# دس (د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (**در**)  **الدال** ve **الراء** ikilide, iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün **دَرُّ**’ü. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**’si: onun dökmesi. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: “لله **دَرُّه**”, yani onun işi; ve sanki, **الدَّر** sahibi olan varlıklardan bulunan **الدَّر**’e benzetilmiştir. Ve sövmede derler: “لا **دَرّ دَرُّه**” yani hayrı çoğalmadı. Ve babdandır: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**، yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın **دِرَّة**’si vardır, yani sürüm; sanki o **دَرَّت**. Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**; eğer erkeği isterse; sanki, kendi erkeğinin suyunun ona **يَدِرَّ** etmesini istemiştir.
  İkinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (binitlerden): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleri. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalanırsa. Ve **دَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ**: eğer onu çiğnerse; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastı (istikameti); çünkü gelen ve giden olmaksızın olmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inciler; onda, saflığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bunun için Hüzeli([2]) dedi:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: saflığı ve güzelliği sebebiyle, içinde dalgalanan bir su varmış gibidir.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, ışık saçan. Beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetildi ve ona nisbet edildi.

  (**دس**)  **الدال** ve **السين** ikilide ve mutabıkta tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
  Ama onların “**دُسَّ البَعيرُ**” sözüne gelince, onda iki söz vardır; her biri babın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibidir. Diğer söz: devenin yaralarına **الهِنَاءُ** sürülmesidir. Ve babdandır*: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü gizlilik ve incelik içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ve **الظاء** güvenilecek bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den rivayet ettiler ki: **الدَّظَّ**: felç([5]); denir: **دظَظْناهم**; eğer onları felç ettiysek. Ve bu bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ve **العين** kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alması için hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
  Ama onların “**الدَّعْدَعَةُ** koyunları sürmek” sözü ve “**الدَّعدعةُ** sendeleyene ‘**دَعْ دَعْ**’ demendir; tıpkı ‘**لَعاً**’ denildiği gibi” sözü; biz dedik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Ve kısa adama “**دَعْدَاعٌ**” demelerine gelince; eğer sahihse, **حاء**’dan([6]) ibdâl iledir: **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: bunlardan biri şeyde bir yan (taraf) üzerine [delâlet eder], diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**’tür; o, yan taraftır. Ve **دَفَّا البعيرِ**: onun iki yanıdır. Dedi:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**; eğer devenin iki yanına düşerse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: oyalanılan şeydir. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir; iki kanadını hareket ettirir ve iki ayağı yerde olur. Ve ondan: **دفَّتْ علينا** filân oğullarından bir **دَافَّةٌ**; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**; eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile işini bitirdiysen. Ve bundan Hâlid b. Velîd’in hadisi: “**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**”, yani onu öldürüp işini bitirsin. Ve o babdandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

  (**دق**)  **الدال** ve **القاف** küçüklük ve hakirliğe delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: filân bana ne **أدَقَّنِي** ne de **أَجَلَّني**; yani bana ne küçük ne büyük bir şey verdi. Ve filân **أدقَّ** ve **أجلّ** etti; eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az adamdır. Ve **الدَّقيق**: kapalı iş. Ve **الدقيق**: un. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  Ama **الدَّقْدَقة**: binitlerin nallarının, gidip gelmelerinde çıkardığı seslerdir; böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, nallarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ve **الكاف** iki asıldır: bunlardan biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o bilinen şeydir. Abdi([10]) dedi:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan dişi deve.
  Kisâî dedi: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**: yani sırtı geniş olan.
  Diğer asıl, ibdâl babına yakındır; sanki içindeki **الكاف**, **القاف**’ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**; **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ الرَّجُل**; o hâlde o **مدكوكٌ**’tur; eğer hastalandıysa. Ve bunun birinciden olması caizdir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde her iki ihtimale de elverişlidir.

 Ve kumdan **الدَّكْدَاك**: sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şeydir. Ve bundan Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bişe’deki meskenini sorduğunda, dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**; ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**”.
  Ve bu babdandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**; eğer toprağı onun üzerine döktüysen. Ve yine kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olmasından dolayı olduğu söylendi.
  Ve bu iki asıldan şâz olan şeylerden: eğer sahihse, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe güçlü. Ve şâzdan onların sözü: onun yanında bir yıl **دكيكا** kaldım; yani tam.

