# دعج (د-ع-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ع - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والدال مهمل
)ع ج د، ج ع د، ج د ع، د ع ج مستعملات د ج ع، ع د ج مهملان( عجد: العُجْدُ: الزّبيب، وهو حب العنب أيضا، ويقال: بل هو ثمرة غير الزبيب شبيهةٌ به، ويقال: بل هي العُنْجُدُ. لا يعرف عرام إلا العُنْجُد.
جعد: رجلٌ جَعْدُ الشَّعرٌ، وشعر جعْدٌ، وقد جَعْدُ يَجْعُدُ جُعُودَة. وجعّدها صاحبها تجعيداً.
ويُجْمَعُ الجعدُ جعادا. وقال:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد
ورجلٌ جَعْدُ اليدين: بخيلٌ بملك يده. قال:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ
ويقال للقصير الأصابع: جَعْدُ الأصابع. وزَيَدٌ جَعْدٌ إذا صار على خَطْم البعير بعضه فوق بعض. قال:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم
والجعودة في الخدين أيضا. وثرى جَعْد يعني التُّرابَ النديّ. يقال: ثَرى جَعْد ثَعْد: ندٍ.
والذئب يُكنَى أبا جعدة من بُخْلِه. قال:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده
يعني : هذه كنية باطلة ككنية الذئب ، وبنو جَعْدة : حيّ من قيس . وبعيرٌ َجْعدٌ : كثيرُ الوبر. والجعدة: حشيشة تنبت على شاطئ الأنهار لها رعثة مثل رعثة الديك طيبة الريح تنبت بالربيع وتيبس في الشتاء، وهي من البقول تُحْشَي بها المرافق. قال أبو ليلى: هي من الأصول التي تشبه البقول. لها أصلٌ مجتمع وعروق كثيرة، والبقلة: التي لها عرق واحد.
جدع: الجَدْعُ: قطع الأنف والأذن والشفة، جدَعْتُه أجْدَعُهُ جَدْعا وهو مجدوع وأنا جادع. واذا لزمت النعت فهو أجدع والأنثي جدعاءُ. وبه جدع، ولا يقال: قَطْع. ولا يقال: قد جَدِعَ ولكن جُدِعَ، ألا ترى أنك تقول: رجل أقْطَعُ وبه قطع، ولا يقال قَطِع. والجدعة: موضع الجَدْع من المجدوع قال سيبويه، يقال: جدّعته، أي: قلت له: جدعا والجَدَاع: السنة التي تذهب بكل شيء وجُدَيع: اسم الكرمانيّ الأزديّ. والجِدعُ: السّيء الغذاء، وقد أجدعته.
دعج: الدَّعَجُ: شِدّة سواد العين وشِدّة بياضه. رجل أدعج، وامرأة دَعْجاءُ، وعين دعجاء. يقال: الدَّعَجُ: شدَّة سواد سواد العين، وشِدّة بياض بياضها. والدليل على ذلك بيت جميل حيث يقول:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي
وقال العجاج:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا
جعله أدعج لشدّة سواده وبياض الصبح.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الدال** bölümü ihmal edilmiştir
(**ع ج د**، **ج ع د**، **ج د ع**، **د ع ج** kullanımdadır; **د ج ع**، **ع د ج** ihmal edilmiştir)( **عجد**: **العُجْدُ**: kuru üzüm; o, üzüm tanesi de olur. Ve denilir: bilakis o, kuru üzümden başka, ona benzer bir meyvedir. Ve denilir: bilakis o, **العُنْجُدُ**’dur. **عرام**’dan **العُنْجُد**’dan başkasını bilen yoktur.

**جعد**: Saçı kıvırcık bir adam; ve kıvırcık saç. Ve (fiil olarak) **جَعْدُ** **يَجْعُدُ** **جُعُودَة** (kıvırcık oldu). Ve sahibi onu **تجعيداً** (kıvırma) ile kıvırdı.

Ve **الجعد**’ın çoğulu **جعادا** olarak toplanır. Ve dedi ki:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد

Ve **جَعْدُ اليدين** bir adam: elinin mülküyle cimri (olan). Dedi ki:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ

Ve kısa parmaklıya **جَعْدُ الأصابع** denilir. Ve **زَيَدٌ جَعْدٌ**: deve burnunun üzerinde onun bir kısmı bir kısmının üstüne geldiği zaman. Dedi ki:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم

Ve **الجعودة** yanaklarda da (vardır). Ve **ثرى جَعْد** yani ıslak toprağı (ifade eder). Denilir: **ثَرى جَعْد ثَعْد**: nemli.

Ve kurt, cimriliğinden dolayı **أبا جعدة** künyesiyle künyelenir. Dedi ki:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده

Yani: bu, kurdun künyesi gibi bâtıl bir künyedir. Ve **بنو جَعْدة**: **قيس**’ten bir kabiledir. Ve **بعيرٌ َجْعدٌ**: çok kıllı (olan). Ve **الجعدة**: nehir kıyısında biten bir ottur; horozun ibiğine benzer bir püskülü vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, baklagillerdendir; onunla dirsekler doldurulur. **أبو ليلى** dedi: o, baklagillere benzeyen köklerdendir. Onun birleşik bir kökü ve çokça damarları vardır; ve **البقلة**: tek bir damarı olan (şey)dir.

**جدع**: **الجَدْعُ**: burun, kulak ve dudağı kesmek. Onu **جدَعْتُه**; onu **أجْدَعُهُ**; **جَدْعا** (olarak); o **مجدوع**dur ve ben **جادع**ım. Ve eğer sıfatı (nitelik olarak) gerekli olursa o **أجدع**’dır; dişisi **جدعاءُ**’dır. Ve onda **جدع** vardır; **قَطْع** denilmez. Ve “**قد جَدِعَ**” denilmez; fakat “**جُدِعَ**” (denilir). Görmez misin ki sen “**رجل أقْطَعُ**” dersin ve onda **قطع** vardır; “**قَطِع**” denilmez. Ve **الجدعة**: **المجدوع**’da **الجَدْع**’ın yeri; **سيبويه** dedi. Denilir: **جدّعته**; yani: ona “**جدعا**” dedin. Ve **الجَدَاع**: her şeyi götüren yıl. Ve **جُدَيع**: **الكرمانيّ الأزديّ**’nin adıdır. Ve **الجِدعُ**: kötü beslenmiş (olan); ve onu **أجدعته**.

**دعج**: **الدَّعَجُ**: gözün siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının şiddeti. **أدعج** bir adam; **دَعْجاءُ** bir kadın; ve **دعجاء** bir göz. Denilir: **الدَّعَجُ**: gözün siyahlığının siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının beyazlığının şiddeti. Bunun delili, **جميل**’in şu beytidir; şöyle der:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي

Ve **العجاج** dedi:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا

Onu, siyahlığının şiddeti ve sabahın beyazlığı sebebiyle **أدعج** kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَعَجُ: شدَّةُ سَواد العين مع سَعَتِها. يقال: عينٌ دعجاءُ. والأَدْعَجُ من الرجال: الأسوَدُ. وأمّا قول ابنِ أحمر:
ما أُمُّ غُفْرٍ على دَعْجاءَ ذي عَلَـقٍ		يَنْفي القَراميدَ عنها الأَعْصَمُ الوَقُِلُ
فهي هضْبةٌ. والعرب تسمِّي أول المَحاق: الدَّعجاء، وهي ليلة ثمانٍ وعشرين.

