# دعع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دعع

باب العين والدال
)ع د، د ع مستعملان( عد:
عَدَدْتُ الشَّيْء عَدَاً: حَسَبْتُهُ أو أحْصَيْتُهُ، قال عزَّ وجلَّ: "نَعُدُّ لهُم عَدّاً" يعْني أنّ الأنفاس تُحْصَى إحصاءً ولها عَددٌ مَعْلُوم.
وفلان في عِدادِ الصَّالحينُ، أي يُعَدُّ فيهم. وعِدَادُهُ في بني فُلانٍ: إذا كان ديوانُه مَعَهم.
وعِدَّةُ المرأةِ: أيَّامُ قُروئِها. والعِدَّة جَماعةٌ قلَّت أو كَثْرَتْ.
والعَدُّ مصدر كالعدَد والعَديدُ: الكَثرة، ويُقال: ما أكَثَر عَديدةَ.
وهذه الدراهم عديدةُ هذه: إذا كانت في العدد مِثلَها. وإنَّهم لَيَتعَدَّدون على عَشْرَةِ آلاف أي يزيدون في العَدَد. وهم يَتَعادُّون: إذا اشَتَركوا فيما يُعَدِّدُ به بعضُهم على بعض من المكارم وغير ذلك من الأشياء كلِّها.
والعُدَّة: ما يُعَدُّ لأمر يحدُث فُيذَّخَر له. وأعدْدْتُ الشَّيءَ: هَيَّأتْه.
والعِدُّ: مُجْتَمَعُ الماء، وجمعه أعداد، وهو ما يُعِدُّه الناس، فالماء عَدُّ، وموضع مجتمعه عِدُّ، قال ذو الرمة:
دَعَتْ مَيَّةُ الأعدادَ واسْتَبْدَلَتْ بها		خَناطيلَ آجالٍ من العينِ خُذَّلِ
ويقال: بنو فلانٍ ذوو عَدٍّ وفَيْضٍ يُغْنَى بهما. ويقال: كان ذلك في عِدَّانِ شبابه.
وعِدَّان مُلكِه: وهو أفضُله وأكثره، قال العجَّاج:
ولي على عِدَّان مَلْكٍ مُحْتَضَرْ
قال: واشتقاقه من أن ذلك كان مهيَّأ معدَّاً، وقال:
والمَلْك مخبوءٌ على عِدَّانِه
والعِداد: اهتياج وجَعَ اللَّديغ، وذلك إذا تَمَّتْ له سنة مُذْ يَوْم لدِغَ هاج به الألم.
وكأنَّ اشتقاقه من الحساب من قبَل عدد الشهور والأيّام، كأنَّ، الوَجَعَ يَعَدُّ ما يَمْضِي السَّنة، فإذا تمَّتْ عاوَدَت الملدُوغ، ولو قيل: عادَّتْه لكان صواباً. وفي الحديث: "ما زالت أَكْلةُ خَيْبَرٍ تُعَادُّني فهذا أوان قَطْعُ أبهَري"، أي تُراجعني، ويُعاودنُي ألم سمها في أوقات معلومة، قال الشاعر:
يُلاقي من تَذَكُّر آل سلمى		كما يَلْقَى السَّليمُ من العِدادِ
وقيل: عدادُ السليم أن تُعْدَّ سبعة أيّام، فإن مَضَتْ رجوت له البُرْء. وإذا لم تَمضِ قيل: هو في عِداده.
دع: دَعَّهُ يَدُعُّهُ، الدَّعُّ: دَفع في جفوة. وفي التنزيل العزيز: "فذلك الذي يدُعُّ اليتيم" أي يَعْنُفُ به عُنْفاً شديداً دَفعاً وانتهاراً، أي يَدْفَعه حقَّه وصِلَتهَ، قال:
أَلَمْ أكفِ أهْـلَـكَ فِـقـدانـه		إذا القْوم في المَحْل دَعُّوا اليتيما
والدَعْدَعَة تَحريكُك جُوالِقا أو مِكيالا ليَكْتَنِز، قال لبيد:
المُطْعِمُن الجَفْنَةَ المُـدَعْـدَعَـهْ		والضاربونَ الهام تحت الخَيْضَعَهْ
والدَّعْدعة: أن يقال للرجل إذا عثر: دَعْ دَعْ أي قُمْ، قال رؤبة:
وإنْ هوى العاثِرُ قلنا دَعْدَعا		له وعالينا بِتَنْعِـيشٍِ ومـا
والدعْدَعَه: عَدْوٌ في بُطْءٍ والتِواء، قال:
أسْعى على كلّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ		وَسْطَ العشيرة سَعْياً غيرَ دَعْدَاعِ
والدَعْدَاعُ: الرجلُ القصير.
والرَّاعي يُدَعْدِعُ بالغَنمِ: إذا قال لها: "داع داع" فإن شئِتَ جَرَرْتَ ونَوَّنْتَ، وإنْ شِئتَ على وهم الوقف .
والدُّعَاعَةُ: حَبَّةٌ سوداء، تأكلها بنو فَزازةَ، وتُجْمَعُ الدُّعاع والدُّعَاعَةُ: نَمْلَةٌ ذاتُ جنَاحَين شُبِّهَتْ بتلك الحبَّة.