  (**دل**)  **الدال** ve **اللام** iki asıldır: bunlardan biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri, şeyde çalkantıdır.
  Birincisi onların sözü: **دلَلْتُ** filânı yola. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. Ve o, **الدَّلالة** ve **الدِّلالة** bakımından açıktır.
  Diğer asıl: onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**; eğer çalkalandıysa. Evs dedi:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve babdandır: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve tavır içinde cüretidir; sanki muhalefet edicidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimeden: filân savaşta akranlarına karşı **يُدِلُّ** eder; doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci babdandır Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**; eğer akrabalıkla vurduysa([14]).

  (**دم**)  **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, onunla sıvanması yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) elbiseyi; eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan. Ve bir şey üzerine sıvanan her şey **دِمام**’dır([16]). Ama **الدّمدمة** helâktir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten neyi kapladığındandır. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: jerboanın yuvası; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً** eder; yani onu düzleştirerek düzleştirir.
  Ama “yüzü çirkin adam” sözü babdandır; sanki yüzü siyahlık veya çirkinlikle sıvanmıştır. Denir: yüzü **دَمَّ**; **يَدُِمّ دَمامةً**; o hâlde o **دميم**’dir.
  Ve **الدَّيْمُومَة**’ya gelince; o, suyu olmayan çöldür; babdandır; çünkü düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzleştirilerek düzlenmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvandığı gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: yumuşak tepeler.

  (**دن**)  **الدال** ve **النون** alçalma ve düşüklüğe delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الأدَنُّ**: sırtı eğik adamdır. Ondan denir: **دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**; yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**; yani iki eli kısa. Ve eğer böyle ise, onun **منْسجُهُ** alçaktır([17]). Ve bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ve ondan hadis: “**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])”.
  Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayan şeylerden: körelmiş kılıca onların “**دَدَانٌ**”([19]) demeleridir. Ve babdan şâz olan şeylerden **الدَّيْدَن**: o, âdettir.
  Birinci asla kıyaslanan şeylerden **الدِّنْدِنُ**: o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ve **الهاء** kıyaslanacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların “**تَدَهْدَهَ الشيءُ**” sözünde gelir; eğer yuvarlandıysa. Sanki **الدَّهْدَهَةُ**, orada ondan meydana gelen sestir. Ve biz dedik ki sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: ben onun hangi **الدَّهْدَاءِ**([20]) olduğunu bilmiyorum; yani o hangi insan? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleri. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğu.
  Bunun bir asıl olmadığını söylediğimize delâlet eden şeylerden, Halîl’in kitabındaki sözü: Ru’be’nin sözüne gelince:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti([22]). Halîl’in söylediği ise, babın başında söylediği sözden sonra, senin gördüğün üzeredir: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu; onlardan biri kan davasını gördüğünde ona “يا فلانُ إلاّ **دَهٍ** فلا * **دَهٍ**” der; yani sen şimdi onun intikamını almazsan onu asla almazsın; ve bunun benzeri işlerde. Bu bütünüyle, söylediğimize delâlet eder.

  (**دو**)  **الدال** ve ardından gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki bab’a yakındır. O hâlde **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة** çöldür. Bazıları der ki: ancak, içindeki boş olanın **الدّوِيّ** gibi işitmesi sebebiyle böyle adlandırıldı; böylece iş, seslerin kıyaslanmaması hususunda söylediğimize döndü. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  Ve babdandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. Ama **الدآدئ**: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü her kap, dolmaya yaklaştığında **تدأدأ** etmiştir. Ve yine bu geceler, ay dolmaya yaklaştığında olur. Ama “karanlığından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldı” diyenin sözü, bir şey değildir ve onun kıyası yoktur.
  Ve **الدَّوادِي**’ye gelince; o, çocukların salıncaklarıdır; ve bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ve **الباء** sahih, kıyaslı tek bir asıldır; o, yerde yürümekten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında laf taşıyarak aralarında dolaşan nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp çıkarması için gammazlayandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**; eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürürse. Ve denir: evde ne **دِبِّيٌّ** ne de **دُبِّيٌّ** var; yani debelenen kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]); eğer kanla sızıp yürürse. Hüzeli([25]) dedi:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: filân, filânın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sinden tuttu; eğer onun yaptığı gibi yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Ama saçtaki **الدَّبَبُ** ibdâl babındandır; çünkü içindeki **الدال**, **زاء**’dan ibdâl edilmiştir. Ve develerden **الأدْبَبُ**: kıllı olandır. Ve hadiste—eğer sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. Ama **الدَّبُوب**; denir ki o, dibi derin mağaradır([30]). Bu bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

