# دعع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دعع

الدع: الدفع العنيف. دعه يدعه دعا، أي دفعه. ومنه قوله تعالى:  فذلك الذي يدع اليتيم  كما في الصحاح، أي يعنف به عنفا دفعا وانتهارا: زاد الزمخشري بجفوة، وكذلك قوله تعالى:  يوم يدعون إلى نار جهنم دعا  ، قال أبو عبيد: أي يدفعون دفعا عنيفا. وفي حديث الشعبي: إنهم كانوا لا يدعون عنه أي لا يطردون ولا يدفعون، وأنشد الليث:
  ألم أكف أهـلـك فـقـدانـه                      إذا القوم في المحل دعوا اليتما وقال أبو منجوف: الدعاع. كغراب: النخل المتفرق، وبه فسر قول طرفة بن العبد:
  أنتم نخل نـطـيف بـه                      فإذا ما جز نصطرمـه
  وعذاريكم مـقـلـصة                      في دعاع النخل تجترمه وهكذا رواه شمر أيضا، وفسره بمتفرق النخل، عن ابن الأعرابي. ورواه المؤرج أيضا هكذا، وفسر الدعاع بما بين النخلتين. وقال أبو عبيدة: ما بين النخلة إلى النخلة: دعاع. قال الأزهري: ورواه بعضهم بالذال المعجمة، وسيأتي. والدعاع: نمل سود بجناحين عن ابن دريد. وقال غيره: تشاكل الحب الذي يقال له دعاع، الواحدة بهاء. والدعاع: حب شجرة برية مثل الفث قال الليث: أسود كالشينيز يأكله فقراء البادية إذا أجدبوا. وقوله يختبز منه، مأخوذ من قول الأزهري. قرأت بخط شمر في قصيدة:
  أجد كالأتان، لم ترتع الفث                      ولم ينتقل عليها الدعـاع قال: هما حبتان بريتان، إذا جاع البدوي في القحط دقهما، وعجنهما، واختبزهما، وأكلهما. والأتان ها هنا: صخرة الماء. وقال غيره: الدعاعة: عشبة تطحن وتخبز، وهي ذات قضب وورق متسطحة النبتة، ومنبتها الصحارى والسهل، وجناتها حبة سوداء، والجمع دعاع.
 وقال أبو حنيفة: الدعاع: بقلة يخرج فيها حب يتسطح على الأرض تسطحا، لا يذهب صعدا، فإذا يبست جمع الناس يابسها، ثم دقوه، ثم ذروه، ثم استخرجوا منه حبا أسود يملؤون منه الغرائر. والدعاع، كشداد: جامعه، كما يقال: رجل فثاث، لمن يجمع الفث.

