# دعو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%B9%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دعو

: ( و ( *!الدُّعاءُ ) ، بالضَّمِّ مَمْدوداً ؛ ( الرَّغْبَةُ إلى اللَّهِ تعالى ) فيمَا عنْدَه مِن الخيْرِ والابْتِهال إليه بالسُّؤَالِ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿*!ادعوا رَبَّكم تَضَرُّعاً وخفْيَة﴾ .
( *!دَعا ) *!يَدْعُو ( *!دُعاءً *!ودَعْوَى ) ؛ وأَلِفُها للتَّأْنِيثِ .
وقالَ ابنُ فارِسَ : وبعضُ العَرَبِ يُؤَنِّثُ الدَّعْوَة بالأَلِفِ فيقولُ *!الدَّعْوَى .
ومِن *!دعائِهم : اللهُمَّ أَشْرِكْنا في *!دَعْوَى المُسْلمين ، أَي في *!دُعائِهم ، ومنه قوْلُه تعالى : ﴿*!دَعْواهُم فيها سُبْحانَك اللّهُمَّ﴾ .
وفي الصِّحاحِ : الدُّعاءُ واحِدُ *!الأدْعِيَةِ ، وأَصْلُه دُعاءٌ لأنَّه مِن *!دَعَوْت إلاَّ أنَّ الواوَ لمَّا جاءَتْ بَعْد الألِف هُمِزَتْ .
وتقولُ للمَرْأَةِ : أَنت *!تَدعِينَ ؛ ولُغَةٌ ثانِيَة : أَنْتِ *!تَدْعُوِينَ ؛ ولُغَةٌ ثالِثَة : أَنتِ تَدْعُينَ باضمام العَيْنِ الضمَّة ؛ وللجَمَاعَة أَنْتُنَّ *!تَدْعُونَ مثْلِ الرِّجالِ سَواءً .
( *!والدَّعَّاءَةُ ) ، بالتَّشْديدِ : الأَنْمُلَةُ *!يُدْعَى بها كقَوْلهم : ( السَّبَّابَةُ ) هي التي كأَنَّها تَسُبُّ .
( و ) يقالُ : ( هو مِنِّي *!دَعْوَةُ الرَّجُلِ ) ، *!ودَعْوَةَ الرَّجُلِ بالنَّصْبِ والرَّفْعِ ، فالنَّصْب على الظَّرْف ، والرَّفْع على الاسْمِ ، ( أَي قَدْرَ ما بَيْنِي وبَيْنَه ذاكَ .
( و ) يقالُ : ( لَهُمُ *!الدَّعْوَةُ على غيرِهم ) ؛ ونَصَّ المُحْكَم : على قَومِهم ؛ ( أي يُبْدَأُ بهم في *!الدُّعاءِ ) ؛ ونَصّ التهْذِيبِ : في العَطاءِ عَلَيْهمِ .
وفي النِّهايَةِ : إذا قدموا في العَطاءِ عليهِمِ .