  (**دج**)  **الدال** ve **الجيم** iki asıldır: bunlardan biri **الدَّبيب** gibidir; ikincisi, örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32]); eğer debelendi ve yürüdüyse. Ve yine **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde yürüyenlerdir. Ve [hadiste([33])]: “**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**”. Ama Enes’in hadisi: “**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**” bu babdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve **الحاجَة**’ye tâbidir. Ama **الدَِّجاجَة** bilinen şeydir; çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğin topağıdır. Eğer sahihse, o teşbih manasınadır. Ve yine onların sözü: filânın bir **دَجاجة**’si vardır; yani çoluk çocuğu. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون** ederler.
  Diğerine gelince: onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**; eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: eğer bulutlandıysa. Ve süvari, zırhıyla **تدَجْدَجَ** etti; sanki onunla örtündü. Ve o **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Ve kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri bundandır. Dedi:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Ve onların, yere yayılıp uzanmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demeleri; babdandır; çünkü o sanki yeri örtmektedir.

  (**دح**)  **الدال** ve **الحاء** genişleme ve yayılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Araplar der: **دحَحْتُ البيت** ve başkasını; eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ بطنُه**; eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: “Ayın sonundan iki gece kalmışken yağmura tutulduk; yer otla **اندحَّت**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**; eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve babdandır **الدَّحْدَاح**: kısa; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırıldı. Ve yine **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

  (**دخ**)  **الدال** ve **الخاء** ondan dallandırılan bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî, **الدخدخة**’nin bitkinlik olduğunu zikretti. Ama **الدَُّخُّ**; babında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

  (**دد**)  **الدال** ve **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])”.
  Ve denir: **دَدٌ**، ve **وَدَداً**، ve **دَدَنٌ**. Dedi:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **دَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدس: إدخال الشيء في الشيء بضرب من الإكراه. يقال: دسسته فدس وقد دس البعير بالهناء (الهناء: ضرب من القطران. انظر: اللسان (هنئ) )، وقيل: ليس الهناء بالدس (انظر: المجمل 2/317؛ والأمثال ص 230)، قال الله تعالى: ﴿أم يدسه في التراب﴾ [النحل/59].