  والدعاع، كسحاب: عيال الرجل الصغار عن شمر، وأنشد للطرماح:
  لم تعالج دمحقـا بـائتـا                      شج بالطخف للدم الدعاع قال الأزهري: الدمحق: اللبن البائت، والطخف: اللبن الحامض. واللدم: اللعق.
 ودع دع، بالضم: أمر بالنعيق بالغنم، يقال ذلك للراعي، عن ابن الأعرابي، يقال: دعدع بها دعدعة. وداع داع مبنيا على الكسر: زجر لها، وقيل: لصغارها خاصة، أو دعاء لها، وقد دعدع بها، قال ابن دريد: وإن شئت قلت: داع داع، بالتنوين، زاد غيره: وإن شئت بنيت الآخر بالسكون. وقال أبو عمرو: الدعداع والدحداح: القصير من الرجال، وقال ابن فارس: إن صح فهو من باب الإبدال، والأصل دحداح. والدعداع: عدو في بطء والتواء، وقد دعدع الرجل دعدعة ودعداعا: عدا عدوا فيه بطء والتواء، وسعى دعداع، مثله. وقيل: الدعدعة: قصر الخطو في المشي مع عجل. قال الشاعر:
  أسعى على كل قوم كان سعيهم                      وسط العشيرة سعيا غير دعداع أي غير البطيء، قاله الليث: وأنشد الصاغاني:
  شم العرانين مسترخ حمائلهميسعون للجد سعيا غير دعداع والدعادع: نبت يكون فيه ماء في الصيف تأكله البقر. وأنشد ابن الأعرابي في صفة جمل:
  رعى القسور الجوني من حول أشمسومن بطن سقمان الدعادع سديما أشمس: موضع، وسديم: فحل. قال الأزهري: ويجوز: من بطن سقمان الدعادع وهذه الكلمة هكذا في نسخ التهذيب. ووجد في بعض نسخ منه:
  ومن بطن سقمان الدعاع المديما ومثله في أمالي ابن بري، ونسب هذا البيت إلى حميد بن ثور وقال: واحدته دعاعة، وهو نبت معروف. وقال أبو عمرو: الدعدع، كجعفر، من الأرض: الجرداء التي لا نبات بها.
 ودع، ودعدع، مبنيين على السكون: كلمة كانت تقال للعاثر في الجاهلية، يدعى بها له، في معنى: قم فانتعش واسلم، كما يقال له: لعا، كما في الصحاح، وأنشد:
  لحى الله قوما لم يقولوا لعاثرولا لابن عم ناله الدهر: دعدعا قال الأزهري: أراه جعل لعا ودعدعا: دعاء له بالانتعاش، وجعله في البيت اسما كالكلمة وأعربه. ودعدع بالعاثر: قالها له، وهي الدعدعة. وقال أبو سعيد: معناه: دع العثار، ومنه قول رؤبة:
  وإن هوى العاثر قلنا: دعدعا،                      له، وعالينا بتنعيش: لـعـا قال ابن الأعرابي: معناه إذا وقع منا واقع نعشناه، ولم ندعه أن يهلك.
 وقال غيره: دعدعا معناه أن تقول له: رفعك الله، وهو مثل لعا كدعدعا ودعا، منونتين، أو لم يستعمل إلا كذلك. وقال الكلابي: التدعدع: مشية الشيخ الكبير الذي لا يستقيم في مشيه.
 ودعدع دعدعة: عدا في بطء والتواء، وكذلك دعدع دعداعا، وقد تقدم قريبا.
 ودعدع الجفنة: ملأها من الثريد واللحم. وكذا دعدع الشيء، إذا ملأه، والسيل الوادي كذلك. وأنشد الجوهري للبيد يصف ماءين التقيا من السيل:
  فدعدعا سرة الركاء كمـا                      دعدع ساقي الأعاجم الغربا وصدره:

  لاقى البدي الكلاب فاعتلجا                      موج أتييهما لمن غلـبـا والركاء، بالفتح: واد معروف. وفي بعض نسخ الجمهرة: سرة الركاء بالكسر. وقال لبيد أيضا:
  المطعمون الجفنة المدعدعه
  والضاربو الهام تحت الخيضعه وقال أبو زيد: دعدع، بالمعز خاصة، إذا دعاها، كما في الصحاح. ومما يستدرك عليه: أدع الرجل، إذا كثر عياله. ودعدع الشيء، إذا حركه حتى اكتنز - كالمكيال والجوالق - ليسع الشيء، وهو الدعدعة، ودعدعت الشاه الإناء: ملأته، وكذلك الناقة. ودع دع، بالفتح: لغة في دع دع، بالضم، ومنه قول الفرزدق:
  دع دع بأعنقك التوائم، إننيفي باذخ يا ابن المراغة عالي وقال ابن الأعرابي: قال أعرابي: كم تدع ليلتكم هذه من الشهر? أي كم تبقى سواها، قال: وأنشدنا:
  ولسنا لأضيافنا بالدعع وامرأة مدعدعة الخلخال: مملوءة الساق.