وفي حدِيثِ عُمَر : ( كانَ يُقَدِّمُ الناسَ على سابِقتِهم في أَعْطِياتِهم ، فإذا انْتَهَتْ *!الدَّعْوة إليه كَبَّر ) أَي النِّداءُ والتَّسْمِيةُ وأن يقالَ دونكَ أَمِيرَ المُؤْمِنِين .
( و ) مِن المجازِ : ( *!تَداعَوْا عليه : تَجَمَّعُوا ) .
وفي المُحْكَم : *!تَدَاعَى القَوْمُ على بَنِي فلانٍ إذا *!دَعا بعضُهم بعضاً حتى يَجْتَمِعوا .
وفي التَّهْذِيبِ : *!تَدَاعَتِ القَبائِلُ على بَني فلانٍ إذا تَأَلَّبُوا *!ودَعا بعضُهم بعضاً إلى التَّناصرِ عليهم .
( *!ودَعاهُ ) إلى الأميرِ : ( ساقَهُ .
( والنبيُّ صلى الله عليه وسلم *!داعِي اللَّهِ ) ؛ وهي مِن قوْلِه تعالى : ﴿*!ودَاعِياً إلى اللَّهِ بإِذْنِهِ وسِراجاً مُنِيراً﴾ ، أَي إلى تَوْحيدِهِ وما يُقَرِّبُ منه .
( ويُطْلَقُ ) الدَّاعِي ( على المُؤَذِّنِ ) أَيْضاً ، لأنَّه *!يَدْعُو إلى ما يُقَرِّبُ مِن اللَّهِ . وقد *!دَعا فهو *!داعٍ ، والجَمْعُ *!دُعاةٌ *!ودَاعُونَ كقُضاةٍ وقَاضُونَ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( الخلافَةُ في قُرَيْش والحُكْم في الأنْصارِ *!والدَّعْوَة في الحَبَشَةِ ) ؛ أَرادَ بالدَّعْوَةِ الأذانَ .
( *!والَّداعِيَةُ : صَرِيخُ الخَيْلِ في الحُروبِ ) لدعائِهِ مَنْ يَسْتَصرِخُه .
( *!وداعِيَةُ اللَّبَنِ ) *!ودَاعِيه : ( بَقِيَّتُه التي *!تَدْعُو سائِرَهُ ) .
وفي الصِّحاحِ : ما يُتْرَكُ في الضَّرْعِ ليَدْعُو ما بَعْده ؛ ومنه الحدِيثُ : أنَّه أَمَرَ ضِرارَ بنَ الأَزْوَر أَنْ يَحْلُبَ ناقَةً وقال له : ( دَعْ *!داعِيَ اللَّبَن لا تُجْهِدْه ) ، أَي أبْقِ في الضَّرْعِ قَلِيلاً مِن اللَّبَنِ ولا تَسْتَوْعِبه كُلَّه ؛ فإنَّ الذي تبْقِيه منه يَدْعُو ما وَراءَهُ مِن اللَّبَنِ فيُنْزله وإذا اسْتُقْصِيَ كلُّ ما في الضَّرْعِ أَبْطَأَ دَرُّه على حالِبِه ؛ كذا في النِّهايةِ ، وهو مَجازٌ .
( *!ودَعا في الضَّرْعِ : أَبْقاها فيه ) .

ونَصّ المُحْكَم : أَبْقَى فيه *!دَاعِيَة .
قالَ ابنُ الأثيرِ *!والدَّاعِيَةُ مَصْدَرٌ كالعاقِبَةِ والعافِيَةِ .
( و ) مِن المجازِ : (*!دَعاهُ اللَّهُ بمَكْرُوهٍ ) ، أَي ( أَنْزَلَهُ به ) ؛ نَقَلَهُ الزَّمَخْشريُّ وابنُ سِيدَه ، وأَنْشَدَ الأَخير :
دَعاكَ اللَّهُ مِن قَيْسٍ بأَفْعَى
إذا نامَ العُيونُ سَرَتْ عَلَيْكاالقَيْسُ هنا مِن أَسْماءِ الذَّكَرِ .
( و ) مِن المجازِ : ( دَعَوْتُه زَيْداً و ) *!دَعَوْتُه ( بزَيْدٍ ) إذا ( سَمَّيْتُه به ) ، الأوَّلُ مُتعدّياً بإسْقاطِ الحَرْف .
( *!وادَّعَى ) زَيْدٌ ( كذا ) *!يَدَّعي *!ادِّعاءً : ( زَعَمَ أنَّه له حَقّاً ) كانَ ( أَو باطِلاً ) ؛ وقوْلُه تعالى : ﴿كُنْتُم به *!تَدَّعُونَ﴾ ، تَأْوِيلُه الذي كُنْتُم مِن أَجْلِهِ تَدَّعُون الأَباطِيلَ والأَكاذيبَ .
وقيلَ في تَفْسِيرِه تَكْذبُون .
وقالَ الفرَّاءُ : يَجوزُ أنْ يكونَ تَدَّعُون بمعْنَى *!تَدْعُون ، والمعْنى كُنْتُم به تَسْتَعْجِلُون *!وتَدْعُونَ اللَّهَ في قوله : اللهُمَّ إن كان هذا هو الحَقّ الخ ؛ ويَجوزُ أنْ يكونَ تَفْتَعِلونَ مِن الدُّعاءِ ومِن الدَّعْوَى ؛ ( والاسْمُ الدَّعْوَةُ *!والدَّعاوَةُ ، ويُكْسَرانِ ) .
الذي في المحْكَم : والاسْمُ الدَّعْوَى والدَّعْوَة .
وفي المِصْباح : ادَّعَيْت الشيءَ : طَلَبْته لنَفْسِي ، والاسْمُ الدَّعْوى .
ثم قالَ في المُحْكَم : وإِنه لبَيِّنُ *!الدَّعْوَةِ *!والدِّعْوَة بالفَتْحِ لعَدِيِّ الرِّيابِ وسائِرُ العَرَبِ يَكْسرُها بِخلافِ ما في الطَّعامِ .
ثم قالَ : وحكى إنَّه لبَيِّنُ الدَّعاوَة