##### Türkçe

- **الدس**: Bir şeyi, bir tür zorlama ile şeyin içine sokmaktır. Denilir ki: **دسسته**; böylece **فدس**; ve deve **وقد دس** **ب** **الهناء** ile ( **الهناء**: katrandan bir türdür. Bak: **اللسان** (**هنئ**) ), ve denildi: **الهناء** **بالدس** değildir (bak: **المجمل** 2/317; ve **الأمثال** s. 230). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أم يدسه في التراب**﴾ [النحل/59].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَسَّهُ
1 دَسَّهُ ٢ , (S, M, A, &c.,) aor. دَسُ٣َ , (M, Msb,) inf. n. دَسٌّ (M, A, Mgh, Msb, K) and دَسِّيسَى, (K,) like خِصِّيصَى, (TA,) He hid it, or concealed it, (Lth, S, A, Mgh, Msb, K,) namely, anything, (A, Mgh, Msb,) in the earth or dust, (S, Mgh,) or beneath a thing: (A, Mgh:) he buried it (A, Msb, K) in the earth or dust, (Msb,) or beneath a thing: (K:) or he put it in, or inserted it, beneath: (M:) or, accord. to some, he put it in, or inserted it, with force; he thrust it in: (TA:) and ↓ دَسَّسَهُ and ↓ دَسَّاهُ, (M, K, *) in the latter of which one of the س is changed into ى because the reduplication is disliked, (M, * TA,) signify the same as دَسَّهُ, (M, K, *) [or, probably, have an intensive signification.] It is said in the Kur [xvi. 61], أَمْ يَدُسُّهُ التُّرَابِ Or whether he shall bury it in the dust: meaning, his female child, which he buried alive: the pronoun agreeing with the word ما [which precedes in the same verse]. (T, TA.) It is also said in the Kur [xci. 9 and 10], قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ ↓ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا, (M, K, *) in which دسّاها is for ↓ دَسَّسَهَا, like تَظَنَّيْتُ for تَظَنَّنْتُ, (K,) because the niggardly conceals his place of sojourning and his property, but the liberal makes his place of sojourning upon an open and elevated spot that he may not be concealed from guests and those who desire to come to him: (Fr, Zj, K: *) or the meaning is, He is successful who maketh it (namely his soul) pure and believing, and he is unsuccessful who introduceth it among the good when he is not of them: (IAar, Th, M, K: *) or [he is successful who maketh it to increase in grace by good works,] and he is unsuccessful who maketh it vile and little by evil works: (M:) or the latter clause means, and he is unsuccessful who hideth it, and maketh it obscure and of no reputation, by the neglect of almsgiving and of obedience [to God in other matters]: (TA:) or the soul is unsuccessful that God rendereth obscure [so I render, here, دسّاها]. (Fr, K.) -A2- دَسَّ البَعِيرَ, aor. دَسُ٣َ , inf. n. دَسٌّ, He anointed the camel with tar, not thoroughly, [but only in the arm-pits, and the inner parts of the roots of the thighs or other similar parts:] (M:) [for it is said that] دُسَّ البَعِيرُ signifies the camel was anointed with tar in the parts called the مَسَاعِر: (S: [see دَجَلَ:]) or the latter signifies the camel became swollen in the parts so called. (M.) Hence the prov., لَيْسَ الهَنْءُ بِالدَّسِّ [which see explained in art. هنأ]. (TA in art. هنأ. [In the S and M and TA, in the present art., instead of الهَنْءُ, we find الهِنَآءُ: but the former is the preferable reading.])

٢
2 دَسَّسَهُ ذ and دَسَّاهُ : see دَسَّهُ; each in two places.

اندسّ
7 اندسّ دس دسه دسة [He, or it, became hidden, or concealed, in the earth or dust, or beneath a thing: he, or it, hid, or concealed, himself, or itself, in the earth &c.:] he, or it, became buried: he, or it, buried himself, or itself: (S, K:) or it became put in, or inserted, or it put in, or inserted, itself, beneath. (M.) ― -b2- [Hence,] اندسّ فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ يَأْتِيهِ بِالنَّمَائِمِ (tropical:) [Such a one came secretly to such a one, bringing him calumnies]: (TA:) or اندسّ الى فلان means (assumed tropical:) he came to such a one with calumnies. (Ham p. 219.)

دَسٌّ
دَسٌّ دس Tar with which the arm-pits, and the inner parts of the roots of the thighs or other similar parts, of camels, are anointed. (TA.)

دَسِيسٌ
دَسِيسٌ دسيس The concealment of guile or artifice. (S.) -A2- One whom thou hidest, or concealest, (مَنْ تَدُسُّهُ,) in order that he may bring thee news, or information: (M, K:) accord. to some, similar to مُتَحَسِّسٌ; (M;) or مُتَجَسِّسٌ; and called by the vulgar ↓ دَاسُوسٌ: (TA:) or دَسِيسُ قَوْمٍ signifies one whom a people send secretly to bring them news, or information; (A;) the spy of a people, who searches for, and then brings, news, or information; syn. جَاسُوس. (Msb.) ― -b2- And دُسُسٌ [pl. of دَسِيسٌ] Persons hypocritical in their actions, who enter among the reciters of the Kur-لn when they are not of them. (IAar, K.)

دَسِيسَةٌ
دَسِيسَةٌ دسيسه دسيسة [app. The coming secretly to a person, bringing him calumnies: in modern Arabic, a secret machination or the like]. (TA, where, after the phrase اندسّ فلان الى فلان يأتيه بالنمائم, (see 7,) it is added, وَهِىَّ الدَّسِيسَةٌ.)

