# دعج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دعج

باب العين والجيم مع الدال
عجد ، جدع ، جعد ، دعج : مستعملات .
عجد : قال الليث : العُجْد : الزَّبيب . قال : وهو حبّ العنب أيضاً ، ويقال بل ثمرةٌ غير الزبيب شبيهةٌ به ، ويقال بل هو العُنْجُد .
ثعلب عن ابن الأعرابي عن المفضَّل ، وعمرو عن أبيه قال : العُنْجُد : عَجْم الزبيب . قال : وحاكم أعرابي رجلاً إلى القاضي فقال : بعتُ منه عُنْجُداً مُذْجَهْرٌ فغاب عنّي . قال ابن الأعرابي : الجَهْر : قطعة من الدهر .
وقال ابن دريد : العُنجدُ : رديء الزبيب ، ويقال عَنْجَد ، ويقال بل هو حبُّ الزبيب .
وقال الأصمعي : العَجَد : الغِربان ، واحدته عَجَدة . وقال الهذلي يصف خيلاً :
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ
جدع : أبو عبيد عن أبي زيد : جدعت الرجلَ أجدعُه جدعاً ، إذا سجنته ، فهو مجدوع . قال شمر : المحفوظ جَذَعت الرجل بالذال بمعنى حبست . وأنشد :
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
قال : وقال ابن الأعرابيّ : جَذع الرجلُ عياله ، إذا حَبَس عنهم الخير وقال أبو الهيثم : الذي عندنا في ذلك أنّ الجَدْع والجَذْع بمعنًى واحد ، وهو حَبْس من تحبسه على سوء ولايةٍ وعلى الإذالة منك له قال : والدليل على ذلك قول أوس :
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
قال : وهو من قولك جَدَعته فجدِع ، كما تقول ضَربَ الصَّقيعُ النباتَ فضَرِبَ ، وكذلك صَقِع ، وعَقَرته فعَقِر أي سقط ، وقَرَحته فقَرِح .
أبو عبيد عن الكسائيّ : الجدِع : السيّء الغذاء . وقد أجدعته أمُّه . وقال الأصمعيّ : الجَدَاعُ : السَّنَة التي تُذهب كلَّ شيءٍ . وأنشد :
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
ويقال جدَّع القحط النباتَ ، إذا لم يَزْكُ لانقطاع الغيث عنه وقال ابن مُقْبِل :
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
أبو عبيد عن أبي زيد : جادعت الرجل مُجادَعةً ، وهي المشاتَمة . والمشارَّةُ نحوها .
وقال الليث : الجَدْع : قطع الأنف والأذن والشَّفَة ، تقول جدعته جدعاً فأنا جادع . وإذا لزِمه النعت قلت أجْدَعُ ، وقد جَدِعَ جَدَعاً . قال : والجَدَعة : موضع الجَدْع من المجدوع .
دعج : قال الليث : الدَّعَج : شدّة سواد ( سوادِ ) العين وشدة بياض بيَاضها ؛ عينٌ دعجاء ، وامرأةٌ دَعْجاء ، ورجلٌ أدعج بيِّن الدَّعَج . وقال العجاج يصف انفلاق الصبح :
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
قال : جعل الليل أدعج لشدَّة سواده مع شدّة بياض الصبح .
قلت : وقد قال غير الليث : الدُّعجة والدَّعَج سوادٌ عامٌّ في كلِّ شيء . يقال رجل أدعج اللون ، وتيسٌ أدعج القرنين والعينين . وقال ذو الرمة يصف ثوراً وحشياً وقرنيه :
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
فجعلَ القَرْنَ أدعجَ كما ترى .
قلت : ورأيت في البادية غليِّماً أسود كأنّه حُمَمةٌ ، وكان يسمَّى نُصَيراً ويلقَّب دُعيجاً ، لشدّة سواده .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعيّ عن الدَّعَج والدُّعجة فقال : الدَّعَج : شدّة السواد ، ليلٌ أدعج وعين دعجاء بيِّنة الدعَج والدُّعْجة في الليل : شدةُ سواده .
قلت : وهذا هو الصواب ، والذي قاله الليث في الدَّعج إنّه شدّة سواد سوادِ العين مع شدة بياض بياضها ، خطأٌ ما قاله أحدٌ غيره .
وأمّا قول العجاج :
