | شَرْحِ سُنَن أَبِي دَاود : ولم نَرَه لغَيْرِه | من أَهلِ اللُّغَة والحَدِيثِ . | | وثِيابٌ دُسْم بالضم أي : وَسِخَة . | ويقالُ للرَّجُل إذا تدنَّس بمَذَامّ | الأَخلاق : إِنّه لدَسِم الثَّوْبِ ، وهو | كَقَوْلِهم : فُلانٌ أَطْلَس الثُّوب ، وقالَ : | % ( لا هُمَّ إِنَّ عامرَ بنَ جَهْم % ) % | % ( أَوْذَمَ حَجًّا في ثِيابٍ دُسْمِ % ) % | | أي : حَجَّ وهو مُتَدَنِّسٌ بالذُّنُوب . | | ويقال : فُلانٌ أدسَمُ الثُّوبِ | ودَسِم الثَّوبِ إذا لم يَكُن زَاكِياً . | وقول رُؤْبةَ يَصِف سَيْحَ ماء : | % ( مُنْفَجِرَ الكَوْكَبِ أَو مَدْسُومَا % ) % | % ( فَخِمْنَ إِذ هَمَّ بِأَنْ يَخِيمَا % ) % | | المَدْسُومُ : المَسْدُودُ . | | والدَّسْمُ : حَشْو الجَوْف . | | وتَدَسَّمُوا : أَكَلُوا الدَّسَم . | | ومَرَقَة دَسِمة . | | وعِمامَةٌ دَسِمَة ودَسْماء : سَوْدَاء . | ويُقالُ للمُسْتَحاضة اْدْسُمِي وَصَلِّي . | | والدَّسِمُ الأَحمَسُ : الأسودُ | الدَّنِيء من الرّجال ، وقد جاء ذِكرهُ | في حَدِيثِ الفَتْح . | | قُلتُ : ومنه أخذ الدّحمسان ، | ويُقالُ : ما فِي دَيْسَمٍ دَسَمٌ : لمَنْ | لا فائِدَةَ فيه . وما أنت إلاَّ دُسْمَةٌ | أي : لا خَيْر فيك ، وهو مجاز . |

| | ودَيْسم السَّدُوسِيّ : تابِعِيٌّ ثِقَة . |

##### Türkçe

( **الدَّسَمُ** مُحَرَّكَة: **الوَدَك** | ve **الوَضَر** ). Ve **التَّهْذِيب**’de: her | şey ki onda etten ve içyağından **وَدَك** vardır, | (ve) ayrıca: ( **الدَّنَس**; ve gerçekten **دَسِم** | **كَفَرِح** ) **دَسَمًا**; artık o **دَسِم**’dir, (ve) denir: | ( **يَدُه من الدَّسَمِ سَلِطَةٌ** ). | | (ve) **دَسَمها** ( **كَنَصَرها** ) **دَسْمًا**: |

( **جَامَعَها** ) Kُراع’dan; ve bu, | **دَسَم**’ın yaraya, içine fitil koyduğu zaman, mecazındandır. | (ve) denildi: o, **دَسَم**’dandır ( **القَارُورَة** ) eğer | ( **سَدَّها** ) ise. Ve Rü’be bir düzlüğü vasfederek dedi: | % ( إِذا أَرَدْنا دَسْمة تَنَفَّقا % ) % | % ( بناجِشَاتِ المَوْتِ أو تَمَطَّقا % ) % | | Ve **تَنَفَّق**: yanlarından yarıldı ve | ette, **الأَنْفاق**’ın heyeti gibi iş gördü; **نَفَقَ**’ın çoğulu, ve o | **السَّرَب** gibidir. Ve **الناجِشَاتُ**: | ölümü ortaya çıkaran ve onu çıkarıp çıkarandır. | Ve **التَّمَطُّقُ**: **التَّلَمُّظ** ( **كأَدْسَمَها** ). | | (ve) **دَسَم** ( **الأَثَرُ**: **طَسَم** ) **كَدَمَس**. | | Ve **الصّحاح**’ta: **طَسَم** gibi. (ve) | **دَسَم** ( **المَطَرُ الأَرْضَ** ) onu **يَدْسُمُها** | **دَسْماً**: ( onu azıcık ıslattı ); bu da, | toprağı ıslatacak dereceye ulaşmadığı zaman; | Zemahşerî’den. | | (ve) **دَسَم** ( **البَابَ** ) **دَسْماً**: | ( onu kapattı ). | | (ve) **الدِّسام** ( **كَكِتاب**: **السِّدادُ** ) | onunla **يُدْسَم** olunur, yani: onunla tıkanır. Ve | Cevherî dedi: **الدِّسامُ** kesre ile: kulak ve | yara ve bunun benzeri şeylerin tıkandığı şeydir; | ondan dersin: **دَسَمْتُه** onu **أَدسُمه** (damme ile). | Ve **الدِّسامُ**: **السِّداد**; o, | **القَارُورَة**’nın başının ve benzerinin tıkandığı şeydir. Ve bazı | hadislerde: “Şeytan için bir **لَعُوق** | ve bir **دِسَام** vardır”; o, kulakla tıkanan şeydir; | böylece bir zikir ve bir öğüt idrak etmez; yani | onun için, hakkı görmeyi engelleyen bir tıkaç vardır. | | (ve **الدُّسْمَةُ**, damme ile: **السِّقاء**’nın yırtığını tıkayan şey; ve) | ayrıca: ( siyahlığa doğru bir toz ); ve İbnü’l-A‘râbî dedi: | **الدُّسْمَة**: siyahlıktır; bundan dolayı | Habeşliye “Ebû **دُسْمَة**” denildi; (ve gerçekten **دَسِم** | kesre ile; ve o **أَدْسَم**’dır; ve o (dişil) **دَسْماء**’dır). | | (ve) **الدُّسْمَةُ**: ( erkeklerden kötü olan ) |