دَسَّاسٌ
دَسَّاسٌ دساس That enters much, or often; wont to enter; syn. دَخَّالٌ: so in the saying, العِرْقُ دَسَّاسٌ [The natural disposition is wont to enter and actuate him in whom it is engendered: generally applied to him who has some fault derived from his mother, or the like; as is said in a marginal note in my copy of the TA: see عِرْقٌ]. (TA.)

دَاسُوسٌ
دَاسُوسٌ داسوس : see دَسِيسٌ.

مَدْسُوسٌ
مَدْسُوسٌ مدسوس , applied to a camel: part. n. of دُسَّ [q. v.]. (S.)

##### Türkçe

**دَسَّهُ**
1 **دَسَّهُ** ٢, (S, M, A, &c.,) muzâri‘ı **دَسُ٣َ**, (M, Msb,) mastarı **دَسٌّ** (M, A, Mgh, Msb, K) ve **دَسِّيسَى**, (K,) **خِصِّيصَى** gibi, (TA,) O onu gizledi yahut sakladı, (Lth, S, A, Mgh, Msb, K,) yani herhangi bir şeyi, (A, Mgh, Msb,) toprağın yahut tozun içine, (S, Mgh,) yahut bir şeyin altına: (A, Mgh:) onu gömdü (A, Msb, K) toprağa yahut toza, (Msb,) yahut bir şeyin altına: (K:) yahut onu altına koydu, yahut altına soktu: (M:) yahut bazılarına göre, onu zorla koydu yahut zorla soktu; onu içeri itti: (TA:) ve aşağıdaki **دَسَّسَهُ** ve aşağıdaki **دَسَّاهُ**, (M, K, *) bunun ikincisinde **س**’lerden biri **ى**’ye çevrilmiştir; çünkü ikizleme (teşdîd) hoş görülmez, (M, * TA,) **دَسَّهُ** ile aynı mânaya delâlet eder, (M, K, *) [yahut muhtemelen pekiştirme mânası taşır.] Kur’ân’da [xvi. 61] şöyle denilmiştir: أَمْ يَدُسُّهُ التُّرَابِ “Yahut onu toprağa mı gömecek?”; mânası: diri diri gömdüğü kız çocuğu; zamir, [aynı âyette daha önce gelen] **ما** lafzına uygun gelmiştir. (T, TA.) Yine Kur’ân’da [xci. 9 ve 10] şöyle denilmiştir: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ **خَابَ مَنْ دَسَّاهَا**, (M, K, *) burada **دسّاها**, aşağıdaki **دَسَّسَهَا** yerinedir; **تَظَنَّيْتُ**’ün **تَظَنَّنْتُ** yerine olması gibi, (K,) çünkü cimri, ikamet yerini ve malını gizler; fakat cömert, ikamet yerini açık ve yüksek bir yere yapar ki misafirlerden ve kendisine gelmek isteyenlerden gizlenmesin: (Fr, Zj, K: *) yahut mânası: Onu (yani nefsini) temiz ve imanlı kılan kurtulmuştur; onu iyilerin arasına sokan ise—kendisi onlardan olmadığı hâlde—ziyana uğramıştır: (IAar, Th, M, K: *) yahut [onu iyi amellerle fazilette artıran kurtulmuştur] ve onu kötü amellerle alçaltıp küçülten ziyana uğramıştır: (M:) yahut ikinci cümle şu mânadadır: ve onu gizleyen, sadakayı ve [diğer hususlarda Allah’a] itaati terk etmekle onu kapalı ve itibarsız kılan ziyana uğramıştır: (TA:) yahut Allah’ın kapalı kıldığı nefis ziyana uğramıştır [burada **دسّاها**’yı böyle tercüme ederim]. (Fr, K.) -A2- **دَسَّ البَعِيرَ**, muzâri‘ı **دَسُ٣َ**, mastarı **دَسٌّ**, O, deveyi katranla yağladı; tam olarak değil, [bilakis yalnız koltuk altlarına ve uyluk köklerinin iç kısımlarına yahut benzeri yerlere:] (M:) [çünkü denilmiştir ki] **دُسَّ البَعِيرُ**, devenin **مَسَاعِر** denilen kısımlarına katran sürüldü demektir: (S: [**دَجَلَ**’ye bak:]) yahut ikincisi, devenin o denilen kısımlarda şiştiği mânasınadır. (M.) Buradan darbımesel: لَيْسَ الهَنْءُ بِالدَّسِّ [bunun açıklaması için هنأ maddesine bak]. (TA, هنأ maddesinde. [S ve M ve TA’da, bu maddede, **الهَنْءُ** yerine **الهِنَآءُ** buluruz: fakat birincisi tercih edilen kıraattir.])

