# دعع (د-ع-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

De’, kovmak demektir

- Harfler: د - ع - ع
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَعًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%B9%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعْلًا | İtmek | 1 | 1 | [52:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/ayet/52:13.md) |
| [يَدُعُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D8%B9%D9%8F%D9%91.md) | يَفْعَلُ | İter | 1 | 1 | [107:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/ayet/107:2.md) |
| [يُدَعُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | İtilirler | 1 | 1 | [52:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/ayet/52:13.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
2. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
3. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دعع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md), [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı sertlik, kabalık ve şiddetle göğsünden veya ensesinden itmek, kakmak ve horlayarak uzaklaştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıfı hak ve himaye dairesinden şiddetle kovma ile inkârcının cehenneme cebren ve hakaretle itilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Merhamet ve adalet bağının koparılması sonucu zayıfın dışlanması ve bunun ontolojik karşılığı olarak ilahi rahmetten cebrî sürgün |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «itmek» veya «fiziksel temas» sayıp ardındaki kibir, istihkar ve hukuki mahrum bırakma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دع | Bir şeye doğru yönelmek, bir nesneyi veya kişiyi ses veya hareketle bir tarafa sevk etmek; [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) kökünde sesle kendine doğru çağırma ve yöneltme | ع | Ses organının derinlik noktası olan ع harfinin katlanmasıyla (دعع), çağırma ve çekme hareketi sert bir fiziksel basınca, şiddetle geriye itmeye, kabalıkla savurmaya ve dışlamaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir eşiğin aşılması, bir alandan dışarıya çıkarılma veya geçiş sınırının zorlanması hareketini başlatır. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Farkında olma, hedefe kilitlenme ve iradi bir kaynağın doğrudan varlığa temas etmesini ifade eder. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İkinci temas ile hareketin şiddeti ve sürekliliği artar; gözetilerek ve hedef alınarak yapılan baskı pekişir. |
| دعع | Eşikten dışarıya doğru sürekli ve baskıcı itiş | Korunaklı kapıdan veya himaye alanından bir kimseyi hedef alarak, göz göre göre ve şiddetle dışarı savurma hareketini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi kaba bir kuvvetle, göğsünden iterek veya ensesine vurup hırpalayarak sürmek ve bulunduğu yerden uzaklaştırmak; kaba itiş (دَفْع بجَفْوة وعُنْف). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi tasvirlerinde kökün türevi olan sert ve sulu çöl bitkisi (دَعادِع) ile anılan kullanımda rastlanır: رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ / ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما |
| Erken Arapça kullanım | Mücâhid, Tûr [52:13](https://lisan.digital/tr/ayet/52:13.md) ayetindeki kökü enseden sertçe itilip kakılma (دَفْر في أَقْفِيَتِهم) olarak açıklamış; erken hadis rivayetlerinde zalimlerin ateşe şiddetle tıkılması (اللهم دُعَّها إِلى النار دَعًّا) ibaresiyle yer almıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde دع veya دعع kökü, fiziksel olarak bir nesneyi kaba kuvvetle yerinden oynatma, sarsma ve ezme hareketleriyle akrabadır. Arapçada ikizleşen son kök harfi (ع), eylemin bir defalık hafif bir itme değil, muhatabı sarsan, hırpalayan ve küçük düşüren bir şiddetle gerçekleştirildiğini gösterir. İbranicede yer alan ve ezmek, çiğnemek, paralamak anlamlarına gelen d-k-k veya d-k-h kökleriyle semantik bir yakınlık taşır; ancak Arapçada kök özellikle «itme, kakma, hor görerek kovma» anlamında özelleşmiştir. Kökün çöl florasında ezilmeye dirençli veya sert yapraklı bitki isimlerinde (دُعاعة) yaşaması da bu somut baskı ve sertlik matrisini destekler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دعع / [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) | Birincil sesleniş ve sevk etme çekirdeği olan دع kökünden, fiziksel şiddet ve tahkir bildiren mükerrer دعع yapısına daralma. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-k-k / d-'-k | Basınç uygulama, çiğneme, boyun eğdirme ve iteleme eylemlerini içeren arkaik Güney ve Batı Sami ses/anlam paralelliği. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دعع | Anlamlı | Şiddetle itmek, horlamak | Zayıfı kaba kuvvetle kovmak, cehenneme fırlatılmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| عدع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ععد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği kullanım dışı (mühmel) bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دعع | Merkez | Kaba ve horlayıcı itme | Muhatabı küçümseyerek, hırpalayarak ve şiddetle geri püskürtmek. | Şiddet, horlama ve hakkı engelleme unsurlarını aynı anda barındırır. |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtmek, uzaklaştırmak | Genel itme hareketidir; her zaman kabalık, düşmanlık veya horlama içermez. | Nötr bir savuşturma veya defetme eylemini de kapsar. |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovmak, uzaklaştırmak | Bir kimseyi mekanın sınırları dışına sürmektir; doğrudan fiziksel darbe şart değildir. | Statüden düşürme veya yanından uzaklaştırma yönü ağır basar. |
| [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Azarlamak, paylamak | Sözlü olarak sert çıkışmak, hiddetle bağırmaktır; fiziksel darbeden ziyade sözeldir. | Sitem ve ses tonundaki kabalıkla muhatabı sindirmektir. |
| [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) | Zıt | Şefkatle yönelmek, korumak | Birine merhametle eğilmek, bağrına basmak ve himaye altına almaktır. | دعع kökünün dışlayıcı şiddetine karşı kucaklayıcı sevgiyi ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دعع | Sertçe ve horlayarak itmek | Muhatabı hakir görerek şiddetle savurma ve hakkından mahrum bırakma. | Kesin |
| Latince | Repellere, detrudere | Geri püskürtmek, zorla aşağı itmek | İtme ve sürme eylemini karşılar; ancak Arapçadaki haksız horlama nüansını tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | To thrust away harshly, to repulse | Sertçe itip kakmak, terslemek | Muhatabı kabalıkla itmeyi ve uzaklaştırmayı karşılar; cehenneme sürülme şiddetini kısmen içerir. | Güçlü |
| Almanca | Wegstoßen, barsch zurückweisen | Şiddetle itmek, kabaca geri çevirmek | Fiziksel ve tavırsal dışlamayı verir; zayıfın hakkını gasp etme tonu bağlama bağlıdır. | Güçlü |
| Fransızca | Repousser violemment, rudoyer | Şiddetle geri itmek, hırpalamak | Kaba kuvvetle uzaklaştırma ve hırpalama hareketini tam olarak karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| [يدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%B9.md) | Yetimi itip kakmak, horlayıp hakkından mahrum etmek | Sosyal ahlak ve hesap gününü yalanlama bağlamında zayıfın ezilmesi; Mâûn [107:2](https://lisan.digital/tr/ayet/107:2.md). |
| يدعون, [دعا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%A7.md) | Cehennem ateşine şiddet ve hakaretle itilmek, tıkılmak | Ahiret azabı ve inkârcıların hak ettikleri cezaya cebrî sevki bağlamında; Tûr [52:13](https://lisan.digital/tr/ayet/52:13.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahirette ceza ve adalet | Kafirlerin cehenneme iradeleri dışında, cebrî bir zillet ve şiddetle sevk edilmelerinin ilahi adaletle irtibatı. | İlahi gazabın fiziksel ve ontolojik bir itişle somutlaşması. |
| Fıkıh | Yetim hakkı ve velayet | Yetimin malından veya şahsından kaba kuvvetle uzaklaştırılmasının haramlığı; velayet yetkisinin kötüye kullanımı. | Zulüm, haksız engelleme ve şer’î koruma kalkanını ihlal. |
| Tefsir | Ahlak-inanç ilişkisi | Dini (hesap gününü) yalanlamanın ilk somut tezahürünün yetimi itip kakmak olarak belirmesi. | İtikadi bozulmanın doğrudan zayıfa şiddet olarak yansıması. |
| Hadis | Kıyamet ahvali ve ahlak | Kıyamet günü zalimlerin yüzüstü veya itilerek ateşe sürülmesi ve güçsüzlerin ezilmesinin yasaklanması. | Ceberut tavrın uhrevi cezalandırılma biçimi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret inancı ve uhrevi yaptırım | Cebrî sevk | Karşılık üretme | Dünyada zayıfı iten kibir, ahirette ateşe itilme biçiminde tecelli eder. | Kesin |
| İlmi | Sosyal psikoloji ve ahlak | Şiddet eğilimi | Teşhis | İnançsızlığın veya hesap tanımazlığın empati yoksunluğu doğurmasını gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve zayıfın korunması | Dışlayıcı baskı | Tehdit tespiti | İktidar ve gücün, korumasız kitleleri kamusal alandan zorla sürmesini ifade eder. | Güçlü |
| İktisadi | Hak dağıtımı ve refah transferi | Gasp ve mahrumiyet | Engelleme | Yetimin ve yoksulun ekonomik payından kaba kuvvetle men edilmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik itme kuvveti (repulsif kuvvet vektörü) | Bir cismin, denge merkezinden yüksek basınç ve şiddetle ters yöne doğru hızla ivmelendirilerek uzaklaştırılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinalleştirme ve hak mahrumiyeti (sosyal dışlanma) | Kurumsal veya fiziksel güç sahiplerinin, dezavantajlı bireyleri hak arama zemininden şiddetle tard etmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemi yalnızca sokaktaki rastgele bir çocuğa fiziksel omuz veya el darbesi vurmak derekesine indirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylem, bir zihniyetin tezahürüdür: Yetimin meşru hakkını vermemek, onu vesayet ve mülkiyet masasından kovmak ve toplumsal dayanışmadan dışlamaktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâûn suresindeki derin din eleştirisini basit bir terbiye kusuruna indirgemek; inançsızlık ile zayıfın sömürülmesi arasındaki zorunlu irtibatı koparmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inanç ve pratik ahlak arasındaki kopmaz bağını en çıplak biçimde bu kök gösterir; dini inkâr etmenin ilk ve en somut göstergesi zayıfı itip kakmaktır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yetim ve yoksul hukukunu düzenleyen Mekkî surelerde (Mâûn) ve kıyamet sahnelerinde kafirlerin cehenneme sürülüşünü anlatan ceza ayetlerinde (Tûr) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı sadece ritüellere hapseden bakışı yıkar; zayıfı ezen ve toplum dışına iten bir düzenin ibadetlerinin geçersiz olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi veya insanı kaba kuvvet kullanarak, sarsarak, ensesinden veya göğsünden şiddetle itip uzaklaştırmak.
- Soyut anlam: Korunmaya muhtaç bir varlığı hak ve adalet dairesinden mahrum bırakarak horluk ve tahkir ile toplum dışına sürmek.
- Sistematik karşılık: Dünyadaki zulüm merkezli dışlama ve itme hareketinin, ahirette ilahi adaletin tecellisi olarak cebrî bir azaba dönüşmesi izomorfizmi.
- LaTeX modeli: $$F_d = - \kappa \cdot \frac{\vec{r}}{\|\vec{r}\|^3} \implies \Delta U_a = \int F_d \cdot d\vec{r}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_d$, merhametsizliğin uyguladığı tahkir edici itme kuvvetini; $\kappa$, kibrin ve din yalanlamanın şiddet katsayısını; $\vec{r}$, mazlum ile adalet merkezi arasındaki mesafe vektörünü temsil eder. Kuvvetin negatif yönlü olması dışlanmayı simgeler. Formülün sağ tarafındaki $\Delta U_a$ ise bu dünyadaki itme hareketinin ahirette cehenneme doğru cebrî bir sürükleniş potansiyeli olarak karşılık bulmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Tur 52:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/ayet/52:13.md) — يُدَعُّونَ · دَعًّا

يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

Meal (IK): O gün; cehennem ateşine itildikçe itilirler.