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
فإنه أراد بالأدعج الليلَ المظلم الأسود .
جعد : قال الليث : الجَعْدة : حشيشة تنبُتُ على شاطىء الأنهار خضراء ، لها رَعْثة كرعثة الديك طيِّبة الريح تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء ؛ وهي من البقول .
قلت : الجعدة بقلة بِرّيّة لا تنبت على شطوط الأنهار ، وليس لها رَعْثة .
وقال النضر بن شُميل : الجَعْدة : شجرة طيّبة الريح خضراء ، لها قُضُب في أطرافها ثمر أبيض ، يُحشَى بها الوسائد لطيب ريحها ، إلى المرارة ما هي ، وهي جهيدةٌ يصلُح عليها المال ، واحدتها وجَماعتها جَعدة .
وأجاد النضر في صفة الجعدة .
وقال النضر أيضاً : الجعاديد والصعارير أوّل ما ينفتح الإحليل باللبأ ، فيخرج شيءٌ أصفر غليظ يابس ، وفيه رخاوة وبلل كأنّه جُبْن ، فيندُصُ من الطُّبْي مُصَعْرَراً ، أي يخرج مدحرجاً .
ونحو ذلك قال أبو حاتم في الصَّعارير والجعاديد . وقال : يخرج اللبأ أولَ ما يخرج مصمِّغاً . وقال في كتابه في ( الأضداد ) : قال الأصمعي : زعموا أن الجعدَ السّخيُّ . قال : ولا أعرف ذلك ، والجعد : البخيل ، وهو معروف . قال : وقال كثيِّر في السخيّ كما زعموا يمدح بعض الخلفاء :
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
قلت : وفي أشعار الأنصار ذِكرُ الجعدِ وُضِعَ موضعَ المدح ، أبياتٌ كثيرة ، وهم من أكثر الشعراء مدحاً بالجعد .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الجَعْد من الرجال : المجتمع بعضه إلى بعض . والسَّبِط : الذي ليس بمجتمع . وأنشد :
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
وأنشد أبو عبيد :
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
قلت : وإذا كان الرجل مداخَلاً مُدمَج الخلْقِ معصوباً فهو أشدُّ لأسْرِه ، وأخفُّ له إلى منازلة الأقران ، فإذا اضطرب خَلْقُه وأفرط في طوله فهو إلى الاسترخاء ما هو . والجَعْدُ إذا ذُهب به مذهبَ المدح فله معنيان مستحبان : أحدهما أن يكون معصوب الجوارح شديدَ الأسر غير مُسترخٍ ولا مضطرب . والثاني أن يكون شعره جعداً غير سَبِط ؛ لأنَّ سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس ، وجُعودةَ الشعر هي الغالبة على شُعور العرب . فإذا مُدِح الرجل بالجعد لم يَخرُج من هذين المعنَيين . وأما الجعد المذموم فله أيضاً معنيان كلاهما منفيٌّ عمَّن يُمدح : أحدهما أن يقالُ رجلٌ جَعْدٌ ، إذا كان قصيراً متردّد الخلف . والثاني أن يقال رجلٌ جعدٌ ، إذا كان بخيلاً لئيماً لا يَبِضُّ حَجَرُه . وإذا قالوا رجل جَعْد اليدين ، وجعد الأنامل ، لم يكن إلاّ ذمّاً محضاً .
والجُعودة في الخدَّين : ضدُّ الأَسالة ، وهو ذَمٌّ أيضاً . والجعودة ضدُّ السُّبوطة مدحٌ ، إلاّ أن يكون قَطَطاً مُفلفَلاً كشعر الزنج والنُّوبة ، فهو حينئذٍ ذم . وقال الراجز :
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
وثرًى جَعْد ، إذا ابتلّ فتعقَّد . وزَبَدٌ جَعد : مجتمع . ومنه قول ذي الرمة :
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
والعرب تسمِّي الذِّئب أبا جَعدة ، ومنه قول عَبيد بن الأبرص :
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
قال أبو عبيد : يقول : الذئب وإن كنّي أبا جعدة ونُوِّه بهذه الكنية فإنَّ فعلَه غير حَسَن ، وكذلك الطِّلاءُ وإن كان خائراً فإنّ فعلَه فِعلُ الخمر لإسكاره شاربَه . كلامٌ هذا معناه .