(ve) denildi: aşağılık olan. Ve denildi: | rezil olan. Ebû Amr, Beşîr el-Firebrî’ye ait olarak inşad etti: | % ( شَنِئْتُ كُلَّ دُسْمَةٍ قِرْطَعْنِ % ) % | | (ve **الدَّيْسَم**، **كَحَيْدَر**: dişi köpekten tilkinin yavrusu, | yahut ondan kurdun yavrusu). | Ve **السِّمْع**: kurttan sırtlanın yavrusu; | bunu Müberred söyledi. | | (ve) denildi **الدَّيْسَم**: ( ayı ); İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti: | % ( إِذا سَمِعَتْ صَوْتَ الوَبِيلِ تَشَنَّعَتْ % | تَشَنُّع فُدْسِ الغارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر ) % | | (yahut onun yavrusu). Cevherî dedi: dedim ki | Ebû’l-Gavs’a: denilir ki o, dişi köpekten kurdun yavrusudur; | o da dedi: o ancak ayının yavrusudur. | (ve) denildi: **الدَّيْسَم**: ( arının yavrusu. ve) | ayrıca: ( karanlık. ve) ayrıca: ( siyahlık. | ve) ayrıca: ( bir bitki ); bunu Cevherî nakletti. | | (ve) **دَيْسَم**: ( Ebû’l-Feth’in adı ) | lugavî, ( **قُطْرُب**’un sahibi ) Muhammed b. | el-Müstenîr el-Lugavî; ve İbn Düreyd dedi: | **دَيْسَمٌ**: bir isimdir; ve inşad etti: | % ( أَخْشَى على دَيْسَمِ من بَرْدِ الثَّرَى % | أَبَى قَضاءُ اللهِ إِلا ما تَرَى ) % | | zaruret için tenvini terk etti. | | (ve) **الدَّيْسَمُ**: ( işte yoldaş, | şefkatli; **الدَّاسِم** gibi ). | | (ve) **الدَّيْسَمُ**: ( tilki ). | | (ve **الدَّيْسَمَة**: **الذُّرَةُ**), **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve Ebû’l-Feth, | **قُطْرب**’un sahibi, **الدَّيْسَم** hakkında soruldu da dedi: o **الذُّرَةُ**’dır. | | (ve) Osman hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: | o, güzellik sebebiyle göze gelen bir çocuğu gördü de dedi: ( **دَسِّمُوا نُونَتَه** ) yani: | ( onu siyahlatın ki ona isabet etmesin ); böylece nüshalarda; doğrusu: ona isabet etmesin | ( **العَيْن** ). Ve **نُونَتُه**: onun güzel dairesidir; | çenesinde olan. | | (ve) **الدَّسِيمُ** ( **كَأَمِيرٍ**: çokça | zikir sahibi ), böylece nüshalarda; | doğrusu: ve **الدَّسِيمُ**: az | zikir sahibi; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı olduğu üzere; | (ve ondan zayıf hadis: “Allah’ı ancak | **دَسْماً** zikrederler”). Bu, | Ebû’d-Derdâ’dan, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet edildi. Ve lafzı: “Razı oldunuz mu ki | bir yıl doyduğunuzda, Allah’ı ancak | **دَسْماً** zikredesiniz”; az bir zikir ister. (ve) | İbnü’l-A‘râbî dedi: ( muhtemeldir ki | bu ) ( bir övgü olsun; yani: zikir | kalplerinin ve ağızlarının iç dolgusudur; ve muhtemeldir ki | bir yergi olsun; yani: Allah’ı ) zikir ( azca | zikrederler; çocuğun **نُونَة**’sini **تَدْسِيم**’den alınmıştır ): o, | kulağın arkasına konulan siyahlıktır; | göze isabet etmesin diye; ve ancak | az olur. Ve Zemahşerî dedi: o, | yağmurun yeri **دَسَم** etmesindendir; eğer | toprağı ıslatacak dereceye ulaşmazsa. Ve başkası dedi: ve denildi: | manası: Allah’ı ancak **دَسْماً** zikrederler; yani: | onların bir derdi yoktur, ancak yemek ve | karınların yağlanması. Övgü | ve yergi ihtimalinde bunun benzeri, diğer hadistir: “O, bir adamdır ki | Kur’an’ı yastık edinmez”; geçtiği üzere | **الدال** harfinde. | | (ve **دُسْمانُ** damme ile: bir yer adı). | | (ve **دَسَم** deveyi, onu **يَدْسِمه** ) **دَسْماً**: | ( onu **الهِناء** ile sıvadı ). | | (ve **دَسْمٌ**: Mekke’ye yakın bir yer) Allah onu | yüceltsin. (ve) denir: ( ben işin **دَسْم**’i üzerindeyim; yani: onun bir ucu üzerinde ). | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | **تَدَسَّم**; **دَسَم** gibi. Sîbeveyh, İbn Mukbil’e ait olarak inşad etti: |

% ( Ve bir tencere, maymunun avucu gibi; onu ödünç alan yoktur %
ödünç verilir; ne de ona gelen kimse **يَتَدَسَّمُ** eder ) %

Ve **تَدْسِيمُ الشَّيء**: onun üzerine **الدَّسْمِ**i kılmaktır. Ve **الدَّسَم** (fetha ile), **الدَّسْم** hakkında bir lügattır; Kurtubî’den. Veliyyü’l-Irâkî, Ebû Dâvûd’un Sünen’inin şerhinde dedi ki: Onu, dil ve hadis ehlinden başkası için görmedik.

