# دشن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B4%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B4%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دشن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B4%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دشن

ش د ن
شدن ، نشد ، ندش ، دشن : ( مستعملة ) .
ندش : أهمل الليثُ نَدَشَ .
وروى أبو تراب ، عن أبي الوازع : نَدَفَ القطن ونَدَشَه ، بمعنى واحد .
قال رُؤْبة :
في هِبْرِيَاتِ الكُرْسُفِ الْمَنْدوشِ
شدن : قال الليث : شَدَنَ الصَّبِيُّ ، والْخِشْفُ ، فهو يَشْدُنُ شُدُوناً إذا صَلُحَ جِسْمُه وتَرَعْرَع . ويقال للمهر أيضاً قد شَدَن ، فإذا أفردت الشادن فهو وَلَدُ الظَّبْيَة ، وظَبْيَةٌ مُشْدِنٌ : يَتَبَعُهَا شَادِنٌ .
وقال أبو عُبيد : الشّادِنُ من أَوْلادِ الظِّباء الذي قد قَوِيَ وطَلَع قَرْنَاه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : امرأَةٌ مَشْدُونٌ : وهي العاتِقُ من الجَوارِي .
دشن : قال الليث : دَاشِنٌ مُعرَّب من الدَّشْنِ ، وهو كلامَ عِراقِيّ ليس من كلام الْبَادِية .
وقال ابن شميل : الدّاشِنُ والْبُرْكَةُ كلاهما الدَّسْتَارَان ، يقال بُرْكَةُ الطَّحَّان .
نشد : قال : الليث ، يقال : نَشَدَ يَنْشُدُ فلانٌ فُلاناً ، إذا قال : نَشَدّتُكَ بالله والرحم ، وتقول : نَاشَدْتُكَ اللَّهَ نِشْدَةً ونِشْدانا ، ونَشَدْتُ الضَّالَّةَ إذا نادَيْتَ وسأَلْتَ عنها ، والنَّاشدون قوم يَطْلُبون الضَّوالّ فيأخذونها ويحبسونها على أربابها .
وقال ابن عرس :
عِشْرُونَ ألْفاً هَلَكُوا ضَيعَةً
وأَنْت منهم دَعْوةُ الناشِدِ
يعني قوله : أَيْنَ ذَهَبَ أهلُ الدّار ؟ وأين انْتَوَوْ ؟ كما يقول صاحبُ الضَّالة : مَنْ أَصابَ ؟ من أصاب ؟ فالنَّاشِد : الطَّالب ، يقال منه : نَشَدْتُ الضَّالةَ ، أَنْشُدُها وأَنْشِدُها نَشداً ونِشْدَاناً ، إذا طلبتها ، فأَنَا نَاشد .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وذِكْرِهِ حَرَمَ مَكَّةَ ، فقال : ( لا يُخْتَلَى خَلاَهَا ، ولا تَحِلُّ لَقَطتُها إِلا لِمُنْشِد ) .
قال أبو عبيد : المنشِد المعرِّفُ ، قال : والطالب هو الناشد ، يقال : نشدتُ . ويقال : نشدت الضالة أَنشُدها نِشداناً : إذا طلبتها ، فأنا نَاشِد ، ومن التَّعْرِيف أنْشَدْتُهَا إنْشَاداً ، فأَنا مُنْشِدٌ ، قال : ومما يُبَيِّن لك
أن النَّاشِدَ هو الطَّالب ، حديثُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين سَمِع رجُلاً يَنْشُدُ ضالَّته في المسجد ، فقال : ( أيُّها النَّاشِدُ ، غَيْرُكَ الْوَاجِدُ ) .
قلت : وإنَّما قيل للطَّالب ناشِدٌ لِرَفْعِه صَوْتَهُ بالطَّلَب ، والنَّشِيدُ : رَفْعُ الصَّوْت ، وكذلك المُعَرِّف يرفعُ صوتُه بالتعريفِ فَسُمِّي مُنْشِداً ، ومن هذا إنشاد الشِّعْر ، إنما هو رَفْعُ الصَّوْتِ به .
وقول العَرب : نَشَدْتُكَ باللَّهِ والرَّحِمِ ، معناه : طلبت إليكَ بالله وبحقِّ الرَّحْم .
وأخبَرَني المنذريُّ ، عن أبي العباس أنه قال في قولهم : نشدْتك بالله ، قال : النشيدُ الصوت ، أي سأَلْتُك باللَّهِ بِرَفْعِ نشيدي ، أي صَوْتِي بِطَلبِهَا ، قال : ومنه نشدَ الشِّعْرَ ، وأنشده ، إذا رَفَعَه .
وقال أبو عُبيد : قال الكسائي : نَشدْتُ الدَّابَّةَ طَلبَتها ، وأَنْشَدْتها عَرَّفْتها ، قال : ويقال أيضاً : نَشَدْتُها ، إذا عَرَّفْتَها .
وقال أبو دُواد :
ويَصيخُ أَحْياناً كما اس
تَمَعَ المُضِلُّ لصوتِ ناشِدْ
قال : ويقال للناشد إنّه المعَرِّف .
وقال شَمِر : رُوِي عن المُفَضّل الضَّبِّيّ أنه قال : زعموا أنَّ امرأَة قالت لابنَتِها : احْفَظِي بَيْتَكِ ممن لا تَنْشُدِين ، أي ممَّن لا تَعْرِفين .
وأما معنى قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في لُقَطَةِ مَكةَ : ( ولا تَحِلُّ لُقَطَتُها إلا لمُنْشِد ) ، فإنه عليه السلام فَرَّقَ بقوله هذا ، بين لُقَطَةِ الْحَرَمِ ، وبين لُقَطَةِ سائر البُلدان ؛ لأنه جَعَلَ الحُكم في لُقطَةِ سائِر البلاد أَنَّ مُلْتقِطَها إذا عَرَّفَها سَنةً حَلَّ له الانْتفاعُ بها ، وجَعَلَ لُقَطَة الحَرَمِ مَحْظُوراً على مُلْتَقطها الانْتِفَاعُ بها وإن طال تعْرِيفُه لها ، وحَكَم أنَّهُ لا يحِلُّ لأحَدٍ الْتَقَاطُها إلا بنيّة تعريفها ما عاش ، فأَمَّا أن يأْخُذَها من مكانها وهو يَنْوي تعريفها سنةً ثم يَنْتَفِعُ بها كما ينْتَفع بسائر لْقَطَةِ الأرض فلا . وهذا معنى ما فسره عبد الرحمن بن مهدي ، وأبو عُبيد ، وأَهْل الآثار .
وأمل قول أبي دُوَاد فإن أبا عُبَيد ذكر عن الأصمعيّ ، أَنَّ أَبا عَمرو بن العلاء كان يَعْجَبُ من قوله :
كما اسْتَمَعَ المُضِلُّ لِقوْل نَاشِدْ
قال : وأَحْسِبُه قال هُو أو غيره أنه قال : أَرَادَ بالنّاشد أيضاً رجلاً قد ضَلَّتْ دابَّته ، فهو يَنْشُدُها أي يَطلُبُها لَيَتَعزَّى بذلك .
قلت : وأما ابنْ المظفر فإنه جعل النّاشد : المُعَرِّف في هذا البيت ، قال : وهذا من عَجِيبِ كلامهم أن يكون النَّاشدُ : الطّالِبُ والمُعَرِّفُ .
قال : والنَّشيد : الشِّعْرُ المَتناشَدُ بين الْقَوم ، يُنْشِدُ بعضهم بعضاً .