### [Maun 107:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/ayet/107:2.md) — يَدُعُّ

فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ

Meal (IK): İşte o’dur yetimi şiddetle iten,

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

De’, kovmak demektir. Başka bir kıraatta şeddesiz okunmakta, ona göre manası "ilgilenmemek" demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدال
)ع د، د ع مستعملان( عد:
عَدَدْتُ الشَّيْء عَدَاً: حَسَبْتُهُ أو أحْصَيْتُهُ، قال عزَّ وجلَّ: "نَعُدُّ لهُم عَدّاً" يعْني أنّ الأنفاس تُحْصَى إحصاءً ولها عَددٌ مَعْلُوم.
وفلان في عِدادِ الصَّالحينُ، أي يُعَدُّ فيهم. وعِدَادُهُ في بني فُلانٍ: إذا كان ديوانُه مَعَهم.
وعِدَّةُ المرأةِ: أيَّامُ قُروئِها. والعِدَّة جَماعةٌ قلَّت أو كَثْرَتْ.
والعَدُّ مصدر كالعدَد والعَديدُ: الكَثرة، ويُقال: ما أكَثَر عَديدةَ.
وهذه الدراهم عديدةُ هذه: إذا كانت في العدد مِثلَها. وإنَّهم لَيَتعَدَّدون على عَشْرَةِ آلاف أي يزيدون في العَدَد. وهم يَتَعادُّون: إذا اشَتَركوا فيما يُعَدِّدُ به بعضُهم على بعض من المكارم وغير ذلك من الأشياء كلِّها.
والعُدَّة: ما يُعَدُّ لأمر يحدُث فُيذَّخَر له. وأعدْدْتُ الشَّيءَ: هَيَّأتْه.
والعِدُّ: مُجْتَمَعُ الماء، وجمعه أعداد، وهو ما يُعِدُّه الناس، فالماء عَدُّ، وموضع مجتمعه عِدُّ، قال ذو الرمة:
دَعَتْ مَيَّةُ الأعدادَ واسْتَبْدَلَتْ بها		خَناطيلَ آجالٍ من العينِ خُذَّلِ
ويقال: بنو فلانٍ ذوو عَدٍّ وفَيْضٍ يُغْنَى بهما. ويقال: كان ذلك في عِدَّانِ شبابه.
وعِدَّان مُلكِه: وهو أفضُله وأكثره، قال العجَّاج:
ولي على عِدَّان مَلْكٍ مُحْتَضَرْ
قال: واشتقاقه من أن ذلك كان مهيَّأ معدَّاً، وقال:
والمَلْك مخبوءٌ على عِدَّانِه
والعِداد: اهتياج وجَعَ اللَّديغ، وذلك إذا تَمَّتْ له سنة مُذْ يَوْم لدِغَ هاج به الألم.
وكأنَّ اشتقاقه من الحساب من قبَل عدد الشهور والأيّام، كأنَّ، الوَجَعَ يَعَدُّ ما يَمْضِي السَّنة، فإذا تمَّتْ عاوَدَت الملدُوغ، ولو قيل: عادَّتْه لكان صواباً. وفي الحديث: "ما زالت أَكْلةُ خَيْبَرٍ تُعَادُّني فهذا أوان قَطْعُ أبهَري"، أي تُراجعني، ويُعاودنُي ألم سمها في أوقات معلومة، قال الشاعر:
يُلاقي من تَذَكُّر آل سلمى		كما يَلْقَى السَّليمُ من العِدادِ
وقيل: عدادُ السليم أن تُعْدَّ سبعة أيّام، فإن مَضَتْ رجوت له البُرْء. وإذا لم تَمضِ قيل: هو في عِداده.
دع: دَعَّهُ يَدُعُّهُ، الدَّعُّ: دَفع في جفوة. وفي التنزيل العزيز: "فذلك الذي يدُعُّ اليتيم" أي يَعْنُفُ به عُنْفاً شديداً دَفعاً وانتهاراً، أي يَدْفَعه حقَّه وصِلَتهَ، قال:
أَلَمْ أكفِ أهْـلَـكَ فِـقـدانـه		إذا القْوم في المَحْل دَعُّوا اليتيما
والدَعْدَعَة تَحريكُك جُوالِقا أو مِكيالا ليَكْتَنِز، قال لبيد:
المُطْعِمُن الجَفْنَةَ المُـدَعْـدَعَـهْ		والضاربونَ الهام تحت الخَيْضَعَهْ
والدَّعْدعة: أن يقال للرجل إذا عثر: دَعْ دَعْ أي قُمْ، قال رؤبة:
وإنْ هوى العاثِرُ قلنا دَعْدَعا		له وعالينا بِتَنْعِـيشٍِ ومـا
والدعْدَعَه: عَدْوٌ في بُطْءٍ والتِواء، قال:
أسْعى على كلّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ		وَسْطَ العشيرة سَعْياً غيرَ دَعْدَاعِ
والدَعْدَاعُ: الرجلُ القصير.
والرَّاعي يُدَعْدِعُ بالغَنمِ: إذا قال لها: "داع داع" فإن شئِتَ جَرَرْتَ ونَوَّنْتَ، وإنْ شِئتَ على وهم الوقف .
والدُّعَاعَةُ: حَبَّةٌ سوداء، تأكلها بنو فَزازةَ، وتُجْمَعُ الدُّعاع والدُّعَاعَةُ: نَمْلَةٌ ذاتُ جنَاحَين شُبِّهَتْ بتلك الحبَّة.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال**
(**ع د** ve **د ع** kullanımdadır) **عد**:
**عَدَدْتُ الشَّيْء عَدَاً**: onu hesapladım yahut saydım. Aziz ve celil şöyle dedi: “**نَعُدُّ لهُم عَدّاً**” yani nefesler sayım olarak sayılır ve onun için bilinen bir sayı vardır.

Ve falan, salihlerin sayısı içindedir; yani onların içinde sayılır. Ve onun sayısı falan oğulları içindedir: divanı onlarla olduğu zaman.

Ve kadının **عِدَّةُ**si: hayızlarının günleridir. Ve **العِدَّة** az da olsa çok da olsa bir topluluktur.

Ve **العَدُّ** **العدَد** gibi bir mastardır; ve **العَديدُ**: çokluk; ve denilir: **ما أكَثَر عَديدةَ**.

Ve bu dirhemler, bunun **عديدةُ**sidir: eğer sayıda onun gibi ise. Ve şüphesiz onlar on bin üzerine sayıca artarlar; yani sayıda artarlar. Ve onlar **يَتَعادُّون**: eğer övünülecek şeylerden ve bunun dışındaki bütün şeylerden, bazılarının bazısına karşı sayıp döktüğü şeyde ortak olurlarsa.

Ve **العُدَّة**: meydana gelecek bir iş için sayılıp hazırlanıp onun için saklanan şeydir. Ve **أعدْدْتُ الشَّيءَ**: onu hazırladım.

Ve **العِدُّ**: suyun toplandığı yer; çoğulu **أعداد**dır; ve o, insanların hazırladığı şeydir; su **عَدُّ**dur, toplandığı yer **عِدُّ**dur. Zû’r-Rumme dedi ki:
دَعَتْ مَيَّةُ الأعدادَ واسْتَبْدَلَتْ بها		خَناطيلَ آجالٍ من العينِ خُذَّلِ

Ve denilir: falan oğulları, kendileriyle yetinilen **عَدٍّ** ve **فَيْضٍ** sahipleridir. Ve denilir: bu, gençliğinin **عِدَّانِ**ında idi.

Ve onun mülkünün **عِدَّان**ı: o, onun en faziletlisi ve en çoğudur. El-Acçâc dedi ki:
ولي على عِدَّان مَلْكٍ مُحْتَضَرْ

Dedi ki: onun اشتقاقı, bunun hazırlanmış, hazırlanıp konmuş olmasındandır. Ve dedi ki:
والمَلْك مخبوءٌ على عِدَّانِه

Ve **العِداد**: sokulanın acısının kabarmasıdır; bu, sokulduğu günden beri ona bir yıl tamam olunca acı onunla kabarır.

Ve sanki onun اشتقاقı, ayların ve günlerin sayısı bakımından hesaptandır; sanki acı, yılın geçip gidenini sayar; yıl tamam olunca sokulana geri döner. Ve “**عادَّتْه**” denilseydi doğru olurdu. Hadiste: “**ما زالت أَكْلةُ خَيْبَرٍ تُعَادُّني فهذا أوان قَطْعُ أبهَري**”, yani bana tekrar tekrar döner; ve zehrinin acısı bilinen vakitlerde bana tekrar eder. Şair dedi ki:
يُلاقي من تَذَكُّر آل سلمى		كما يَلْقَى السَّليمُ من العِدادِ

Ve denildi: sokulanın **عدادُ**ı, yedi gün sayılmasıdır; eğer geçerse onun için iyileşmeyi umarsın. Ve eğer geçmezse denilir: o, onun **عِداده**ındadır.

**دع**: **دَعَّهُ يَدُعُّهُ**; **الدَّعُّ**: kabalık içinde itmedir. Aziz tenzilde: “**فذلك الذي يدُعُّ اليتيم**” yani onu şiddetli bir kabalıkla itip azarlayarak sertçe davranır; yani onun hakkını ve bağını iter. Dedi ki:
أَلَمْ أكفِ أهْـلَـكَ فِـقـدانـه		إذا القْوم في المَحْل دَعُّوا اليتيما

Ve **الدَعْدَعَة**: bir çuvalı yahut bir ölçeği, dolup sıkışsın diye senin hareket ettirmendir. Lebîd dedi ki:
المُطْعِمُن الجَفْنَةَ المُـدَعْـدَعَـهْ		والضاربونَ الهام تحت الخَيْضَعَهْ

Ve **الدَّعْدعة**: adam tökezlediğinde ona “**دَعْ دَعْ**” denilmesidir; yani kalk. Ru’be dedi ki:
وإنْ هوى العاثِرُ قلنا دَعْدَعا		له وعالينا بِتَنْعِـيشٍِ ومـا

Ve **الدعْدَعَه**: yavaşlık ve kıvrımlılık içinde koşmadır. Dedi ki:
أسْعى على كلّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ		وَسْطَ العشيرة سَعْياً غيرَ دَعْدَاعِ

Ve **الدَعْدَاعُ**: kısa boylu adamdır.

Ve çoban, koyunla **يُدَعْدِعُ**: onlara “**داع داع**” dediği zaman. İstersen çekersin ve tenvinlersin; istersen vakıf vehmi üzere (bırakırsın).

Ve **الدُّعَاعَةُ**: siyah bir tanedir; onu Fezâze oğulları yer. Ve **الدُّعاع** toplanır. Ve **الدُّعَاعَةُ**: iki kanatlı bir karıncadır; o taneye benzetilmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَعَعْتُهُ أَدُعُّهُ دَعَّاً، أي دفعته. ومنه قوله تعالى: فذلك الذي يَدُعُّ اليتيم".

##### Türkçe

**دَعَعْتُهُ أَدُعُّهُ دَعَّاً**: yani onu ittim. Bundan da Yüce Allah’ın sözü: “İşte o, yetimi **يَدُعُّ**.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ع ع
دعّ اليتيم‏:‏ دفعه بجفوة‏.‏
ودعدع المكيال وغيره‏:‏ حركه حتى يكتنز‏.‏
وجفنة مدعدعة‏:‏ مملوءة‏.‏
وارأة مدعدعة الخلخال‏.‏

##### Türkçe

د ع ع
**دعّ اليتيم**: Onu kabalıkla itti.
Ve **دعدع المكيال وغيره**: Onu, dolup sıkışıncaya kadar hareket ettirdi.
Ve **جفنة مدعدعة**: Dolu.
Ve **ارأة مدعدعة الخلخال**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا: دَفَعَه في جَفْوة، وقال ابن دريد: دَعَّه دَفَعَه دَفْعاً عنِيفاً. وفي التنزيل: فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم؛ أَي يَعْنُفُ به عُنْفاً دَفْعاً وانْتِهاراً، وفيه: يومَ يُدَعُّون إِلى نار جهنَّم دَعًّا؛ وبذلك فسره أَبو عبيدة فقال: يُدْفَعُون دَفْعاً عَنِيفاً. وفي الحديث: اللهم دُعَّها إِلى النار دَعًّا. وقال مجاهد: دَفْراً في أَقْفِيَتِهم. وفي حديث الشعبي: أَنهم كانوا لا يُدَعُّون عنه ولا يُكْرَهُون؛ الدَّعُّ: الطرد والدَّفْعُ.
والدُّعاعة: عُشْبة تُطْحَن وتُخْبَز وهي ذات قُضب وورَقٍ مُتَسَطِّحة النِّبْتة ومَنْبِتُها الصَّحاري والسَّهْلُ، وجَناتُها حَبَّة سوداء، والجمع دُعاع.
والدَّعادِعُ: نبت يكون فيه ماء في الصيف تأْكله البقر؛ وأَنشد في صفة جمل:
رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،
ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما
(* قوله «سقمان» فعلان من السقم بفتح أَوله وسكون ثانيه كما في معجم ياقوت. وقوله «أشمس» كذا ضبط في الأصل ومعجم ياقوت، وقال في شرح القاموس: أشمس موضع وسديم فحل.)
قال: ويجوز من بطن سَقْمان الدَّعادعَ، وهذه الكلمة وجدتها في غير نسخة من التهذيب الدعادع، على هذه الصورة بدالين، ورأَيتها في غير نسخة من أمالي ابن بري على الصحاح الدُّعاع، بدال واحدة؛ ونسب هذا البيت إِلى حُميد بن ثور وأَنشده:
ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما
وقال: واحدته دُعاعةٌ، وهو نَبْت معروف. قال الأَزهري: قرأْت بخط شمر للطرماح:
لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،
شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ
قال: الطَّخْفُ اللبن الحامِضُ. واللَّدْمُ: اللَّعْقُ. والدَّعاعُ: عِيالُ الرجلِ الصغار. ويقال: أَدَعَّ الرجل إِذا كثر دَعاعُه؛ قال: وقرأْت أَيضاً بخطه في قصيدة أُخرى:
أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ
ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ
قال: الدُّعاعُ في هذا البيت حب شجرة بريَّة، وكذلك الفَثُّ. والأَتانُ: صخرة. وقال الليث: الدُّعاعةُ حبة سوداء يأْكلها فقراء البادية إِذا أَجدبوا. وقال أَبو حنيفة: الدُّعاعُ بقلة يخرج فيها حب تَسَطَّحُ على الأَرض تَسَطُّحاً لا تَذْهَبُ صُعُداً، فإِذا يَبست جمع الناس يابسها ثم دَقُّوه ثم ذَرُّوه ثم استخرجوا منه حبّاً أَسود يملؤون منه الغَرائر. والدُّعاعةُ: نملة سوداء ذات جناحين شبهت بتلك الحبة، والجمع الدُّعاع. ورجل دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ: يجمع الدُّعاع والفَثَّ ليأْكلهما؛ قال أَبو منصور: هما حبتان بريتان إِذا جاع البدويّ في القَحط دقَّهما وعجنهما واختبزهما وأَكلهما.
وفي حديث قُس: ذات دَعادِعَ وزَعازِعَ؛ الدَّعادِعُ: جمع دَعْدَعٍ وهي الأَرض الجَرْداء التي لا نبات بها؛ وروي عن المُؤرّج بيت طرفة بالدال المهملة:
وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ
في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ
وفسر الدُّعاع ما بين النخلتين، وكذا وجد بخط شمر بالدال، رواية عن ابن الأَعرابي، قال: والدُّعاعُ متفرّق النخل، والدُّعاع النخل المتفرّق. وقال أَبو عبيدة: ما بين النخلة إِلى النخلة دُعاعٌ. قال الأَزهري: ورواه بعضهم ذُعاع النخل، بالذال المعجمة، أَي في مُتفرقه من ذَعْذَعْت الشيء إِذا فرّقته. ودَعْدَع الشيءَ: حركه حتى اكْتنَز كالقَصْعة أَو المِكْيال والجُوالِق ليَسَعَ الشيء وهو الدَّعْدعةُ؛ قال لبيد:
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ
أَي المَمْلوءة. ودَعْدَعَها: ملأها من الثريد واللحم. ودَعْدَعْتُ الشيءَ: ملأته. ودَعْدَع السيلُ الوادي: مَلأه؛ قال لبيد يصف ماءيْن التقيا من السَّيْل:
فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما
دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا
الرَّكاء: وادٍ معروف، وفي بعض نسخ الجمهرة الموثوق بها: سُرَّة الرِّكاء، بالكسر. ودَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء: ملأتْه، وكذلك الناقة. ودَعْ دَعْ: كلمة يُدْعى بها للعاثِرِ في معنى قُم وانْتَعِشْ واسْلَمْ كما يقال له لَعاً؛ قال:
لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،
ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا
قال أَبو منصور: أَراه جعل لَعاً ودَعْدَعا دُعاء له بالانتعاش، وجعله في البيت اسماً كالكلمة وأَعربه. ودَعْدَعَ بالعاثر: قالها له، وهي الدَّعْدَعةُ؛ وقال أَبو سعيد: معناه دَعِ العِثارَ؛ ومنه قول رؤبة: وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا
قال ابن الأَعرابي: معناه إِذا وقع منَّا واقع نَعَشْناه ولم نَدَعْه أَن يَهْلِك، وقال غيره: دَعْدَعا معناه أَن نقول له رَفعك اللهُ وهو مثل لَعاً. أَبو زيد: إِذا دُعِي للعاثِر قيل: لَعاً له عالِياً، ومثله: دَعْ دَعْ؛ وقال: دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً إِذا عثرَ فقلت له: دَعْ دَعْ أَي ارتفع. ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة: زجرها، ودَعْدَع بها دَعْدَعة: دَعاها، وقيل: الدعْدعةُ بالغنم الصغار خاصّة، وهو أَن تقول لها: داعْ داعْ، وإِن شئت كسرت ونوَّنت، والدَّعْدعة: قِصَرُ الخَطْو في المشي مع عَجَل. والدَّعْدَعةُ: عَدْو في التواء وبُطْء؛ وأَنشد:
أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،
وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ
أَي غير بَطِيء. ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً: عدا عدْواً فيه بُطْء والتواء، وسَعْيٌ دَعْداع مثله.
والدَّعْداعُ والدَّحْداحُ: القصير من الرجال.
ابنه الأَعرابي: يقال للراعي دُعْ دُعْ، بالضم، إِذا أَمرته بالنَّعِيق بغنمه، يقال: دَعْدَعَ بها. ويقال: دَعْ دَعْ، بالفتح، وهما لغتان؛ ومنه قول الفرزدق:
دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني
في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي
ابن الأَعرابي: قال فقال أَعرابي كم تَدُعُّ ليلتُهم هذه من الشهر؟ أَي كم تُبْقِي سِواها؛ قال وأَنشدنا:
ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ

##### Türkçe

**دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا**: onu bir kabalık içinde itti. İbn Düreyd dedi: **دَعَّه** onu şiddetli bir itişle itti. Tenzîl’de: “İşte o, yetimi **يَدُعُّ** eder”; yani ona şiddetle davranır; itiş ve azarlama ile. Yine onda: “Cehennem ateşine **يُدَعُّون** **دَعًّا** günü”; Ebû Ubeyde bunu böyle tefsir etti ve dedi: Şiddetli bir itişle itilirler. Hadiste: “Allah’ım, onu ateşe **دَعًّا** ile **دُعَّها** et.” Mücâhid dedi: enselerinde iterek. Şa‘bî’nin hadisinde: onların ondan **يُدَعُّون** edilmedikleri ve zorlanmadıkları; **الدَّعُّ**: kovma ve itmedir.

**والدُّعاعة**: öğütülen ve pişirilen bir ottur; çubuklar ve yaprak sahibi, bitkisi yassı; bittiği yer çöller ve düzlüklerdir; tanesi siyah bir tanedir; çoğulu **دُعاع**.

**والدَّعادِعُ**: yazın içinde su bulunan, sığırın yediği bir bitkidir; bir devenin vasfında şu beyit okunmuştur:
رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،
ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما
(* “سقمان” kelimesi, evveli fetha, ikincisi sükûn ile, “سقم”dan “فعلان” veznindedir; Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu gibi. “أشمس” kelimesi, asılda ve Yâkût’un Mu‘cem’inde böyle ضبط edilmiştir; Kâmûs şerhinde dedi ki: “أشمس” bir yerdir, “سديم” ise bir fuhuldür.)
Dedi: “مِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادعَ” şeklinde de câizdir; bu kelimeyi, Tehzîb’in birden fazla nüshasında **الدعادع** olarak, iki **الدال** ile bu surette buldum; İbn Berrî’nin Sıhâh üzerine Emâlî’sinin birden fazla nüshasında ise **الدُّعاع** olarak, tek **الدال** ile gördüm; bu beyti Humeyd b. Sevr’e nisbet etti ve onu şöyle okudu:
ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما
Ve dedi: onun tekili **دُعاعةٌ**’dır; o, bilinen bir bitkidir. Ezherî dedi: Şemmer’in hattıyla Tarmâh’a ait olarak okudum:
لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،
شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ
Dedi: **الطَّخْفُ** ekşi süttür. **واللَّدْمُ**: yalamadır. **والدَّعاعُ**: erkeğin küçük çocuklarıdır. Ve denir: **أَدَعَّ** adam, **دَعاعُه** çoğalınca; dedi: yine onun hattıyla başka bir kasidede okudum:
أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ
ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ
Dedi: bu beyitte **الدُّعاعُ** yabani bir ağacın tanesidir; **الفَثُّ** da böyledir. **والأَتانُ**: kayadır. Leys dedi: **الدُّعاعةُ** siyah bir tanedir; çöl halkının fakirleri kıtlık olduğunda onu yerler. Ebû Hanîfe dedi: **الدُّعاعُ** bir ottur; içinde bir tane çıkar; yere yassılaşarak yassılaşır, yukarı doğru yükselip gitmez; kuruduğunda insanlar onun kurusunu toplar, sonra onu döverler, sonra savururlar, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan çuvalları doldururlar. **والدُّعاعةُ**: iki kanatlı siyah bir karıncadır; o taneye benzetilmiştir; çoğulu **الدُّعاع**. Ve **رجل دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ**: **الدُّعاع** ve **الفَثَّ** toplayıp onları yemek için toplayandır; Ebû Mansûr dedi: ikisi, iki yabani tanedir; bedevî kıtlıkta acıkınca ikisini döver, yoğurur, pişirir ve yer.

Kuss’un hadisinde: “ذات **دَعادِعَ** و**زَعازِعَ**”; **الدَّعادِعُ**: **دَعْدَعٍ**’ın çoğuludur; o, bitkisi olmayan çıplak arazidir. Müerric’ten, Tarfâ’nın beyti **الدال** (mu‘ceme olmayan) ile rivayet edilmiştir:
وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ
في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ
Ve **الدُّعاع**’ı iki hurma ağacı arasındaki şey diye tefsir etti; Şemmer’in hattıyla da **بالدال** ile, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olarak böyle bulundu; dedi: **والدُّعاعُ** hurmanın dağınığıdır; **والدُّعاع** dağınık hurmadır. Ebû Ubeyde dedi: hurma ağacından hurma ağacına kadar olan şey **دُعاعٌ**’dır. Ezherî dedi: bazısı onu **ذُعاع النخل** diye rivayet etti, **بالذال المعجمة**; yani **ذَعْذَعْت** şeyi, onu ayırıp dağıttığında, onun dağınığında. **ودَعْدَع الشيءَ**: onu, **القَصْعة** yahut **المِكْيال** ve **الجُوالِق** gibi, şey sığsın diye, toplanıp yoğunlaşıncaya kadar hareket ettirdi; bu, **الدَّعْدعةُ**’dır; Lebîd dedi:
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ
Yani dolu olan. **ودَعْدَعَها**: onu tirid ve etle doldurdu. **ودَعْدَعْتُ الشيءَ**: onu doldurdum. **ودَعْدَع السيلُ الوادي**: onu doldurdu; Lebîd, selden iki suyun buluşmasını tasvir ederek dedi:
فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما
دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا
**الرَّكاء**: bilinen bir vadidir; Cemhere’nin güvenilir bazı nüshalarında: **سُرَّة الرِّكاء** (kesre ile) vardır. **ودَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء**: onu doldurdu; deve de böyledir. **ودَعْ دَعْ**: tökezleyene “kalk, canlan, selâmet bul” manasında kendisiyle dua edilen bir kelimedir; ona **لَعاً** denildiği gibi; şair dedi:
لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،
ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا
Ebû Mansûr dedi: sanırım **لَعاً** ve **دَعْدَعا**’yı ona canlanma için bir dua kıldı; beyitte onu kelime gibi bir isim yaptı ve i‘rab verdi. **ودَعْدَعَ بالعاثر**: ona bunu söyledi; bu, **الدَّعْدَعةُ**’dır. Ebû Saîd dedi: manası “tökezlemeyi bırak”tır. Rü’be’nin sözü de bundandır:
وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, bizden bir düşüş vuku bulursa onu kaldırıp diriltiriz ve onu helâk olmasına bırakmayız. Başkası dedi: **دَعْدَعا**’nın manası “Allah seni yükseltsin” dememizdir; o, **لَعاً** gibidir. Ebû Zeyd: tökezleyene dua edildiğinde “**لَعاً** له عالِياً” denir; bunun benzeri: **دَعْ دَعْ**; dedi: **دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً**: çocuk tökezlediğinde ona “**دَعْ دَعْ**” dedim; yani “yüksel” (kalk). **ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة**: onu azarlayıp sürdü; **ودَعْدَع بها دَعْدَعة**: onu çağırdı; denildi ki: **الدعْدعةُ** özellikle küçük koyunlarla ilgilidir; ona “**داعْ داعْ**” demendir; istersen kesreleyip tenvinlersin. **والدَّعْدعة**: yürüyüşte acele ile birlikte adımın kısalığıdır. **والدَّعْدَعةُ**: bükülme ve yavaşlık içinde koşmadır; şu beyit okunmuştur:
أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،
وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ
Yani yavaş olmayan. **ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً**: içinde yavaşlık ve bükülme bulunan bir koşuşla koştu; **وسَعْيٌ دَعْداع** da bunun gibidir.

**والدَّعْداعُ** ve **الدَّحْداحُ**: erkeklerden kısa olan.

İbnü’l-A‘râbî: çobana, koyunlarıyla melemekle emrettiğinde, zamme ile “**دُعْ دُعْ**” denir; “**دَعْدَعَ بها**” denir. Ve fetha ile “**دَعْ دَعْ**” denir; ikisi iki lehçedir. Ferazdak’ın sözü bundandır:
دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني
في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي
İbnü’l-A‘râbî: dedi ki, bir bedevî “bu geceleri ayın kaçını **تَدُعُّ** eder?” dedi; yani “ondan başkasını ne kadar bırakır?”; dedi ve bize şu beyti okuttu:
ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ع ع * * دعَّهُ * دفعه وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿فذلك الذي يدع اليتيم﴾

##### Türkçe

* د ع ع * **دعَّهُ**: onu itti; ve babı **رد**’dir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فذلك الذي يدع اليتيم﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدع: الدفع العنيف. دعه يدعه دعا، أي دفعه. ومنه قوله تعالى:  فذلك الذي يدع اليتيم  كما في الصحاح، أي يعنف به عنفا دفعا وانتهارا: زاد الزمخشري بجفوة، وكذلك قوله تعالى:  يوم يدعون إلى نار جهنم دعا  ، قال أبو عبيد: أي يدفعون دفعا عنيفا. وفي حديث الشعبي: إنهم كانوا لا يدعون عنه أي لا يطردون ولا يدفعون، وأنشد الليث:
  ألم أكف أهـلـك فـقـدانـه                      إذا القوم في المحل دعوا اليتما وقال أبو منجوف: الدعاع. كغراب: النخل المتفرق، وبه فسر قول طرفة بن العبد:
  أنتم نخل نـطـيف بـه                      فإذا ما جز نصطرمـه
  وعذاريكم مـقـلـصة                      في دعاع النخل تجترمه وهكذا رواه شمر أيضا، وفسره بمتفرق النخل، عن ابن الأعرابي. ورواه المؤرج أيضا هكذا، وفسر الدعاع بما بين النخلتين. وقال أبو عبيدة: ما بين النخلة إلى النخلة: دعاع. قال الأزهري: ورواه بعضهم بالذال المعجمة، وسيأتي. والدعاع: نمل سود بجناحين عن ابن دريد. وقال غيره: تشاكل الحب الذي يقال له دعاع، الواحدة بهاء. والدعاع: حب شجرة برية مثل الفث قال الليث: أسود كالشينيز يأكله فقراء البادية إذا أجدبوا. وقوله يختبز منه، مأخوذ من قول الأزهري. قرأت بخط شمر في قصيدة:
  أجد كالأتان، لم ترتع الفث                      ولم ينتقل عليها الدعـاع قال: هما حبتان بريتان، إذا جاع البدوي في القحط دقهما، وعجنهما، واختبزهما، وأكلهما. والأتان ها هنا: صخرة الماء. وقال غيره: الدعاعة: عشبة تطحن وتخبز، وهي ذات قضب وورق متسطحة النبتة، ومنبتها الصحارى والسهل، وجناتها حبة سوداء، والجمع دعاع.
 وقال أبو حنيفة: الدعاع: بقلة يخرج فيها حب يتسطح على الأرض تسطحا، لا يذهب صعدا، فإذا يبست جمع الناس يابسها، ثم دقوه، ثم ذروه، ثم استخرجوا منه حبا أسود يملؤون منه الغرائر. والدعاع، كشداد: جامعه، كما يقال: رجل فثاث، لمن يجمع الفث.