Ve elbiseler **دُسْم** (damme ile), yani: kirli.

Ve erkeğe, ahlâkın yerilmeleriyle kirlendiği zaman denilir: “Şüphesiz o, **دَسِم الثَّوْبِ**tur”; bu, onların “Falan **أَطْلَس الثُّوب**” demeleri gibidir. Ve dedi ki:

% ( Allah’ım, şüphesiz Âmir b. Cehm % ) %
% ( **ثِيابٍ دُسْمِ** içinde bir haccı **أَوْذَمَ** etti % ) %

Yani: günahlarla kirlenmiş olduğu hâlde hac yaptı.

Ve denilir: Falan **أدسَمُ الثُّوبِ**; ve **دَسِم الثَّوبِ**, eğer temiz olmazsa.

Ve Rü’be’nin, bir su akışını vasfederek sözü:

% ( **مُنْفَجِرَ الكَوْكَبِ** yahut **مَدْسُومَا** % ) %
% ( **فَخِمْنَ**; o, **يَخِيمَا** etmeye niyetlenince % ) %

**المَدْسُومُ**: tıkanmış olandır.

Ve **الدَّسْمُ**: iç boşluğun doldurulmasıdır.

Ve **تَدَسَّمُوا**: **الدَّسَم** yediler.

Ve **مَرَقَة** **دَسِمة**.

Ve bir sarık **دَسِمَة** ve **دَسْماء**: siyah.

Ve **المُسْتَحاضة** olana denilir: **اْدْسُمِي** ve namaz kıl.

Ve **الدَّسِمُ الأَحمَسُ**: erkeklerden siyah, aşağı olan; onun zikri **حَدِيثِ الفَتْح**’ta gelmiştir.

Dedim ki: Ondan **الدّحمسان** alınmıştır. Ve denilir: **ما فِي دَيْسَمٍ دَسَمٌ**: kendisinde fayda olmayan kimse için. Ve sen ancak bir **دُسْمَةٌ**sin; yani: sende hayır yok; bu mecazdır.

Ve **دَيْسم السَّدُوسِيّ**: güvenilir bir tâbiîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَسِمَ
1 دَسِمَ أدسم دسم , (S, M, Msb, K,) aor. دَسَمَ , (Msb, K,) inf. n. دَسَمٌ, (Msb, TA,) or دُسُومَةٌ, (Mgh, in which the verb is not mentioned,) It (a thing, S, M, Mgh, or food, Msb) was, or became, greasy; or had in it, or upon it, grease, or gravy, or dripping of flesh-meat or of fat; (M, K, * Mgh;) as also ↓ تدسّم: (M:) and it (a garment, or some other thing,) was, or became, dirty, or filthy. (K.) ― -b2- And دَسِمَ, (inf. n. دَسَمٌ, TK,) He, or it, was, or became, of the colour termed دُسْمَة, i. e., dust-colour inclining to blackness. (M, K.) -A2- دَسَمَ, (Z, K, and so in some copies of the S,) [aor., app., دَسِمَ ,] inf. n. دَسْمٌ; (TA;) or ↓ دسّم; (so in some copies of the S;) said of rain, It moistened the earth (S, Z, K) a little, (K,) not much, (S,) or so as not to reach the moist soil. (Z, TA.) ― -b2- And دَسَمَ, aor. دَسِمَ , (K,) inf. n. دَسْمٌ, (TA,) He smeared a camel with tar. (K.) ― -b3- Also, (S, M, K,) aor. دَسُمَ , (S, K, *) or دَسِمَ , (M,) inf. n. دَسْمٌ, (S, M,) He stopped up (S, M, K) a thing, (M,) such as a wound, (S, M,) and an ear, (S,) and a flask, or bottle; as also ↓ ادسم; (K;) or دَسَمَ القَارُورَةَ signifies شَدَّ رأْسَهَا [i. e. he bound the head of the flask, or bottle: or the right reading, as the context seems to indicate, is سَدَّ رَأْسَهَا i. e. he stopped up the head of the flask, or bottle]; (M;) and دَسَمَ الجُرْحَ he put the tent (الفَتِيلَ) into the wound. (TA.) ― -b4- And hence, i. e. from دَسَمَ الجُرْحَ or from دَسَمَ القَارُورَةَ, (TA,) (tropical:) Inivit feminam. (Kr, M, K, TA.) And hence also,] one says to the مُسْتَحاَضَة, [see this word,] اُدْسُمِى وَصَلِّى (assumed tropical:) [Stuff thy vagina with cotton, to arrest the blood, and say thy prayers]. (TA.) ― -b5- Also, (K,) inf. n. دَسْمٌ, (TA,) He closed, or locked, a door; syn. أَغْلَقَ. (K.) -A3- Also, (i. e. دَسَمَ,) i. q. طَسَمَ, [in some copies of the K, and in the TA, طَمَسَ, which signifies the same, i. e. It became effaced, or obliterated,] said of a relic, trace, mark, or the like. (S, K.)