### Türkçe

ش د ن
**شدن** ، **نشد** ، **ندش** ، **دشن** : (kullanılanlar).

**ندش** : Leys, **نَدَشَ**’ı ihmal etti.
Ebû Turâb, Ebû’l-Vâzi‘’den rivayet etti: **نَدَفَ** pamuğu ve **نَدَشَه**; tek bir mânâdadır.
Rü’be dedi ki:
kıvrımlı pamuklarda, **الْمَنْدوشِ**

**شدن** : Leys dedi: **شَدَنَ** çocuk ve **الْخِشْفُ**; o, bedeni düzeldiği ve serpilip büyüdüğü zaman **يَشْدُنُ** **شُدُوناً** (olur). Tay için de “**شَدَن** oldu” denir. **الشادن**’i tekil yaptığın zaman o, **وَلَدُ الظَّبْيَة**’dir; ve **ظَبْيَةٌ مُشْدِنٌ**: onu bir **شَادِنٌ** takip eder.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الشّادِنُ**; güçlenmiş ve iki boynuzu çıkmış olan ceylan yavrularındandır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **امرأَةٌ مَشْدُونٌ**: o, câriyelerden **العَاتِقُ** (genç kız)dır.

**دشن** : Leys dedi: **دَاشِنٌ**; **الدَّشْنِ**’den mu‘arrebdir; o, Irakî bir sözdür, bedevînin sözünden değildir.
İbn Şümeyl dedi: **الدّاشِنُ** ve **الْبُرْكَةُ**; ikisi de **الدَّسْتَارَان**’dır; “**بُرْكَةُ الطَّحَّان**” denir.