*!والدِّعاوَة *!والدَّعْوَى .
وفي التَّهْذيبِ : قالَ اليَزِيديُّ لي في هذا الأَمْرِ *!دَعاوَى *!ودَعْوَى *!ودِعاوَةٌ ؛ وأَنْشَدَ :
تَأْبَى قُضاعَةُ أَن تَرْضى دِعاوَتَكم
وابْنا نِزارٍ فأَنْتُمْ بَيْضَةُ البَلَدِونَصْب *!دَعاوَة أَجْوَدُ ، انتَهَى .
فانْظُرْ هذه السِّيَاقات مع سياقِ المصنِّف وتَقْصِيره عن ذِكْرِ *!الدَّعْوَى الذي هو أَشْهَر مِن الشَّمْس ، وعن ذِكْر جَمْعه على ما يَأْتي الاخْتِلاف فيه في المُسْتَدْرَكات تَفْصيلاً .
( *!والدَّعْوَةُ : الحَلِفُ ) . يقالُ : *!دَعْوَةُ فلانٍ في بَني فلانٍ .
( و ) *!الدَّعْوَةُ : ( *!الدُّعاءُ إلى الطَّعامِ ) والشَّرابِ .
وخَصَّ اللّحْيانيُّ به الوَلِيمَة .
وفي المِصْباحِ : *!والدَّعْوَةُ ؛ بالفتْحِ ، في الطَّعامِ اسْمٌ مِن *!دَعَوْت الناسَ إذا طَلَبْتهم ليَأْكُلُوا عنْدَكَ . يقالُ : نحنُ في *!دَعْوَة فلانٍ ؛ ومِثْلُه في الصِّحاحِ .
( ويُضَمُّ ) ، نَسَبَه في التَّوْشِيح إلى قطرب وغَلَّطُوه ، وكأَنَّهُ يُريدُ قَوْله في مُثَلّثِه :
وقلت عندي *!دعوة
إن زرتم في رجب ( *!كالمَدْعاةِ ) ، كمَرْماةٍ .
قالَ الجَوهرِيُّ : *!الدَّعْوَةُ إلى الطَّعامِ ، بالفتْحِ . يقالُ : كنَّا في *!دَعْوَةِ فلانٍ ، ومَدْعاةِ فلانٍ ، وهو مَصْدَرُ يُريدُونَ الدُّعاءَ إلى الطَّعامِ .
( و ) *!الدِّعْوَةُ ، ( بالكسْرِ : *!الادِّعاءُ في النَّسَبِ ) . يقالُ : فلانٌ *!دَعِيٌّ بَيِّنُ *!الدِّعْوَة *!والدعوى في النَّسَبِ .
قالَ : هذا أَكْثَر كَلام العَرَبِ إلاَّ عَدِيّ الرِّباب فإنَّهم يَفْتَحونَ الدَّالَ في النَّسَبِ ويَكْسرُونها