### Türkçe

باب **العين** ve **الدال**
(**ع د** ve **د ع** kullanımdadır) **عد**:
**عَدَدْتُ الشَّيْء عَدَاً**: onu hesapladım yahut saydım. Aziz ve celil şöyle dedi: “**نَعُدُّ لهُم عَدّاً**” yani nefesler sayım olarak sayılır ve onun için bilinen bir sayı vardır.

Ve falan, salihlerin sayısı içindedir; yani onların içinde sayılır. Ve onun sayısı falan oğulları içindedir: divanı onlarla olduğu zaman.

Ve kadının **عِدَّةُ**si: hayızlarının günleridir. Ve **العِدَّة** az da olsa çok da olsa bir topluluktur.

Ve **العَدُّ** **العدَد** gibi bir mastardır; ve **العَديدُ**: çokluk; ve denilir: **ما أكَثَر عَديدةَ**.

Ve bu dirhemler, bunun **عديدةُ**sidir: eğer sayıda onun gibi ise. Ve şüphesiz onlar on bin üzerine sayıca artarlar; yani sayıda artarlar. Ve onlar **يَتَعادُّون**: eğer övünülecek şeylerden ve bunun dışındaki bütün şeylerden, bazılarının bazısına karşı sayıp döktüğü şeyde ortak olurlarsa.

Ve **العُدَّة**: meydana gelecek bir iş için sayılıp hazırlanıp onun için saklanan şeydir. Ve **أعدْدْتُ الشَّيءَ**: onu hazırladım.

Ve **العِدُّ**: suyun toplandığı yer; çoğulu **أعداد**dır; ve o, insanların hazırladığı şeydir; su **عَدُّ**dur, toplandığı yer **عِدُّ**dur. Zû’r-Rumme dedi ki:
دَعَتْ مَيَّةُ الأعدادَ واسْتَبْدَلَتْ بها		خَناطيلَ آجالٍ من العينِ خُذَّلِ

Ve denilir: falan oğulları, kendileriyle yetinilen **عَدٍّ** ve **فَيْضٍ** sahipleridir. Ve denilir: bu, gençliğinin **عِدَّانِ**ında idi.

Ve onun mülkünün **عِدَّان**ı: o, onun en faziletlisi ve en çoğudur. El-Acçâc dedi ki:
ولي على عِدَّان مَلْكٍ مُحْتَضَرْ

Dedi ki: onun اشتقاقı, bunun hazırlanmış, hazırlanıp konmuş olmasındandır. Ve dedi ki:
والمَلْك مخبوءٌ على عِدَّانِه

Ve **العِداد**: sokulanın acısının kabarmasıdır; bu, sokulduğu günden beri ona bir yıl tamam olunca acı onunla kabarır.

Ve sanki onun اشتقاقı, ayların ve günlerin sayısı bakımından hesaptandır; sanki acı, yılın geçip gidenini sayar; yıl tamam olunca sokulana geri döner. Ve “**عادَّتْه**” denilseydi doğru olurdu. Hadiste: “**ما زالت أَكْلةُ خَيْبَرٍ تُعَادُّني فهذا أوان قَطْعُ أبهَري**”, yani bana tekrar tekrar döner; ve zehrinin acısı bilinen vakitlerde bana tekrar eder. Şair dedi ki:
يُلاقي من تَذَكُّر آل سلمى		كما يَلْقَى السَّليمُ من العِدادِ

Ve denildi: sokulanın **عدادُ**ı, yedi gün sayılmasıdır; eğer geçerse onun için iyileşmeyi umarsın. Ve eğer geçmezse denilir: o, onun **عِداده**ındadır.

**دع**: **دَعَّهُ يَدُعُّهُ**; **الدَّعُّ**: kabalık içinde itmedir. Aziz tenzilde: “**فذلك الذي يدُعُّ اليتيم**” yani onu şiddetli bir kabalıkla itip azarlayarak sertçe davranır; yani onun hakkını ve bağını iter. Dedi ki:
أَلَمْ أكفِ أهْـلَـكَ فِـقـدانـه		إذا القْوم في المَحْل دَعُّوا اليتيما

Ve **الدَعْدَعَة**: bir çuvalı yahut bir ölçeği, dolup sıkışsın diye senin hareket ettirmendir. Lebîd dedi ki:
المُطْعِمُن الجَفْنَةَ المُـدَعْـدَعَـهْ		والضاربونَ الهام تحت الخَيْضَعَهْ

Ve **الدَّعْدعة**: adam tökezlediğinde ona “**دَعْ دَعْ**” denilmesidir; yani kalk. Ru’be dedi ki:
وإنْ هوى العاثِرُ قلنا دَعْدَعا		له وعالينا بِتَنْعِـيشٍِ ومـا

Ve **الدعْدَعَه**: yavaşlık ve kıvrımlılık içinde koşmadır. Dedi ki:
أسْعى على كلّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ		وَسْطَ العشيرة سَعْياً غيرَ دَعْدَاعِ

Ve **الدَعْدَاعُ**: kısa boylu adamdır.

Ve çoban, koyunla **يُدَعْدِعُ**: onlara “**داع داع**” dediği zaman. İstersen çekersin ve tenvinlersin; istersen vakıf vehmi üzere (bırakırsın).

Ve **الدُّعَاعَةُ**: siyah bir tanedir; onu Fezâze oğulları yer. Ve **الدُّعاع** toplanır. Ve **الدُّعَاعَةُ**: iki kanatlı bir karıncadır; o taneye benzetilmiştir.