### Türkçe

**الدع**: şiddetli itme. **دعه يدعه دعا**, yani onu itti. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **فذلك الذي يدع اليتيم** الصحاح’ta olduğu üzere; yani ona şiddetle, itme ve azarlama ile sert davranır: Zemahşerî **بجفوة** ile artırdı. Yine Yüce Allah’ın sözü: **يوم يدعون إلى نار جهنم دعا**; Ebû Ubeyd dedi ki: yani şiddetli bir itme ile itilirler. Şa‘bî’nin hadisinde: “Şüphesiz onlar ondan **لا يدعون عنه** idiler” yani kovmazlar ve itmezlerdi. Leys şu beyti okudu:
  Ailemden onun yokluğunu gidermedim mi                      kavim kıtlıkta yetimi **دعوا** ettikleri vakit
Ebû Mencûf dedi ki: **الدعاع**. **كغراب**: dağınık hurma ağaçları; ve onunla, Tarafe b. el-‘Abd’in sözü tefsir edildi:
  Siz, yanında gölge olunan hurma ağaçlarısınız                      ne zaman ki kesildi, onu kökünden koparırız
  Ve bakireleriniz kısaltılmıştır                      hurma ağaçlarının **دعاع**’ında onu koparır
Şemmer de bunu böyle rivayet etti ve onu, İbnü’l-A‘râbî’den, hurma ağaçlarının dağınığı ile tefsir etti. Müerric de bunu böyle rivayet etti ve **الدعاع**’ı iki hurma ağacı arasındaki şey ile tefsir etti. Ebû Ubeyde dedi ki: hurma ağacından hurma ağacına arası: **دعاع**. Ezherî dedi ki: bazısı onu **بالذال المعجمة** ile rivayet etti; ileride gelecek. **الدعاع**: İbn Düreyd’den, iki kanatlı siyah karıncalar. Başkası dedi ki: **دعاع** denilen tane ile benzeşir; bir tanesi **بهاء** iledir. **الدعاع**: yabanî bir ağacın tanesi; **الفث** gibi. Leys dedi ki: **الشينيز** gibi siyah; kuraklık olduğunda bedevînin fakirleri onu yer. Ve “ondan ekmek yapar” sözü, Ezherî’nin sözünden alınmıştır. Şemmer’in hattıyla bir kasidede okudum:
  Dişi eşek gibi açım; **الفث**’i otlamadı                      ve onun üzerinde **الدعـاع** intikal etmedi
Dedi ki: ikisi yabanî iki tanedir; bedevî kıtlıkta acıkınca ikisini döver, yoğurur, ekmek yapar ve yer. **الأتان** burada: su kayasıdır. Başkası dedi ki: **الدعاعة**: öğütülüp ekmek yapılan bir ottur; çubuklu ve yapraklıdır, bitkisi yayvan; bitiş yeri çöller ve düzlük; meyvesi siyah bir tanedir; çoğulu **دعاع**.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الدعاع**: içinde tane çıkan bir ot; yerde yayvanlaşarak yayvanlaşır, yukarı doğru gitmez; kuruyunca insanlar onun kurusunu toplar, sonra onu döverler, sonra savururlar, sonra ondan siyah bir tane çıkarırlar; ondan **الغرائر**’i doldururlar. Ve **الدعاع**، **كشداد**: onun toplayıcısı; **الفث**’i toplayana “**رجل فثاث**” denildiği gibi.

**الدعاع**، **كسحاب**: Şemmer’den, adamın küçük çocukları; Tırmâh’tan şu beyit okundu:
  Geceleyin kalmış **دمحقـا**’yı tedavi etmedin                      **الدم الدعاع** için ekşi sütle yarıldı
Ezherî dedi ki: **الدمحق**: geceleyin kalmış süt; **الطخف**: ekşi süt. Ve **اللدم**: yalama.

**دع دع**، zamme ile: koyunlara meleme emri; bu çobana söylenir, İbnü’l-A‘râbî’den. Denir ki: onunla **دعدع بها دعدعة**. **داع داع** kesre üzere bina edilmiş: ona azarlama; ve denildi ki: özellikle yavrularına; yahut ona çağırma; ve onunla **دعدع بها** etmiştir. İbn Düreyd dedi ki: istersen “**داع داع**” tenvin ile dersin. Başkası artırdı: istersen sonuncuyu sükûn üzere bina edersin. Ebû Amr dedi ki: **الدعداع** ve **الدحداح**: erkeklerden kısa olan. İbn Fâris dedi ki: eğer sahihse o, ibdâl babındandır; asıl **دحداح**’tır. **الدعداع**: yavaşlık ve kıvrılma içinde koşu; ve adam **دعدع دعدعة ودعداعا** etti: yavaşlık ve kıvrılma bulunan bir koşu ile koştu. Ve **سعى دعداع**: onun gibidir. Ve denildi ki: **الدعدعة**: acele ile yürüyüşte adımı kısa tutmaktır. Şair dedi ki:
  Her kavim üzerine yürürüm; onların yürüyüşü                      aşiret ortasında **غير دعداع** bir yürüyüştür
yani yavaş olmayan; Leys söyledi. Sâgânî şu beyti okudu:
  Burunları yüksek, askıları sarkık;                      ciddiyete **غير دعداع** bir yürüyüşle yürürler
**الدعادع**: yazın içinde su bulunan bir bitki; sığırlar onu yer. İbnü’l-A‘râbî, bir devenin vasfında şu beyti okudu:
  **القسور الجوني**’yi Eşmes’in çevresinden otladı                      ve Sakmân’ın karnından **الدعادع**’ı Sedîm’e
**أشمس**: bir yerdir; **سديم**: bir aygırdır. Ezherî dedi ki: “**من بطن سقمان الدعادع**” caizdir; ve bu kelime تهذيب nüshalarında böyledir. Onun bazı nüshalarında bulundu:
  Ve Sakmân’ın karnından **الدعاع المديما**
Ve bunun benzeri İbn Berrî’nin emâlîsindedir; bu beyti Humeyd b. Sevr’e nisbet etti ve dedi ki: onun bir tanesi **دعاعة**’dır; o, bilinen bir bitkidir. Ebû Amr dedi ki: **الدعدع**، **كجعفر**: yerden, bitkisiz çıplak olan.