٢
2 **دَسَّسَهُ** ذ ve **دَسَّاهُ**: **دَسَّهُ**’ye bak; her biri iki yerde.

**اندسّ**
7 **اندسّ** دس دسه دسة [O yahut o şey, toprağın yahut tozun içinde yahut bir şeyin altında gizlendi yahut saklandı: o yahut o şey, toprağın vb. içinde kendini gizledi yahut sakladı:] o yahut o şey gömülü hâle geldi: o yahut o şey kendini gömdü: (S, K:) yahut o, altına konulmuş yahut altına sokulmuş oldu; yahut o, kendini altına koydu yahut altına soktu. (M.) ― -b2- [Buradan,] **اندسّ فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ يَأْتِيهِ بِالنَّمَائِمِ** (mecaz:) [Falanca, falancaya gizlice geldi; ona koğuculuklar getirdi]: (TA:) yahut **اندسّ الى فلان** şu mânaya gelir (varsayılan mecaz:) ona koğuculuklarla geldi. (Ham s. 219.)

**دَسٌّ**
**دَسٌّ** دس Develerin koltuk altlarına ve uyluk köklerinin iç kısımlarına yahut benzeri yerlere sürülen katran. (TA.)

**دَسِيسٌ**
**دَسِيسٌ** دسيس Hile yahut sanatkârlığın gizlenmesi. (S.) -A2- Sana haber yahut bilgi getirsin diye gizlediğin yahut sakladığın kimse: (**مَنْ تَدُسُّهُ**,): (M, K:) bazılarına göre **مُتَحَسِّسٌ** gibidir; (M;) yahut **مُتَجَسِّسٌ**; ve avam tarafından aşağıdaki **دَاسُوسٌ** diye adlandırılır: (TA:) yahut **دَسِيسُ قَوْمٍ**, bir kavmin kendilerine haber yahut bilgi getirmesi için gizlice gönderdiği kimse demektir; (A;) bir kavmin casusu; haberi yahut bilgiyi araştırıp sonra getiren; eş anlamlısı **جَاسُوس**. (Msb.) ― -b2- Ve **دُسُسٌ** [**دَسِيسٌ**’in çoğulu] Amellerinde münafık olan kimseler; Kur’ân okuyucularının arasına, kendileri onlardan olmadığı hâlde, girenler. (IAar, K.)

**دَسِيسَةٌ**
**دَسِيسَةٌ** دسيسه دسيسة [görünüşe göre: bir kimseye gizlice gelmek, ona koğuculuklar getirmek: modern Arapçada, gizli bir düzen yahut benzeri]. (TA; orada, **اندسّ فلان الى فلان يأتيه بالنمائم** ibaresinden sonra (7’ye bak), şu eklenmiştir: وَهِىَّ الدَّسِيسَةٌ.)

**دَسَّاسٌ**
**دَسَّاسٌ** دساس Çok giren yahut sık giren; girmeye alışkın; eş anlamlısı **دَخَّالٌ**: şu sözde olduğu gibi: **العِرْقُ دَسَّاسٌ** [Tabiî huy, kendisinde yaratıldığı kimseye girip onu sevk etmeye alışkındır: genellikle annesinden yahut benzerinden gelen bir kusuru bulunan kimse hakkında söylenir; TA nüshamın kenar notunda denildiği üzere; **عِرْقٌ**’a bak]. (TA.)

**دَاسُوسٌ**
**دَاسُوسٌ** داسوس: **دَسِيسٌ**’e bak.

**مَدْسُوسٌ**
**مَدْسُوسٌ** مدسوس, deve hakkında kullanılır: **دُسَّ**’nin ism-i mef‘ûlü [ona bak]. (S.)