في الطَّعامِ .
وفي المُحْكَم : الكَسْر لعَدِيّ الرِّباب ، والفَتْح لسائِر العَرَبَ .
فانْظُر إلى قُصُورِ المصنِّفِ كيفَ تَرَكَ ذِكْرَ الكَسْرِ في *!دعْوَةِ الطَّعامِ لعَدِيّ الرِّباب ، وأَتَى بالغَرِيبِ الذي هو الضمُّ .
( *!والدَّعِيُّ ، كغَنِيَ : من تَبَنَّيْتَهُ ) ، أَي اتَّخَذْته ابْناً لكَ ؛ قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿وما جَعَلَ *!أَدْعِياءَكم أبْناءَكم﴾ .
( و ) أَيْضاً : ( المُتَّهَمُ في نَسَبِه ) ، والجَمْعُ *!الأَدْعياءُ .
( *!وادَّعاهُ ) : أَي ( صَيَّرَهُ *!يُدْعَى إلى غيرِ أَبيهِ ) كاسْتَلْحَقَه واسْتَلاطَه .
( و ) مِن المجازِ : ( *!الأُدْعِيَّةُ *!والأُدْعُوَّةُ ، مَضْمُومَتَيْنِ : ما *!يَتَداعَوْنَ به ) ، وهي كالأُغْلُوطات والأَلْغازِ مِن الشِّعْر .
( *!والمُداعاةُ : المُحاجاةُ ) ، وقد *!دَاعَيْتُه *!أُدَاعِيه ؛ ومِن ذلكَ قَوْل بعضِهم يَصِفُ القَلَم :
حاجَيْتُك يا حَسْنا
ءُ في بيْتٍ من الشِّعْرِبشيءٍ طُولُه شِبْرٌ
وقد يُوفِي على الشِّبْرِله في رَأْسِهِ شَقٌّ
نَظُوفٌ ماؤُه يَجْرِيأَبِينِي لَمْ أَقُلْ هُجْراً
ورَبِّ البَيْتِ والحِجْرِ ( *!وتَداَعى ) عليه ( العَدُوُّ ) مِن كلِّ جانِبَ : أَي ( أَقْبَلَ .
( و ) *!تَداعَتِ ( الحِيطانُ ) : أَي ( انْقَاضَتْ ) .
وفي الصِّحاحِ : تَدَاعَتْ للخَرابِ تَهادَمَتْ .
وقيلَ : *!تَدَاعَى البِناءُ والحائِطُ : تَكَسَّرَ وآذَنَ بانْهِدَامٍ .
( *!ودَاعْيناهُ ) ، أَي الحَائِط عَلَيهم : أَي ( هَدَمْناهُ ) مِن جوانِبِه ، وهو مَجازٌ .
( و ) مِن المجازِ : ( *!دَواعِي الدَّهْرِ : صُروفُه ) ، واحِدُها *!دَاعِيَةٌ .
( و ) يقالُ : ( ما به *!دُعْوِيٌّ ) ، بالضَّمِّ ، ( كتُرْكِيَ ) : أَي ( أَحَدٌ ) .
قالَ الكِسائي : هو مِن *!دَعَوْت ، أَي ليسَ فيه مَنْ

*!يَدْعُو ولا يُتَكَلَّمُ به إلاَّ مع الجَحْد ؛ نَقَلَهُ الجوهريُّ ( *!وانْدَعَى : أَجابَ ) .
قالَ الأَخْفَش : سَمِعْتُ مِن العَرَبِ مَنْ يقولُ : لو *!دَعَوْنا *!لانْدَعَيْنا أَي لأَجَبْنا كما تقولُ لو بَعَثُونا لانْبَعَثْنا ، حَكَاها عنه أَبو بكْرٍ بنُ السَّرَّاج ؛ كذا في الصِّحاحِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الدَّعْوَةُ : المرَّةُ الواحِدَةُ .
*!ودَعَوْتُ له بخَيْرٍ وعليه بشَرِّ .
ودَعْوَةُ الحَقِّ : شهادَةُ أَن لا إلَه إلاَّ الله .
*!ودَعا الرَّجُلُ *!دَعْواً : نادَاهُ وصاحَ به .
*!والتَّداعِي *!والادِّعاءُ : الاعْتِزاءُ في الحَرْبِ لأنَّهم *!يَتَداعَوْن بأسْمائِهم .
*!وتَداعَى الكَثِيبُ : إذا هِيلَ فانْهالَ .
*!ودَعا الميِّتَ : نَدَبَه كأنَّه نادَاهُ .
*!والتَّدَعِّي : تَطْرِيبُ النائِحَةِ على الميِّتِ .
*!والادّعاءُ : التَّمنِّي ؛ وبه فُسِّر قَوْلُه تعالى : ﴿ولهم ما *!يَدَّعُون﴾ ، أَي ما يَتَمَنَّوْنَ ، وهو راجِعٌ إلى مَعْنى الدُّعاءِ أَي ما *!يَدَّعِيه أَهْلُ الجنَّةِ .
وقَوْلُه : *!تَدْعُو مَنْ أَدْبَر وتَوَلَّى ، أَي تَفْعل بهم الأَفاعِيل المُنْكَرَة والمَكْرُوهَة .
*!والدُّعاءُ : العِبادَةُ والاسْتِغاثَةُ ، ومِن الثاني : ﴿*!وَادْعوا شُهداءَكُم﴾ ، أَي اسْتَغِيثُوا بهم .
ويقولون : *!دَعانا غَيْثٌ وَقَعَ ببَلَدٍ قد أَمرَعَ ، أَي كان سَبَباً لانْتِجاعِنا إيَّاهُ .
*!والدُّعاةُ : قَوْمٌ *!يَدْعُونَ إلى بَيْعةِ هُدىً أَو ضلالَةٍ ، واحِدُهم *!داعٍ .
وقد يتَضمَّنُ *!الادّعاءُ مَعْنى الإخْبَار فتَدْخلُ الباء جوازاً ، يقال : فلانٌ *!يَدَّعي بكَرَم فِعالة ، أَي يُخْبرُ بذلكَ عن نَفْسِه .
وله مَساعٍ *!ومَداعٍ ، أَي مَناقِبُ في الحَرْبِ خاصَّةً ، وهو مَجازٌ .
ومِن مَجازِ المَجازِ : *!تَدَاعَتْ إبِلُ بنِي