  والدعاع، كسحاب: عيال الرجل الصغار عن شمر، وأنشد للطرماح:
  لم تعالج دمحقـا بـائتـا                      شج بالطخف للدم الدعاع قال الأزهري: الدمحق: اللبن البائت، والطخف: اللبن الحامض. واللدم: اللعق.
 ودع دع، بالضم: أمر بالنعيق بالغنم، يقال ذلك للراعي، عن ابن الأعرابي، يقال: دعدع بها دعدعة. وداع داع مبنيا على الكسر: زجر لها، وقيل: لصغارها خاصة، أو دعاء لها، وقد دعدع بها، قال ابن دريد: وإن شئت قلت: داع داع، بالتنوين، زاد غيره: وإن شئت بنيت الآخر بالسكون. وقال أبو عمرو: الدعداع والدحداح: القصير من الرجال، وقال ابن فارس: إن صح فهو من باب الإبدال، والأصل دحداح. والدعداع: عدو في بطء والتواء، وقد دعدع الرجل دعدعة ودعداعا: عدا عدوا فيه بطء والتواء، وسعى دعداع، مثله. وقيل: الدعدعة: قصر الخطو في المشي مع عجل. قال الشاعر:
  أسعى على كل قوم كان سعيهم                      وسط العشيرة سعيا غير دعداع أي غير البطيء، قاله الليث: وأنشد الصاغاني:
  شم العرانين مسترخ حمائلهميسعون للجد سعيا غير دعداع والدعادع: نبت يكون فيه ماء في الصيف تأكله البقر. وأنشد ابن الأعرابي في صفة جمل:
  رعى القسور الجوني من حول أشمسومن بطن سقمان الدعادع سديما أشمس: موضع، وسديم: فحل. قال الأزهري: ويجوز: من بطن سقمان الدعادع وهذه الكلمة هكذا في نسخ التهذيب. ووجد في بعض نسخ منه:
  ومن بطن سقمان الدعاع المديما ومثله في أمالي ابن بري، ونسب هذا البيت إلى حميد بن ثور وقال: واحدته دعاعة، وهو نبت معروف. وقال أبو عمرو: الدعدع، كجعفر، من الأرض: الجرداء التي لا نبات بها.
 ودع، ودعدع، مبنيين على السكون: كلمة كانت تقال للعاثر في الجاهلية، يدعى بها له، في معنى: قم فانتعش واسلم، كما يقال له: لعا، كما في الصحاح، وأنشد:
  لحى الله قوما لم يقولوا لعاثرولا لابن عم ناله الدهر: دعدعا قال الأزهري: أراه جعل لعا ودعدعا: دعاء له بالانتعاش، وجعله في البيت اسما كالكلمة وأعربه. ودعدع بالعاثر: قالها له، وهي الدعدعة. وقال أبو سعيد: معناه: دع العثار، ومنه قول رؤبة:
  وإن هوى العاثر قلنا: دعدعا،                      له، وعالينا بتنعيش: لـعـا قال ابن الأعرابي: معناه إذا وقع منا واقع نعشناه، ولم ندعه أن يهلك.
 وقال غيره: دعدعا معناه أن تقول له: رفعك الله، وهو مثل لعا كدعدعا ودعا، منونتين، أو لم يستعمل إلا كذلك. وقال الكلابي: التدعدع: مشية الشيخ الكبير الذي لا يستقيم في مشيه.
 ودعدع دعدعة: عدا في بطء والتواء، وكذلك دعدع دعداعا، وقد تقدم قريبا.
 ودعدع الجفنة: ملأها من الثريد واللحم. وكذا دعدع الشيء، إذا ملأه، والسيل الوادي كذلك. وأنشد الجوهري للبيد يصف ماءين التقيا من السيل:
  فدعدعا سرة الركاء كمـا                      دعدع ساقي الأعاجم الغربا وصدره:

  لاقى البدي الكلاب فاعتلجا                      موج أتييهما لمن غلـبـا والركاء، بالفتح: واد معروف. وفي بعض نسخ الجمهرة: سرة الركاء بالكسر. وقال لبيد أيضا:
  المطعمون الجفنة المدعدعه
  والضاربو الهام تحت الخيضعه وقال أبو زيد: دعدع، بالمعز خاصة، إذا دعاها، كما في الصحاح. ومما يستدرك عليه: أدع الرجل، إذا كثر عياله. ودعدع الشيء، إذا حركه حتى اكتنز - كالمكيال والجوالق - ليسع الشيء، وهو الدعدعة، ودعدعت الشاه الإناء: ملأته، وكذلك الناقة. ودع دع، بالفتح: لغة في دع دع، بالضم، ومنه قول الفرزدق:
  دع دع بأعنقك التوائم، إننيفي باذخ يا ابن المراغة عالي وقال ابن الأعرابي: قال أعرابي: كم تدع ليلتكم هذه من الشهر? أي كم تبقى سواها، قال: وأنشدنا:
  ولسنا لأضيافنا بالدعع وامرأة مدعدعة الخلخال: مملوءة الساق.

##### Türkçe

**الدع**: şiddetli itme. **دعه يدعه دعا**, yani onu itti. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **فذلك الذي يدع اليتيم** الصحاح’ta olduğu üzere; yani ona şiddetle, itme ve azarlama ile sert davranır: Zemahşerî **بجفوة** ile artırdı. Yine Yüce Allah’ın sözü: **يوم يدعون إلى نار جهنم دعا**; Ebû Ubeyd dedi ki: yani şiddetli bir itme ile itilirler. Şa‘bî’nin hadisinde: “Şüphesiz onlar ondan **لا يدعون عنه** idiler” yani kovmazlar ve itmezlerdi. Leys şu beyti okudu:
  Ailemden onun yokluğunu gidermedim mi                      kavim kıtlıkta yetimi **دعوا** ettikleri vakit
Ebû Mencûf dedi ki: **الدعاع**. **كغراب**: dağınık hurma ağaçları; ve onunla, Tarafe b. el-‘Abd’in sözü tefsir edildi:
  Siz, yanında gölge olunan hurma ağaçlarısınız                      ne zaman ki kesildi, onu kökünden koparırız
  Ve bakireleriniz kısaltılmıştır                      hurma ağaçlarının **دعاع**’ında onu koparır
Şemmer de bunu böyle rivayet etti ve onu, İbnü’l-A‘râbî’den, hurma ağaçlarının dağınığı ile tefsir etti. Müerric de bunu böyle rivayet etti ve **الدعاع**’ı iki hurma ağacı arasındaki şey ile tefsir etti. Ebû Ubeyde dedi ki: hurma ağacından hurma ağacına arası: **دعاع**. Ezherî dedi ki: bazısı onu **بالذال المعجمة** ile rivayet etti; ileride gelecek. **الدعاع**: İbn Düreyd’den, iki kanatlı siyah karıncalar. Başkası dedi ki: **دعاع** denilen tane ile benzeşir; bir tanesi **بهاء** iledir. **الدعاع**: yabanî bir ağacın tanesi; **الفث** gibi. Leys dedi ki: **الشينيز** gibi siyah; kuraklık olduğunda bedevînin fakirleri onu yer. Ve “ondan ekmek yapar” sözü, Ezherî’nin sözünden alınmıştır. Şemmer’in hattıyla bir kasidede okudum:
  Dişi eşek gibi açım; **الفث**’i otlamadı                      ve onun üzerinde **الدعـاع** intikal etmedi
Dedi ki: ikisi yabanî iki tanedir; bedevî kıtlıkta acıkınca ikisini döver, yoğurur, ekmek yapar ve yer. **الأتان** burada: su kayasıdır. Başkası dedi ki: **الدعاعة**: öğütülüp ekmek yapılan bir ottur; çubuklu ve yapraklıdır, bitkisi yayvan; bitiş yeri çöller ve düzlük; meyvesi siyah bir tanedir; çoğulu **دعاع**.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الدعاع**: içinde tane çıkan bir ot; yerde yayvanlaşarak yayvanlaşır, yukarı doğru gitmez; kuruyunca insanlar onun kurusunu toplar, sonra onu döverler, sonra savururlar, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan **الغرائر**’i doldururlar. Ve **الدعاع**، **كشداد**: onun toplayıcısı; **الفث**’i toplayana “**رجل فثاث**” denildiği gibi.

**الدعاع**، **كسحاب**: Şemmer’den, adamın küçük çocukları; Tırmâh’tan şu beyit okundu:
  Geceleyin kalmış **دمحقـا**’yı tedavi etmedin                      **الدم الدعاع** için ekşi sütle yarıldı
Ezherî dedi ki: **الدمحق**: geceleyin kalmış süt; **الطخف**: ekşi süt. Ve **اللدم**: yalama.

**دع دع**، zamme ile: koyunlara meleme emri; bu çobana söylenir, İbnü’l-A‘râbî’den. Denir ki: onunla **دعدع بها دعدعة**. **داع داع** kesre üzere bina edilmiş: ona azarlama; ve denildi ki: özellikle yavrularına; yahut ona çağırma; ve onunla **دعدع بها** etmiştir. İbn Düreyd dedi ki: istersen “**داع داع**” tenvin ile dersin. Başkası artırdı: istersen sonuncuyu sükûn üzere bina edersin. Ebû Amr dedi ki: **الدعداع** ve **الدحداح**: erkeklerden kısa olan. İbn Fâris dedi ki: eğer sahihse o, ibdâl babındandır; asıl **دحداح**’tır. **الدعداع**: yavaşlık ve kıvrılma içinde koşu; ve adam **دعدع دعدعة ودعداعا** etti: yavaşlık ve kıvrılma bulunan bir koşu ile koştu. Ve **سعى دعداع**: onun gibidir. Ve denildi ki: **الدعدعة**: acele ile yürüyüşte adımı kısa tutmaktır. Şair dedi ki:
  Her kavim üzerine yürürüm; onların yürüyüşü                      aşiret ortasında **غير دعداع** bir yürüyüştür
yani yavaş olmayan; Leys söyledi. Sâgânî şu beyti okudu:
  Burunları yüksek, askıları sarkık;                      ciddiyete **غير دعداع** bir yürüyüşle yürürler
**الدعادع**: yazın içinde su bulunan bir bitki; sığırlar onu yer. İbnü’l-A‘râbî, bir devenin vasfında şu beyti okudu:
  **القسور الجوني**’yi Eşmes’in çevresinden otladı                      ve Sakmân’ın karnından **الدعادع**’ı Sedîm’e
**أشمس**: bir yerdir; **سديم**: bir aygırdır. Ezherî dedi ki: “**من بطن سقمان الدعادع**” caizdir; ve bu kelime تهذيب nüshalarında böyledir. Onun bazı nüshalarında bulundu:
  Ve Sakmân’ın karnından **الدعاع المديما**
Ve bunun benzeri İbn Berrî’nin emâlîsindedir; bu beyti Humeyd b. Sevr’e nisbet etti ve dedi ki: onun bir tanesi **دعاعة**’dır; o, bilinen bir bitkidir. Ebû Amr dedi ki: **الدعدع**، **كجعفر**: yerden, bitkisiz çıplak olan.

**دع** ve **دعدع** sükûn üzere bina edilmiş olarak: cahiliyede tökezleyene söylenen bir kelime; onun için onunla dua edilirdi; “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında; ona “**لعا**” denildiği gibi; الصحاح’ta olduğu üzere. Şu beyit okundu:
  Allah kahretsin bir kavmi ki tökezleyene “**لعا**” demediler                      ne de zamana uğramış amcaoğluna: “**دعدعا**”
Ezherî dedi ki: sanırım **لعا** ve **دعدعا**’yı, onun için canlanma duası kıldı; ve onu beyitte kelime gibi isim yaptı ve i‘rablandırdı. **دعدع بالعاثر**: ona onu söyledi; o, **الدعدعة**’dır. Ebû Saîd dedi ki: manası: tökezlemeyi bırak; ondandır, Ru’be’nin sözü:
  Ve tökezleyen düşerse “**دعدعا**” dedik                      ona; ve canlandırma ile yükselttik: “**لـعـا**”
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: manası, bizden bir düşüş vaki olursa onu canlandırırız ve onu helâk olmasına bırakmayız.

Başkası dedi ki: **دعدعا**’nın manası ona “Allah seni yükseltsin” demendir; ve o, **لعا** gibidir; **كدعدعا ودعا** tenvinli olarak; yahut ancak böyle kullanılmadı. Kelâbî dedi ki: **التدعدع**: yürüyüşünde doğrulamayan çok yaşlı şeyhin yürüyüşüdür.

