# دعق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دعق

دعق الطريق، كمنع يدعقه، دعقا: وطئه وطئا شديدا عن ابن دريد، وقال الليث: دعقت الدواب التراب بالأرض لشدة الوطء حتى يصير فيها من دعقها آثار.
 ودعق الغارة: إذا بثها وقدمها، كما في المحيط.
 ودعق الفرس: إذا ركضه ودفعه.
 كأدعقه: إذا دفعه في الغارة، نقله الصاغاني.

  ودعقه دعقا. هاجه ونفره وقال رجل من بني الصوب يخاطب بعيره: حوب حوب، إنه يوم دعق وشوب، لالعا لبني الصوب، قال الجوهري: ولا يقال: أدعقه، وأنشد لبيد:
  في جميع حافظي، عوراتهم                      لا يهمون بأدعاق الشـلـل قال: يقال: هو جمع دعق، وهو مصدر، فتوهمه اسما، أي أنهم إذا فزعوا لا ينفرون إبلهم فيهربوا، ولكنهم يجمعونها ويقاتلون دونها لعزهم، قال الصاغاني: وروى  بإدعاق  بكسر الهمزة، وقال: هو من الزجر والسوق الشديد، وكذلك رواه الأصمعي، وقال: أساء لبيد في قوله:
  لا يهمون بإدعاق الشلل وقال غيره: دعقها ودعقها، لغتان.
 وقال ابن دريد: دعقت الإبل الحوض: إذا خبطته حتى تثلمه أي: تكسره من جوانبه وقال غيره: إذا وردت فازدحمت على الحوض.
 والدعقة: الجماعة من الإبل نقله الجوهري، قال الراجز:
  كانت لنا كدعقة الورد الصدى والدعقة: الدفعة من المطر يقال: أصابتنا دعقة من مطر: دفعة شديدة منه.
 وفي نوادر الأعراب: مداعق الوادي ومثادقه، ومذابحه ومهارقه: مدافعه.
 وخيل مداعيق: تدوس القوم في الغارات نقله الجوهري، زاد غيره. متقدمة فيها.
 وطريق دعق، ومدعوق أي: موطوء هكذا هو في النسخ دعق بالفتح، فيكون مصدرا بمعنى مفعول، كما في التكملة، وأيضا: طريق دعق، ككتف، وشاهده قول رؤبة:
  زورا تجافى عن أشاءات العوق
  في رسم آثار ومدعاس دعـق وقد دعق دعقا: إذا أكثر عليه الدعس والوطء، وقال الزفيان:
  وراجفـات بـزل ونـوق
  يركبن نيرى لاحب مدعوق وداعق: فرس لبني أسد.
 وقال ابن عباد: أدعقت: أحضرت على رجلي.
 ومما يستدرك عليه: دعقت الخيل في الدماء: إذا وطئت فيه.
 والمدعق: موضع دعق الدواب التراب بالأرض، قاله الليث.
 والمدعق: مفجر الماء، وقد دعقه دعقا: إذا فجروه، قال رؤبة:
  يضرب عبريه ويغشى المدعقا ودعقه دعقا: أجهز عليه.
 والدعقة: الحملة والصيحة.
 وأدعق إبله: أرسلها.
 والدعق: الدق وقال بعض أهل اللغه: والعين زائدة، كأنها بدل من القاف الأولى، وليس بصحيح.
 وأرض مدعوقة: أصابها مطر وابل شديد، كذا في نوادر العرب.

### Türkçe

**دعق** yol(unu), **كمنع يدعقه، دعقا**: onu şiddetli bir çiğneme ile çiğnedi; İbn Düreyd’den. Leys dedi: **دعقت الدواب التراب بالأرض**: çiğnemenin şiddetinden dolayı, onların **دعق**’ından onda izler oluncaya kadar, hayvanlar toprağı yerde (yere basarak) çiğnedi.

Ve **دعق الغارة**: onu yaydığı ve öne sürdüğü zaman; **المحيط**’ta olduğu gibi.

Ve **دعق الفرس**: onu koşturduğu ve ittiği zaman.