فلانٍ ، إذا تَحَطَّمَتْ هُزالاً .
وما *!دَعاكَ إلى هذا الأَمْرِ : أَي ما الذي جَرَّك إليه واضْطَرَّك .
*!وتَداعَتِ السَّحابَةُ بالبَرْقِ والرَّعْدِ من كلِّ جانِبٍ : إذا رَعَدَتْ وبَرَقَتْ مِن كلِّ جهَةٍ .
وقالَ أَبو عَدْنان : كلُّ شيءٍ في الأرْضِ إذا احْتَاجَ إلى شيءٍ فقد دَعَا به ؛ لمَنْ أَخْلَقَتْ ثيابُه : قد *!دَعَتْ ثِيابُكَ ، أَي احَتَجْتَ إلى أن تَلْبَسَ غَيْرها .
*!والمُدَّعَى : المُتَّهَمُ في نَسَبِه .
*!والدَّاعِي : المُعَذِّبُ .
دَعاهُ اللَّهُ : عَذَّبَهُ .
*!وتَداعَوْا للحَرْبِ : اعْتَدّوا .
*!ودَعا بالكِتابِ : اسْتَحْضَرَه *!ودَعا أَنْفَه الطَّيبُ : وجَدَ رِيحَه فطَلَبَه .
وفي المِصْباح : جَمْعُ *!الدّعْوَى *!دَعاوِيَ ، بكسْرِ الواوِ وفتْحها .
قالَ بعضُهم : الفَتْح أَوْلى لأنَّ العَرَبَ آثَرَتِ التَّخْفيفَ ففَتَحَتْ وحافَظَتْ على أَلِفِ التَّأنِيث التي بُنِي عليها المُفْردُ ، وهو المَفْهومُ مِن كَلامِ أَبي العبَّاس أَحْمَد بن وَلاَّد ؛
وقالَ بعضُهم : الكَسْرُ أَوْلى وهو المَفْهومُ مِن كَلامِ سِيْبَوَيْه .
وقالَ ابنُ جنِّي : قالوا حبْلَى وحَبالَى بفتْحِ اللامِ ، والأَصْلُ حِبالى بالكسْرِ ، مثْل *!دَعْوَى *!ودَعاوِي .
وفي التَّهْذِيبِ : قالَ اليَزِيديّ : في هذا الأمْر *!دَعْوى *!ودَعاوَى ، أَي مَطالِب ، وهي مَضْبوطَة في بعضِ النسخِ بفتْحِ الواوِ وكسْرِها مَعاً .
*!والدَّعَّاءُ ، ككَّتانٍ : الكَثيرُ *!الدُّعاءِ ؛ واشْتَهَرَ به أَبو جَعْفرٍ محمدُ بنُ مصعب البَغْدادِيُّ عن ابنِ المُبارَك ، وأَثْنَى عليه ابنُ حَنْبَل .
وسَمّوا *!دَعْوان .
*!ودِعايَةُ الإسْلامِ ، بالكسْرِ ، *!ودَاعِيَته : *!دَعْوَته .
*!والدَّاعِيَةُ أَيْضاً : *!الدّعْوَى .
*!والدّعاءُ :

الإيمانُ ، ذَكَرَه شرَّاحُ البُخارِي .
وقالَ الفرَّاءُ : يقالُ عنْدَه *!دُعَوَاء كَكُرَمَاءَ دعاهم إلى طعامٍ ، الواحِدُ *!دَعِيٌّ ، كغَنِيَ .