### Türkçe

باب العين والجيم مع الدال
**عجد** ، **جدع** ، **جعد** ، **دعج** : kullanımdadırlar.

**عجد** : el-Leys dedi: **العُجْد**: kuru üzüm. Dedi: ve o, üzüm tanesi de olur; ve denilir: bilakis kuru üzümden başka, ona benzeyen bir meyvedir; ve denilir: bilakis o **العُنْجُد**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, o da el-Mufaḍḍal’dan; ve ‘Amr, babasından rivayet etti, dedi: **العُنْجُد**: kuru üzümün çekirdeği. Dedi: ve bir bedevî bir adamı kadıya muhakeme etti de dedi: “Ona **عُنْجُداً** **مُذْجَهْرٌ** sattım da benden kayboldu.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَهْر**: dehrden bir parça.
İbn Düreyd dedi: **العُنجدُ**: kuru üzümün kötüsü; ve denilir: **عَنْجَد**; ve denilir: bilakis o, kuru üzüm tanesidir.
el-Asma‘î dedi: **العَجَد**: kargalar; tekili **عَجَدة**’dir. el-Hüzelî atları vasfederek dedi:
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ

**جدع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Adamı **جدعتُه** **أجدعُه** **جدعاً**,” yani onu hapsettiğim zaman; o da **مجدوع**’dur. Şemmer dedi: mahfuz olan, **جَذَعت** (ذ ile) “hapsettim” manasıyladır. Ve inşad etti:
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: “Adam **جَذع** etti ailesini,” yani onlardan hayrı hapsetti. Ebû’l-Heysem dedi: bizde bunun hakkında olan şudur ki: **الجَدْع** ve **الجَذْع** tek bir manadadır; o da, hapsettiğin kimseyi kötü bir idare üzere ve senden ona karşı **الإذالة** üzere hapsetmendir. Dedi: bunun delili Evs’in sözüdür:
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
Dedi: bu, “onu **جَدَعته** de o **جدِع** oldu” sözündendir; tıpkı “kırağı bitkiyi vurdu da o **ضَرِبَ** oldu” dediğin gibi; ve bunun gibi **صَقِع**; ve “onu **عَقَرته** de o **عَقِر** oldu,” yani düştü; ve “onu **قَرَحته** de o **قَرِح** oldu.”
Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **الجدِع**: gıdası kötü olan. Anası onu **أجدعته**. el-Asma‘î dedi: **الجَدَاعُ**: her şeyi götüren yıl. Ve inşad etti:
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
Ve denilir: kıtlık bitkiyi **جدَّع** etti; yani yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. İbn Muḳbil dedi:
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamla **جادعتُ** onu **مُجادَعةً**; o, sövüşmedir. **المشارَّةُ** da onun gibidir.
el-Leys dedi: **الجَدْع**: burun, kulak ve dudağı kesmektir; “onu **جدعته** **جدعاً**,” dersin; ben **جادع**’ım. Sıfat ona lâzım olunca **أجْدَعُ** dersin; ve o **جَدِعَ** **جَدَعاً**. Dedi: **الجَدَعة**: **المجدوع**’dan **الجَدْع** yeridir.

**دعج** : el-Leys dedi: **الدَّعَج**: gözün siyahlığının şiddeti ve beyazlığının şiddeti; **عينٌ دعجاء**; ve **امرأةٌ دَعْجاء**; ve **رجلٌ أدعج**: **الدَّعَج**’ı açık olan. el-‘Accâc, sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
Dedi: gecenin siyahlığının şiddeti ile sabahın beyazlığının şiddeti sebebiyle geceyi **أدعج** kıldı.
Dedim: el-Leys’ten başkası dedi ki: **الدُّعجة** ve **الدَّعَج** her şeyde genel bir siyahlıktır. “Renkçe **أدعج** bir adam,” denilir; ve “boynuzlar ve gözlerce **أدعج** bir teke.” Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü ve boynuzlarını vasfederek dedi:
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
Böylece boynuzu, gördüğün gibi, **أدعج** kıldı.
Dedim: ve çölde, sanki bir kor gibi siyah bir oğlancık gördüm; ona **نُصَيراً** denilirdi ve şiddetli siyahlığı sebebiyle **دُعيجاً** lakaplanırdı.
Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î’ye **الدَّعَج** ve **الدُّعجة** hakkında sordum da dedi: **الدَّعَج**: siyahlığın şiddetidir; **ليلٌ أدعج** ve **عين دعجاء**: **الدعَج**’ı açık olan; ve gecede **الدُّعْجة**: siyahlığının şiddetidir.
Dedim: doğru olan budur; el-Leys’in **الدَّعج** hakkında “gözün siyahlığının şiddeti ile beyazlığının şiddetidir” demesi, ondan başkasının söylemediği bir hatadır.
el-‘Accâc’ın sözüne gelince:
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
Şüphesiz o, **أدعج** ile karanlık siyah geceyi kastetti.

