# دعع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دعع

دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا: دَفَعَه في جَفْوة، وقال ابن دريد: دَعَّه دَفَعَه دَفْعاً عنِيفاً. وفي التنزيل: فذلك الذي يَدُعُّ اليَتيم؛ أَي يَعْنُفُ به عُنْفاً دَفْعاً وانْتِهاراً، وفيه: يومَ يُدَعُّون إِلى نار جهنَّم دَعًّا؛ وبذلك فسره أَبو عبيدة فقال: يُدْفَعُون دَفْعاً عَنِيفاً. وفي الحديث: اللهم دُعَّها إِلى النار دَعًّا. وقال مجاهد: دَفْراً في أَقْفِيَتِهم. وفي حديث الشعبي: أَنهم كانوا لا يُدَعُّون عنه ولا يُكْرَهُون؛ الدَّعُّ: الطرد والدَّفْعُ.
والدُّعاعة: عُشْبة تُطْحَن وتُخْبَز وهي ذات قُضب وورَقٍ مُتَسَطِّحة النِّبْتة ومَنْبِتُها الصَّحاري والسَّهْلُ، وجَناتُها حَبَّة سوداء، والجمع دُعاع.
والدَّعادِعُ: نبت يكون فيه ماء في الصيف تأْكله البقر؛ وأَنشد في صفة جمل:
رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،
ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما
(* قوله «سقمان» فعلان من السقم بفتح أَوله وسكون ثانيه كما في معجم ياقوت. وقوله «أشمس» كذا ضبط في الأصل ومعجم ياقوت، وقال في شرح القاموس: أشمس موضع وسديم فحل.)
قال: ويجوز من بطن سَقْمان الدَّعادعَ، وهذه الكلمة وجدتها في غير نسخة من التهذيب الدعادع، على هذه الصورة بدالين، ورأَيتها في غير نسخة من أمالي ابن بري على الصحاح الدُّعاع، بدال واحدة؛ ونسب هذا البيت إِلى حُميد بن ثور وأَنشده:
ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما
وقال: واحدته دُعاعةٌ، وهو نَبْت معروف. قال الأَزهري: قرأْت بخط شمر للطرماح:
لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،
شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ
قال: الطَّخْفُ اللبن الحامِضُ. واللَّدْمُ: اللَّعْقُ. والدَّعاعُ: عِيالُ الرجلِ الصغار. ويقال: أَدَعَّ الرجل إِذا كثر دَعاعُه؛ قال: وقرأْت أَيضاً بخطه في قصيدة أُخرى:
أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ
ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ
قال: الدُّعاعُ في هذا البيت حب شجرة بريَّة، وكذلك الفَثُّ. والأَتانُ: صخرة. وقال الليث: الدُّعاعةُ حبة سوداء يأْكلها فقراء البادية إِذا أَجدبوا. وقال أَبو حنيفة: الدُّعاعُ بقلة يخرج فيها حب تَسَطَّحُ على الأَرض تَسَطُّحاً لا تَذْهَبُ صُعُداً، فإِذا يَبست جمع الناس يابسها ثم دَقُّوه ثم ذَرُّوه ثم استخرجوا منه حبّاً أَسود يملؤون منه الغَرائر. والدُّعاعةُ: نملة سوداء ذات جناحين شبهت بتلك الحبة، والجمع الدُّعاع. ورجل دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ: يجمع الدُّعاع والفَثَّ ليأْكلهما؛ قال أَبو منصور: هما حبتان بريتان إِذا جاع البدويّ في القَحط دقَّهما وعجنهما واختبزهما وأَكلهما.
وفي حديث قُس: ذات دَعادِعَ وزَعازِعَ؛ الدَّعادِعُ: جمع دَعْدَعٍ وهي الأَرض الجَرْداء التي لا نبات بها؛ وروي عن المُؤرّج بيت طرفة بالدال المهملة:
وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ
في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ
وفسر الدُّعاع ما بين النخلتين، وكذا وجد بخط شمر بالدال، رواية عن ابن الأَعرابي، قال: والدُّعاعُ متفرّق النخل، والدُّعاع النخل المتفرّق. وقال أَبو عبيدة: ما بين النخلة إِلى النخلة دُعاعٌ. قال الأَزهري: ورواه بعضهم ذُعاع النخل، بالذال المعجمة، أَي في مُتفرقه من ذَعْذَعْت الشيء إِذا فرّقته. ودَعْدَع الشيءَ: حركه حتى اكْتنَز كالقَصْعة أَو المِكْيال والجُوالِق ليَسَعَ الشيء وهو الدَّعْدعةُ؛ قال لبيد:
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ
أَي المَمْلوءة. ودَعْدَعَها: ملأها من الثريد واللحم. ودَعْدَعْتُ الشيءَ: ملأته. ودَعْدَع السيلُ الوادي: مَلأه؛ قال لبيد يصف ماءيْن التقيا من السَّيْل:
فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما
دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا
الرَّكاء: وادٍ معروف، وفي بعض نسخ الجمهرة الموثوق بها: سُرَّة الرِّكاء، بالكسر. ودَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء: ملأتْه، وكذلك الناقة. ودَعْ دَعْ: كلمة يُدْعى بها للعاثِرِ في معنى قُم وانْتَعِشْ واسْلَمْ كما يقال له لَعاً؛ قال:
لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،
ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا
قال أَبو منصور: أَراه جعل لَعاً ودَعْدَعا دُعاء له بالانتعاش، وجعله في البيت اسماً كالكلمة وأَعربه. ودَعْدَعَ بالعاثر: قالها له، وهي الدَّعْدَعةُ؛ وقال أَبو سعيد: معناه دَعِ العِثارَ؛ ومنه قول رؤبة: وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا
قال ابن الأَعرابي: معناه إِذا وقع منَّا واقع نَعَشْناه ولم نَدَعْه أَن يَهْلِك، وقال غيره: دَعْدَعا معناه أَن نقول له رَفعك اللهُ وهو مثل لَعاً. أَبو زيد: إِذا دُعِي للعاثِر قيل: لَعاً له عالِياً، ومثله: دَعْ دَعْ؛ وقال: دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً إِذا عثرَ فقلت له: دَعْ دَعْ أَي ارتفع. ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة: زجرها، ودَعْدَع بها دَعْدَعة: دَعاها، وقيل: الدعْدعةُ بالغنم الصغار خاصّة، وهو أَن تقول لها: داعْ داعْ، وإِن شئت كسرت ونوَّنت، والدَّعْدعة: قِصَرُ الخَطْو في المشي مع عَجَل. والدَّعْدَعةُ: عَدْو في التواء وبُطْء؛ وأَنشد:
أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،
وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ
أَي غير بَطِيء. ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً: عدا عدْواً فيه بُطْء والتواء، وسَعْيٌ دَعْداع مثله.
والدَّعْداعُ والدَّحْداحُ: القصير من الرجال.
ابنه الأَعرابي: يقال للراعي دُعْ دُعْ، بالضم، إِذا أَمرته بالنَّعِيق بغنمه، يقال: دَعْدَعَ بها. ويقال: دَعْ دَعْ، بالفتح، وهما لغتان؛ ومنه قول الفرزدق:
دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني
في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي
ابن الأَعرابي: قال فقال أَعرابي كم تَدُعُّ ليلتُهم هذه من الشهر؟ أَي كم تُبْقِي سِواها؛ قال وأَنشدنا:
ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ

### Türkçe

**دَعَّه يَدُعُّه دَعًّا**: onu bir kabalık içinde itti. İbn Düreyd dedi: **دَعَّه** onu şiddetli bir itişle itti. Tenzîl’de: “İşte o, yetimi **يَدُعُّ** eder”; yani ona şiddetle davranır; itiş ve azarlama ile. Yine onda: “Cehennem ateşine **يُدَعُّون** **دَعًّا** günü”; Ebû Ubeyde bunu böyle tefsir etti ve dedi: Şiddetli bir itişle itilirler. Hadiste: “Allah’ım, onu ateşe **دَعًّا** ile **دُعَّها** et.” Mücâhid dedi: enselerinde iterek. Şa‘bî’nin hadisinde: onların ondan **يُدَعُّون** edilmedikleri ve zorlanmadıkları; **الدَّعُّ**: kovma ve itmedir.

**والدُّعاعة**: öğütülen ve pişirilen bir ottur; çubuklar ve yaprak sahibi, bitkisi yassı; bittiği yer çöller ve düzlüklerdir; tanesi siyah bir tanedir; çoğulu **دُعاع**.

**والدَّعادِعُ**: yazın içinde su bulunan, sığırın yediği bir bitkidir; bir devenin vasfında şu beyit okunmuştur:
رَعى القَسْوَرَ الجَوْنِيَّ مِنْ حَوْلِ أَشْمُسٍ،
ومِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادِعَ سِدْيَما
(* “سقمان” kelimesi, evveli fetha, ikincisi sükûn ile, “سقم”dan “فعلان” veznindedir; Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu gibi. “أشمس” kelimesi, asılda ve Yâkût’un Mu‘cem’inde böyle ضبط edilmiştir; Kâmûs şerhinde dedi ki: “أشمس” bir yerdir, “سديم” ise bir fuhuldür.)
Dedi: “مِنْ بَطْنِ سَقْمانَ الدَّعادعَ” şeklinde de câizdir; bu kelimeyi, Tehzîb’in birden fazla nüshasında **الدعادع** olarak, iki **الدال** ile bu surette buldum; İbn Berrî’nin Sıhâh üzerine Emâlî’sinin birden fazla nüshasında ise **الدُّعاع** olarak, tek **الدال** ile gördüm; bu beyti Humeyd b. Sevr’e nisbet etti ve onu şöyle okudu:
ومن بطن سَقْمان الدُّعاعَ المُدَيَّما
Ve dedi: onun tekili **دُعاعةٌ**’dır; o, bilinen bir bitkidir. Ezherî dedi: Şemmer’in hattıyla Tarmâh’a ait olarak okudum:
لم تُعالِجْ دَمْحَقاً بائتاً،
شُجَّ بالطَّخْفِ للَدْمِ الدَّعاعْ
Dedi: **الطَّخْفُ** ekşi süttür. **واللَّدْمُ**: yalamadır. **والدَّعاعُ**: erkeğin küçük çocuklarıdır. Ve denir: **أَدَعَّ** adam, **دَعاعُه** çoğalınca; dedi: yine onun hattıyla başka bir kasidede okudum:
أُجُدٌ كالأَتانِ لم تَرْتَعِ الفَـ
ـثّ، ولم يَنْتَقِلْ عليها الدُّعاعُ
Dedi: bu beyitte **الدُّعاعُ** yabani bir ağacın tanesidir; **الفَثُّ** da böyledir. **والأَتانُ**: kayadır. Leys dedi: **الدُّعاعةُ** siyah bir tanedir; çöl halkının fakirleri kıtlık olduğunda onu yerler. Ebû Hanîfe dedi: **الدُّعاعُ** bir ottur; içinde bir tane çıkar; yere yassılaşarak yassılaşır, yukarı doğru yükselip gitmez; kuruduğunda insanlar onun kurusunu toplar, sonra onu döverler, sonra savururlar, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan çuvalları doldururlar. **والدُّعاعةُ**: iki kanatlı siyah bir karıncadır; o taneye benzetilmiştir; çoğulu **الدُّعاع**. Ve **رجل دَعَّاعٌ فَثَّاثٌ**: **الدُّعاع** ve **الفَثَّ** toplayıp onları yemek için toplayandır; Ebû Mansûr dedi: ikisi, iki yabani tanedir; bedevî kıtlıkta acıkınca ikisini döver, yoğurur, pişirir ve yer.