تَدْسِيمٌ
2 تَدْسِيمٌ تدسيم , (S,) inf. n. of دسّم, (Msb,) signifies The smearing (S, Msb) a thing, (S,) or a morsel, or mouthful, (Msb,) [or seasoning it, imbuing it, or soaking it,] with دَسَم [i. e. grease, or gravy, or dripping]. (S, Msb.) ― -b2- دَسِّمُوا نُونَتَهُ, (Mgh, K,) said by 'Othmلn respecting a beautiful boy, (Mgh,) means Blacken ye his dimple in the chin, in order that the evil eye may not have effect upon it. (Mgh, K. *) [Accord. to another explanation, mentioned in the TA, the blackness denoted by this phrase is behind the ear: but this is evidently a mistake.] ― -b3- See also 1.

4 أَدْسَمَ see 1.

5 تَدَسَّمَ see 1. ― -b2- تدسّموا also signifies They ate [food] with دَسَم [i. e. grease, or gravy, or dripping] دَسَم (TA.)

دَسْمٌ
دَسْمٌ أدسم دسم : see دَسَمٌ. -A2- أَنَا عَلَى دَسْمِ الأَمْرِ means على طَرَفٍ مِنْهُ [app. I am beside, or out of, the case, or affair]. (K.)

دَسَمٌ
دَسَمٌ أدسم دسم a word of well-known meaning; (S;) i. q. وَدَكٌ; (M, K;) both signifying Grease, or gravy; i. e. the dripping that exudes from flesh-meat and from fat; (Msb in art. ودك;) the وَدَك of flesh-meat and of fat: (Mgh: [in the CK, الوَرَكُ is erroneously put for الوَدَكُ:]) or, accord. to the T, anything that has وَدَك, of flesh-meat and of fat: (TA:) and dirt, or filth: (M, K:) and ↓ دَسْمٌ signifies the same as دَسَمٌ, accord. to El-Kurtubee; but El-Welee El-'Irلkee says, I have not seen this on the authority of any other lexicologist. (TA.) You say, يَدُهُ مِنَ الدَّسَمِ سَلِطَةٌ [app. meaning, if correctly transcribed, His hand is hard by reason of dirt adhering to it: in my MS. copy of the K, the last word is written سَطِلَةٌ; a word which I do not find in any sense: in the TK, سطلة: this Freytag thinks to be the right reading, though I know of no such word; and he renders the phrase, “ manus ejus propter sordes inhaerentes catinus est; ” evidently assuming that سطلة is a dial. var. of سَطْلٌ]. (K.) [It seems that you say also, مَا فِيهِ دَسَمٌ meaning (assumed tropical:) There is not in him, or it, any profit, or good: a sense assigned in the TA to the phrase ما فيه ديسم دسم; in which I think it evident that the transcriber has written ديسم by mistake, and forgotten to erase it after adding دسم.) ― -b2- Also The bowels, or intestines. (TA.) -A2- Accord. to IAar, it means also كَثِيرُ الذِّكْرِ [Praising, or glorifying, God, much]; a sense in which it is incorrectly said in the K to be ↓ دَسِيمٌ, like أَمِيرٌ: (TA:) and hence the trad., of weak authority, لَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا دَسَمًا: (K:) or, accord. to Z, this is from دَسَمَ said of rain: and, as related by Abu-d-Dardà, the words are أَرَضِيتُمْ اـِنْ شَبِعْتُمْ عَامًا أَلَّا تَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا دَسَمًا, meaning [Do ye approve, if ye be satisfied in your stomachs throughout a year,] that ye should not praise, or glorify, God, save a little? (TA:) or it may denote commendation; so that the meaning of لا يذكرون اللّٰه الّا دسمًا is, that praise, or glorification, is the stuffing of their hearts and of their mouths: and it may denote discommendation; as meaning that they praise, or glorify, little; from تَدْسِيمُ نُونَةِ الصَّبِىِّ; (K, TA;) the blackness denoted by this phrase being small in quantity: or, as some say, the meaning is, that they do not praise, or glorify, God for anything but eating, and the grease, or gravy, in their insides. (TA.)

دَسِمٌ
دَسِمٌ أدسم دسم A thing greasy; or having in it, or upon it, grease or gravy, (M, Mgh,) of flesh-meat or of fat: (Mgh:) [and dirty, or filthy: pl. دُسْمٌ; like as ذُرْبٌ is pl. of ذَرِبٌ.] You say مَرَقَةٌ دَسِمَةٌ [Greasy broth]. (TA.) And ثِيَابٌ دُسْمٌ, Dirty, or filthy, garments. (S, TA.) And دَسِمَ الثَّوْبِ, applied to a man, [Dirty in the garment: and hence, going on foot;] not riding; as also ↓ أَدْسَمُ الثَّوْبِ. (TA.) [Hence also,] (assumed tropical:) Defiled by culpable dispositions. (TA.) A rلjiz says,
لَاهُمَّ اـِنَّ عَامِرَ بْنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجًّا فِى ثِيَابٍ دُسْمِ
meaning (assumed tropical:) [O God, verily 'ءmir Ibn-Jahm] hath imposed upon himself, (S in art. وذم,) or hath performed, (M,) pilgrimage being defiled by sins. (S in art. وذم, and M.) ― -b2- عِمَامَةٌ دَسِمَةٌ signifies A black turban; (TA;) as also عمامة ↓ دَسْمَآءُ. (Az, Mgh, TA.) And دَسِمٌ occurs in a trad. as meaning (assumed tropical:) Strict, or pious, [though] black, (أَسْوَدُ, [or this may here mean a genuine Arab, as opposed to أَحْمَرُ meaning a foreigner,]) and religious. (TA.)