**جعد** : el-Leys dedi: **الجَعْدة**: nehir kıyısında yeşil biten bir ottur; horozun ibiği gibi bir **رَعْثة**’si vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, sebzelerdendir.
Dedim: **الجعدة** yabani bir ottur; nehir kıyılarında bitmez; ve onun **رَعْثة**’si yoktur.
en-Naḍr b. Şümeyl dedi: **الجَعْدة**: güzel kokulu yeşil bir ağaçtır; uçlarında dallar vardır; beyaz meyvesi vardır; güzel kokusu için onunla yastıklar doldurulur; acılığa meyyaldir; üzerinde mal (hayvan) ıslah olur; tekili ve çoğulu **جَعدة**’dir.
en-Naḍr, **الجعدة**’nin vasfında isabet etti.
en-Naḍr ayrıca dedi: **الجعاديد** ve **الصعارير**: meme başı ağız sütüyle ilk açıldığı zamandır; böylece sarı, kalın, kuru bir şey çıkar; onda gevşeklik ve ıslaklık vardır; sanki peynir gibidir; böylece **الطُّبْي**’den **مُصَعْرَراً** sızar; yani yuvarlanarak çıkar.
Ebû Hâtim, **الصَّعارير** ve **الجعاديد** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve dedi: ağız sütü ilk çıktığında yapışkan sakız gibi çıkar. Ve ( **الأضداد** ) kitabında dedi ki: el-Asma‘î dedi: “Zannettiler ki **الجعد** cömerttir.” Dedi: bunu bilmem; **الجعد** cimridir; ve o bilinir. Dedi: ve Kesîr, zannettikleri üzere cömert hakkında, bazı halifeleri överek dedi:
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
Dedim: Ensâr’ın şiirlerinde **الجعد**’ın zikri vardır; övgü yerine konulmuştur; çok beyitlerdir; ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır.
el-Münzirî bana, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki dedi: erkeklerden **الجَعْد**: bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve **السَّبِط**: toplanmış olmayan kimsedir. Ve inşad etti:
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
Ebû ‘Ubeyd inşad etti:
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
Dedim: adam iç içe girmiş, derli toplu yaratılışlı, sinirli olursa, bağlanmasına daha şiddetlidir ve akranlarla çarpışmaya daha hafiftir; yaratılışı çalkantılı olup boyunda aşırı olursa, gevşekliğe meyyaldir. **الجَعْد** övgü yolu üzere götürülürse, onun iki sevimli manası vardır: birincisi, uzuvları sinirli, bağlanması güçlü, gevşek olmayan ve çalkantılı olmayan olmasıdır. İkincisi, saçının **جعداً** olup **سَبِط** olmamasıdır; çünkü saçın **سبوطة**’sı Rum ve Fars’tan olan Acemlerin saçlarında galip olandır; saçın **جُعودة**’si Arapların saçlarında galip olandır. Böylece adam **الجعد** ile övülünce bu iki manadan çıkmaz. Kınanan **الجعد**’a gelince, onun da iki manası vardır; ikisi de övülen kimseden nefyedilmiştir: birincisi, “adam **جَعْدٌ**,” denilmesidir; kısa ve arka tarafı sallantılı olduğu zaman. İkincisi, “adam **جعدٌ**,” denilmesidir; cimri, alçak olup taşı (eli) parlamadığı zaman. “Adam **جَعْد اليدين** ve **جعد الأنامل**,” dedikleri zaman, sırf kınama olur.
Yanlarda **الجُعودة**: **الأَسالة**’nin zıddıdır; o da kınamadır. **الجعودة** **السُّبوطة**’nın zıddı olarak övgüdür; ancak zenc ve Nûbe saçları gibi çok kıvırcık, çok bükümlü **قَطَطاً مُفلفَلاً** olursa; o vakit kınamadır. Râciz dedi:
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
Ve **ثرًى جَعْد**: ıslandığı zaman düğümlenirse. Ve **زَبَدٌ جَعد**: toplanmış. Zü’r-Rumme’nin sözü bundandır:
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
Araplar kurda **أبا جَعدة** adını verir; ‘Ubeyd b. el-Ebras’ın sözü bundandır:
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
Ebû ‘Ubeyd dedi: yani der ki: kurt, **أبا جعدة** diye künyelense ve bu künye ile şöhretlendirilse de, fiili güzel değildir; bunun gibi **الطِّلاءُ** her ne kadar zayıf olsa da, içene sarhoşluk vermesi sebebiyle fiili şarabın fiilidir. Bu, manası böyle olan bir sözdür.
