# دعس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دعس

الدعس، كالمنع: حشو الوعاء، وقد دعسه: حشاه. والدعس: شدة الوطء يقال: دعست الإبل الطريق تدعسه دعسا، إذا وطئته وطأ شديدا. والدعس، كالدحس في السلخ، أي سلخ الشاة، ففيه ثلاث لغات، بالحاء والخاء والعين. والدعس: الأثر، وقيل: هو الأثر الحديث البين، قال ابن مقبل:
  ومنهل دعس آثار المطي به                      تلقي المخارم عرنينا فعرنينا

  والدعس: الطعن بالرمح، كالتدعيس. يقال: دعسه بالرمح يدعسه دعسا، ودعسه: طعنه. وطريق دعس: كثير الآثار، وذلك إذا دعسته القوائم ووطئته. والدعس، بالكسر: القطن، عن ابن عباد. وقال بعضهم: لغة في الدعص. والمدعاس: فرس الأقرع بن حابس التميمي، رضي الله تعالى عنه، هكذا في التكملة. وفي اللسان: الأقرع بن سفيان. وفيه يقول الفرزدق:
  يعدى علالات العـبـاية إذ دنـا                      له فارس المدعاس غير المعمر والمدعاس: الرمح الغليظ الشديد الذي لا ينثني. والمدعاس: الطريق لينته المارة. قال رؤبة بن العجاج:
  في رسم آثار ومدعاس دعـق                      يردن تحت الأثل سياح الدسق أي ممر هذه الحمير في رسم قد أثرت فيه حوافرها، كالمدعس، كمنبر، وهو الرمح، يدعس به، أي يطعن. وقال أبو عبيد: المداعس من الرماح: الصم. والمدعس أيضا: الطعان بالمدعس أنشد ابن دريد:
  لتجدني بـالأمـير بـرا                      وبالقناة مدعسا مكـرا
  إذا غطيف السلمي فرا وسيذكر في الصاد، وهو الأعرف. قال سيبويه: وكذلك الأنثى بغير هاء، ولا يجمع بالواو والنون؛ لأن الهاء لا تدخل مؤنثة. والمدعس، كمقعد: المطمع. والمدعس: الجماع، وهو من الكنايات: يقال: دعس فلان جاريته دعسا، إذا نكحها. والمدعس، كمدخر: مختبز القوم في البادية ومشتواهم. وحيث توضع الملة ويشوى اللحم، وهو مفتعل من الدعس، وهو الحشو. قاله أبو عبيد. قال أبو ذؤيب الهذلي:
  ومدعس فيه الأنيض اختفيتـه                      بجرداء ينتاب الثميل حمارها يقول: رب مختبز جعلت فيه اللحم ثم استخرجته قبل أن ينضج، للعجلة والخوف؛ لأنه في سفر. وفي التهذيب: والمدعس: مختبز المليل. ومنه قول الهذلي وفيه:
  بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها أراد: لا يثبت الغراب عليها لملاستها. أراد الصحراء. قلت: والذي قرأت في ديوان هذيل ما سقته أولا. قال السكري: الأنيض: لحم لم يبلغ النضج. اختفيته: استخرجته. بجرداء من الأرض. والثميل: بقية ماء، هذا الحمار يأتيه، فخبرك أنها أرض ليس فيها إلا الوحش.
 وفي الحديث: فإذا دنا العدو كانت المداعسة بالرماح حتى تقصد، أي المطاعنة، ومنه رجل مداعس، أي مطاعن. قال:
  إذا هاب أقوام تقحمت غمرة                      يهاب حمياه الألد المداعس وفي النوادر: رجل دعوس عطوس قدوس دقوس، أي مقدام في الغمرات والحروب. وحرفه الصاغاني فقال: في العمل. بدل الغمرات. ومما يستدرك عليه: رجل دعيس، كسكيت، أي مدعس. وأرض دعسة ومدعوسة: سهلة، أو قد دعستها القوائم وكثرت فيها الآثار. ويقال: المدعوس من الأرضين: الذي قد كثر فيه الناس، ورعاه المال حتى أفسده، وكثرت فيه أوراثه وأبواله، وهم يكرهونه إلا أن يجمعهم أثر سحابة لا يجدون منها بدا. وأدعسه الحر: قتله. وقال أبو سعيد: لحم مدعس، إذا كبسته بالنار حيث يشتوون. والفقيه أبو بكر بن دعاس، كشداد: أحد الأمراء بزبيد، وإليه نسبت المدرسة بها.

### Türkçe

**الدعس**; **المنع** gibi: kabın içini doldurma; ve “onu **دعسه**”: onu doldurdu.

Ve **الدعس**: basmanın şiddeti; denir ki: “Develer yolu **دعست**; onu **تدعسه دعسا**”, onu şiddetli bir basışla bastıkları zaman.

Ve **الدعس**, deriyi yüzmede **الدحس** gibidir; yani koyunu yüzmek; onda üç lugat vardır: **الحاء** ile, **الخاء** ile ve **العين** ile.

Ve **الدعس**: izdir; ve denildi ki: o, yeni, açık seçik izdir. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve bir su başı; bineklerin izleri onda **دعس**;                      burun buruna, burun buruna burunları karşılar

Ve **الدعس**: mızrakla saplamadır; **التدعيس** gibi. Denir ki: “Ona mızrakla **دعسه**; onu **يدعسه دعسا**”; ve “onu **دعسه**”: onu sapladı.