أُمُّ دَسْمَة
أُمُّ دَسْمَة ذ [probably a mistranscription for أُمُّ ↓ دُسْمَةٍ, lit. “ the mother of blackness; ”] (assumed tropical:) The cooking-pot. (T in art. ام.) -A2- آخِرُ دَسْمَةٍ i. q. آخِرُ عَهْدٍ [The last time]; like آخِرُ مَخْطَرٍ. (TA in art. خطر. [See خَطْرَةٌ, last sentence.])

دُسْمَةٌ
دُسْمَةٌ أدسم دسم دسمه دسمة A thing with which a hole in a skin for water or milk is stopped up. (M, K.) -A2- Blackness; (IAar, TA;) [and] so ↓ دَيْسَمٌ: (K:) or dust-colour inclining to blackness. (M, K.) Hence the Abyssinian is called أَبُو دُسْمَةٍ. (IAar, TA.) See also أُمُّ دَسْمَة, above. -A3- Applied to a man, (assumed tropical:) Low, or ignoble; base; vile; mean, or sordid: (S, TA:) or bad, corrupt, base, or vile. (M, K. [Freytag erroneously assigns the meaning “ vilis ” to أَدْسَمُ.]) One says, مَا أَنْتَ اـِلَّا دُسْمَةٌ (tropical:) Thou art none other than one in whom is no good. (TA.)

دِسَامٌ
دِسَامٌ دسام A stopper; (M, K;) a thing with which one stops up the ear, and a wound, and the like, and the head of a flask or bottle, and the like. (S.) It is said in a trad. that the Devil has a دِسَام; meaning that he has a stopper by which he prevents one from seeing the truth (M, TA) and from keeping in mind admonition. (TA.)

دَسِيمٌ
دَسِيمٌ دسيم : see دَسَمٌ.

دَاسِمٌ
دَاسِمٌ داسم : see the next paragraph.

دَيْسَمٌ
دَيْسَمٌ ديسم Darkness. (M, K.) ― -b2- See also دُسْمَةٌ. -A2- The fox: (K:) [or] the young one of the fox: (M:) or, as some say, (M,) the young one of the fox from the bitch: (M, K:) and (so in the M, but in the K “ or ”) of the wolf from the bitch: (S, M, K:) and the bear: (K:) or the young one of the bear; (S, M, K;) which is the only meaning allowed by Abu-l-Ghowth. (S.) Also, (K,) or as some say, (M,) The young one of the bee. (M, K.) And, accord. to Abu-lFet-h, (TA,) whose name was دَيْسَمٌ, (K, * TA,) the companion of Kutrub, A [young ant, such as is termed] ذَرَّةٌ: (TA:) or ↓ دَيْسَمَةٌ [in the CK erroneously written دَسَمَة] has this last signification. (S, K, TA.) -A3- Also A certain plant, (S, K, KL,) called in Pers. بستان افروز [which is said to be a name applied to the amaranth, anemone, and the like]. (KL.) -A4- And [A man] gentle, nice, or skilful, in work; careful, or solicitous [therein]; as also ↓ دَاسِمٌ. (K.)

دَيْسَمَةٌ
دَيْسَمَةٌ ديسم ديسمه ديسمة : see the next preceding paragraph.

أَدْسَمٌ
أَدْسَمٌ ذ , and its fem. دَسْمَآءُ: see دَسِمٌ. ― -b2- دَسْمَآءُ also signifies A kind of milking-vessel; i. q. عُلْبَةٌ and جَنْبَةٌ and سَمْرَآءُ. (T and TA in art. علب.) -A2- Also [Black: see دُسْمَةٌ: or] of a dust-colour inclining to blackness: (M, K:) fem. as above. (K.) ― -b2- [Freytag assigns to it also the significations “ Multum pinguis ” and “ Oleo conspurcatus; ” both as on the authority of the K, in which I do not find either of them: also that of “ Vilis, ” as applied to a man; a signification belonging to دُسْمَةٌ.]

##### Türkçe

**دَسِمَ**
1 **دَسِمَ** أدسم دسم, (S, M, Msb, K,) muzâri‘i **دَسَمَ**, (Msb, K,) mastar ismi **دَسَمٌ**, (Msb, TA,) yahut **دُسُومَةٌ**, (Mgh, onda fiil zikredilmemiştir,) (bir şey, S, M, Mgh, yahut yiyecek, Msb) yağlı idi, yahut yağlı oldu; yahut içinde veya üzerinde yağ, yahut et suyu, yahut etin yahut yağın damlayan yağı vardı; (M, K, * Mgh;) bunun gibi ↓ **تدسّم** da: (M:) ve (bir elbise yahut başka bir şey) kirli idi, yahut kirli oldu. (K.) ― -b2- Ve **دَسِمَ**, (mastar ismi **دَسَمٌ**, TK,) o, yahut o şey, **دُسْمَة** denilen renk üzere idi, yahut o renge döndü; yani siyahlığa meyleden toz rengi. (M, K.) -A2- **دَسَمَ**, (Z, K, ve S’nin bazı nüshalarında da böyledir,) [muzâri‘i, görünüşe göre, **دَسِمَ** ,] mastar ismi **دَسْمٌ**; (TA;) yahut ↓ **دسّم**; (S’nin bazı nüshalarında böyle;) yağmur hakkında söylenir: Yeri (S, Z, K) biraz ıslattı, (K,) çok değil, (S,) yahut nemli toprağa ulaşmayacak şekilde. (Z, TA.) ― -b2- Ve **دَسَمَ**, muzâri‘i **دَسِمَ**, (K,) mastar ismi **دَسْمٌ**, (TA,) bir deveyi katranla sıvadı. (K.) ― -b3- Yine, (S, M, K,) muzâri‘i **دَسُمَ**, (S, K, *) yahut **دَسِمَ**, (M,) mastar ismi **دَسْمٌ**, (S, M,) (S, M, K) bir şeyi (M) tıkadı; yara gibi, (S, M,) ve kulak, (S,) ve kırba yahut şişe; bunun gibi ↓ **ادسم** da; (K;) yahut **دَسَمَ القَارُورَةَ** şu manaya gelir: **شَدَّ رأْسَهَا** [yani şişenin başını bağladı: yahut doğru okunuş, bağlamın işaret ettiği üzere, **سَدَّ رَأْسَهَا** yani şişenin başını tıkadı]; (M;) ve **دَسَمَ الجُرْحَ**: yaraya fitili (**الفَتِيلَ**) koydu. (TA.) ― -b4- Ve bundan, yani **دَسَمَ الجُرْحَ**’tan yahut **دَسَمَ القَارُورَةَ**’tan, (TA,) (mecaz:) Kadına cinsel ilişkiyle girdi. (Kr, M, K, TA.) Ve bundan da,] **مُسْتَحاَضَة**’ye (bu kelimeye bak) şöyle denir: **اُدْسُمِى وَصَلِّى** (mecaz kabul edilerek:) [kanın kesilmesi için fercini pamukla tıka ve namaz kıl]. (TA.) ― -b5- Yine, (K,) mastar ismi **دَسْمٌ**, (TA,) bir kapıyı kapattı yahut kilitledi; eş anlamlısı **أَغْلَقَ**. (K.) -A3- Yine, (yani **دَسَمَ**,) **طَسَمَ** ile aynı; [K’nin bazı nüshalarında ve TA’da **طَمَسَ**, ki aynı manaya gelir; yani silindi, yok oldu,] bir eser, iz, nişan ve benzeri hakkında söylenir. (S, K.)