**دعدع دعدعة**: yavaşlık ve kıvrılma içinde koştu; yine **دعدع دعداعا**; ve az önce geçti.

**دعدع الجفنة**: onu **الثريد** ve et ile doldurdu. Ve böylece **دعدع الشيء**: onu doldurduğu vakit; ve selin vadiyi (doldurması) da böyledir. Cevherî, Lebîd’den, selden iki suyun buluşmasını vasfederken şu beyti okudu:
  Böylece **سرة الركاء**’yı **دعدعا** ettiler; tıpkı                      yabancıların iki bacağının kovayı **دعدع** etmesi gibi
Ve onun صدر’ü:

  **البدي الكلاب** ile karşılaştı da boğuştular                      iki suyun dalgası; hangisi galip gelirse
Ve **الركاء** fetha ile: bilinen bir vadidir. Cumhurra’nın bazı nüshalarında: **سرة الركاء** kesre iledir. Lebîd ayrıca dedi ki:
  **الجفنة المدعدعه**’yi yedirenler
  Ve **الخيضعه** altında başları vuranlar
Ebû Zeyd dedi ki: **دعدع**, özellikle keçi ile, onu çağırdığı vakit; الصحاح’ta olduğu gibi. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **أدع الرجل**: onun çoluk çocuğu çoğaldığı vakit. Ve **دعدع الشيء**: onu, içine sığsın diye, hareket ettirip sıkıştırdığı vakit — ölçek ve çuval gibi —; o, **الدعدعة**’dır. Ve **دعدعت الشاه الإناء**: onu doldurdum; ve yine deve de böyledir. **دع دع** fetha ile: zamme ile olan **دع دع**’da bir lugattır. Ondandır, Ferazdak’ın sözü:
  **دع دع** ikizlerin boyunlarıyla; şüphesiz ben                      yüce bir yerdeyim, ey Merâğa’nın oğlu, yüksek
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevî dedi: “Bu geceniz aydan ne kadar **تدع** eder?” yani ondan başka ne kadar kalır? Dedi ki: ve bize şu beyti okuttu:
  Ve biz misafirlerimize karşı **بالدعع** değiliz
Ve **امرأة مدعدعة الخلخال**: baldırı dolu olan (kadın).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَعَّ
دَعَّ U ( n. ac. دَعّ 1 ),
a.  Drove away roughly, harshly ( the poor ).

دَعْ
دَعْ
a.  [ imp. ], Let alone, leave undisturbed!

##### Türkçe

دَعَّ
**دَعَّ** U (isim-aksiyon: **دَعّ** 1),
a. Yoksulu kaba bir şekilde, sertçe (yanından) sürdü, uzaklaştırdı.

