# دعق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دعق

الدَّعْقُ: شِدَّةُ وطء الدابة. دَعَقت الدوابُّ الأَرضَ
تَدْعَقُها دَعْقاً: أَثَّرت فيها. وفي حديث علي، رضي الله عنه، وذكر فتنة فقال: حتى تَدْعقَ الخيلُ في الدِّماءِ أي تطأ فيه. وطريقٌ دعْقٌ ومَدْعُوق. ودُعِقَ الطريقُ: كثِر عليه الوطء؛ قال الراجز:
يَرْكَبْن ثِنْيَ لاحبٍ مَدْعُوقِ،
نائي القَراديدِ من البُثُوق
(* قوله «نائي إلخ» تقدم في مادة قرد:
نايي القراديد من البؤوق).
وقد دَعقَه الناسُ. وطريق دَعْق وعْثٌ أَي مَوطوء كثير الآثار، وطريق دَعِق
(* قوله «دعق» كذا ضبط في الأصل وقال شارح القاموس ككتف وشاهده قول رؤبة زوراً تجافى إلخ كدعق بالسكون ملخصاً فانظره، وضبط في مادة دعس بفتحتين تبعاً لما وقع في بعض نسخ الصحاح). قال رؤبة:
زَوْراً تجافى عن أَشاآتِ العُوَقْ
في رَسْمِ آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعِقْ
ويقال دعقَت الإبلُ الحوضَ دعْقاً إذا وردت فازدحمت على الحوض؛ قال الراجز:
كانت لنا كدَعْقةِ الوِرْدِ الصَّدِي
والدَّعْقُ: الدَّقُّ. وقال بعض ضعَفَة أَهل اللغة: الدعُقُ الدَّقُّ، والعين زائدة كأَنها بدل من القاف الأُولى، وليس بصحيح. ودعَقَت الإبلُ الحوض إذا خبَطَتْه حتى تُثَلِّمه من جوانبه. ودَعَق الماء دَعْقاً. فَجَّره؛ قال رؤبة:
يَضْرِبُ عِبْرَيْه ويَغْشَى المَدْعَقا
ودَعَقه يَدْعَقُه دَعْقاً: أَجهز عليه. والدَّعْقة: الدُّفْعة. ويقال: أَصابتْنا دَعقة من مطر أَي دُفْعة شديدة. ودعق عليهم الخيلَ يَدْعَقُها دَعْقاً إذا دفَعها عليهم في الغارة. ودعَقوا عليهم الغارة دَعْقاً: دفعوها، والاسم الدَّعْقة، وقيل: الدَّعْقة المَصْبوب عليهم الغارة؛ عن ابن الأَعرابي. والدَّعْقة: جماعة من الإبل. وخيل مَداعِيقُ: متقدِّمة في الغارة تدُوس القوم في الغارات. وأَدْعَقَ إبله: أَرسلها. وشَلٌّ دَعْقٌ: شديد. وفي نوادر الأَعراب: مَداعِقُ الوادي ومَثادِقُه ومَذابِحُه ومَهارِقُه مَدافِعُه. والدَّعْقُ: الهَيْج والتَّنْفِير، وقد دَعَقَه دَعْقاً ولا يقال أَدعَقَه؛ وأَما قول لبيد:
في جَمِيعٍ حافِظي عَوْراتِهمْ،
لا يَهُمُّونِ بِإِدْعاقِ الشَّلَلْ
فيقال: هو جمع دَعْق وهو مصدر فتوهَّمه اسماً، أي أَنهم إذا فزِعوا لا يُنَفِّرون إبلهم، ولكن يجمعونها ويقاتلون دونها لعِزِّهم؛ قال الأصعمي: أَساءَ لبيد في قوله:
لا يهمون بإِدعاق الشلل
وقال غيره: دعَقها وأَدعَقها لغتان.