**تَدْسِيمٌ**
2 **تَدْسِيمٌ** تدسيم, (S,) **دسّم**’in mastar ismidir, (Msb,) şu manaya gelir: (S, Msb) bir şeyi (S) yahut bir lokmayı, bir ağız dolusunu, (Msb,) **دَسَم** ile [yani yağ, yahut et suyu, yahut damlayan yağ ile] sıvamak. (S, Msb.) ― -b2- **دَسِّمُوا نُونَتَهُ**, (Mgh, K,) ‘Othmلn’ın güzel bir oğlan hakkında (Mgh) söylediği; şu demektir: Nazarın ona tesir etmemesi için çenesindeki gamzesini karartın. (Mgh, K. *) ― -b3- 1’e de bak.

4 **أَدْسَمَ**: 1’e bak.

5 **تَدَسَّمَ**: 1’e bak. ― -b2- **تدسّموا** ayrıca şu manaya gelir: **دَسَم** ile [yani yağ, yahut et suyu, yahut damlayan yağ ile] **دَسَم** (TA) [yiyecek] yediler.

**دَسْمٌ**
**دَسْمٌ** أدسم دسم: **دَسَمٌ**’a bak. -A2- **أَنَا عَلَى دَسْمِ الأَمْرِ** şu demektir: **على طَرَفٍ مِنْهُ** [görünüşe göre: işin yahut meselenin kenarındayım, yahut dışında]. (K.)

**دَسَمٌ**
**دَسَمٌ** أدسم دسم: iyi bilinen manalı bir kelimedir; (S;) **وَدَكٌ** ile aynı; (M, K;) ikisi de şu manaya gelir: Yağ, yahut et suyu; yani etten ve yağdan sızan damlayan yağ; (Msb, **ودك** maddesinde;) etin ve yağın **وَدَك**’i: (Mgh: [CK’de yanlışlıkla **الوَرَكُ**, **الوَدَكُ** yerine konmuştur:]) yahut T’ye göre, etten ve yağdan, içinde **وَدَك** bulunan her şey: (TA:) ve kir, yahut pislik: (M, K:) ve ↓ **دَسْمٌ**, el-Kurtubee’ye göre **دَسَمٌ** ile aynı manaya gelir; fakat El-Welee El-‘Irلkee der ki: bunu başka hiçbir lugatçının otoritesiyle görmedim. (TA.) Şöyle dersin: **يَدُهُ مِنَ الدَّسَمِ سَلِطَةٌ** [görünüşe göre, doğru yazılmışsa: eline yapışan kir sebebiyle eli serttir: K’nin yazma nüshamda son kelime **سَطِلَةٌ** yazılmıştır; bunu hiçbir manada bulmuyorum: TK’de **سطلة**: Freytag bunun doğru okunuş olduğunu sanır, gerçi ben böyle bir kelime bilmiyorum; ve ibareyi “manus ejus propter sordes inhaerentes catinus est;” diye tercüme eder; açıkça **سطلة**’nin **سَطْلٌ**’ün lehçe varyantı olduğunu varsayarak]. (K.) [Görünüşe göre ayrıca şöyle de dersin: **مَا فِيهِ دَسَمٌ** (mecaz kabul edilerek:) onda yahut onda hiçbir fayda yahut hayır yoktur: TA’da **ما فيه ديسم دسم** ibaresine verilen bir manadır; bunda müstensihin yanlışlıkla **ديسم** yazdığı ve **دسم**’i ekledikten sonra onu silmeyi unuttuğu açık görünür.) ― -b2- Yine: bağırsaklar, yahut iç organlar. (TA.) -A2- IAar’a göre ayrıca **كَثِيرُ الذِّكْرِ** [Allah’ı çok anan] manasına gelir; K’de bunun yanlış olarak ↓ **دَسِيمٌ**, **أَمِيرٌ** gibi, olduğu söylenmiştir: (TA:) ve bundan zayıf senedli rivayet: **لَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا دَسَمًا**: (K:) yahut Z’ye göre bu, yağmur hakkında söylenen **دَسَمَ**’dandır: ve Abu-d-Dardà’dan rivayetle sözler şöyledir: **أَرَضِيتُمْ اـِنْ شَبِعْتُمْ عَامًا أَلَّا تَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا دَسَمًا**, şu manaya gelir: [bir yıl boyunca karınlarınız tok olursa,] Allah’ı ancak az bir şeyle anmanızdan razı olur musunuz? (TA:) yahut övgüyü ifade edebilir; öyle ki **لا يذكرون اللّٰه الّا دسمًا**’nın manası: övgü yahut tesbih, kalplerinin ve ağızlarının tıkacıdır: ve yergiyi de ifade edebilir; yani az överler yahut az tesbih ederler; **تَدْسِيمُ نُونَةِ الصَّبِىِّ**’den; (K, TA;) bu ibarenin ifade ettiği karalık az miktardadır: yahut bazılarına göre manası: Allah’ı ancak yeme ve içlerindeki yağ yahut et suyu için anarlar. (TA.)