Kuss’un hadisinde: “ذات **دَعادِعَ** و**زَعازِعَ**”; **الدَّعادِعُ**: **دَعْدَعٍ**’ın çoğuludur; o, bitkisi olmayan çıplak arazidir. Müerric’ten, Tarfâ’nın beyti **الدال** (mu‘ceme olmayan) ile rivayet edilmiştir:
وعَذارِيكمْ مُقَلِّصةٌ
في دُعاعِ النخْل تَصْطَرِمُهْ
Ve **الدُّعاع**’ı iki hurma ağacı arasındaki şey diye tefsir etti; Şemmer’in hattıyla da **بالدال** ile, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olarak böyle bulundu; dedi: **والدُّعاعُ** hurmanın dağınığıdır; **والدُّعاع** dağınık hurmadır. Ebû Ubeyde dedi: hurma ağacından hurma ağacına kadar olan şey **دُعاعٌ**’dır. Ezherî dedi: bazısı onu **ذُعاع النخل** diye rivayet etti, **بالذال المعجمة**; yani **ذَعْذَعْت** şeyi, onu ayırıp dağıttığında, onun dağınığında. **ودَعْدَع الشيءَ**: onu, **القَصْعة** yahut **المِكْيال** ve **الجُوالِق** gibi, şey sığsın diye, toplanıp yoğunlaşıncaya kadar hareket ettirdi; bu, **الدَّعْدعةُ**’dır; Lebîd dedi:
المُطْعِمون الجَفْنةَ المُدَعْدَعَهْ
Yani dolu olan. **ودَعْدَعَها**: onu tirid ve etle doldurdu. **ودَعْدَعْتُ الشيءَ**: onu doldurdum. **ودَعْدَع السيلُ الوادي**: onu doldurdu; Lebîd, selden iki suyun buluşmasını tasvir ederek dedi:
فَدَعْدَعا سُرَّةَ الرَّكاء، كما
دَعْدَع ساقي الأَعاجِمِ الغَرَبا
**الرَّكاء**: bilinen bir vadidir; Cemhere’nin güvenilir bazı nüshalarında: **سُرَّة الرِّكاء** (kesre ile) vardır. **ودَعْدَعَتِ الشاةُ الإِناء**: onu doldurdu; deve de böyledir. **ودَعْ دَعْ**: tökezleyene “kalk, canlan, selâmet bul” manasında kendisiyle dua edilen bir kelimedir; ona **لَعاً** denildiği gibi; şair dedi:
لَحَى اللهُ قَوْماً لم يَقُولوا لعاثِرٍ،
ولا لابنِ عَمٍّ نالَه العَثْرُ: دَعْدَعا
Ebû Mansûr dedi: sanırım **لَعاً** ve **دَعْدَعا**’yı ona canlanma için bir dua kıldı; beyitte onu kelime gibi bir isim yaptı ve i‘rab verdi. **ودَعْدَعَ بالعاثر**: ona bunu söyledi; bu, **الدَّعْدَعةُ**’dır. Ebû Saîd dedi: manası “tökezlemeyi bırak”tır. Rü’be’nin sözü de bundandır:
وإِنْ هَوَى العاثِرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشٍ: لَعا
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, bizden bir düşüş vuku bulursa onu kaldırıp diriltiriz ve onu helâk olmasına bırakmayız. Başkası dedi: **دَعْدَعا**’nın manası “Allah seni yükseltsin” dememizdir; o, **لَعاً** gibidir. Ebû Zeyd: tökezleyene dua edildiğinde “**لَعاً** له عالِياً” denir; bunun benzeri: **دَعْ دَعْ**; dedi: **دَعْدَعْت بالصبي دَعْدَعةً**: çocuk tökezlediğinde ona “**دَعْ دَعْ**” dedim; yani “yüksel” (kalk). **ودَعْدَعَ بالمعز دَعْدَعة**: onu azarlayıp sürdü; **ودَعْدَع بها دَعْدَعة**: onu çağırdı; denildi ki: **الدعْدعةُ** özellikle küçük koyunlarla ilgilidir; ona “**داعْ داعْ**” demendir; istersen kesreleyip tenvinlersin. **والدَّعْدعة**: yürüyüşte acele ile birlikte adımın kısalığıdır. **والدَّعْدَعةُ**: bükülme ve yavaşlık içinde koşmadır; şu beyit okunmuştur:
أَسْعَى على كلِّ قَوْمٍ كان سَعْيُهُمُ،
وَسْطَ العَشيرةِ، سَعْياً غيرَ دَعْداعِ
Yani yavaş olmayan. **ودَعْدَعَ الرجلُ دعْدعة ودَعْداعاً**: içinde yavaşlık ve bükülme bulunan bir koşuşla koştu; **وسَعْيٌ دَعْداع** da bunun gibidir.

**والدَّعْداعُ** ve **الدَّحْداحُ**: erkeklerden kısa olan.

İbnü’l-A‘râbî: çobana, koyunlarıyla melemekle emrettiğinde, zamme ile “**دُعْ دُعْ**” denir; “**دَعْدَعَ بها**” denir. Ve fetha ile “**دَعْ دَعْ**” denir; ikisi iki lehçedir. Ferazdak’ın sözü bundandır:
دَعْ دَعْ بأَعْنُقِك النَّوائِم، إِنَّني
في باذِخٍ، يا ابنَ المَراغةِ، عالِي
İbnü’l-A‘râbî: dedi ki, bir bedevî “bu geceleri ayın kaçını **تَدُعُّ** eder?” dedi; yani “ondan başkasını ne kadar bırakır?”; dedi ve bize şu beyti okuttu:
ولَسْنا لأَضْيافِنا بالدُّعُعْ