### Türkçe

**الدَّعْقُ**: binek hayvanının basışının şiddeti. Binek hayvanları yeri **دَعَقت**; onu **تَدْعَقُها دَعْقاً**: onda iz bıraktılar. Ali’nin, رضي الله عنه, bir hadisinde, bir fitneyi zikredip şöyle dedi:
“ta ki atlar kanların içinde **تَدْعقَ** etsin” yani onda bassın. Ve **طريقٌ دعْقٌ** ve **مَدْعُوق** (olan yol).
Ve **دُعِقَ الطريقُ**: üzerinde basış çoğaldı; râciz dedi:
يَرْكَبْن ثِنْيَ لاحبٍ مَدْعُوقِ،
نائي القَراديدِ من البُثُوق
(* “نائي إلخ” sözü **قرد** maddesinde geçti:
نايي القراديد من البؤوق).
Ve insanlar onu **دَعقَه** ettiler. Ve **طريق دَعْق وعْثٌ** yani izleri çok olan çok basılmış (yol), ve **طريق دَعِق**
(* “دعق” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; ve Kâmûs şârihi “**ككتف**” dedi ve onun şahidi Rü’be’nin “زَوْراً تجافى إلخ” sözü, sükûn ile **كدعق** (şeklinde) özetle; ona bak. Ve **دعس** maddesinde iki fetha ile, Sıhâh’ın bazı nüshalarında vâki olana tâbi olarak, ضبط edilmiştir). Rü’be dedi:
زَوْراً تجافى عن أَشاآتِ العُوَقْ
في رَسْمِ آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعِقْ
Ve denir: develer havuzu **دعقَت**; **دعْقاً**: eğer vardılar da havuz üzerine sıkıştılar ise; râciz dedi:
كانت لنا كدَعْقةِ الوِرْدِ الصَّدِي
Ve **الدَّعْقُ**: **الدَّقُّ** (dövme/ezme). Ve dil ehlinin bazı zayıfları dedi: **الدعُقُ** **الدَّقُّ**tur; ve **العين** ziyadedir; sanki o, birinci **القاف**’ın bedeli gibidir; ve doğru değildir. Ve develer havuzu **دعَقَت**: onu dövdüler, ta ki yanlarından onu yaralasınlar. Ve suyu **دَعَق**; **دَعْقاً**: onu fışkırttı; Rü’be dedi:
يَضْرِبُ عِبْرَيْه ويَغْشَى المَدْعَقا
Ve onu **دَعَقه يَدْعَقُه دَعْقاً**: onun işini bitirdi (üzerine son darbeyi indirdi). Ve **الدَّعْقة**: itiş/defa. Ve denir: bize yağmurdan bir **دَعقة** isabet etti; yani şiddetli bir defa. Ve baskında atları onların üzerine **دعق** eder; onu **يَدْعَقُها دَعْقاً**: eğer onları baskında onların üzerine itti ise. Ve baskını onların üzerine **دعَقوا**; **دَعْقاً**: onu ittirdiler; ve isim **الدَّعْقة**’dır. Ve denildi: **الدَّعْقة** onların üzerine dökülen baskındır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الدَّعْقة**: develerden bir topluluk. Ve **خيل مَداعِيقُ**: baskında öne geçen, baskınlarda kavmi çiğneyen (atlar). Ve **أَدْعَقَ** develerini: onları salıverdi. Ve **شَلٌّ دَعْقٌ**: şiddetli. Ve A‘râb’ın nevâdirinde: **مَداعِقُ** vadinin ve **مَثادِقُه**’u ve **مَذابِحُه**’u ve **مَهارِقُه**’u, onun **مَدافِعُه**’udur. Ve **الدَّعْقُ**: heyecanlandırma ve ürkütme; ve onu **دَعَقَه دَعْقاً**; ve **أَدعَقَه** denilmez. Amma Lebîd’in sözü:
في جَمِيعٍ حافِظي عَوْراتِهمْ،
لا يَهُمُّونِ بِإِدْعاقِ الشَّلَلْ
denir ki: o, **دَعْق**’ın cem‘idir ve o bir mastardır; onu isim sanıp vehmetti; yani onlar korktuklarında develerini ürkütmezler; fakat onları toplarlar ve izzetlerinden dolayı onların önünde savaşırlar; Asma‘î dedi:
Lebîd, şu sözünde kötü etti:
لا يهمون بإِدعاق الشلل
Ve başkası dedi: onu **دعَقها** ve **أَدعَقها** iki lugattır.