**دَسِمٌ**
**دَسِمٌ** أدسم دسم: Yağlı bir şey; yahut içinde veya üzerinde etin yahut yağın yağı yahut et suyu bulunan: (M, Mgh,) (Mgh:) [ve kirli yahut pis: çoğulu **دُسْمٌ**; tıpkı **ذُرْبٌ**’ün **ذَرِبٌ**’in çoğulu olması gibi.] Şöyle dersin: **مَرَقَةٌ دَسِمَةٌ** [yağlı çorba]. (TA.) Ve **ثِيَابٌ دُسْمٌ**: kirli yahut pis elbiseler. (S, TA.) Ve **دَسِمَ الثَّوْبِ**, bir adama nispetle: [elbisesi kirli: ve bundan, yaya giden;] binmeyen; bunun gibi ↓ **أَدْسَمُ الثَّوْبِ** da. (TA.) [Bundan da,] (mecaz kabul edilerek:) kınanacak huylarla kirlenmiş. (TA.) Bir recez şairi der ki,
لَاهُمَّ اـِنَّ عَامِرَ بْنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجًّا فِى ثِيَابٍ دُسْمِ
(mecaz kabul edilerek:) şu manaya gelir: [Ey Allah, şüphesiz ‘ءmir b. Jahm] kendine yükledi, (S, **وذم** maddesinde,) yahut yaptı, (M,) günahlarla kirlenmiş halde hac. (S, **وذم** maddesinde, ve M.) ― -b2- **عِمَامَةٌ دَسِمَةٌ**: siyah sarık demektir; (TA;) bunun gibi عمامة ↓ **دَسْمَآءُ** da. (Az, Mgh, TA.) Ve **دَسِمٌ** bir rivayette (mecaz kabul edilerek:) sıkı, yahut takvalı, [olmakla beraber] siyah, (**أَسْوَدُ**, [yahut bu burada **أَحْمَرُ**’ın yabancı manasına karşılık, saf Arap manasına gelebilir,]) ve dindar manasında gelir. (TA.)

**أُمُّ دَسْمَة**
**أُمُّ دَسْمَة** ذ [muhtemelen **أُمُّ** ↓ **دُسْمَةٍ** için bir yanlış yazımdır; lafzen “karalığın anası;”] (mecaz kabul edilerek:) tencere. (T, **ام** maddesinde.) -A2- **آخِرُ دَسْمَةٍ**: **آخِرُ عَهْدٍ** ile aynı [son defa]; **آخِرُ مَخْطَرٍ** gibi. (TA, **خطر** maddesinde. [**خَطْرَةٌ**’ya bak, son cümle.])

**دُسْمَةٌ**
**دُسْمَةٌ** أدسم دسم دسمه دسمة: su yahut süt için olan bir tulumdaki deliği tıkamakta kullanılan şey. (M, K.) -A2- Karalık; (IAar, TA;) [ve] bunun gibi ↓ **دَيْسَمٌ**: (K:) yahut siyahlığa meyleden toz rengi. (M, K.) Bundan dolayı Habeşliye **أَبُو دُسْمَةٍ** denir. (IAar, TA.) Yukarıda **أُمُّ دَسْمَة**’ye de bak. -A3- Bir adama nispetle, (mecaz kabul edilerek:) aşağı, yahut soysuz; bayağı; alçak; değersiz yahut sefil: (S, TA:) yahut kötü, bozuk, bayağı yahut alçak. (M, K. [Freytag yanlış olarak “vilis” manasını **أَدْسَمُ**’a verir.]) Şöyle denir: **مَا أَنْتَ اـِلَّا دُسْمَةٌ** (mecaz:) Sen, kendisinde hayır olmayan birinden başka bir şey değilsin. (TA.)

**دِسَامٌ**
**دِسَامٌ** دسام: tıkaç; (M, K;) kulak ve yara ve benzeri şeyleri, ve kırba yahut şişenin başını ve benzerini tıkamakta kullanılan şey. (S.) Bir rivayette şeytanın bir **دِسَام**’ı olduğu söylenmiştir; manası: hakikati görmeyi (M, TA) ve öğüdü hatırda tutmayı (TA) engellediği bir tıkacı vardır.