**كأدعقه**: baskında onu ittiği zaman; bunu Sâğânî nakletti.

Ve onu **دعقا** ile **دعقه**: onu kışkırttı ve ürküttü. Benî’s-Savb’dan bir adam, devesine hitap ederek dedi: “**حوب حوب**; şüphesiz o, **دعق** ve **شوب** günüdür; Benî’s-Savb’a (karşı) **لالعا**.” Cevherî dedi: “**أدعقه** denilmez.” Lebîd’den şu beyit okunmuştur:

في جميع حافظي، عوراتهم                      لا يهمون بأدعاق الشـلـل

Dedi: “O, **دعق**’ın cem‘i (çoğulu) denilir; o ise bir mastardır; onu isim sandı. Yani onlar korktuklarında develerini ürkütüp kaçırmazlar; fakat onları toplarlar ve izzetlerinden dolayı onların önünde savaşırlar.” Sâğânî dedi: “**بإدعاق** (hemzenin kesresiyle) rivayet edilmiştir.” Ve dedi: “O, azarlama ve şiddetli sevk etmedendir.” Asma‘î de onu böyle rivayet etti. Ve dedi: “Lebîd, şu sözünde kötü yaptı:

لا يهمون بإدعاق الشلل

Başkası dedi: **دعقها** ve **دعقها**; iki lugattır.”

İbn Düreyd dedi: **دعقت الإبل الحوض**: onu dövüp çarparak onu gedikleyinceye kadar; yani yanlarından kırıncaya kadar. Başkası dedi: “Havuza vardıklarında, havuzun üzerine üşüşüp sıkıştıkları zaman.”

Ve **الدعقة**: develerden cemaat; Cevherî onu nakletti. Râciz dedi:

كانت لنا كدعقة الورد الصدى

Ve **الدعقة**: yağmurdan bir defa; denilir: “Bize yağmurdan bir **دعقة** isabet etti”: ondan şiddetli bir defa.

Ve **نوادر الأعراب**’da: **مداعق الوادي** ve **مثادقه**; ve **مذابحه** ve **مهارقه**: onun savakları/akış yerleri.

Ve **خيل مداعيق**: baskınlarda kavmi çiğneyen (atlar); Cevherî onu nakletti; başkası artırdı: onda önde giden(ler) olarak.

Ve **طريق دعق** ve **مدعوق**: yani çiğnenmiş; nüshalarda böyledir: **دعق** fetha ile; böylece mef‘ûl manasında bir mastar olur; **التكملة**’de olduğu gibi. Ve ayrıca: **طريق دعق**; **ككتف** gibi. Bunun şahidi Rü’be’nin sözü:

زورا تجافى عن أشاءات العوق
في رسم آثار ومدعاس دعـق

Ve **دعق دعقا**: üzerine basmayı ve çiğnemeyi çoğalttığı zaman. Züfyân dedi:

وراجفـات بـزل ونـوق
يركبن نيرى لاحب مدعوق

Ve **داعق**: Benî Esed’in bir atı.

İbn Abbâd dedi: **أدعقت**: iki ayağım üzerine (onu) hazır ettim.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **دعقت الخيل في الدماء**: onda (kanların içinde) çiğnediği zaman.

Ve **المدعق**: hayvanların toprağı yerde çiğnediği yer; Leys onu söyledi.

Ve **المدعق**: suyun fışkırdığı yer; ve onu **دعقا** ile **دعقه**: onu fışkırttıkları zaman. Rü’be dedi:

يضرب عبريه ويغشى المدعقا

Ve onu **دعقا** ile **دعقه**: onun işini bitirdi.

Ve **الدعقة**: hücum ve çığlık.

Ve **أدعق إبله**: onları salıverdi.

Ve **الدعق**: dövme/ezme. Dil ehlinden bazıları dedi: “**العين** ziyadedir; sanki o, birinci **القاف**’ın bedeli gibidir.” Ve bu doğru değildir.

Ve **أرض مدعوقة**: ona şiddetli sağanak yağmur isabet etmiş (yer); **نوادر العرب**’da böyle (geçer).
