# دعص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دعص

الدعص، بالكسر، عليه اقتصر الجوهري، وزاد الليث والدعصة، بهاء، قال فمن أنثه أراد الرملة، ومن ذكره أراد الكثيب: قطعة من الرمل مستديرة، كما في الصحاح، أو الكثيب منه المجتمع، أو الكثيب الصغير، نقلهما الصاغاني في العباب، ج: دعص، كعنب، عن الصاغاني، وأدعاص، ودعصة، كعنبة. وقيل: الدعص: قور من الرمل مجتمع، وهو أقل من الحقف، والطائفة منه دعصة، قال:
  خلقت غير خلقة النسوان
  إن قمت فالأعلى قضيب بان
  وإن توليت فدعصتان
  وكل إد تفعل العينان ودعصه بالرمح دعصا: طعنه به، وقال ابن عباد: قتله، كأدعصه، قال ابن فارس: كأنه أنضجه فقتله. ودعص برجله ودحص، ومحص، وقعص، إذا ارتكض. والدعصاء: الأرض السهلة تحمى عليها الشمس، فتكون رمضاؤها أشد حرا من غيرها، وقال ابن دريد: وربما تمثل الجرمى أو النهدي بهذا البيت:
  والمستجير بعمرو عند كربتـه                      كالمستجير من الرمضاء بالنار

  فيقول من الدعصاء بالنار، قال هكذا لغتهم. والمدعص، كمخرج: من اشتد عليه حر الرمضاء فهلك أو تفسخ قدماه منه، ومن السائمة والوحوش كذلك. وفي الصحاح: أدعصه الحر إدعاصا: قتله، كما يقال: أهرأه البرد، عن أبي زيد. ويقال: أخذته مداعصة ومداعضة، ومقاعصة ومرافصة، ومحايصة، ومتايسة: أي معازة. وقال الليث المندعص: الميت إذا تفسخ، هكذا في سائر الأصول الموجودة، ومثله نص العباب، ونص العين: الشيء الميت، وفي بعض النسخ المنبت، شبه بالدعص لورمه أو ضعفه. وقال ابن دريد تدعص اللحم: تهرأ فسادا. قال الصاغاني: والتركيب يدل على دشقة ولين. ومما يستدرك عليه: رماه فأدعصه، كأقعصه. والمداعص: الرماح. ورجل مدعص بالرمح: طعان، قال:
  لتجدني بالأمير برا وبالقناة مدعصا مكرا وقال جؤية بن عائذ النصري:
  وفلق هتوف كلما شاء راعهـا                      بزرق المنايا المدعصات زجوم وأدعصه الموت: ناجزه، عن الصاغاني.

### Türkçe

**الدعص**; kesre ile; onun üzerine el-Cevherî iktisar etti; el-Leys ise **الدعصة**’yı da (هاء ile) artırdı; dedi ki: kim onu müennes yaparsa kumluğu kastetmiştir; kim onu müzekker yaparsa kum tepesini kastetmiştir: yuvarlak bir kum parçası; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut ondan toplanmış olan kum tepesi; yahut küçük kum tepesi; ikisini de es-Sâğânî **العباب**’da nakletti. Çoğulu: **دعص** ( **عنب** gibi), es-Sâğânî’den; ve **أدعاص**; ve **دعصة** ( **عنبة** gibi). Ve denildi ki: **الدعص**: toplanmış kumdan bir **قور**’dur; o, **الحقف**’ten daha azdır; ondan bir taife ise **دعصة**’dır. Dedi ki:
  “Kadınların yaratılışı gibi yaratılmadım;
  Eğer kalkarsam, üst taraf bir muz ağacı dalıdır;
  Ve eğer arkamı dönersem, iki **دعصتان**;
  Ve her **إد**’i iki göz yapar.”

Ve **دعصه** mızrakla **دعصا**: onu onunla dürttü; İbn Abbâd dedi ki: onu öldürdü; **أدعصه** gibi. İbn Fâris dedi ki: sanki onu olgunlaştırdı da öldürdü. Ve **دعص** ayağıyla, ve **دحص**, ve **محص**, ve **وقعص**; tekmelediği zaman.

Ve **الدعصاء**: güneşin üzerinde kızdırdığı düz yer; böylece onun **رمضاء**’sı başkasından daha şiddetli sıcak olur. İbn Düreyd dedi ki: belki el-Cermî yahut en-Nehdî bu beyitle temsil ederdi:
  “Sıkıntısında Amr’a sığınan,
  **الرمضاء**’dan ateşe sığınan gibidir.”

Sonra “**الدعصاء**’dan ateşe” der; dedi ki: onların dili böyledir.

Ve **المدعص** ( **مخرج** gibi): **الرمضاء**’nın sıcağı kendisine şiddetli gelip de helâk olan, yahut ondan ayakları parçalanan; ve otlayan hayvanlardan ve yaban hayvanlarından da böyledir. Ve **الصحاح**’ta: sıcak onu **إدعاصا** **أدعصه**: onu öldürdü; tıpkı “soğuk onu **أهرأه**” denildiği gibi; Ebû Zeyd’den.

Ve denilir: onu **مداعصة** ve **مداعضة** aldı; ve **مقاعصة** ve **مرافصة**; ve **محايصة**; ve **متايسة**: yani **معازة**.

El-Leys dedi: **المندعص**: parçalanıp dağıldığı zaman ölü; mevcut bütün asıllarda böyledir; ve **العباب**’ın nassı da böyledir; ve **العين**’in nassı: ölü şey. Bazı nüshalarda **المنبت**: şişmesi yahut zayıflığı sebebiyle **الدعص**’a benzetildi.

İbn Düreyd dedi: **تدعص** et: et bozulma ile parçalanıp dağıldı. Es-Sâğânî dedi: ve terkib, gevşeklik ve yumuşaklığa delâlet eder.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: onu attı da **أدعصه**; **أقعصه** gibi. Ve **المداعص**: mızraklar. Ve mızrakla **مدعص** bir adam: çok saplayan; dedi ki:
  “Emîre karşı iyilikle, ve mızrakla **مدعصا** hilekâr olarak beni bulacaksın.”

Ve Cüey’e b. Âiz en-Nasrî dedi ki:
  “Her ne zaman isterse onu korkutan, gürültülü her birini yarıp geçer;
  **المدعصات** **زجوم** olan ölümlerin mavi mızraklarıyla.”

Ve ölüm onu **أدعصه**: ona ansızın yetişti; es-Sâğânî’den.