**دَسِيمٌ**
**دَسِيمٌ** دسيم: **دَسَمٌ**’a bak.

**دَاسِمٌ**
**دَاسِمٌ** داسم: bir sonraki paragrafa bak.

**دَيْسَمٌ**
**دَيْسَمٌ** ديسم: karanlık. (M, K.) ― -b2- **دُسْمَةٌ**’ya da bak. -A2- Tilki: (K:) [yahut] tilkinin yavrusu: (M:) yahut bazılarına göre, (M,) dişi tilkiden olan tilki yavrusu: (M, K:) ve (M’de böyle, fakat K’de “yahut”) dişi kurttan olan kurt yavrusu: (S, M, K:) ve ayı: (K:) yahut ayının yavrusu; (S, M, K;) ki Abu-l-Ghowth’un caiz gördüğü tek mana budur. (S.) Yine, (K,) yahut bazılarına göre, (M,) arının yavrusu. (M, K.) Ve Abu-lFet-h’e göre, (TA,) adı **دَيْسَمٌ** olan, (K, * TA,) Kutrub’un arkadaşı, bir [**ذَرَّةٌ** denilen türden] genç karınca: (TA:) yahut ↓ **دَيْسَمَةٌ** [CK’de yanlışlıkla **دَسَمَة** yazılmıştır] bu son manaya gelir. (S, K, TA.) -A3- Yine, Farsçada **بستان افروز** denilen belirli bir bitki, (S, K, KL,) [ki bunun, horozibiği, anemon ve benzerlerine verilen bir ad olduğu söylenir]. (KL.) -A4- Ve [bir adam:] işte yumuşak, hoş yahut mahir; onda dikkatli yahut özenli; bunun gibi ↓ **دَاسِمٌ** de. (K.)

**دَيْسَمَةٌ**
**دَيْسَمَةٌ** ديسم ديسمه ديسمة: bir önceki paragrafa bak.

**أَدْسَمٌ**
**أَدْسَمٌ** ذ, ve onun müennesi **دَسْمَآءُ**: **دَسِمٌ**’e bak. ― -b2- **دَسْمَآءُ** ayrıca sağma kabının bir türü demektir; **عُلْبَةٌ** ve **جَنْبَةٌ** ve **سَمْرَآءُ** ile aynı. (T ve TA, **علب** maddesinde.) -A2- Yine [siyah: **دُسْمَةٌ**’ya bak: yahut] siyahlığa meyleden toz renginde: (M, K:) müennesi yukarıdaki gibidir. (K.) ― -b2- [Freytag ona ayrıca “Multum pinguis” ve “Oleo conspurcatus” manalarını da verir; ikisini de K’nin otoritesiyle; onda bunların hiçbirini bulmuyorum: ayrıca bir adama nispetle “Vilis” manasını da verir; bu mana **دُسْمَةٌ**’ya aittir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَسَمَ
دَسَمَ U ( n. ac. دَسْم 1 ),
a.  Stopped up; shut, closed.

b.  Watered slightly ( the ground: rain ).

c.  I ( n. ac. دَسْم 1 ), Smeared over with tar.

دَسِمَ
دَسِمَ A ( n. ac. دَسَم 4 ),
a.  Was greasy ( meat ).

b.  Was dirty, filthy ( clothing ).

دَسَّمَ
دَسَّمَ II ,
a.  Greased; seasoned with fat, gravy ( meat ).

b.  Watered slightly ( the ground: rain ).

دَسْم
دَسْم 1 ,
a.  End.

دُسْمَة
دُسْمَة 3t ,
a.  Dark grey colour.

b.  see 23 .

دَسَم
دَسَم 4 ,
a.  Grease, gravy, dripping.

دَسِم
دَسِم 5 , ( pl. دُسْم 3 ),
a.  Greasy; savoury.

b.  Dirty.

أَدْسَمُ
أَدْسَمُ 14 ,
a.  Dirty.

b.  Black.

c.  Milking vessel.

دِسَاْم
دِسَاْم 23 ,
a.  Stopper, plug.

دُسُوْمَة
دُسُوْمَة 27t ,
a.  see 4 .

أُمّ دُسْمَة
أُمّ دُسْمَة
a.  Cooking-pot.

##### Türkçe

**دَسَمَ**
**دَسَمَ** U ( n. ac. **دَسْم** 1 ),
a. Tıkadı; kapattı, kapalı kıldı.

b. Azıcık suladı (yer: yağmur).

c. I ( n. ac. **دَسْم** 1 ), Katranla sıvadı.

**دَسِمَ**
**دَسِمَ** A ( n. ac. **دَسَم** 4 ),
a. Yağlı oldu (et).

b. Kirli, pis oldu (giysi).

**دَسَّمَ**
**دَسَّمَ** II ,
a. Yağladı; yağla, et suyuyla tatlandırdı (et).

b. Azıcık suladı (yer: yağmur).

**دَسْم**
**دَسْم** 1 ,
a. Son.

**دُسْمَة**
**دُسْمَة** 3t ,
a. Koyu gri renk.

b. 23’e bak.

**دَسَم**
**دَسَم** 4 ,
a. Yağ, et suyu, damlayan yağ.

**دَسِم**
**دَسِم** 5 , ( pl. **دُسْم** 3 ),
a. Yağlı; lezzetli.

b. Kirli.

**أَدْسَمُ**
**أَدْسَمُ** 14 ,
a. Kirli.

b. Siyah.

c. Süt sağma kabı.

**دِسَاْم**
**دِسَاْم** 23 ,
a. Tıpa, tapa.

**دُسُوْمَة**
**دُسُوْمَة** 27t ,
a. 4’e bak.

**أُمّ دُسْمَة**
**أُمّ دُسْمَة**
a. Yemek tenceresi.