Ve **طريق دعس**: izleri çok olan (yol); bu, ayaklar onu **دعسته** ve onu bastığı zaman olur.

Ve **الدعس**, kesre ile: pamuktur; İbn Abbâd’dan. Bazıları dedi ki: **الدعص**’ta bir lugattır.

Ve **المدعاس**: Temîmî el-Akra‘ b. Hâbis’in atıdır, Allah Teâlâ ondan razı olsun; tekmile’de böyle. Lisân’da: el-Akra‘ b. Sufyân. Ferazdak onun hakkında der ki:
  Yaklaştığında abâyenin üst katlarını koşturur                      onun için, yaşlandırılmamış **المدعاس**’ın süvarisi

Ve **المدعاس**: bükülmeyen kalın, sert mızraktır.

Ve **المدعاس**: gelip geçenlerin çiğnediği yol. Ru’be b. el-Accâc dedi ki:
  İzlerin resminde ve **مدعاس**’ta **دعـق**                      **الدسق**’un seyyahları **الأثل**’in altına varırlar

Yani: bu eşeklerin geçidi, toynaklarının onda iz bıraktığı bir resimde, **المدعس** gibi; **منبر** gibi; ve o, mızraktır; onunla **يدعس** edilir; yani saplanır.

Ebû Ubeyd dedi ki: mızraklardan **المداعس**: katı olanlardır.

Ve **المدعس** ayrıca: **المدعس** ile çokça saplama; İbn Düreyd şu beyti okuttu:
  Beni emîre karşı iyi bulacaksın                      ve mızrakla **مدعسا**; hilekâr
  Eğer Sulemî Ğutayf kaçarsa

Ve sâd’da zikredilecektir; o daha bilinenidir. Sîbeveyh dedi ki: dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; ve **الواو** ve **النون** ile cem‘ edilmez; çünkü **الهاء** müennes olarak girmez.

Ve **المدعس**, **مقعد** gibi: tamah edilen şeydir.

Ve **المدعس**: cimadır; ve o, kinayelerdendir: denir ki: “Falan, cariyesini **دعس** etti **دعسا**”, onu nikâhladığı zaman.

Ve **المدعس**, **مدخر** gibi: kavmin bedevîdeki ekmek pişirme yeri ve kışlağıdır. Ve **الملة**’nin konulduğu ve etin kızartıldığı yer; ve o, **الدعس**’tan türetilmiş (müfte‘al)dir; o da doldurmadır. Bunu Ebû Ubeyd söyledi.

Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
  Ve içinde yarı pişmiş et bulunan bir **مدعس**; onu çıkardım                      çıplak bir yerde; onun eşeği **الثميل**’e gidip gelir

Diyor ki: nice ekmek pişirme yeri (vardır ki) onda eti koydum, sonra acele ve korkudan, pişmeden önce onu çıkardım; çünkü o, yolculuktadır.

Tehzîb’de: ve **المدعس**: **المليل**’in ekmek pişirme yeridir. Ondan Hüzelî’nin sözü; onda:
  Kargası sendeleyip düşer; **الوكف** gibi çıplak bir yerde

Murad etti: pürüzsüzlüğünden ötürü karga onun üzerinde durmaz. Çölü murad etti.

Dedim ki: Hüzeyl divanında okuduğum, önce sevk ettiğimdir.

Sükkerî dedi ki: **الأنيض**: pişmeye ulaşmamış ettir. “**اختفيته**”: onu çıkardım. “**بجرداء**”: yerden çıplak bir (yer). Ve **الثميل**: su artığıdır; bu eşek ona gelir; böylece sana haber verir ki o, içinde vahşî hayvandan başka bir şey olmayan bir arazidir.

Hadiste: “Düşman yaklaştığında **المداعسة** mızraklarla olurdu, ta ki **تقصد** edilinceye kadar”; yani karşılıklı mızraklaşma. Ondan: **رجل مداعس**; yani mızraklaşan.

Şöyle dedi:
  Kavimler korktuğunda ben bir girdaba daldım                      onun koruması, inatçı **المداعس**’ı korkutur

Ve **النوادر**’de: **رجل دعوس عطوس قدوس دقوس**; yani girdaplarda ve savaşlarda atılgan. Sâğânî onun harfini tashih etti de dedi ki: “**في العمل**”, “**الغمرات**” yerine.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجل دعيس**, **سكيت** gibi; yani **مدعس**.

Ve **أرض دعسة** ve **مدعوسة**: yumuşaktır; yahut ayaklar onu **دعست** ve onda izler çoğaldı.

Ve denir ki: yerlerden **المدعوس**: içinde insanlar çoğalmış olan; ve mal onu otlatmış da onu bozmuş; ve onda dışkıları ve idrarları çoğalmış; ve onlar onu kerih görürler; ancak bir bulutun izi onları bir araya getirirse, ondan kaçınacakları bir yol bulamazlar.

Ve “Sıcağı onu **أدعسه** etti”: onu öldürdü.

Ebû Sa‘îd dedi ki: **لحم مدعس**: onu ateşle bastırdığın zaman; kışladıkları yerde.

Ve fakih Ebû Bekir b. **دعاس**, **شداد** gibi: Zebîd’de emîrlerden biridir; ve oradaki medrese ona nispet edildi.