##### Türkçe

**الدَعَجُ**: gözün genişliğiyle birlikte siyahlığının şiddeti. Denilir: **عينٌ دعجاءُ**. Erkeklerden **الأَدْعَجُ**: siyah olan. İbn Ahmer’in sözüne gelince:
ما أُمُّ غُفْرٍ على **دَعْجاءَ** ذي عَلَـقٍ		يَنْفي القَراميدَ عنها الأَعْصَمُ الوَقُِلُ
o, bir tepedir. Araplar **أول المَحاق**’a **الدَّعجاء** adını verir; o, yirmi sekizinci gecedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الدال
عجد ، جدع ، جعد ، دعج : مستعملات .
عجد : قال الليث : العُجْد : الزَّبيب . قال : وهو حبّ العنب أيضاً ، ويقال بل ثمرةٌ غير الزبيب شبيهةٌ به ، ويقال بل هو العُنْجُد .
ثعلب عن ابن الأعرابي عن المفضَّل ، وعمرو عن أبيه قال : العُنْجُد : عَجْم الزبيب . قال : وحاكم أعرابي رجلاً إلى القاضي فقال : بعتُ منه عُنْجُداً مُذْجَهْرٌ فغاب عنّي . قال ابن الأعرابي : الجَهْر : قطعة من الدهر .
وقال ابن دريد : العُنجدُ : رديء الزبيب ، ويقال عَنْجَد ، ويقال بل هو حبُّ الزبيب .
وقال الأصمعي : العَجَد : الغِربان ، واحدته عَجَدة . وقال الهذلي يصف خيلاً :
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ
جدع : أبو عبيد عن أبي زيد : جدعت الرجلَ أجدعُه جدعاً ، إذا سجنته ، فهو مجدوع . قال شمر : المحفوظ جَذَعت الرجل بالذال بمعنى حبست . وأنشد :
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
قال : وقال ابن الأعرابيّ : جَذع الرجلُ عياله ، إذا حَبَس عنهم الخير وقال أبو الهيثم : الذي عندنا في ذلك أنّ الجَدْع والجَذْع بمعنًى واحد ، وهو حَبْس من تحبسه على سوء ولايةٍ وعلى الإذالة منك له قال : والدليل على ذلك قول أوس :
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
قال : وهو من قولك جَدَعته فجدِع ، كما تقول ضَربَ الصَّقيعُ النباتَ فضَرِبَ ، وكذلك صَقِع ، وعَقَرته فعَقِر أي سقط ، وقَرَحته فقَرِح .
أبو عبيد عن الكسائيّ : الجدِع : السيّء الغذاء . وقد أجدعته أمُّه . وقال الأصمعيّ : الجَدَاعُ : السَّنَة التي تُذهب كلَّ شيءٍ . وأنشد :
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
ويقال جدَّع القحط النباتَ ، إذا لم يَزْكُ لانقطاع الغيث عنه وقال ابن مُقْبِل :
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
أبو عبيد عن أبي زيد : جادعت الرجل مُجادَعةً ، وهي المشاتَمة . والمشارَّةُ نحوها .
وقال الليث : الجَدْع : قطع الأنف والأذن والشَّفَة ، تقول جدعته جدعاً فأنا جادع . وإذا لزِمه النعت قلت أجْدَعُ ، وقد جَدِعَ جَدَعاً . قال : والجَدَعة : موضع الجَدْع من المجدوع .
دعج : قال الليث : الدَّعَج : شدّة سواد ( سوادِ ) العين وشدة بياض بيَاضها ؛ عينٌ دعجاء ، وامرأةٌ دَعْجاء ، ورجلٌ أدعج بيِّن الدَّعَج . وقال العجاج يصف انفلاق الصبح :
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
قال : جعل الليل أدعج لشدَّة سواده مع شدّة بياض الصبح .
قلت : وقد قال غير الليث : الدُّعجة والدَّعَج سوادٌ عامٌّ في كلِّ شيء . يقال رجل أدعج اللون ، وتيسٌ أدعج القرنين والعينين . وقال ذو الرمة يصف ثوراً وحشياً وقرنيه :
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
فجعلَ القَرْنَ أدعجَ كما ترى .
قلت : ورأيت في البادية غليِّماً أسود كأنّه حُمَمةٌ ، وكان يسمَّى نُصَيراً ويلقَّب دُعيجاً ، لشدّة سواده .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعيّ عن الدَّعَج والدُّعجة فقال : الدَّعَج : شدّة السواد ، ليلٌ أدعج وعين دعجاء بيِّنة الدعَج والدُّعْجة في الليل : شدةُ سواده .
قلت : وهذا هو الصواب ، والذي قاله الليث في الدَّعج إنّه شدّة سواد سوادِ العين مع شدة بياض بياضها ، خطأٌ ما قاله أحدٌ غيره .
وأمّا قول العجاج :
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
فإنه أراد بالأدعج الليلَ المظلم الأسود .
جعد : قال الليث : الجَعْدة : حشيشة تنبُتُ على شاطىء الأنهار خضراء ، لها رَعْثة كرعثة الديك طيِّبة الريح تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء ؛ وهي من البقول .
قلت : الجعدة بقلة بِرّيّة لا تنبت على شطوط الأنهار ، وليس لها رَعْثة .
وقال النضر بن شُميل : الجَعْدة : شجرة طيّبة الريح خضراء ، لها قُضُب في أطرافها ثمر أبيض ، يُحشَى بها الوسائد لطيب ريحها ، إلى المرارة ما هي ، وهي جهيدةٌ يصلُح عليها المال ، واحدتها وجَماعتها جَعدة .
وأجاد النضر في صفة الجعدة .
وقال النضر أيضاً : الجعاديد والصعارير أوّل ما ينفتح الإحليل باللبأ ، فيخرج شيءٌ أصفر غليظ يابس ، وفيه رخاوة وبلل كأنّه جُبْن ، فيندُصُ من الطُّبْي مُصَعْرَراً ، أي يخرج مدحرجاً .
ونحو ذلك قال أبو حاتم في الصَّعارير والجعاديد . وقال : يخرج اللبأ أولَ ما يخرج مصمِّغاً . وقال في كتابه في ( الأضداد ) : قال الأصمعي : زعموا أن الجعدَ السّخيُّ . قال : ولا أعرف ذلك ، والجعد : البخيل ، وهو معروف . قال : وقال كثيِّر في السخيّ كما زعموا يمدح بعض الخلفاء :
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
قلت : وفي أشعار الأنصار ذِكرُ الجعدِ وُضِعَ موضعَ المدح ، أبياتٌ كثيرة ، وهم من أكثر الشعراء مدحاً بالجعد .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الجَعْد من الرجال : المجتمع بعضه إلى بعض . والسَّبِط : الذي ليس بمجتمع . وأنشد :
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
وأنشد أبو عبيد :
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
قلت : وإذا كان الرجل مداخَلاً مُدمَج الخلْقِ معصوباً فهو أشدُّ لأسْرِه ، وأخفُّ له إلى منازلة الأقران ، فإذا اضطرب خَلْقُه وأفرط في طوله فهو إلى الاسترخاء ما هو . والجَعْدُ إذا ذُهب به مذهبَ المدح فله معنيان مستحبان : أحدهما أن يكون معصوب الجوارح شديدَ الأسر غير مُسترخٍ ولا مضطرب . والثاني أن يكون شعره جعداً غير سَبِط ؛ لأنَّ سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس ، وجُعودةَ الشعر هي الغالبة على شُعور العرب . فإذا مُدِح الرجل بالجعد لم يَخرُج من هذين المعنَيين . وأما الجعد المذموم فله أيضاً معنيان كلاهما منفيٌّ عمَّن يُمدح : أحدهما أن يقالُ رجلٌ جَعْدٌ ، إذا كان قصيراً متردّد الخلف . والثاني أن يقال رجلٌ جعدٌ ، إذا كان بخيلاً لئيماً لا يَبِضُّ حَجَرُه . وإذا قالوا رجل جَعْد اليدين ، وجعد الأنامل ، لم يكن إلاّ ذمّاً محضاً .
والجُعودة في الخدَّين : ضدُّ الأَسالة ، وهو ذَمٌّ أيضاً . والجعودة ضدُّ السُّبوطة مدحٌ ، إلاّ أن يكون قَطَطاً مُفلفَلاً كشعر الزنج والنُّوبة ، فهو حينئذٍ ذم . وقال الراجز :
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
وثرًى جَعْد ، إذا ابتلّ فتعقَّد . وزَبَدٌ جَعد : مجتمع . ومنه قول ذي الرمة :
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
والعرب تسمِّي الذِّئب أبا جَعدة ، ومنه قول عَبيد بن الأبرص :
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
قال أبو عبيد : يقول : الذئب وإن كنّي أبا جعدة ونُوِّه بهذه الكنية فإنَّ فعلَه غير حَسَن ، وكذلك الطِّلاءُ وإن كان خائراً فإنّ فعلَه فِعلُ الخمر لإسكاره شاربَه . كلامٌ هذا معناه .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع الدال
**عجد** ، **جدع** ، **جعد** ، **دعج** : kullanımdadırlar.

**عجد** : el-Leys dedi: **العُجْد**: kuru üzüm. Dedi: ve o, üzüm tanesi de olur; ve denilir: bilakis kuru üzümden başka, ona benzeyen bir meyvedir; ve denilir: bilakis o **العُنْجُد**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, o da el-Mufaḍḍal’dan; ve ‘Amr, babasından rivayet etti, dedi: **العُنْجُد**: kuru üzümün çekirdeği. Dedi: ve bir bedevî bir adamı kadıya muhakeme etti de dedi: “Ona **عُنْجُداً** **مُذْجَهْرٌ** sattım da benden kayboldu.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَهْر**: dehrden bir parça.
İbn Düreyd dedi: **العُنجدُ**: kuru üzümün kötüsü; ve denilir: **عَنْجَد**; ve denilir: bilakis o, kuru üzüm tanesidir.
el-Asma‘î dedi: **العَجَد**: kargalar; tekili **عَجَدة**’dir. el-Hüzelî atları vasfederek dedi:
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ

**جدع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Adamı **جدعتُه** **أجدعُه** **جدعاً**,” yani onu hapsettiğim zaman; o da **مجدوع**’dur. Şemmer dedi: mahfuz olan, **جَذَعت** (ذ ile) “hapsettim” manasıyladır. Ve inşad etti:
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: “Adam **جَذع** etti ailesini,” yani onlardan hayrı hapsetti. Ebû’l-Heysem dedi: bizde bunun hakkında olan şudur ki: **الجَدْع** ve **الجَذْع** tek bir manadadır; o da, hapsettiğin kimseyi kötü bir idare üzere ve senden ona karşı **الإذالة** üzere hapsetmendir. Dedi: bunun delili Evs’in sözüdür:
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
Dedi: bu, “onu **جَدَعته** de o **جدِع** oldu” sözündendir; tıpkı “kırağı bitkiyi vurdu da o **ضَرِبَ** oldu” dediğin gibi; ve bunun gibi **صَقِع**; ve “onu **عَقَرته** de o **عَقِر** oldu,” yani düştü; ve “onu **قَرَحته** de o **قَرِح** oldu.”
Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **الجدِع**: gıdası kötü olan. Anası onu **أجدعته**. el-Asma‘î dedi: **الجَدَاعُ**: her şeyi götüren yıl. Ve inşad etti:
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
Ve denilir: kıtlık bitkiyi **جدَّع** etti; yani yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. İbn Muḳbil dedi:
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamla **جادعتُ** onu **مُجادَعةً**; o, sövüşmedir. **المشارَّةُ** da onun gibidir.
el-Leys dedi: **الجَدْع**: burun, kulak ve dudağı kesmektir; “onu **جدعته** **جدعاً**,” dersin; ben **جادع**’ım. Sıfat ona lâzım olunca **أجْدَعُ** dersin; ve o **جَدِعَ** **جَدَعاً**. Dedi: **الجَدَعة**: **المجدوع**’dan **الجَدْع** yeridir.

**دعج** : el-Leys dedi: **الدَّعَج**: gözün siyahlığının şiddeti ve beyazlığının şiddeti; **عينٌ دعجاء**; ve **امرأةٌ دَعْجاء**; ve **رجلٌ أدعج**: **الدَّعَج**’ı açık olan. el-‘Accâc, sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
Dedi: gecenin siyahlığının şiddeti ile sabahın beyazlığının şiddeti sebebiyle geceyi **أدعج** kıldı.
Dedim: el-Leys’ten başkası dedi ki: **الدُّعجة** ve **الدَّعَج** her şeyde genel bir siyahlıktır. “Renkçe **أدعج** bir adam,” denilir; ve “boynuzlar ve gözlerce **أدعج** bir teke.” Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü ve boynuzlarını vasfederek dedi:
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
Böylece boynuzu, gördüğün gibi, **أدعج** kıldı.
Dedim: ve çölde, sanki bir kor gibi siyah bir oğlancık gördüm; ona **نُصَيراً** denilirdi ve şiddetli siyahlığı sebebiyle **دُعيجاً** lakaplanırdı.
Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î’ye **الدَّعَج** ve **الدُّعجة** hakkında sordum da dedi: **الدَّعَج**: siyahlığın şiddetidir; **ليلٌ أدعج** ve **عين دعجاء**: **الدعَج**’ı açık olan; ve gecede **الدُّعْجة**: siyahlığının şiddetidir.
Dedim: doğru olan budur; el-Leys’in **الدَّعج** hakkında “gözün siyahlığının şiddeti ile beyazlığının şiddetidir” demesi, ondan başkasının söylemediği bir hatadır.
el-‘Accâc’ın sözüne gelince:
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
Şüphesiz o, **أدعج** ile karanlık siyah geceyi kastetti.