**دع** ve **دعدع** sükûn üzere bina edilmiş olarak: cahiliyede tökezleyene söylenen bir kelime; onun için onunla dua edilirdi; “kalk, canlan ve selâmet bul” manasında; ona “**لعا**” denildiği gibi; الصحاح’ta olduğu üzere. Şu beyit okundu:
  Allah kahretsin bir kavmi ki tökezleyene “**لعا**” demediler                      ne de zamana uğramış amcaoğluna: “**دعدعا**”
Ezherî dedi ki: sanırım **لعا** ve **دعدعا**’yı, onun için canlanma duası kıldı; ve onu beyitte kelime gibi isim yaptı ve i‘rablandırdı. **دعدع بالعاثر**: ona onu söyledi; o, **الدعدعة**’dır. Ebû Saîd dedi ki: manası: tökezlemeyi bırak; ondandır, Ru’be’nin sözü:
  Ve tökezleyen düşerse “**دعدعا**” dedik                      ona; ve canlandırma ile yükselttik: “**لـعـا**”
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: manası, bizden bir düşüş vaki olursa onu canlandırırız ve onu helâk olmasına bırakmayız.

Başkası dedi ki: **دعدعا**’nın manası ona “Allah seni yükseltsin” demendir; ve o, **لعا** gibidir; **كدعدعا ودعا** tenvinli olarak; yahut ancak böyle kullanılmadı. Kelâbî dedi ki: **التدعدع**: yürüyüşünde doğrulamayan çok yaşlı şeyhin yürüyüşüdür.

**دعدع دعدعة**: yavaşlık ve kıvrılma içinde koştu; yine **دعدع دعداعا**; ve az önce geçti.

**دعدع الجفنة**: onu **الثريد** ve et ile doldurdu. Ve böylece **دعدع الشيء**: onu doldurduğu vakit; ve selin vadiyi (doldurması) da böyledir. Cevherî, Lebîd’den, selden iki suyun buluşmasını vasfederken şu beyti okudu:
  Böylece **سرة الركاء**’yı **دعدعا** ettiler; tıpkı                      yabancıların iki bacağının kovayı **دعدع** etmesi gibi
Ve onun صدر’ü:

  **البدي الكلاب** ile karşılaştı da boğuştular                      iki suyun dalgası; hangisi galip gelirse
Ve **الركاء** fetha ile: bilinen bir vadidir. Cumhurra’nın bazı nüshalarında: **سرة الركاء** kesre iledir. Lebîd ayrıca dedi ki:
  **الجفنة المدعدعه**’yi yedirenler
  Ve **الخيضعه** altında başları vuranlar
Ebû Zeyd dedi ki: **دعدع**, özellikle keçi ile, onu çağırdığı vakit; الصحاح’ta olduğu gibi. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **أدع الرجل**: onun çoluk çocuğu çoğaldığı vakit. Ve **دعدع الشيء**: onu, içine sığsın diye, hareket ettirip sıkıştırdığı vakit — ölçek ve çuval gibi —; o, **الدعدعة**’dır. Ve **دعدعت الشاه الإناء**: onu doldurdum; ve yine deve de böyledir. **دع دع** fetha ile: zamme ile olan **دع دع**’da bir lugattır. Ondandır, Ferazdak’ın sözü:
  **دع دع** ikizlerin boyunlarıyla; şüphesiz ben                      yüce bir yerdeyim, ey Merâğa’nın oğlu, yüksek
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bir bedevî dedi: “Bu geceniz aydan ne kadar **تدع** eder?” yani ondan başka ne kadar kalır? Dedi ki: ve bize şu beyti okuttu:
  Ve biz misafirlerimize karşı **بالدعع** değiliz
Ve **امرأة مدعدعة الخلخال**: baldırı dolu olan (kadın).