**نشد** : Leys dedi: “Falanca, falancaya **نَشَدَ يَنْشُدُ**”; “Sana Allah ve rahim hakkı için **نَشَدّتُكَ**” dediği zaman. Ve sen dersin ki: “Sana Allah’ı **نَاشَدْتُكَ**; **نِشْدَةً** ve **نِشْدانا**.” Ve **نَشَدْتُ الضَّالَّةَ**: ona seslendiğin ve onu sorduğun zaman. Ve **النَّاشدون**; kayıpları arayan bir kavimdir; onları alırlar ve sahipleri için alıkoyarlar.
İbn ‘Aras dedi:
yirmi bin, zayi olarak helâk oldu
ve sen onlardan, **الناشِدِ**’in çağrısısın
Şu sözünü kastediyor: “Ev halkı nereye gitti? Nereye yöneldiler?”; tıpkı kayıp sahibi gibi: “Kim buldu? Kim buldu?” der. O hâlde **النَّاشِد**: talep eden (arayan)dır. Ondan: **نَشَدْتُ الضَّالةَ**; onu **أَنْشُدُها** ve **أَنْشِدُها**; **نَشداً** ve **نِشْدَاناً** (olarak), onu aradığın zaman; ben de **نَاشد**im.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde ve onun Mekke hareminden bahsetmesinde: “(Onun otları biçilmez; ve onun **لَقَطتُها**’sı ancak bir **لِمُنْشِد** için helâl olur.)” dedi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **المنشِد**; tanıtan (ilân eden)dir. Dedi ki: Arayan ise **الناشد**’dir; “**نشدتُ**” denir. Ve “**نشدت الضالة أَنشُدها نِشداناً**”: onu aradığın zaman; ben **نَاشِد**im. Tanıtma (ilân)dan olarak: “Onu **أَنْشَدْتُهَا إنْشَاداً**”; ben de **مُنْشِدٌ**im. Dedi ki: Sana şunu açıklayan şeylerdendir ki **النَّاشِدَ** arayandır: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsi; mescidde bir adamın kaybını **يَنْشُدُ** ettiğini işittiği zaman: “(Ey **النَّاشِدُ**, bulan senden başkasıdır.)” dedi.
Dedim ki: Arayana ancak, talep ile sesini yükseltmesinden dolayı **ناشِدٌ** denilmiştir. Ve **النَّشِيدُ**: sesin yükseltilmesidir. Tanıtan da tanıtma ile sesini yükseltir; bu yüzden **مُنْشِداً** diye adlandırıldı. Bundan da şiirin **إنشاد**’ı; o ancak onunla sesin yükseltilmesidir.
Arapların sözü: “Sana Allah ve rahim hakkı için **نَشَدْتُكَ**”; mânâsı: Allah ile ve rahim hakkıyla senden talep ettim.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan, onların “Allah ile sana **نشدْتك**” sözünde şöyle dedi: **النشيدُ** sestir; yani Allah ile, **نشيدي**mi yükselterek, yani sesimi onun talebiyle yükselterek senden istedim. Dedi ki: Ondandır: şiiri **نشدَ** etti ve onu **أنشده** etti; onu yükselttiği zaman.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Kisâî dedi: “Bineği **نَشدْتُ**”: onu aradım; ve onu **أَنْشَدْتها**: onu tanıttım. Dedi ki: Ayrıca “Onu **نَشَدْتُها**” denir; onu tanıttığın zaman.
Ebû Duvâd dedi:
ve bazen kulak verir, tıpkı
sapmışın, bir **ناشِدْ**’in sesine kulak verdiği gibi
Dedi ki: **الناشد** için, onun tanıtan olduğu da söylenir.
Şemir dedi: Müfaddal ed-Dabbî’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Bir kadının kızına şöyle dediğini iddia ettiler: ‘Evini, **لا تَنْشُدِين** olan kimseden koru’; yani ‘tanımadığın kimseden’.”

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke’nin **لُقَطَةِ**’si hakkındaki sözünün mânâsına gelince: “(Onun **لُقَطَتُها**’sı ancak bir **لمُنْشِد** için helâl olur.)”; o (aleyhisselâm) bu sözüyle, **لُقَطَةِ الْحَرَمِ** ile diğer beldelerin **لُقَطَةِ**’si arasında ayırdı. Çünkü o, diğer beldelerin **لُقطَةِ**’sinde hükmü şöyle kıldı: onu alan, onu bir yıl tanıttığı zaman ondan faydalanması helâl olur. Ve **لُقَطَة الحَرَمِ**’de, onu alan için ondan faydalanmayı—onu tanıtması uzasa bile—yasak kıldı. Ve hükmetti ki, onu ancak yaşadığı müddetçe onu tanıtma niyetiyle almak, hiç kimse için helâl olur. Ama onu yerinden alıp, onu bir yıl tanıtmayı niyet edip sonra yeryüzünün diğer **لْقَطَةِ**’sinden faydalanıldığı gibi ondan faydalanmak; hayır. Bu, Abdurrahman b. Mehdî’nin, Ebû ‘Ubeyd’in ve eser ehlinin açıkladığı mânâdır.

Ebû Duvâd’ın sözüne gelince: Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den zikretti ki Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, onun şu sözünden hayret ederdi:
tıpkı sapmışın, bir **نَاشِدْ**’in sözüne kulak verdiği gibi
Dedi ki: Zannederim o veya başkası şöyle dedi: **النّاشد** ile, bineği kaybolmuş bir adamı da kastetti; o, onu **يَنْشُدُها** eder; yani onunla teselli bulmak için onu arar.
Dedim ki: İbnü’l-Muzaffer ise bu beyitte **النّاشد**’i tanıtan kıldı. Dedi ki: Bu, onların sözünün acayiplerindendir: **النَّاشدُ**’in hem arayan hem tanıtan olması.
Dedi ki: **النَّشيد**; kavim arasında karşılıklı **المَتناشَدُ** edilen şiirdir; onların bazısı bazısına **يُنْشِدُ**.