**جعد** : el-Leys dedi: **الجَعْدة**: nehir kıyısında yeşil biten bir ottur; horozun ibiği gibi bir **رَعْثة**’si vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, sebzelerdendir.
Dedim: **الجعدة** yabani bir ottur; nehir kıyılarında bitmez; ve onun **رَعْثة**’si yoktur.
en-Naḍr b. Şümeyl dedi: **الجَعْدة**: güzel kokulu yeşil bir ağaçtır; uçlarında dallar vardır; beyaz meyvesi vardır; güzel kokusu için onunla yastıklar doldurulur; acılığa meyyaldir; üzerinde mal (hayvan) ıslah olur; tekili ve çoğulu **جَعدة**’dir.
en-Naḍr, **الجعدة**’nin vasfında isabet etti.
en-Naḍr ayrıca dedi: **الجعاديد** ve **الصعارير**: meme başı ağız sütüyle ilk açıldığı zamandır; böylece sarı, kalın, kuru bir şey çıkar; onda gevşeklik ve ıslaklık vardır; sanki peynir gibidir; böylece **الطُّبْي**’den **مُصَعْرَراً** sızar; yani yuvarlanarak çıkar.
Ebû Hâtim, **الصَّعارير** ve **الجعاديد** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve dedi: ağız sütü ilk çıktığında yapışkan sakız gibi çıkar. Ve ( **الأضداد** ) kitabında dedi ki: el-Asma‘î dedi: “Zannettiler ki **الجعد** cömerttir.” Dedi: bunu bilmem; **الجعد** cimridir; ve o bilinir. Dedi: ve Kesîr, zannettikleri üzere cömert hakkında, bazı halifeleri överek dedi:
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
Dedim: Ensâr’ın şiirlerinde **الجعد**’ın zikri vardır; övgü yerine konulmuştur; çok beyitlerdir; ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır.
el-Münzirî bana, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki dedi: erkeklerden **الجَعْد**: bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve **السَّبِط**: toplanmış olmayan kimsedir. Ve inşad etti:
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
Ebû ‘Ubeyd inşad etti:
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
Dedim: adam iç içe girmiş, derli toplu yaratılışlı, sinirli olursa, bağlanmasına daha şiddetlidir ve akranlarla çarpışmaya daha hafiftir; yaratılışı çalkantılı olup boyunda aşırı olursa, gevşekliğe meyyaldir. **الجَعْد** övgü yolu üzere götürülürse, onun iki sevimli manası vardır: birincisi, uzuvları sinirli, bağlanması güçlü, gevşek olmayan ve çalkantılı olmayan olmasıdır. İkincisi, saçının **جعداً** olup **سَبِط** olmamasıdır; çünkü saçın **سبوطة**’sı Rum ve Fars’tan olan Acemlerin saçlarında galip olandır; saçın **جُعودة**’si Arapların saçlarında galip olandır. Böylece adam **الجعد** ile övülünce bu iki manadan çıkmaz. Kınanan **الجعد**’a gelince, onun da iki manası vardır; ikisi de övülen kimseden nefyedilmiştir: birincisi, “adam **جَعْدٌ**,” denilmesidir; kısa ve arka tarafı sallantılı olduğu zaman. İkincisi, “adam **جعدٌ**,” denilmesidir; cimri, alçak olup taşı (eli) parlamadığı zaman. “Adam **جَعْد اليدين** ve **جعد الأنامل**,” dedikleri zaman, sırf kınama olur.
Yanlarda **الجُعودة**: **الأَسالة**’nin zıddıdır; o da kınamadır. **الجعودة** **السُّبوطة**’nın zıddı olarak övgüdür; ancak zenc ve Nûbe saçları gibi çok kıvırcık, çok bükümlü **قَطَطاً مُفلفَلاً** olursa; o vakit kınamadır. Râciz dedi:
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
Ve **ثرًى جَعْد**: ıslandığı zaman düğümlenirse. Ve **زَبَدٌ جَعد**: toplanmış. Zü’r-Rumme’nin sözü bundandır:
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
Araplar kurda **أبا جَعدة** adını verir; ‘Ubeyd b. el-Ebras’ın sözü bundandır:
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
Ebû ‘Ubeyd dedi: yani der ki: kurt, **أبا جعدة** diye künyelense ve bu künye ile şöhretlendirilse de, fiili güzel değildir; bunun gibi **الطِّلاءُ** her ne kadar zayıf olsa da, içene sarhoşluk vermesi sebebiyle fiili şarabın fiilidir. Bu, manası böyle olan bir sözdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والعين وما يثلثهما)
  (دعو)  الدال والعين والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو أن تميل الشَّيءَ إليك بصوتٍ وكلامٍ يكون منك. تقول: دعوت أدعُو دعاءً. وَالدَّعوة إلى الطَّعام بالفتح، والدِّعوة في النَّسب بالكسر. قال أبو عبيدة: يقال في النَّسب دِعوة، وفي الطعام دَعوة. هذا أكثرُ كلام العرب إلاّ عَدِيَّ الرِّباب، فإنّهم ينصبون الدّالَ في النّسب ويكسرونها في الطَّعام. قال الخليل: الادِّعاء أن تدَّعِيَ حقّاً لك أو لغيرك. تقول ادَّعَى حقّاً أو باطلاً. قال امرؤ القيس:
لا وأبيكِ ابنةَ العامِرِ ***يِّ لا يدَّعِي القومُ أنِّي أَفِرّ([1])والادِّعاء في الحرب: الاعتِزاء، وهو أنْ تقول: أنا ابنُ فُلاَنٍ قال:
  * ونجِرُّ في الهَيْجَا الرّماحَ ونَدَّعِي([2]) *
  وداعِية اللَّبن: ما يُترَك في الضَّرع ليدعُوَ ما بعدَه. وهذا تمثيلٌ وتشبيه. وفي الحديث أنّه قال للحالِب: "دَعْ داعِيَةَ اللَّبن". ثمّ يُحمل على الباب ما يُضاهِيه في القياس الذي ذكرناه، فيقولون: دَعَا الله فلاناً بما يَكرَهُ؛ أي أنزل به ذلك قال:
  * دَعَاكِ الله من ضَبُعٍ بأفْعَى([3]) *
  لأنَّه إذا فَعَل ذلك بها فقد أماله إليها.
  وتداعَت الحِيطان، وذلك إذا سقط واحدٌ وآخَرُ بَعده، فكأنَّ الأوَّل دعا الثاني. وربَّما قالوا: داعَيْناهَا عليهم، إذا هدمْناها، واحداً بعد آخَر. ودَوَاعِي الدَّهر: صُروفه، كأنّها تُميل الحوادث. ولبني فُلانٍ أُدْعِيَّةٌ يتداعَوْن بها، وهي مثل الأغلوطة، كأنّه يدعو المسؤول إلى إخراج ما يعمِّيه عليه. وأنشد أبو عبيد عن الأصمعي:
أُداعِيك ما مُسْتَصْحَبَاتٌ مع السُّرَى *** حِسانٌ وما آثارُها بحِسانِ([4])  ومن الباب: ما بالدَّار دُعْوِيٌّ، أي ما بها أَحَدٌ، كأنّه ليس بها صائحٌ يدعُو بصِياحه.
  ويُحمَل على الباب مجازاً أنْ يقال: دعا فُلاناً مَكَانُ كذا، إذا قَصَد ذلك المكان، كأنَّ المكانَ دعاه. وهذا من فصيح كلامهم. قال ذو الرّمّة:
دَعَتْ مَيَّةَ الأعدادُ واستبدلَتْ بها *** خَناطيلَ آجالٍ من العِين خُذَّلِ([5])  (دعق)  الدال والعين والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على التأثير في الشَّيءِ والإذلال له. يقال للمكان الذي تَطَؤُه الدوابُّ وتؤثِّر فيه بحوافرها: دَعَقٌ. قال رُؤبة:
  * في رَسْمِ آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ([6]) *
  ومن الباب: شَلَّ إبلَهُ شَلاًّ دعْقاً، إذا طرَدَهَا. وأغارَ غارةً دعقا. وخيلٌ مَدَاعِيقُ. قال:
  * لا يَهُمُّون بإدْعاقِ الشَّلَلْ([7]) *
  (دعك)  الدال والعين والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على تمريس الشيء. يقال دَعَكَ الجِلْد وغيرَه، إذا دَلَكَه. وتداعَكَ الرَّجُلانِ في الحرب، إذا تحرَّش كلُّ واحدٍ منهما بصاحبه. ويقولون: الدُّعَكُ، على فُعَلٍ: الرجلُ الضَّعيف. وأنشدوا لحسان([8]):
  * وأنت إذا حارَبُوا دُعَكْ([9]) *
  (دعم)  الدال والعين والميم أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يكون قياماً لشيءٍ ومِساكاً. تقول: دَعَمْتُ الشّيءَ أدعِمُهُ دَعْماً، وهو مدعومٌ. والدِّعامتانِ: خشبَتَا البَكَرة. ودِعامةُ القوم: سيِّدهم. ويقال لا دَعْم بِفلانٍ، أي لا قُوَّةَ له ولا سِمَن. قال الراجز:
لا دَعْمَ بي لكن بِلَيْلَى الدَّعْمُ *** جاريةٌ في وَرِكَيْها شَحْمُ([10])  ودُعْمِيٌّ: اسمٌ مشتقٌّ مِن هذا.
  (دعب)  الدال والعين والباء أَصلٌ يدلُّ على امتدادٍ في الشيء وتَبَسُّط. فالدُّعْبُوب: الطريق السهل. وربَّما قالوا: فرسٌ دُعْبُوبٌ، إذا كان مديداً. وقياس الدُّعابة من هذا؛ لأنّ ثَمَّ تبسُّطاً وتندُّحاً.
  (دعث)  الدال والعين والثاء كلمةٌ واحدة([11]) وهي الدِّعْثُ* وهو الحقد.
  (دعج)  الدال والعين والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لونٍ أسودَ. فمنه الأدعَج، وهو الأسْوَد. والدَّعَج في العين: شِدَّة سوادها في شدَّة البياض.
  (دعد)  الدال والعين والدال ليس بشيء. وربَّما سَمَّوا المرأة "دَعْدَ".
  (دعر)  الدال والعين والراء أَصلٌ واحد يدلُّ على كراهةٍ وأذىً، وأصله الدُّخَان؛ يقال عُودٌ دَعِرٌ، إذا كان كثيرَ الدُّخان. قال ابنُ مُقبِل:
باتَتْ حواطِبُ لَيلَى يلتمسْن لها *** جَزْل الجذَى غَيْرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ([12])  ومن ذلك اشتقاق الدَّعارة في الخُلُق. والدَّعَر: الفَساد. والزَّنْد الأدْعَر: الذي قُدِح به مِراراً فاحترَقَ طَرَفُه فصار لا يُورِي. وداعِرٌ: فحلٌ تنسب إليه الداعِرِيّة.
  (دعز)  الدال والعين والزاء ليس بشيءٍ، ولا مُعَوَّلَ على قولِ من يقول: إنّه الدَّفْعُ والنِّكاح.
  (دعس)  الدال والعين والسين أُصَيلٌ. وهو يدلُّ على دفْع وتأثيرٍ. فالمداعَسَة: المطاعَنَة؛ لأنّ الطّاعن يدفَع المطعونَ. ورُمْحٌ مِدْعَسٌ ورِماحٌ مداعِسُ. والدَّعْس: النِّكاح؛ وهذا تشبيهٌ. والدَّعْس: الأثر، وهو ذاك؛ لأنَّ المؤثِّر يدفع ذلك الشيءَ حين يؤثَّر فيه.
  (دعص)  الدال والعين والصاد أصلٌ يدلُّ على دِقّة ولين. فالدِّعْصُ: ما قلَّ ودقَّ من الرمل. والدَّعْصاء: الأرضُ السَّهْلة. ومن الباب: تَدَعَّصَ اللَّحمُ، إذا بالغ في النُّضْجِ. ويقولون أدْعَصَه الحَرُّ، إذا قتلَه، كأنَّه أنضجَه فقتلَه.
  (دعض)  الدال والعين والضاد ليس بشيء([13]).
  (دعظ)  الدال والعين والظاء ليس بشيء. ويقولون: الدَّعظ: النِّكاح([14]).
--------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 4. وفيه: "فلا وأبيك" بدون الخرم.
([2]) للحادرة الذبياني. انظر المفضليات (1: 43). وصدره كما فيها:
* ونقي بآمن مالنا أحسابنا *
 وقد سبق في (جر 1: 214). وأنشده في اللسان (جرر).
([3]) نظيره في اللسان (قيس، دعا):
دعاك الله من قيس بأفعى *** إذا نام العيون سرت عليكاوالقيس: الذكر. وأنشد الجاحظ في الحيوان (1: 176/ 4: 258):
رماك من الله أير بأفعى *** ولا عافاك من جهد البلاء([4]) في المجمل واللسان (دعا): "ما مستحقبات".
([5]) سبق البيت ص252.
([6]) ديوان رؤبة 106 واللسان (دعق، دعس).
([7]) البيت للبيد، وليس في ديوانه، وسيعيده في (شل، عور). وهو في اللسان (دعق). وفي البيت كلام. وصدره: * في جميع حفاظي عوراتهم *
([8]) البيت التالي ليس في ديوان حسان. ونسبه في اللسان (دعك) إلى عبد الرحمن بن حسان يقوله في ولد لعمرو بن الأهتم كان مليح الصورة وفيه تأنيث.
([9]) جزء من بيت. وهو وسابقه:
قل للذي كاد لولا خط لحيته *** يكون أنثى عليه الدر والمسكهل أنت إلا فتاة الحي إن أمنوا *** يوماً وأنت إذا ما حاربوا دعك([10]) البيتان في اللسان (دعم).
([11]) الحق أن في المادة كلمات ومعاني كثيرة. منها الوطء الشديد، وأول المرض. وهذان بالفتح. والدعث، بالكسر: بقية الماء في الحوض.
([12]) البيت في اللسان (دعر، جذا).
([13]) هي مادة أهملت، ولم ترد في المعاجم المتداولة، ومثلها كثير، ولست أدري لم رسم لها، مخالفاً بذلك عادته.
([14]) في الأصل: "ويقولون لولد النكاح عظ"، وهذا تحريف ناشئ من اضطراب عين الناسخ حيث زاد الواو، وأخر "عظ" عن موضعها بعد الدال.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**العين** وما يثلثهما)
  (**دعو**)  **الدال** ve**العين** ve illetli harf tek bir asıldır; o da, bir şeyi sana doğru bir ses ve senden olan bir söz ile meylettirmen (çekmen)dir. Dersin ki: **دعوت** **أدعُو** **دعاءً**. Ve yemeğe çağrı fetha ile **الدَّعوة**’dir; nesepte çağrı kesra ile **الدِّعوة**’dir. Ebû Ubeyde dedi: Nesepte **دِعوة** denir; yemekte **دَعوة**. Bu, Arapların sözünün çoğudur; ancak **عَدِيَّ الرِّباب** müstesna; çünkü onlar nesepte **الدّال**’ı nasb ederler ve yemekte onu kesra ederler. Halîl dedi: **الادِّعاء**; kendin için yahut başkası için bir hakkı iddia etmendir. Dersin: **ادَّعَى** bir hakkı yahut bâtılı. İmru’ul-Kays dedi:
لا وأبيكِ ابنةَ العامِرِ ***يِّ لا يدَّعِي القومُ أنِّي أَفِرّ([1])والad‘â (iddia) savaşta: **الاعتِزاء**’dır; o da şunu demendir: Ben falanın oğluyum. Dedi:
  * ونجِرُّ في الهَيْجَا الرّماحَ ونَدَّعِي([2]) *
  Ve sütün **داعِية**’si: memede, sonrasını çağırması için bırakılan şeydir. Bu bir temsil ve benzetmedir. Hadiste, sağana dedi ki: "دَعْ **داعِيَةَ اللَّبن**". Sonra, zikrettiğimiz kıyasta ona benzeyeni bab üzerine taşırlar; derler ki: **دَعَا** Allah falanı hoşlanmadığı şeyle; yani onu onunla indirdi. Dedi:
  * دَعَاكِ الله من ضَبُعٍ بأفْعَى([3]) *
  Çünkü bunu ona yaptığında onu ona doğru meylettirmiş olur.
  Ve duvarlar **تداعَت**; bu, biri düşüp ondan sonra bir başkası (düştüğü) zamandır; sanki birincisi ikincisini çağırdı. Bazen derler: **داعَيْناهَا** عليهم, onu yıktığımızda, birer birer. Ve zamanın **دَوَاعِي**’si: onun dönüşleridir; sanki hadiseleri meylettirir. Ve falanoğullarının, kendileriyle birbirlerini çağırdıkları **أُدْعِيَّة**’leri vardır; o, **الأغلوطة** gibidir; sanki sorulanı, ona karşı körleştirdiği şeyi çıkarmaya çağırır. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den şu beyti rivayet ederek okudu:
أُداعِيك ما مُسْتَصْحَبَاتٌ مع السُّرَى *** حِسانٌ وما آثارُها بحِسانِ([4])  Ve babdandır: **ما بالدَّار دُعْوِيٌّ**; yani onda hiç kimse yok; sanki onda, bağırışıyla çağıran bir bağıran yoktur.
  Ve bab üzerine mecazen taşınır ki şöyle denilsin: Falanı, şöyle bir yer **دعا** etti; o yeri kastettiği zaman; sanki yer onu çağırdı. Bu, onların fasih sözündendir. Zû’r-Rumme dedi:
دَعَتْ مَيَّةَ الأعدادُ واستبدلَتْ بها *** خَناطيلَ آجالٍ من العِين خُذَّلِ([5])  (**دعق**)  **الدال** ve**العين** ve**القاف** tek bir asıldır; bir şeyde etki etmeye ve onu zelil kılmaya delâlet eder. Dört ayaklıların bastığı ve toynaklarıyla onda iz bıraktığı yere **دَعَقٌ** denir. Ru’be dedi:
  * في رَسْمِ آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ([6]) *
  Ve babdandır: Develerini **شَلَّ** etti, **شَلاًّ دعْقاً**; onları kovduğu zaman. Ve **أغارَ** bir akın etti, **دعقا**. Ve atlar: **مَدَاعِيقُ**. Dedi:
  * لا يَهُمُّون بإدْعاقِ الشَّلَلْ([7]) *
  (**دعك**)  **الدال** ve**العين** ve**الكاف** tek bir asıldır; bir şeyi yoğurmaya delâlet eder. **دَعَكَ** deriyi ve başkasını; onu ovaladığı zaman. Ve iki adam savaşta **تداعَكَ** etti; her biri arkadaşına sataştığı zaman. Ve derler: **الدُّعَكُ**, **فُعَل** üzere: zayıf adam. Hassân’dan okudular([8]):
  * وأنت إذا حارَبُوا دُعَكْ([9]) *
  (**دعم**)  **الدال** ve**العين** ve**الميم** tek bir asıldır; o, bir şey için ayakta durma ve tutunma olan bir şeydir. Dersin: **دَعَمْتُ** şeyi, **أدعِمُهُ** **دَعْماً**; o da **مدعومٌ**dur. Ve iki **الدِّعامتانِ**: makaranın iki tahtasıdır. Ve kavmin **دِعامة**’si: onların efendisidir. Ve denir: Falanda **دَعْم** yok; yani onun için ne kuvvet vardır ne semizlik. Recez söyleyen dedi:
لا دَعْمَ بي لكن بِلَيْلَى الدَّعْمُ *** جاريةٌ في وَرِكَيْها شَحْمُ([10])  Ve **دُعْمِيٌّ**: bundan türetilmiş bir isimdir.
  (**دعب**)  **الدال** ve**العين** ve**الباء**; bir şeyde uzamaya ve yayılmaya delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الدُّعْبُوب**: kolay yoldur. Bazen derler: **فرسٌ دُعْبُوبٌ**; uzun olduğu zaman. Ve **الدُّعابة**’nın kıyası da bundandır; çünkü orada bir yayılma ve genişleme vardır.
  (**دعث**)  **الدال** ve**العين** ve**الثاء** tek bir kelimedir([11]); o da **الدِّعْثُ**’tur; o, kindir.
  (**دعج**)  **الدال** ve**العين** ve**الجيم** tek bir asıldır; siyah bir renge delâlet eder. Ondandır: **الأدعَج**; o, siyah olandır. Ve gözde **الدَّعَج**: beyazlığın şiddetinde onun siyahlığının şiddetidir.
  (**دعد**)  **الدال** ve**العين** ve**الدال** bir şey değildir. Bazen kadına " **دَعْدَ** " adını verirler.
  (**دعر**)  **الدال** ve**العين** ve**الراء**; bir kerihlik ve eziyete delâlet eden tek bir asıldır; aslı dumandır; **عُودٌ دَعِرٌ** denir, dumanı çok olduğu zaman. İbn Mukbil dedi:
باتَتْ حواطِبُ لَيلَى يلتمسْن لها *** جَزْل الجذَى غَيْرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ([12])  Bundan, huyda **الدَّعارة**’nın اشتقاق’ı (türeyişi) vardır. Ve **الدَّعَر**: bozulmadır. Ve **الزَّنْد الأدْعَر**: kendisiyle defalarca kıvılcım çıkarılan, ucu yanıp da artık ateş çıkarmayan (çakmayan)dır. Ve **داعِرٌ**: kendisine **الداعِرِيّة** nisbet edilen bir aygırdır.
  (**دعز**)  **الدال** ve**العين** ve**الزاء** bir şey değildir; onun itme ve nikâh olduğunu söyleyenin sözüne dayanılmaz.
  (**دعس**)  **الدال** ve**العين** ve**السين** köklü/asıl bir köktür. Ve itmeye ve etki etmeye delâlet eder. O hâlde **المداعَسَة**: mızraklaşmadır; çünkü mızraklayan, mızraklananı iter. Ve **رُمْحٌ مِدْعَسٌ** ve mızraklar **مداعِسُ**. Ve **الدَّعْس**: nikâhtır; bu bir benzetmedir. Ve **الدَّعْس**: izdir; o da odur; çünkü etkileyen, onda etki edildiği zaman o şeyi iter.
  (**دعص**)  **الدال** ve**العين** ve**الصاد**; inceliğe ve yumuşaklığa delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الدِّعْصُ**: kumdan az ve ince olan şeydir. Ve **الدَّعْصاء**: kolay (düz) arazidir. Ve babdandır: et **تَدَعَّصَ** etti; pişirmede aşırıya gittiği zaman. Ve derler: sıcağın onu **أدْعَصَه**; onu öldürdüğü zaman; sanki onu pişirdi de öldürdü.
  (**دعض**)  **الدال** ve**العين** ve**الضاد** bir şey değildir([13]).
  (**دعظ**)  **الدال** ve**العين** ve**الظاء** bir şey değildir. Ve derler: **الدَّعظ**: nikâhtır([14]).
--------------------------------------------------------ـ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 4. Onda: "فلا وأبيك" harem olmaksızın.
([2]) Hâdire ez-Zebyânî’nindir. el-Mufaddaliyât’a bak (1: 43). Ve onun içinde صدرُه (ilk mısraı) şöyledir:
* ونقي بآمن مالنا أحسابنا *
Ve (جر 1: 214)’te geçmişti. Lisân’da (جرر) onu rivayet ederek okudu.
([3]) Lisân’da (قيس، دعا) içindeki benzeri:
دعاك الله من قيس بأفعى *** إذا نام العيون سرت عليكاVe **القيس**: erkektir. Câhiz, el-Hayavân’da (1: 176/ 4: 258) rivayet ederek okudu:
رماك من الله أير بأفعى *** ولا عافاك من جهد البلاء([4]) el-Mucmel ve Lisân’da (دعا): "ما مستحقبات".
([5]) Beyit s252’de geçti.
([6]) Ru’be divanı 106 ve Lisân (دعق، دعس).
([7]) Beyit Lebîd’indir; divanında değildir; ve onu (شل، عور)’da iade edecektir. Lisân’da (دعق) içindedir. Beyitte söz vardır. Ve صدرُه: * في جميع حفاظي عوراتهم *
([8]) Sonraki beyit Hassân divanında değildir. Lisân’da (دعك) onu, Abdurrahman b. Hassân’a nisbet etti; onu, Amr b. el-Ehtem’in oğlunda, sureti güzel olan (birinde) söyler; onda müenneslik vardır.
([9]) Bir beyitten parçadır. O ve ondan öncesi:
قل للذي كاد لولا خط لحيته *** يكون أنثى عليه الدر والمسكهل أنت إلا فتاة الحي إن أمنوا *** يوماً وأنت إذا ما حاربوا دعك([10]) İki beyit Lisân’da (دعم).
([11]) Hakikat şu ki maddede kelimeler ve manalar çoktur. Ondan: şiddetli basma ve hastalığın başlangıcı. Bu ikisi fetha iledir. Ve **الدعث** kesra ile: havuzda suyun kalıntısıdır.
([12]) Beyit Lisân’da (دعر، جذا).
([13]) O, ihmal edilmiş bir maddedir; yaygın sözlüklerde gelmemiştir; bunun gibisi çoktur; niçin ona رسم (madde başı) çizildiğini bilmiyorum; böylece âdetine muhalefet etmiştir.
([14]) Asılda: "ويقولون لولد النكاح عظ" (vardır); bu, müstensihin gözünün karışıklığından doğan bir tahriftir; çünkü vavı artırdı ve "عظ"ı **الدال**’dan sonra yerinden geciktirdi.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ع ج
عين دعجاء‏:‏ بينة الدعج وهو شدّة السواد مع شدة البياض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ليل أدعج‏.‏
قال العجاج‏:‏ حتى بدت أعناق صبح أبلجا تسور في أعجـاز ليـل أدعجـا أراد سواد الليل وبياض الصبح‏.‏
وبلغنا دعجاء الشهر ودهماءه وهما الثامنة والعشرون والتي بعدها‏.‏
ويقال‏:‏ ثور أدعج القرنين والرأس والقوائم‏:‏ يراد شدة سوادها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ جرى أدعج القرنين والعين واضح ال - قرا أسفع الخدّين بالبين بارح جعل الثور الوحشي أدعج‏.‏
وليس في عينيه بياض‏.‏