دَعْ
**دَعْ**
a. [emir], (Onu) kendi hâline bırak, rahatsız edilmeden bırak!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دعع
دَعَّ - يَدُعُّ، دُعَّ - يُدَعُّ- دَعّ - دَعَّاً
دَعَّ - يَدُعُّ + كائن + كائناً: يدفعه ويزجره ويردعه عن فعل: يدفعه ويزجره ويردعه عن فعل، بقوة جسدية أو  بمخاطبته بجفاء وقسوة وغلظة: يدفعه بعيداً عن شيء بالدفع أو التعنيف أوالصراخ أو الكلام القاسي الجارح
دَعَّ - يَدُعُّ + كائن + كائناً أو شيئاً + إلى شيء: يدفعه بجفاء وقسوة وغلظة للقيام بأمر يريده منه: يدفع بقوة جسدية أو ما شابه أو يعنفه ويبهدله ويقرعه ويوبخه بكلام فاحش لدفعه للقيام بفعل أو عمل يريده منه
دُعَّ - يُدَعُّ -  يُدَعُّون: مبني للمجهول من " دَعَّ - يَدُعُّ "
دَعّ: اسم فعل من " دَعَّ - يَدُعُّ "
دَعَّاَ: حال من " دَعّ ": بصوت فيه جفاء وغلظة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" الدفع بالضرب بقوة محدودة تبعد الكائن عن موقعه لمسافة قصيرة"، وهي:
دَعَّ - يَدُعُّ، نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ)، بَكَّ - يَبُكُّ، نَزَغَ - يَنْزَغُ، ذَبَّ - يَذُبُّ، هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ)
يفرق لفظاً:
وَدَعَ - يَدَعُ + كائن + شيئاً: يتركه على حاله ويمضي: يغادره ويتركه ويُخَلِّفُه وراءه على حاله
دَعَّ - يَدُعُّ + كائن + كائناً: يدفعه ويزجره ويردعه عن فعل
دَعَّ -  يُدَعُّون
 	﴿فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ(2)﴾ الماعون ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا(13)﴾ الطور
دَعًّا
 ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا(13)﴾ الطور
مختار الصحاح
● [دعع] د ع ع: دعَّهُ دفعه وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿فذلك الذي يدع اليتيم﴾
الراغب
دع
- الدع: الدفع الشديد وأصله أن يقال للعاثر: دع دع، كما يقال له: لعا، قال تعالى: }يوم يدعون إلى نار جهنم دعا﴿[الطور/13]، وقوله:﴾فذلك الذي يدع اليتيم{ [الماعون/2]، قال اشاعر:
- 158 - دع الوصي في قفا يتيمه
(الرجز لأبي نواس في ديوان المعاني 1/357، وهو بتمامه:
يدعه بضفتي حيزومه*** دع الوصي جانبي يتيمه
وهو في ربيع الأبرار 1/49؛ وتفسير الماوردي، 4/112؛ وإعراب ثلاثين سورة ص 204)
ملخص اللسان
1.     دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا: دَفَعَه في جَفْوة،
2.     دَعَّه  دَفَعَه دَفْعاً عنِيفاً. وفي التنزيل: فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم؛ أَي  يَعْنُفُ به عُنْفاً دَفْعاً وانْتِهاراً،
3.     وفيه: يومَ يُدَعُّون إِلى نار  جهنَّم دَعًّا؛ :دَفْراً في  أَقْفِيَتِهم.
4.     الدَّعُّ: الطرد والدَّفْعُ.
5.     الدُّعاعةُ حبة سوداء يأْكلها فقراء البادية إِذا  أَجدبوا.
6.     والدُّعاعةُ: نملة سوداء ذات جناحين
7.     والدُّعاعُ متفرّق النخل، والدُّعاع النخل المتفرّق.
8.     ودَعْدَع الشيءَ: حركه حتى اكْتنَز كالقَصْعة أَو المِكْيال  والجُوالِق ليَسَعَ الشيء وهو الدَّعْدعةُ؛
9.     ودَعْ دَعْ: كلمة يُدْعى بها للعاثِرِ في معنى قُم وانْتَعِشْ واسْلَمْ
10.                        ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة: زجرها،
11.                        والدَّعْدَعةُ: عَدْو في التواء وبُطْء؛
12.                         والدَّعْداعُ والدَّحْداحُ: القصير من الرجال.
لسان العرب
● - دعع: دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا: دَفَعَه في جَفْوة، وقال ابن دريد: دَعَّه  دَفَعَه دَفْعاً عنِيفاً. وفي التنزيل: فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم؛ أَي  يَعْنُفُ به عُنْفاً دَفْعاً وانْتِهاراً، وفيه: يومَ يُدَعُّون إِلى نار  جهنَّم دَعًّا؛ وبذلك فسره أَبو عبيدة فقال: يُدْفَعُون دَفْعاً  عَنِيفاً. وفي الحديث: اللهم دُعَّها إِلى النار دَعًّا. وقال مجاهد: دَفْراً في  أَقْفِيَتِهم. وفي حديث الشعبي: أَنهم كانوا لا يُدَعُّون عنه ولا  يُكْرَهُون؛ الدَّعُّ: الطرد والدَّفْعُ.  والدُّعاعة: عُشْبة تُطْحَن وتُخْبَز وهي ذات قُضب وورَقٍ مُتَسَطِّحة  النِّبْتة ومَنْبِتُها الصَّحاري والسَّهْلُ، وجَناتُها حَبَّة سوداء،  والجمع دُعاع.  والدَّعادِعُ: نبت يكون فيه ماء في الصيف تأْكله البقر؛ وأَنشد في صفة  جمل:  رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،  ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما  (* قوله «سقمان» فعلان من السقم بفتح أَوله وسكون ثانيه كما في معجم  ياقوت. وقوله «أشمس» كذا ضبط في الأصل ومعجم ياقوت، وقال في شرح القاموس:  أشمس موضع وسديم فحل.)  قال: ويجوز من بطن سَقْمان الدَّعادعَ، وهذه الكلمة وجدتها في غير نسخة  من التهذيب الدعادع، على هذه الصورة بدالين، ورأَيتها في غير نسخة من  أمالي ابن بري على الصحاح الدُّعاع، بدال واحدة؛ ونسب هذا البيت إِلى حُميد  بن ثور وأَنشده:  ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما  وقال: واحدته دُعاعةٌ، وهو نَبْت معروف. قال الأَزهري: قرأْت بخط شمر  للطرماح:  لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،  شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ  قال: الطَّخْفُ اللبن الحامِضُ. واللَّدْمُ: اللَّعْقُ. والدَّعاعُ:  عِيالُ الرجلِ الصغار. ويقال: أَدَعَّ الرجل إِذا كثر دَعاعُه؛ قال: وقرأْت  أَيضاً بخطه في قصيدة أُخرى:  أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ  ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ  قال: الدُّعاعُ في هذا البيت حب شجرة بريَّة، وكذلك الفَثُّ. والأَتانُ:  صخرة. وقال الليث: الدُّعاعةُ حبة سوداء يأْكلها فقراء البادية إِذا  أَجدبوا. وقال أَبو حنيفة: الدُّعاعُ بقلة يخرج فيها حب تَسَطَّحُ على  الأَرض تَسَطُّحاً لا تَذْهَبُ صُعُداً، فإِذا يَبست جمع الناس يابسها ثم  دَقُّوه ثم ذَرُّوه ثم استخرجوا منه حبّاً أَسود يملؤون منه الغَرائر.  والدُّعاعةُ: نملة سوداء ذات جناحين شبهت بتلك الحبة، والجمع الدُّعاع. ورجل  دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ: يجمع الدُّعاع والفَثَّ ليأْكلهما؛ قال أَبو منصور: هما  حبتان بريتان إِذا جاع البدويّ في القَحط دقَّهما وعجنهما واختبزهما  وأَكلهما.  وفي حديث قُس: ذات دَعادِعَ وزَعازِعَ؛ الدَّعادِعُ: جمع دَعْدَعٍ وهي  الأَرض الجَرْداء التي لا نبات بها؛ وروي عن المُؤرّج بيت طرفة بالدال  المهملة:  وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ  في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ  وفسر الدُّعاع ما بين النخلتين، وكذا وجد بخط شمر بالدال، رواية عن ابن  الأَعرابي، قال: والدُّعاعُ متفرّق النخل، والدُّعاع النخل المتفرّق.  وقال أَبو عبيدة: ما بين النخلة إِلى النخلة دُعاعٌ. قال الأَزهري: ورواه  بعضهم ذُعاع النخل، بالذال المعجمة، أَي في مُتفرقه من ذَعْذَعْت الشيء  إِذا فرّقته. ودَعْدَع الشيءَ: حركه حتى اكْتنَز كالقَصْعة أَو المِكْيال  والجُوالِق ليَسَعَ الشيء وهو الدَّعْدعةُ؛ قال لبيد:  المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ  أَي المَمْلوءة. ودَعْدَعَها: ملأها من الثريد واللحم. ودَعْدَعْتُ  الشيءَ: ملأته. ودَعْدَع السيلُ الوادي: مَلأه؛ قال لبيد يصف ماءيْن التقيا  من السَّيْل:  فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما  دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا  الرَّكاء: وادٍ معروف، وفي بعض نسخ الجمهرة الموثوق بها: سُرَّة  الرِّكاء، بالكسر. ودَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء: ملأتْه، وكذلك الناقة.  ودَعْ دَعْ: كلمة يُدْعى بها للعاثِرِ في معنى قُم وانْتَعِشْ واسْلَمْ  كما يقال له لَعاً؛ قال:  لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،  ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا  قال أَبو منصور: أَراه جعل لَعاً ودَعْدَعا دُعاء له بالانتعاش، وجعله  في البيت اسماً كالكلمة وأَعربه. ودَعْدَعَ بالعاثر: قالها له، وهي  الدَّعْدَعةُ؛ وقال أَبو سعيد: معناه دَعِ العِثارَ؛ ومنه قول رؤبة:  وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا  له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا  قال ابن الأَعرابي: معناه إِذا وقع منَّا واقع نَعَشْناه ولم نَدَعْه  أَن يَهْلِك، وقال غيره: دَعْدَعا معناه أَن نقول له رَفعك اللهُ وهو مثل  لَعاً. أَبو زيد: إِذا دُعِي للعاثِر قيل: لَعاً له عالِياً، ومثله: دَعْ  دَعْ؛ وقال: دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً إِذا عثرَ فقلت له: دَعْ دَعْ  أَي ارتفع. ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة: زجرها، ودَعْدَع بها دَعْدَعة:  دَعاها، وقيل: الدعْدعةُ بالغنم الصغار خاصّة، وهو أَن تقول لها: داعْ داعْ،  وإِن شئت كسرت ونوَّنت، والدَّعْدعة: قِصَرُ الخَطْو في المشي مع عَجَل.  والدَّعْدَعةُ: عَدْو في التواء وبُطْء؛ وأَنشد:  أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،  وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ  أَي غير بَطِيء. ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً: عدا عدْواً فيه  بُطْء والتواء، وسَعْيٌ دَعْداع مثله.  والدَّعْداعُ والدَّحْداحُ: القصير من الرجال.  ابنه الأَعرابي: يقال للراعي دُعْ دُعْ، بالضم، إِذا أَمرته بالنَّعِيق  بغنمه، يقال: دَعْدَعَ بها. ويقال: دَعْ دَعْ، بالفتح، وهما لغتان؛ ومنه  قول الفرزدق:  دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني  في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي  ابن الأَعرابي: قال فقال أَعرابي كم تَدُعُّ ليلتُهم هذه من الشهر؟ أَي  كم تُبْقِي سِواها؛ قال وأَنشدنا:  ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ
مقاييس اللغة:
(دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
القاموس المحيط:
الدَّعُّ الدَّفْعُ العَنِيفُ. والدُّعاعُ، كغُرابٍ النَّخْلُ المُتَفَرِّقُ، ونَمْلٌ سودٌ بِجَناحَيْنِ، الواحدةُ بهاءٍ، وحَبُّ شَجَرَةٍ بَرِّيَّة أسْودُ كالشِّينيزِ يُخْتَبَزُ منه، وكشدَّادٍ جامِعُه. وكسحابٍ عِيالُ الرجلِ الصِّغارُ.
ودُعْ دُعْ، بالضم: أمرٌ بالنَّعيق بالغنم. وداعِ داعِ: زَجْرٌ لها، أو دُعاءٌ. والدَّعْداعُ: القصيرُ، وعَدْوٌ في بُطْءٍ. والدَّعادِعُ: نَبْتٌ يكونُ فيه ماءٌ في الصيفِ، تأكُلُهُ البَقَرُ. والدَّعْدَعُ، كجعفرٍ: الأرضُ الجَرْداءُ. ودَعْ، ودَعْدَعْ، مَبْنِيَّيْنِ على السكونِ: كانتْ تُقالُ للعاثِرِ، كدَعْدَعاً ودَعاً، مُنَوَّنَتَيْنِ، أو لم يُسْتَعْمَلْ إلا كذلك، والتَدَعْدُعُ: مشْيَةُ الشَّيْخِ الكبيرِ. ودَعْدَعَ: عَدَا في بُطءٍ والتِواءٍ، و الجَفْنَةَ: مَلأَها، و بالمَعَز: دَعاها.
تاج العروس:
د ع ع
الدَّعُّ : الدَّفْعُ العَنِيفُ . دَعَّهُ يَدُعُّهُ دَعّاً أَي دَفَعَهُ . ومنه قَوْلُه تَعَالَى : " فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ اليَتِيمَ " كما في الصّحاح أَي يَعْنُفُ به عُنْفاً دَفْعاً وانْتِهَاراً : زادَ الزَّمَخْشَرِيّ بجَفْوَةٍ وكَذلِكَ قَوْلُهُ تعالَى : " يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نارِ جَهَنَّم دَعّاً " قَالَ أَبو عُبَيْدٍ : أَيْ يُدْفَعُونَ دَفْعاً عَنِيفاً . وفي حَدِيثِ الشَّعْبِيّ : إِنَّهُمْ كانُوا لا يُدَعُّونَ عَنْهُ أَيْ لا يُطْرَدُونَ ولا يُدْفَعُون وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
أَلَمْ أَكْفِ أَهْلَك فِقْدانَه ... إِذا القَوْمُ في المَحْلِ دَعُّوا اليَتِمَا وقالَ أَبُو مَنْجوفٍ : الدُّعَاعُ . كغُرَابٍ : النَّخْلُ المُتّفَرِّقُ وبه فُسِّرَ قَوْلُ طَرَفَةَ بنِ العَبْدِ :
أَنْتُمُ نَخْلٌ نُطِيفُ بِهِ ... فإِذَا ما جُزَّ نَصْطَرِمُهْ
وعَذَارِيكم مُقَلّصَةٌ ... في دُعاعِ النَّخْلِ تَجْتَرِمُهْ وهكَذَا رَوَاهُ شَمِرٌ أَيْضاً وفَسَّرَهُ بمُتَفَرِّق النَّخْلِ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . ورَوَاه المُؤَرِّجُ أَيْضاً هكَذَا وفُسَّرَ الدُّعَاعَ بما بَيْن النَّخْلَتَيْنِ . وقال أَبُو عُبَيدة : ما بَيْنَ النَّخْلَة إِلى النَّخْلة : دُعَاعٌ . قال الأَزْهَرِيّ : ورَوَاهُ بَعْضُهُمْ بالذَّالِ المُعْجَمَةِ وسَيَأْتِي . والدُّعاعُ : نَمْلٌ سُودٌ بجَنَاحَيْن عن ابنِ دُرَيْدٍ . وقال غَيْرُه : تُشَاكِلُ الحَبَّ الَّذِي يُقَالُ لَهُ دُعَاعٌ الوَاحِدَةُ بهَاءٍ . والدُّعَاعُ : حَبُّ شَجَرَةٍ بَرِّيَة مِثْل الفَثِّ قالَ اللَّيْثُ : أَسْوَدُ كالشِّينِيزِ يَأْكُلُه فُقَراءُ البَادِيَةِ إِذا أَجْدَبُوا . وقَوْلُه يُخْتَبَزُ مِنْهُ مَأْخُوذٌ من قَوْلِ الأَزْهَرِيّ . قَرَأْتُ بِخَطِّ شَمِرٍ في قَصيدَةٍ :
أُجُدٌ كالأَتان لَمْ ترتَعِ الْفَثَّ ... ولم يُنْتَقَلْ عليهَا الدُّعَاعُ قال : هما حَبَّتان برِّيَّتان إِذا جاع البدوي في القحط دقَّهما وعجَنَهما واخْتَبَزهما وأَكلَهُمَا . والأَتَانُ ها هنا : صَخْرَةُ الماءِ . وقال غيره : الدُّعَاعَةُ : عُشْبَةٌ تُطْحَن وتُخْبز وهيَ ذاتُ قُضُبٍ وَوَرَقٍ متَسَطِّحة النِّبْتَة ومنبتُهَا الصحارَى والسَّهْلُ وجنَاتُها حبةٌ سَوْدَاءُ والجَمْع دُعاعٌ
وقال أَبو حَنيفةَ : الدُّعَاعُ : بَقْلَةٌ يخرج فيها حَب يَتَسَطَّحُ على الأَرْض تسطُّحاً لا يَذْهَب صُعُداً فإِذا يَبسَتْ جَمَعَ الناسُ يَابِسَها ثُمَّ دَقُّوهُ ثُمَّ ذَرُّوهُ ثمّ اسْتَخْرَجُوا مِنْهُ حَبّاً أَسْوَدَ يَمْلَؤُونَ مِنْهُ الغَرَائِرَ . والدَّعَّاع كشَدَّادٍ : جامِعُه كما يُقَالُ : رَجُلٌ فَثَّاثٌ لِمَنْ يَجْمَعُ الفَثَّ
والدَّعَاعُ كسَحَابٍ : عِيَالُ الرَّجُلِ الصِّغارُ عن شَمِر وأَنْشَدَ للطِّرِمّاح :
لم تُعَالِجْ دَمْحَقاً بَائِتاً ... شُجَّ بالطَّخْفِ لِلَدْمِ الدَّعَاعْ قال الأَزْهَرِيّ : الدَّمْحَقُ : اللَّبَنُ البائت والطَّخْف : اللَّبَنُ الحامِضُ . واللَّدْمُ : اللَّعْق
ودُعْ دُعْ بالضَّمِّ : أَمْرٌ بالنَّعِيقِ بالغَنَمِ يُقَالُ ذلِكَ للرّاعِي عن ابنِ الأَعْرَابِيّ يُقَالُ : دَعْدَعَ بِهَا دَعْدَعَةً . ودَاعِ دَاعِ مَبْنِيّاً عَلَى الكَسْرِ : زَجْرٌ لَهَا وقِيلَ : لصِغَارِهَا خاصَّةً أَو دُعَاءٌ لَهَا وقَدْ دَعْدَعَ بِهَا قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : وإِنْ شِئْتَ قُلْتَ : دَاعٍ دَاعٍ بالتَّنْوِينِ زادَ غَيْرُه : وإِنْ شِئْت بَنَيْتَ الآخِرَ بالسُّكُونِ . وقالَ أَبو عَمْروٍ : الدَّعْدَاعُ والدَّحْدَاحُ : القَصِيرُ من الرِّجَالِ وقالَ ابنُ فَارسٍ : إِنْ صَحَّ فهو من بابِ الإِبْدَالِ والأَصْلُ دَحْدَاحٌ . والدَّعْدَاعُ : عَدْوٌ في بُطْءٍ والْتِوَاءٍ وقَدْ دَعْدَعَ الرَّجُلُ دَعْدَعَةً وَدَعْدَاعاً : عَدَا عَدْواً فيه بُطْءٌ والْتِوَاءٌ وسَعْىٌ دَعْدَاعٌ مِثْلُه . وقِيلَ : الدَّعْدَعَةُ : قِصْرُ الخَطْوِ في المَشْي مع عَجَلٍ . قالَ الشاعِرُ :
أَسْعَى عَلَى كُلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُم ... وَسْطَ العَشِيرَةِ سَعْياً غَيْرَ دَعْدَاعِ أَي غَيْرَ البَطِيءِ قَالَه اللَّيْثُ : وأَنْشَدَ الصّاغَانِيّ :
" شُمُّ العَرَانِينِ مُسْتَرْخٍ حَمَائِلُهُمْيَسْعَوْنَ لِلْجِدِّ سَعْياً غَيْرَ دَعْداعِ والدَّعَادِعُ : نَبْتٌ يَكُونُ فيه ماءٌ في الصَّيْفِ تَأْكُلُه البَقَرُ . وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ في صِفَةِ جَمَلٍ :
" رَعَى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍومِنْ بَطْنِ سَقْمَانِ الدَّعادِعِ سِدْيَمَاً أَشْمُسُ : مَوْضِع وسِدْيَم : فَحْلٌ . قال الأَزْهَرِيُّ : ويَجُوزُ : من بَطْنِ سَقْمَانَ الدَّعادِعَ وهذِه الكَلِمَةُ هكَذا في نُسَخِ التَّهْذِيب . وَوَجدَ في بَعْض نُسَخٍ منه :
" ومِنْ بَطْنِ سَقِمانَ الدُّعَاعَ المُدَيَّمَا ومِثْلهُ في أَمَالِي ابْنِ بَرِّيّ ونُسِبَ هذا البَيْتُ إِلى حُمَيْدِ بنِ ثَوْرٍ وقَالَ : وَاحِدَتُه دُعَاعَة وهو نَبْتٌ مَعْرُوفٌ . وقالَ أَبُو عَمْروٍ : الدَّعْدَعُ كجَعْفَرٍ من الأََرْضِ : الجَرْدَاءُ الَّتِي لا نَبَاتَ بِهَا
ودَعْ ودَعْدَعْ مَبْنِيَّينِ على السُّكُونِ : كَلِمّةٌ كانَتْ تُقَالُ للعَاثِرِ في الجاهِلِيَّةِ يُدْعَى بِهَا لَهُ في مَعْنَى : قُمْ فانْتَعَشْ واسْلَمْ كمَا يُقَالُ لَهُ : لَعاً كما في الصّحاح وأَنشد :
" لَحَى اللهُ قَوْماً لَمْ يَقُولُوا لعَاثِرٍولا لابْنِ عَمٍّ نالَهُ الدَّهْرُ : دَعْدَعَاً قال الأَزْهَرِيّ : أَرَاهُ جَعَلَ لَعاً ودَعْدَعاً : دُعَاءً لَهُ بالانْتِعَاشِ وجَعَلَهُ في البَيْتِ اسْماً كالكَلِمَة وأَعْربَه . ودَعْدَعَ بالعَاثِر : قالَهَا لَهُ وهي الدَّعْدَعَةُ . وقال أبو سَعِيدٍ : مَعناهُ : دَعِ العِثَارَ ومنه قَولُ رُؤْبة :
وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا : دَعْدَعَاً ... لَهُ وعَالَيْنَا بِتَنْعِيشٍ : لَعَاً قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : مَعْنَاهُ إِذا وَقَع مِنّا واقِعٌ نَعَشْناه ولَمْ نَدَعْهُ أَنْ يَهْلِكَ
وقالَ غَيْرُه : دَعْدَعاً مَعْنَاهُ أَنْ تَقُولَ لَهُ : رَفَعَكَ اللهُ وهو مِثْلُ لَعاً كدَعْدَعاً ودَعاً مُنَوَّنَتَيْن أَوْ لَمْ يُسْتَعْمَلْ إِلاّ كَذلِكَ . وقالَ الكِلابيّ : التَّدَعْدُعُ : مِشْيَةُ الشَّيْخِ الكَبِيرِ الَّذِي لا يَسْتِقِيمُ في مَشْيِهِ
ودَعْدَعَ دَعْدَعَةً : عَدَا في بُطْءٍ والْتِوَاءٍ وكَذلِكَ دَعْدَعَ دَعْدَاعاً وقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيباً
ودَعْدَعَ الجَفْنَةَ : مَلأَهَا مِن الثرِيد واللَّحْمِ . وكَذا دَعْدَعَ الشَّيْءَ إِذا مَلأَهُ والسَّيْلُ الوَادِيَ كذلِكَ . وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِلَبِيدٍ يَصِفُ ماءَيْنِ الْتَقِيَا مِنَ السَّيْلِ :
فدَعْدَعَا سُرَّةَ الرَّكاءِ كَما ... دَعْدَعَ ساقِي الأَعَاجِمِ الغَرَبَا وصدره :
لاقَى البَدِيُّ الكِلابَ فاعْتَلَجَا ... مَوْج أَتِيَّيْهِمَا لِمَنْ غَلَبَا والرِّكاءُ بالفَتْحِ : وادٍ مَعْرُوفٌ . وفي بَعْضٍ نُسَخِ الجَمْهَرَة : سُرَّةُ الرِّكَاءِ بالكَسْرِ . وقالَ لَبِيد أَيضاً :
" المُطْعِمُونَ الجَفْنَةَ المُدَعْدَعَه
" والضّارِبُوَ الهامَ تَحْتَ الخَيْضَعَهْ وقالَ أبو زَيْدٍ : دَعْدَعَ بالمَعزِ خاصَّةً إِذا دَعَاها كما في الصّحاح . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : أَدَعَّ الرَّجُلُ إِذا كَثُرَ عِيَالُه . ودَعْدَعَ الشَّيْءَ إِذا حَرَّكهُ حَتَّى اكْتَنَزَ - كالمِكْيَالِ والجُوَالِقِ - لِيَسَع الشَّيْءَ وهو الدَّعْدَعَةُ ودَعْدَعَت الشّاهُ الإِناءَ : مَلأَتْهُ وكَذلِك النَّاقَةُ . ودَعْ دَعْ بالفَتْحِ : لُغَةٌ في دُع دُعْ بالضَّمِّ ومنه قَوْلُ الفَرَزْدَقِ :
" دَعْ دَعْ بأَعْنُقِكَ التَّوائِمِ إِنَّنِيفي باذِخٍ يا ابْنَ المَرَاغَةِ عالِي وقَالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : قالَ أَعْرَابِيُّ : كم تَدُعُّ لَيْلَتُكم هذِهِ من الشَّهْر ؟ أَيْ كَمْ تُبْقِى سِوَاهَا قالَ : وأَنْشَدَنَا :
" ولَسْنَا لأَضْيافِنَا بالدُّعُعْ وامْرَأَةٌ مُدَعْدَعَةُ الخَلْخَالِ : مَمْلُوءَةُ السَّاقِ