##### Türkçe

د ع ج
**عين دعجاء**: **الدعج**ı açıkça belli olan; o da, şiddetli beyazlık ile birlikte siyahlığın şiddetidir.
Mecazdan: **ليل أدعج**.
**العجاج** dedi ki:
“حتى بدت أعناق صبح أبلجا
تسور في أعجـاز ليـل أدعجـا”
Gece siyahlığını ve sabah beyazlığını kastetti.
Bize, ayın **دعجاء**ı ve **دهماء**ı ulaştı; ikisi, yirmi sekizinci ve ondan sonraki olandır.
Ve denilir: **ثور أدعج القرنين والرأس والقوائم**: onların siyahlığının şiddeti kastedilir.
**ذو الرمة** dedi ki:
“جرى أدعج القرنين والعين واضح ال - قرا
أسفع الخدّين بالبين بارح”
Vahşi boğayı **أدعج** kıldı.
Ve onun iki gözünde beyazlık yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّعَجُ والدُّعْجَةُ: السَّوادُ؛ وقيل شدَّة السواد. وقيل: الدَّعَجُ شدَّة سواد سواد العين، وشدة بياض بياضها؛ وقيل: شدة سوادها مع سعتها؛ قال الأَزهري: الذي قيل في الدَّعَجِ إِنه شدّة سواد سواد العين مع شدة بياض بياضها خطأٌ، ما قاله أَحد غير الليث. عَيْنُ دَعْجاءُ بينة الدَّعَجِ، وامرأَة دَعْجاءُ، ورجل أَدْعَجُ بَيِّنُ الدَّعَجِ؛ قال العجاج يصف انفلاق الصبح:
تَسُورُ في أَعْجَازِ لَيْلٍ أَدْعَجَا
أَراد بالأَدعَج: المظلم الأَسود، جعل الليل أَدْعَجَ لشدّة سواده مع شدة بياض الصبح. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: في عينيه دَعَجٌ؛ الدَّعَجُ والدُّعْجَة السواد في العين وغيرها؛ يريد أَن سواد عينيه كان شديد السواد؛ وقيل: إِن الدَّعَجَ عنده سواد العين في شدة بياضها. دَعِجَ دَعَجاً، وهو أَدْعَجُ، وهو عامٌّ في كل شيء؛ رجلٌ أَدْعَجُ اللَّوْنِ، وتَيْسٌ أَدْعَجُ العينين والقَرْنَين؛ قال ذو الرمة يصف ثوراً وحشيّاً وقرنيه: جَرَى أَدْعجُ القَرْنَينِ والعَينِ، واضِحُ الْـ
ـقَرَى، أَسْفَعُ الخَدَّينِ، بالْبَيْنِ بارِحُ
فجعل القَرن أَدعَج كما ترى. قال الأَزهري: ولقيت بالبادية غُلَيِّماً أَسود كأَنه حُمَمَةٌ، وكان يسمى بصيراً، ويلقب دعيجاً لشدة سواده. والأَدْعَجُ من الرجال: الأَسود: وأَما قول ابن أَحمر:
ما أُمُّ غُفْرٍ على دَعْجاءِ ذِي عَلَقٍ،
يَنْفِي، القَرامِيدَ عَنْها، الأَعْصَمُ الوَقِلُ؟
فهي هضبة؛ عن أَبي عبيدة. وليل أَدْعَجُ؛ والدُّعْجَةُ في الليل: شدّة سواده. وفي حديث الملاعنة: أَن جاءَتْ به أَدْعَجَ، وفي رواية أُدَيْعِجَ؛ حمل الخطابي هذا الحديث على سواد اللون جميعه، وقال: إِنما تأَوَّلناه على سواد الجلد لأَنه قد روي في خبر الخوارج: آيتهم رَجُلٌ أَدْعَجُ؛ والعرب تسمي أَوّلَ المِحَاقِ الدَّعْجَاءَ، وهي ليلة ثمان وعشرين، والثانيةَ السِّرارَ، والثالثةَ الغَلْتَةَ، وهي ليلة الثلاثين. وشَفَةٌ دَعْجاءُ، ولِثَةٌ دَعْجاءُ؛ والدَّعْجاءُ: ليلة ثمان وعشرين. وفي رواية أُخرى: آيَتُهم رجلٌ أَسْوَدُ. والدَّعْجَاءُ: اسم امرأَة، وهي بنت هَيْضَم؛ قال الشاعر:
ودَعْجَاءَ قد واصَلْتُ في بَعْضِ مَرِّها،
بِأَبْيَضَ ماضٍ، ليْسَ مِن نَبْلِ هَيْضَمِ
ومعناه أَنها مرَّت فأَهوى لها بسهم.

##### Türkçe

**الدَّعَجُ** ve **الدُّعْجَةُ**: siyahlık; ve denildi: siyahlığın şiddeti. Ve denildi: **الدَّعَجُ** gözün siyahlığının siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının beyazlığının şiddetidir; ve denildi: genişliğiyle birlikte onun siyahlığının şiddeti; **الأَزهري** dedi: **الدَّعَجِ** hakkında söylenen, onun gözün siyahlığının siyahlığının şiddeti ile onun beyazlığının beyazlığının şiddeti olduğudur, bir hatadır; bunu **الليث**’ten başka hiç kimse söylemedi. **عَيْنُ دَعْجاءُ** açık **الدَّعَجِ** (sahibi), ve **امرأَة دَعْجاءُ**, ve **رجل أَدْعَجُ** açık **الدَّعَجِ** (sahibi); **العجاج** sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تَسُورُ في أَعْجَازِ لَيْلٍ أَدْعَجَا
**الأَدعَج** ile murat etti: karanlık siyah; gecenin siyahlığının şiddeti ile sabahın beyazlığının şiddeti sebebiyle geceyi **أَدْعَجَ** kıldı. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Onun iki gözünde **دَعَجٌ** vardır”; **الدَّعَجُ** ve **الدُّعْجَة** gözde ve başkasında siyahlıktır; murat eder ki onun iki gözünün siyahlığı şiddetli siyahlıktı; ve denildi: onun katında **الدَّعَجَ**, beyazlığının şiddeti içinde gözün siyahlığıdır. **دَعِجَ دَعَجاً**; ve o **أَدْعَجُ**’dır; ve o her şeyde geneldir; **رجلٌ أَدْعَجُ اللَّوْنِ** (renkçe), ve **تَيْسٌ أَدْعَجُ العينين والقَرْنَين** (iki göz ve iki boynuzca); **ذو الرمة** vahşi bir boğayı ve onun iki boynuzunu vasfederek dedi:
جَرَى أَدْعجُ القَرْنَينِ والعَينِ، واضِحُ الْـ
ـقَرَى، أَسْفَعُ الخَدَّينِ، بالْبَيْنِ بارِحُ
Böylece boynuzu, gördüğün gibi, **أَدعَج** kıldı. **الأَزهري** dedi: ve çölde, sanki bir kor parçası gibi siyah bir oğlancıkla karşılaştım; ve ona “basîr” denilirdi, ve siyahlığının şiddetinden dolayı **دعيجاً** lakabı takılırdı. Erkeklerden **الأَدْعَجُ**: siyah olan; fakat **ابن أَحمر**’in sözüne gelince:
ما أُمُّ غُفْرٍ على دَعْجاءِ ذِي عَلَقٍ،
يَنْفِي، القَرامِيدَ عَنْها، الأَعْصَمُ الوَقِلُ؟
O bir tepedir; **أَبي عبيدة**’den. Ve **ليل أَدْعَجُ**; ve gecede **الدُّعْجَةُ**: onun siyahlığının şiddeti. Ve **الملاعنة** hadîsinde: “Onu **أَدْعَجَ** olarak getirirse”; ve bir rivayette **أُدَيْعِجَ**; **الخطابي** bu hadîsi bütün rengin siyahlığına hamletti ve dedi: Biz onu ancak derinin siyahlığına te’vil ettik; çünkü **الخوارج** haberi içinde rivayet edilmiştir: “Onların alâmeti **رَجُلٌ أَدْعَجُ**’dır”; ve Araplar **المِحَاقِ**’ın ilkine **الدَّعْجَاءَ** adını verirler; o yirmi sekizinci gecedir; ikincisine **السِّرارَ**, üçüncüsüne **الغَلْتَةَ**; o otuzuncu gecedir. **وشَفَةٌ دَعْجاءُ** ve **ولِثَةٌ دَعْجاءُ**; ve **الدَّعْجاءُ**: yirmi sekizinci gece. Başka bir rivayette: “Onların alâmeti siyah bir adamdır.” Ve **الدَّعْجَاءُ**: bir kadının adıdır; o **هَيْضَم**’ın kızıdır; şair dedi:
ودَعْجَاءَ قد واصَلْتُ في بَعْضِ مَرِّها،
بِأَبْيَضَ ماضٍ، ليْسَ مِن نَبْلِ هَيْضَمِ
Ve manası: o geçti de ben ona bir ok ile yöneldim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ع ج * * الدَّعَجُ * بفتحتين شدة سواد العين مع سعتها وعين * دَعْجاءُ * بالمد وبابه طرب

##### Türkçe

* د ع ج * * **الدَّعَجُ** * iki fetha ile: gözün siyahlığının, genişliğiyle birlikte şiddetli olması; ve **دَعْجاءُ** göz (dişi) * medd ile; ve babı **طرب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدعج، محركة، والدعجة بالضم  السواد، وقيل: شدة السواد، وقيل: الدعج: شدة سواد  سواد العين  وشدة بياض بياضها، وقيل: شدة سوادها  مع سعتها  ، وفي صفته صلى الله عليه وسلم  في عينيه دعج  يريد أن سواد عينيه كان شديد السواد، وقيل: إن الدعج عنده سواد العين مع شدة بياضها، دعج دعجا، وهو أدعج، وهو عام في كل شىء. قال الأزهري: الذي قيل في الدعج إنه شدة سواد العين مع شدة بياض بياضها خطأ، ما قاله أحد غير الليث. عين دعجاء بينة الدعج، وامرأة دعجاء، ورجل أدعج بين الدعج. في حديث الملاعنة إن جاءت به أدعج  وفي رواية أديعج   الأدعج: الأسود ومنه حديث الخوارج  آيتهم رجل أدعج، وقد حمل الخطابي هذا الحديث على سواد اللون جميعه، وقال: إنما تأولناه على سواد الجلد، لأنه قد روى في خبر آخر  آيتهم رجل أسود  .  والدعجاء: الجنون  ، قال شيخنا فهو مصدر، لأنه قد يبنى على فعلاء كالنعماء. من المجاز: ليل أدعج. وبلغنا دعجاء الشهر ودهماءه، الدعجاء  : أول المحاق، وهي ليلة ثمانية وعشرين  ، والثانية السرار، والثالثة الفلتة، وهي ليلة الثلاثين وقد تقدم في ف ل ت. دعيج  كزبير، علم  ، قال الأزهري: لقيت في البادية غليما أسود كأنه حممة، وكان يسمى بصيرا ويلقب دعيجا، لشدة سواده. والأدعج من الرجال: الأسود.  والمدعوج: المجنون  ، أصابته الدعجاء.
 ومما يستدرك عليه: الدعجاء بنت هيضم اسم امرأة، قال الشاعر:
  ودعجاء قد واصلت في بعض مرهابأبيض ماض ليس من نبل هيضم ومعناه أنها مرت فأهوى لها بسهم. والدعجاء في قول ابن أحمر: هضبة معروفة، عن أبي عبيدة، وهو:
  ما أم غفر على دعجاء ذي علقينفى القراميد عنها الأعصم الوقل كذا في الصحاح واللسان، وأغفله المصنف تقصيرا. ويقال: الدعج: زرقة في بياض، نقله شيخنا، ولم يتابع عليه. ومن المجاز: ليل أدعج، وشفة دعجاء، ولثة دعجاء، قال العجاج يصف انفلاق الصبح:
  تسور في أعجاز ليل أدعجا أراد بالأدعج المظلم الأسود، جعل الليل أدعج لشدة سواده مع شدة بياض الصبح. ومن المجاز: تيس أدعج العينين والقرنين، قال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا وقرنيه:
  جرى أدعج القرنين والعين واضح
  القرى أسفع الخدين بالبين بـارح فجعل القرن أدعج، كما ترى. ودعجان بن خلف: رجل. ودعجان: فرس مشهور. وأبو الكرم عبد الكريم بن ناصر الدعجاني المصرى، روى عن أبي نزار ربيعة اليمنى وغيره، وتوفي سنة 669.

##### Türkçe

**الدعج** (harekeli), ve **الدعجة** (ötre ile): siyahlık; ve denildi ki: siyahlığın şiddeti; ve denildi ki: **الدعج**: gözün siyahlığının siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının beyazlığının şiddeti; ve denildi ki: onun siyahlığının şiddeti, genişliği ile birlikte. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Onun iki gözünde **دعج** vardır”; onun iki gözünün siyahlığının şiddetli siyahlık olduğunu kasteder. Ve denildi ki: **الدعج** onun yanında gözün siyahlığı, onun beyazlığının şiddeti ile birlikte (olmasıdır). **دعج** (fiil) **دعجا**; ve o **أدعج**’dır; ve o her şeyde geneldir. El-Ezherî dedi: **الدعج** hakkında söylenen “gözün siyahlığının şiddeti, onun beyazlığının beyazlığının şiddeti ile birlikte” sözü hatadır; Leys’ten başka onu söyleyen olmadı. **عين دعجاء**: **الدعج**’ı açık (belli) olan; ve **امرأة دعجاء**; ve **رجل أدعج**: **الدعج**’ı açık (belli) olan. **الملاعنة** hadîsinde: “Eğer onu **أدعج** olarak getirirse”; ve bir rivayette: **أديعج**. **الأدعج**: siyah olan; ve ondan **الخوارج** hadîsi: “Onların alâmeti **رجل أدعج**’dır.” Hattâbî bu hadîsi bütün rengin siyahlığı üzerine حمل etti ve dedi ki: Biz onu ancak derinin siyahlığı üzerine te’vil ettik; çünkü başka bir haberde rivayet edilmiştir: “Onların alâmeti **رجل أسود**’dur.” Ve **الدعجاء**: delilik; şeyhimiz dedi ki: O bir mastardır; çünkü **فعلاء** üzerine bina edilebilir; **النعماء** gibi. Mecazdan: **ليل أدعج**. Ve bize ulaştı: ayın **دعجاء**’ı ve **دهماء**’ı; **الدعجاء**: **المحاق**’ın başlangıcıdır; ve o yirmi sekizinci gecedir; ikincisi **السرار**’dır; üçüncüsü **الفلتة**’dir; ve o otuzuncu gecedir; ve **ف ل ت**’te daha önce geçti. **دعيج** (Zübeyr gibi): bir özel ad. El-Ezherî dedi: Bâdiyede siyah bir oğlanla karşılaştım, sanki o bir kömür karasıydı; ve ona **بصيرا** denilirdi ve **دعيجا** lakabı takılırdı; siyahlığının şiddetinden dolayı. Ve erkeklerden **الأدعج**: siyah olan. Ve **المدعوج**: deli olan; ona **الدعجاء** isabet etmiştir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدعجاء بنت هيضم** bir kadının adıdır. Şair dedi:
ودعجاء قد واصلت في بعض مرهابأبيض ماض ليس من نبل هيضم
Ve manası: O geçti; ona bir okla nişan aldı. Ve İbn Ahmer’in sözünde **الدعجاء**: bilinen bir tepedir; Ebû Ubeyde’den; ve o (şiir) şudur:
ما أم غفر على دعجاء ذي علقينفى القراميد عنها الأعصم الوقل
Böylece **الصحاح** ve **اللسان**’dadır; musannif onu kusurla gözden kaçırdı. Ve denilir ki: **الدعج**: beyazlık içinde bir mavilik; şeyhimiz onu nakletti; ve onun üzerine (başkası) onu takip etmedi. Mecazdan: **ليل أدعج**; ve **شفة دعجاء**; ve **لثة دعجاء**. El-Acçâc, sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تسور في أعجاز ليل أدعجا
**الأدعج** ile karanlık siyahı kastetti; gecenin siyahlığının şiddeti ile sabahın beyazlığının şiddeti (bir arada) olduğundan dolayı geceyi **أدعج** kıldı. Mecazdan: **تيس أدعج العينين والقرنين**. Zû’r-Rumme, bir yaban öküzünü ve iki boynuzunu vasfederek dedi:
جرى أدعج القرنين والعين واضح
القرى أسفع الخدين بالبين بـارح
Böylece boynuzu **أدعج** kıldı; gördüğün gibi. Ve **دعجان بن خلف**: bir adamdır. Ve **دعجان**: meşhur bir attır. Ve **أبو الكرم عبد الكريم بن ناصر الدعجاني المصرى**: Ebû Nizâr Rabîa el-Yemenî ve başkasından rivayet etti; ve 669 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَعِجَ
دَعِجَ أدعج دعج , [aor. دَعَجَ ,] inf. n. دَعَجٌ, He (a man &c.) was, or became, characterized by what is termed دَعَجٌ as explained below. (TA.) And دَعِجَتِ العَيْنُ The eye was, or became, [so characterized; or] wide and black; or intensely black and intensely white. (Msb.)