##### Türkçe

**دعع**
**دَعَّ - يَدُعُّ**، **دُعَّ - يُدَعُّ**- **دَعّ** - **دَعَّاً**
**دَعَّ - يَدُعُّ** + bir varlık + bir varlığı: onu iter, azarlar ve bir fiilden alıkoyar: onu iter, azarlar ve bir fiilden alıkoyar; bedensel bir güçle veya ona kabalık, sertlik ve katılıkla hitap ederek: itme yahut azarlama yahut bağırma yahut incitici sert söz ile onu bir şeyden uzağa iter.
**دَعَّ - يَدُعُّ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi + bir şeye: ondan istediği bir işi yapması için onu kabalık, sertlik ve katılıkla iter: bedensel bir güçle veya benzeriyle iter yahut onu paylar, rezil eder, azarlar, kınar, onu istediği bir fiili veya işi yapmaya sevk etmek için çirkin sözle onu ayıplar ve azarlayıp durur.
**دُعَّ - يُدَعُّ - يُدَعُّون**: “**دَعَّ - يَدُعُّ**”dan meçhul bina.
**دَعّ**: “**دَعَّ - يَدُعُّ**”dan fiil ismi.
**دَعَّاَ**: “**دَعّ**”dan hâl: içinde kabalık ve katılık bulunan bir sesle.

Ve lafız, “sınırlı bir güçle vurup iterek varlığı bulunduğu yerden kısa bir mesafeye uzaklaştırma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَعَّ - يَدُعُّ**، **نَطَحَ - يَنْطَحُ** (**نَطَحَ - يَنْطِحُ**)، **بَكَّ - يَبُكُّ**، **نَزَغَ - يَنْزَغُ**، **ذَبَّ - يَذُبُّ**، **هَمَزَ - يَهْمِزُ** (**هَمَزَ - يَهْمُزُ**)

Lafız bakımından ayırt edilir:
**وَدَعَ - يَدَعُ** + bir varlık + bir şeyi: onu hâli üzere bırakır ve gider: ondan ayrılır, onu bırakır ve onu arkasında hâli üzere bırakır.
**دَعَّ - يَدُعُّ** + bir varlık + bir varlığı: onu iter, azarlar ve bir fiilden alıkoyar.
**دَعَّ - يُدَعُّون**
﴿**فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ(2)**﴾ الماعون ﴿**يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا(13)**﴾ الطور

**دَعًّا**
﴿**يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا(13)**﴾ الطور

مختار الصحاح
● [**دعع**] د ع ع: **دعَّهُ**: onu itti; kapısı **رد**’dür; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فذلك الذي يدع اليتيم**﴾.

الراغب
**دع**
- **الدع**: şiddetli itmedir; aslı, tökezleyene: **دع دع** denilmesidir; nitekim ona: **لعا** denildiği gibi. Yüce Allah buyurdu: }**يوم يدعون إلى نار جهنم دعا**﴿[الطور/13] ve O’nun sözü:﴾**فذلك الذي يدع اليتيم**{ [الماعون/2]. Şair dedi ki:
- 158 - **دع الوصي في قفا يتيمه**
(Manalar Divanı’nda Ebû Nüvâs’ın recezi 1/357; tamamı şudur:
**يدعه بضفتي حيزومه*** دع الوصي جانبي يتيمه**
Ve o, ربيع الأبرار 1/49’da; ve الماوردي tefsiri, 4/112’de; ve ثلاثين سورة’nin i‘râbı s 204’te.)

ملخص اللسان
1. **دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا**: onu kabalık içinde itti,
2. **دَعَّه**: onu şiddetli bir itişle itti. Tenzîlde: **فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم**; yani ona itme ve azarlama ile şiddetle davranır,
3. Ve onda: **يومَ يُدَعُّون إِلى نار جهنَّم دَعًّا**; yani enselerine iterek,
4. **الدَّعُّ**: kovma ve itmedir.
5. **الدُّعاعةُ**: kuraklık olduğunda bedevî fakirlerinin yediği siyah bir tanedir.
6. Ve **الدُّعاعةُ**: iki kanatlı siyah bir karıncadır.
7. Ve **الدُّعاعُ**: dağınık hurmalık; ve **الدُّعاع**: dağınık hurmadır.
8. Ve **دَعْدَع الشيءَ**: onu, **القَصْعة** yahut **المِكْيال** ve **الجُوالِق** gibi, şeyi alacak şekilde sıkışıp doluncaya kadar hareket ettirdi; bu **الدَّعْدعةُ**’dır;
9. Ve **دَعْ دَعْ**: tökezleyene, “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında çağrılan bir kelimedir.
10. Ve **دَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة**: onu azarladı (sürdü),
11. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı ve yavaş bir koşudur;
12. Ve **الدَّعْداعُ** ve **الدَّحْداحُ**: erkeklerden kısa boylu olandır.

لسان العرب
● - **دعع**: **دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا**: onu kabalık içinde itti. İbn Düreyd dedi: **دَعَّه**: onu şiddetli bir itişle itti. Tenzîlde: **فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم**; yani ona itme ve azarlama ile şiddetle davranır. Ve onda: **يومَ يُدَعُّون إِلى نار جهنَّم دَعًّا**; Ebû Ubeyde onu böyle tefsir etti ve dedi ki: şiddetli bir itişle itilirler. Hadiste: “Allah’ım, onu ateşe **دَعًّا** ile it.” Mücâhid dedi: enselerine iterek. Şa‘bî’nin hadisinde: onların ondan **يُدَعُّون** olmadıkları ve zorlanmadıkları; **الدَّعُّ**: kovma ve itmedir. **الدُّعاعة**: öğütülüp ekmek yapılan bir ottur; çubukları ve yaprakları vardır, bitkisi yayvan; yetiştiği yer çöller ve düzlüklerdir; taneleri siyah bir tanedir; çoğulu **دُعاع**. **الدَّعادِعُ**: yazın içinde su bulunan, sığırın yediği bir bitkidir; deve vasfında şu beyit okundu:
**رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،  ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما**
(* “سقمان” kelimesi, ياقوت’un sözlüğünde olduğu gibi, başı fetha, ikincisi sükûn olan “فعلان” veznindendir. “أشمس” asılda ve ياقوت’un sözlüğünde böyle ضبط edilmiştir; قاموس şerhinde: أشمس bir yerdir, ve سديم bir erkek devedir dedi.)
Dedi ki: “من بطن سَقْمان الدَّعادعَ” da câizdir. Bu kelimeyi تهذيب’in birden fazla nüshasında **الدعادع** (iki **دال** ile) bu surette buldum; ve onu, صحاح üzerine İbn Berrî’nin أمالي’sinin bir nüshasında **الدُّعاع** (tek **دال** ile) gördüm. Bu beyti Humeyd b. Sevr’e nispet etti ve şöyle okudu:
**ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما**
Ve dedi ki: onun tekili **دُعاعةٌ**’dır; o bilinen bir bitkidir. Ezherî dedi: Şemmer’in hattıyla طَرماح’a ait şu beyiti okudum:
**لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،  شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ**
Dedi ki: **الطَّخْفُ** ekşi süttür. **اللَّدْمُ**: yalamadır. Ve **الدَّعاعُ**: adamın küçük çocuklarıdır. “Adam **أَدَعَّ** oldu” denir; yani onun **دَعاعُه** çoğaldı. Dedi ki: yine onun hattıyla başka bir kasidede okudum:
**أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ  ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ**
Dedi ki: bu beyitte **الدُّعاعُ**, yabani bir ağacın tanesidir; **الفَثُّ** da böyledir. **الأَتانُ**: kayadır. Leys dedi: **الدُّعاعةُ**: kuraklık olduğunda bedevî fakirlerinin yediği siyah bir tanedir. Ebû Hanîfe dedi: **الدُّعاعُ**: içinde tane çıkan bir ottur; yerde yayvan yayılır, yukarı doğru yükselmez; kuruduğunda insanlar kurusunu toplar, sonra onu döver, sonra savurur, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan **الغَرائر**’i doldururlar. **الدُّعاعةُ**: iki kanatlı siyah bir karıncadır; o taneye benzetilmiştir; çoğulu **الدُّعاع**. Ve “**رجل دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ**”: **الدُّعاع** ve **الفَثَّ** toplayıp yiyendir. Ebû Mansûr dedi: ikisi, bedevî kıtlıkta acıktığında ikisini dövüp yoğurur, ekmek yapar ve yer; iki yabani tanedir. **قُس** hadîsinde: “**ذات دَعادِعَ وزَعازِعَ**”; **الدَّعادِعُ**: **دَعْدَع**’ın çoğuludur; o, bitkisiz çıplak arazidir. Müؤرّic, Tarfah’ın beytini **الدال** (mu‘cemsiz) ile rivayet etti:
**وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ  في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ**
Ve **الدُّعاع**’ı iki hurma arasındaki şey diye tefsir etti; Şemmer’in hattında da **الدال** ile, İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle böyle bulundu; dedi ki: **الدُّعاعُ** dağınık hurmalıktır; ve **الدُّعاع** dağınık hurmadır. Ebû Ubeyde dedi: hurma ile hurma arasına **دُعاعٌ** denir. Ezherî dedi: bazısı onu **الذال** (mu‘ceme) ile rivayet etti; ileride gelecektir. **دَعْدَع الشيءَ**: onu, **القَصْعة** yahut **المِكْيال** ve **الجُوالِق** gibi, şeyi alacak şekilde sıkışıp doluncaya kadar hareket ettirdi; bu **الدَّعْدعةُ**’dır. Lebîd dedi:
**المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ**
Yani dolu olan. **ودَعْدَعَها**: onu ثريد ve etle doldurdu. “**دَعْدَعْتُ الشيءَ**”: onu doldurdum. “**دَعْدَع السيلُ الوادي**”: onu doldurdu. Lebîd, selden iki suyun buluşmasını tasvir ederek dedi:
**فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما  دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا**
**الرَّكاء**: bilinen bir vadidir; güvenilir Cumhurah nüshalarının bazısında **سُرَّة الرِّكاء** (kesra ile) vardır. “**دَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء**”: onu doldurdu; deve de böyledir. **دَعْ دَعْ**: tökezleyene, “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında çağrılan bir kelimedir; nitekim ona **لَعاً** denildiği gibi. Dedi ki:
**لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،  ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا**
Ebû Mansûr dedi: sanırım **لَعاً** ve **دَعْدَعا**’yı ona canlanma duası kıldı; ve onu beyitte kelime gibi isim yaptı ve i‘râb etti. “**دَعْدَعَ بالعاثر**”: ona onu söyledi; bu **الدَّعْدَعةُ**’dır. Ebû Saîd dedi: manası “tökezlemeyi bırak”tır. Ve ondan, Ru’be’nin sözü:
**وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا  له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا**
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, bizden bir düşüş vuku bulursa onu kaldırırız ve helâk olmasına onu bırakmayız. Başkası dedi: **دَعْدَعا**’nın manası, ona “Allah seni yükseltsin” demendir; o, **لَعاً** gibidir. Ebû Zeyd: tökezleyene dua edildiğinde “**لَعاً له عالِياً**” denir; bunun benzeri: **دَعْ دَعْ**. Dedi: “**دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً**”: çocuk tökezlediğinde ona **دَعْ دَعْ** dedim; yani “yüksel”. “**دَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة**”: onu sürdü. “**ودَعْدَع بها دَعْدَعة**”: onu çağırdı. Ve denildi ki: **الدعْدعةُ** özellikle küçük koyunlarladır; onlara “**داعْ داعْ**” demendir; istersen kesreli yapar ve tenvinlersin. **الدَّعْدعة**: yürüyüşte acele ile birlikte adımı kısaltmaktır. **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı ve yavaş bir koşudur. Şu beyit okundu:
**أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،  وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ**
Yani yavaş olmayan. “**ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً**”: içinde yavaşlık ve kıvrım bulunan bir koşuyla koştu; **سَعْيٌ دَعْداع** da böyledir. **الدَّعْداعُ** ve **الدَّحْداحُ**: erkeklerden kısa boylu olandır. İbnü’l-A‘râbî: çobana, koyunlarıyla böğürtmesini emrettiğinde “**دُعْ دُعْ**” (damme ile) denir; “**دَعْدَعَ بها**” denir. Ve “**دَعْ دَعْ**” (fetha ile) denir; ikisi iki lehçedir. Ve ondan, Ferazdak’ın sözü:
**دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني  في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي**
İbnü’l-A‘râbî: bir bedevî dedi ki: “Bu geceniz ayın kaçını **تَدُعُّ** eder?” yani “ondan başkasını ne kadar bırakır?” Dedi ve bize şu beyiti okudu:
**ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ**

مقاييس اللغة:
(**دع**) **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; ölçülü ve düzenli; hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; “**دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**” denir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً**﴾ [الطور 13]. **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği (kileyi) şeyi içine alacak şekilde hareket ettirmektir. **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. “**جَفْنةٌ مدَعدَعة**” denir. Aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
Ama onların “**الدَّعْدَعَةُ** koyun sürme azarlamasıdır” sözü ve “**الدَّعدعةُ** tökezleyene **دَعْ دَعْ** demendir; nitekim **لَعاً** denildiği gibi” sözü; biz dedik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse ölçüye gelmez; ve onlar bu şekilde asıl değildir.
Ve onların kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demeleri; eğer sahihse, bu, **حاء**’dan بدل yoluyla olur: **دَحْدَاح**.

القاموس المحيط:
**الدَّعُّ**: şiddetli itmedir. **الدُّعاعُ**, **غُراب** gibi: dağınık hurmalık; ve iki kanatlı siyah karınca; tekili **هاء** iledir; ve ondan ekmek yapılan, **الشِّينيز** gibi siyah, yabani bir ağacın tanesi; ve **شدَّاد** gibi: onu toplayan. Ve **سحاب** gibi: adamın küçük çocukları.
**ودُعْ دُعْ** (damme ile): koyunları böğürtme emridir. **وداعِ داعِ**: onlara sürme azarlamasıdır; yahut bir duadır. **الدَّعْداعُ**: kısa boylu; ve yavaşlık içinde bir koşudur. **الدَّعادِعُ**: yazın içinde su bulunan bir bitkidir; sığır onu yer. **الدَّعْدَعُ**, **جعفر** gibi: bitkisiz çıplak arazidir. **ودَعْ** ve **ودَعْدَعْ**, sükûn üzere mebnî iki kelime: cahiliyede tökezleyene söylenirdi; ona “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında dua edilirdi; **دَعْدَعاً** ve **دَعاً** gibi, tenvinli; yahut ancak böyle kullanılmamıştır. **والتَدَعْدُعُ**: çok yaşlı şeyhin yürüyüşüdür. **ودَعْدَعَ**: yavaşlık ve kıvrım içinde koştu; ve **الجَفْنَةَ**: onu doldurdu; ve **بالمَعَز**: onu çağırdı.

تاج العروس:
د ع ع
**الدَّعُّ**: şiddetli itmedir. **دَعَّهُ يَدُعُّهُ دَعّاً**: yani onu itti. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: "**فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ اليَتِيمَ**" صحاح’ta olduğu gibi; yani ona itme ve azarlama ile şiddetle davranır; Zemahşerî “kabalık ile” diye artırdı. Ve yine O’nun sözü: "**يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نارِ جَهَنَّم دَعّاً**"; Ebû Ubeyd dedi: yani şiddetli bir itişle itilirler. Şa‘bî’nin hadisinde: onların ondan **يُدَعُّون** olmadıkları; yani kovulmazlar ve itilmezler. Leys şu beyiti okudu:
**أَلَمْ أَكْفِ أَهْلَك فِقْدانَه ... إِذا القَوْمُ في المَحْلِ دَعُّوا اليَتِمَا**
Ebû Mencûf dedi: **الدُّعَاعُ**, **غُرَاب** gibi: dağınık hurmalık; ve bununla, Tarfah b. el-‘Abd’in sözü tefsir edildi:
**أَنْتُمُ نَخْلٌ نُطِيفُ بِهِ ... فإِذَا ما جُزَّ نَصْطَرِمُهْ
وعَذَارِيكم مُقَلّصَةٌ ... في دُعاعِ النَّخْلِ تَجْتَرِمُهْ**
Şemmer de onu böyle rivayet etti; ve onu, İbnü’l-A‘râbî’den “dağınık hurmalık” diye tefsir etti. Müؤرّic de onu böyle rivayet etti; ve **الدُّعَاع**’ı iki hurma arasındaki şey diye tefsir etti. Ebû Ubeyde dedi: hurma ile hurma arasına **دُعَاعٌ** denir. Ezherî dedi: bazısı onu **الذَّال** (mu‘ceme) ile rivayet etti; ileride gelecektir. **الدُّعاعُ**: İbn Düreyd’den, iki kanatlı siyah karıncadır. Başkası dedi: **دُعاعٌ** denilen taneye benzer; tekili **هاء** iledir. **الدُّعَاعُ**: **الفَثّ** gibi yabani bir ağacın tanesidir. Leys dedi: **الشِّينِيز** gibi siyahtır; kuraklık olduğunda bedevî fakirleri onu yer. “Ondan ekmek yapılır” sözü, Ezherî’nin sözünden alınmıştır. Şemmer’in hattıyla bir kasidede okudum:
**أُجُدٌ كالأَتان لَمْ ترتَعِ الْفَثَّ ... ولم يُنْتَقَلْ عليهَا الدُّعَاعُ**
Dedi ki: ikisi, bedevî kıtlıkta acıktığında ikisini dövüp yoğurur, ekmek yapar ve yer; iki yabani tanedir. Burada **الأَتَانُ**: su kayasıdır. Başkası dedi: **الدُّعَاعَةُ**: öğütülüp ekmek yapılan bir ottur; çubukları ve yaprakları vardır, bitkisi yayvan; yetiştiği yer çöller ve düzlüklerdir; taneleri siyah bir tanedir; çoğulu **دُعاعٌ**.
Ebû Hanîfe dedi: **الدُّعَاعُ**: içinde tane çıkan bir ottur; yerde yayvan yayılır, yukarı doğru yükselmez; kuruduğunda insanlar kurusunu toplar, sonra onu döver, sonra savurur, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan **الغَرَائِر**’i doldururlar. **الدَّعَّاع** (**شدَّاد** gibi): onu toplayandır; “**رَجُلٌ فَثَّاثٌ**” denildiği gibi; **الفَثَّ** toplayan için.
**والدَّعَاعُ** (**سَحَاب** gibi): Şemmer’den, adamın küçük çocuklarıdır. Ve طِرِمّاح’a ait şu beyiti okudu:
**لم تُعَالِجْ دَمْحَقاً بَائِتاً ... شُجَّ بالطَّخْفِ لِلَدْمِ الدَّعَاعْ**
Ezherî dedi: **الدَّمْحَقُ**: gecelik süt; **الطَّخْف**: ekşi süt; **اللَّدْمُ**: yalamadır.
**ودُعْ دُعْ** (damme ile): koyunları böğürtme emridir; bu, İbnü’l-A‘râbî’den çobana söylenir; “**دَعْدَعَ بِهَا دَعْدَعَةً**” denir. **ودَاعِ دَاعِ** kesre üzere mebnî: onlara sürme azarlamasıdır; denildi ki: özellikle küçüklerine; yahut bir duadır; ve “**دَعْدَعَ بِهَا**” demiştir. İbn Düreyd dedi: istersen “**دَاعٍ دَاعٍ**” tenvinle dersin. Başkası artırdı: istersen sonuncuyu sükûn üzere mebnî kılarsın. Ebû Amr dedi: **الدَّعْدَاعُ** ve **الدَّحْدَاحُ**: erkeklerden kısa boylu olandır. İbn Fâris dedi: eğer sahihse, bu, بدل بابındandır; asıl **دَحْدَاحٌ**’tır. **الدَّعْدَاعُ**: yavaşlık ve kıvrım içinde bir koşudur. “**دَعْدَعَ الرَّجُلُ دَعْدَعَةً وَدَعْدَاعاً**”: içinde yavaşlık ve kıvrım bulunan bir koşuyla koştu; **سَعْىٌ دَعْدَاعٌ** da böyledir. Denildi ki: **الدَّعْدَعَةُ**: acele ile birlikte yürüyüşte adımı kısaltmaktır. Şair dedi ki:
**أَسْعَى عَلَى كُلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُم ... وَسْطَ العَشِيرَةِ سَعْياً غَيْرَ دَعْدَاعِ**
Yani yavaş olmayan; Leys böyle dedi. Sâğânî şu beyiti okudu:
**شُمُّ العَرَانِينِ مُسْتَرْخٍ حَمَائِلُهُمْيَسْعَوْنَ لِلْجِدِّ سَعْياً غَيْرَ دَعْداعِ**
**والدَّعَادِعُ**: yazın içinde su bulunan bir bitkidir; sığır onu yer. İbnü’l-A‘râbî, deve vasfında şu beyiti okudu:
**رَعَى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍومِنْ بَطْنِ سَقْمَانِ الدَّعادِعِ سِدْيَمَاً**
**أَشْمُسُ**: bir yer; **سِدْيَم**: erkek deve. Ezherî dedi: “**من بَطْنِ سَقْمَانَ الدَّعادِعَ**” da câizdir; ve bu kelime تهذيب nüshalarında böyledir. Ve onun bazı nüshalarında şunu buldu:
**ومِنْ بَطْنِ سَقِمانَ الدُّعَاعَ المُدَيَّمَا**
Ve bunun benzeri İbn Berrî’nin أمالي’sindedir. Bu beyt Humeyd b. Sevr’e nispet edildi; ve dedi ki: onun tekili **دُعَاعَة**’dır; o bilinen bir bitkidir. Ebû Amr dedi: **الدَّعْدَعُ** (**جَعْفَر** gibi) yerden: bitkisiz çıplak olandır.
**ودَعْ** ve **ودَعْدَعْ**, sükûn üzere mebnî iki kelime: cahiliyede tökezleyene söylenen bir kelimedir; onunla, “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında ona dua edilirdi; nitekim ona **لَعاً** denildiği gibi; صحاح’ta olduğu üzere. Ve şu beyiti okudu:
**لَحَى اللهُ قَوْماً لَمْ يَقُولُوا لعَاثِرٍولا لابْنِ عَمٍّ نالَهُ الدَّهْرُ : دَعْدَعَاً**
Ezherî dedi: sanırım **لَعاً** ve **دَعْدَعاً**’yı ona canlanma duası kıldı; ve onu beyitte kelime gibi isim yaptı ve i‘râb etti. “**ودَعْدَعَ بالعَاثِر**”: ona onu söyledi; bu **الدَّعْدَعَةُ**’dır. Ebû Saîd dedi: manası “tökezlemeyi bırak”tır. Ve ondan, Ru’be’nin sözü:
**وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا : دَعْدَعَاً ... لَهُ وعَالَيْنَا بِتَنْعِيشٍ : لَعَاً**
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, bizden bir düşüş vuku bulursa onu kaldırırız ve helâk olmasına onu bırakmayız.
Başkası dedi: **دَعْدَعاً**’nın manası, ona “Allah seni yükseltsin” demendir; o, **لَعاً** gibidir; **دَعْدَعاً** ve **دَعاً** gibi, tenvinli; yahut ancak böyle kullanılmamıştır. Kilâbî dedi: **التَّدَعْدُعُ**: yürüyüşünde doğrulamayan çok yaşlı şeyhin yürüyüşüdür.
“**ودَعْدَعَ دَعْدَعَةً**”: yavaşlık ve kıvrım içinde koştu; ve yine “**دَعْدَعَ دَعْدَاعاً**”; ve bu, az önce yakın olarak geçti.
“**ودَعْدَعَ الجَفْنَةَ**”: onu ثريد ve etten doldurdu. Ve yine “**دَعْدَعَ الشَّيْءَ**”: onu doldurduğunda; ve selin vadiyi (doldurması) da böyledir. Cevherî, Lebîd’den, selden iki suyun buluşmasını tasvir ederek şu beyiti okudu:
**فدَعْدَعَا سُرَّةَ الرَّكاءِ كَما ... دَعْدَعَ ساقِي الأَعَاجِمِ الغَرَبَا**
Ve صدرُه:
**لاقَى البَدِيُّ الكِلابَ فاعْتَلَجَا ... مَوْج أَتِيَّيْهِمَا لِمَنْ غَلَبَا**
**والرِّكاءُ** (fetha ile): bilinen bir vadidir. Cumhurah’ın bazı nüshalarında: **سُرَّةُ الرِّكَاءِ** (kesra ile). Lebîd ayrıca dedi:
**المُطْعِمُونَ الجَفْنَةَ المُدَعْدَعَه
والضّارِبُوَ الهامَ تَحْتَ الخَيْضَعَهْ**
Ebû Zeyd dedi: صحاح’ta olduğu gibi, özellikle keçiyle **دَعْدَعَ**: onu çağırdığında. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “Adam **أَدَعَّ** oldu” denir; yani onun çoluk çocuğu çoğaldı. “**ودَعْدَعَ الشَّيْءَ**”: onu, **المِكْيَال** ve **الجُوَالِق** gibi, şeyi alacak şekilde sıkışıp doluncaya kadar hareket ettirdi; bu **الدَّعْدَعَةُ**’dır. “**ودَعْدَعَت الشّاهُ الإِناءَ**”: onu doldurdu; deve de böyledir. **ودَعْ دَعْ** (fetha ile): **دُع دُعْ** (damme ile) için bir lehçedir; ve ondan, Ferazdak’ın sözü:
**دَعْ دَعْ بأَعْنُقِكَ التَّوائِمِ إِنَّنِيفي باذِخٍ يا ابْنَ المَرَاغَةِ عالِي**
İbnü’l-A‘râbî dedi: bir bedevî dedi ki: “Bu geceniz ayın kaçını **تَدُعُّ** eder?” yani “ondan başkasını ne kadar bırakır?” Dedi: ve bize şu beyiti okudu:
**ولَسْنَا لأَضْيافِنَا بالدُّعُعْ**
Ve “**امْرَأَةٌ مُدَعْدَعَةُ الخَلْخَالِ**”: baldırı dolu olan kadın.