دَعَجٌ
دَعَجٌ أدعج دعج (S, A, Msb, K) and ↓ دُعْجَةٌ (K) Blackness: or intense blackness: (TA:) or width, with blackness, of the eye: (Msb:) or intense blackness, with width, of the eye: (S, K:) or intense blackness in the eye, with intense whiteness thereof and width thereof: (A:) or intense blackness of the black of the eye, with intense whiteness of the white thereof; (Msb, * TA;) but accord. to Az, this is said only by Lth, and is a mistake. (TA.) ― -b2- Also, the former, Blueness inclining to whiteness. (MF.)

دُعْجَةٌ
دُعْجَةٌ أدعج دعجه دعجة : see the next preceding paragraph.

دَعْجَآءُ
دَعْجَآءُ دعجآء Insanity, or diabolical possession: (K:) accord. to MF, it is an inf. n. [of which the verb is not mentioned]. (TA.) -A2- Also fem. of the epithet next following. (Msb.)

أَدْعَجُ
أَدْعَجُ ذ A man characterized by what is termed دَعَجٌ in the eyes: fem. دَعْجَآءُ: and pl. دُعْجٌ. (Msb.) And عَيْنٌ دَعْجَآءُ An eye so characterized. (S.) ― -b2- Also Black; (S, K;) as an epithet applied to a man. (S.) ― -b3- And (tropical:) A bull, (A,) [i. e.] a wild bull, and a he-goat, (TA,) characterized by intense blackness (A) of the horns, (A, TA,) and of the head, and of the legs, (A,) and of the eyes, in the case of the he-goat. (TA.) ― -b4- شَفَةٌ دَعْجَآءُ and لِثَةٌ دَعْجَآءُ (tropical:) [A lip and a gum app. of a blue colour inclining to white]. (TA.) ― -b5- لَيْلٌ أَدْعَجُ (tropical:) [A black, or an intensely black, night;] a dark, black night. (A, * TA.) ― -b6- الدَّعْجَآءُ (tropical:) The first of [the three nights called] the مُحَاق; i. e. (S, K, TA) the twenty-eighth night: (S, A, K:) the second is called السَّرَارُ; and the third, الفَلْتَةُ. (S.)

مَدْعُوجٌ
مَدْعُوجٌ مدعوج Affected with insanity, or diabolical possession. (K.)

##### Türkçe

دَعِجَ
دَعِجَ أدعج دعج, [aor. **دَعَجَ**,] inf. n. **دَعَجٌ**, O (bir adam vb.) aşağıda açıklandığı üzere **دَعَجٌ** diye adlandırılan şey ile vasıflı idi, yahut öyle oldu. (TA.) Ve **دَعِجَتِ العَيْنُ** Göz, öyle vasıflı idi, yahut öyle oldu; yahut geniş ve siyah idi; yahut pek siyah ve pek beyaz idi. (Msb.)

دَعَجٌ
دَعَجٌ أدعج دعج (S, A, Msb, K) ve ↓ **دُعْجَةٌ** (K) Siyahlık: yahut şiddetli siyahlık: (TA:) yahut gözün, siyahlık ile birlikte, genişliği: (Msb:) yahut gözün, genişlik ile birlikte, şiddetli siyahlığı: (S, K:) yahut gözde, onun şiddetli beyazlığı ve onun genişliği ile birlikte, şiddetli siyahlık: (A:) yahut gözün siyahının şiddetli siyahlığı, onun beyazının şiddetli beyazlığı ile birlikte; (Msb, * TA;) fakat Az’a göre, bunu yalnızca Lth söyler, ve bu bir hatadır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, ilkinin, beyazlığa meyleden mavilik. (MF.)

دُعْجَةٌ
**دُعْجَةٌ** أدعج دعجه دعجة : bir sonraki önceki paragrafa bak.

دَعْجَآءُ
**دَعْجَآءُ** دعجآء Delilik, yahut şeytan çarpması: (K:) MF’ye göre, o bir inf. n.’dir [fiili zikredilmeyen]. (TA.) -A2- Ayrıca bir sonraki sıfatın müennesi. (Msb.)

أَدْعَجُ
**أَدْعَجُ** ذ Gözlerde **دَعَجٌ** diye adlandırılan şey ile vasıflı bir adam: müennesi **دَعْجَآءُ**: ve çoğulu **دُعْجٌ**. (Msb.) Ve **عَيْنٌ دَعْجَآءُ** Öyle vasıflı bir göz. (S.) ― -b2- Ayrıca Siyah; (S, K;) bir adama uygulanan bir sıfat olarak. (S.) ― -b3- Ve (mecaz:) bir boğa, (A,) [yani] bir yabanî boğa, ve bir teke, (TA,) boynuzların, (A, TA,) ve başın, ve bacakların, (A,) ve tekenin hâlinde gözlerin, (TA,) şiddetli siyahlığı (A) ile vasıflı. (TA.) ― -b4- **شَفَةٌ دَعْجَآءُ** ve **لِثَةٌ دَعْجَآءُ** (mecaz:) [beyazlığa meyleden mavi renkte görünen bir dudak ve bir dişeti]. (TA.) ― -b5- **لَيْلٌ أَدْعَجُ** (mecaz:) [siyah, yahut şiddetli siyah, bir gece;] karanlık, siyah bir gece. (A, * TA.) ― -b6- **الدَّعْجَآءُ** (mecaz:) [**مُحَاق** diye adlandırılan üç gecenin] ilki; yani (S, K, TA) yirmi sekizinci gece: (S, A, K:) ikincisine **السَّرَارُ** denir; ve üçüncüsüne, **الفَلْتَةُ**. (S.)

مَدْعُوجٌ
**مَدْعُوجٌ** مدعوج Delilik, yahut şeytan çarpması ile etkilenmiş. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَعِجَ
دَعِجَ A ( n. ac. دَعَج 4 ),
a.  Was large & black ( eye ).

دُعْجَة
دُعْجَة 3t ,  دَعَج 4 ,
a.  Largeness & blackness of the eyes.

أَدْعَجُ
أَدْعَجُ 14 ( pl. دُعْج 3 ),
a.  Black.

دَعْجَآءُ
دَعْجَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَدْعَجُ 14 .

b.  Insanity.

دَعْد
دَعْد
a.  Daad ( a proper fem. name ).

##### Türkçe

دَعِجَ
**دَعِجَ** A (mast. is. **دَعَج** 4),
a. (göz) büyük ve siyah oldu.

دُعْجَة
**دُعْجَة** 3t, **دَعَج** 4,
a. gözlerin büyüklüğü ve siyahlığı.

أَدْعَجُ
**أَدْعَجُ** 14 (çoğ. **دُعْج** 3),
a. siyah.

دَعْجَآءُ
**دَعْجَآءُ** 42,
a. **أَدْعَجُ** 14’ün müennesi.

b. delilik.

دَعْد
**دَعْد**
a. **الضاد** (özel bir müennes isim).