### Türkçe

: ( (**الدُّعاءُ**) ), zamme ile, uzatılmış olarak; ( yüce Allah’a, O’nun katındaki hayra dair (O’na) rağbet ) ve soru ile O’na yalvarıp yakarma; ve ondandır yüce O’nun sözü: ﴿**ادعوا رَبَّكم تَضَرُّعاً وخفْيَة**﴾ .
( **دَعا** ) **يَدْعُو** ( **دُعاءً** **ودَعْوَى** ); ve onun elif’i dişillik içindir.
İbn Fâris dedi ki: Arapların bir kısmı **الدَّعْوَة**’yi elif ile dişil yapar da **الدَّعْوَى** der.
Ve onların **دعائِهم**’inden: Allah’ım, bizi Müslümanların **دَعْوَى**’sına ortak et; yani onların **دُعائِهم**’ine; ve ondandır yüce O’nun sözü: ﴿**دَعْواهُم فيها سُبْحانَك اللّهُمَّ**﴾ .
Ve Sıhâh’ta: **الدُّعاءُ**, **الأدْعِيَةِ**’nin tekilidir; ve aslı **دُعاءٌ**’dır, çünkü o **دَعَوْت**’tandır; ancak vâv, elif’ten sonra gelince hemzelenmiştir.
Ve kadına dersin: sen **تَدعِينَ**; ve ikinci bir lugat: sen **تَدْعُوِينَ**; ve üçüncü bir lugat: sen تَدْعُينَ, ayn’ı zamme ile zammeleyerek; ve cemaat için: siz (kadınlar) **تَدْعُونَ**, erkekler gibi aynen.
( (**والدَّعَّاءَةُ**) ), şeddeli olarak: ( onların “(**السَّبَّابَةُ**)” sözleri gibi, onunla **يُدْعَى** olunan parmak ucu ); o, sanki sövüyormuş gibi.
( ve ) denir ki: ( o, benden **دَعْوَةُ الرَّجُلِ**’dür ), ve **دَعْوَةَ الرَّجُلِ** nasb ile ve ref‘ ile; nasb zarf üzerine, ref‘ isim üzerine; ( yani benimle onun arasında olan şey kadar.
( ve ) denir ki: ( onlar için, başkaları üzerine **الدَّعْوَةُ** vardır ); ve Muhkem “kavimleri üzerine” diye açıkça belirtmiştir; ( yani **الدُّعاءِ**’da onlarla başlanır ); ve Tehzîb’in nassı: atâda onların üzerinedir.
Ve Nihâye’de: atâda onların üzerine takdim edildiklerinde.

Ömer’in hadisinde: ( insanları, atıyyelerinde öne geçişlerine göre takdim ederdi; **الدَّعْوة** ona ulaştığında tekbir getirirdi ) yani nida ve isimlendirme; ve “al, ey Müminlerin emiri” denilmesi.
( ve ) mecazdandır: ( **تَداعَوْا** ona karşı: toplandılar ).
Muhkem’de: kavim, falanın oğulları üzerine **تَدَاعَى** olur; **دَعا**’larının bir kısmı bir kısmını çağırır da toplanıncaya kadar.
Tehzîb’de: kabileler falanın oğulları üzerine **تَدَاعَت** olur; onlara karşı yardımlaşmaya birbirlerini çağırarak birleşirler ve **دَعا** ederler.
( **ودَعاهُ** ) emire: ( onu sevk etti.
( Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem **داعِي اللَّهِ**’dır ); ve bu, yüce O’nun sözü: ﴿**ودَاعِياً إلى اللَّهِ بإِذْنِهِ وسِراجاً مُنِيراً**﴾’dandır; yani O’nun tevhidine ve O’na yaklaştıran şeye.
( ve إطلاق olunur ) **الدَّاعِي** ( müezzin üzerine ) de; çünkü o, Allah’tan yaklaştıran şeye **يَدْعُو** eder. Ve **دَعا** etmiştir; o hâlde o **داعٍ**’dir; cem‘i **دُعاةٌ** ve **دَاعُونَ**’dur; **قُضاةٍ** ve **قَاضُونَ** gibi; ve ondandır hadis: ( hilafet Kureyş’te, hüküm Ensar’dadır, **والدَّعْوَة** Habeşistan’dadır ); **الدَّعْوَة** ile ezanı kastetti.
( **والَّداعِيَةُ**: savaşlarda atların kişnemesidir ) onu imdada çağırdığı için, kendisini imdada çağıranı.
( **وداعِيَةُ اللَّبَنِ** ) ve onun **دَاعِيه**’i: ( onun, geri kalanını **تَدْعُو** eden bakiyyesi ).
Sıhâh’ta: sağımda, sonrasını çağırması için memede bırakılan şey; ve ondandır hadis: Dırâr b. el-Ezver’e bir deveyi sağmasını emretti ve ona dedi ki: ( **داعِيَ اللَّبَن**’i bırak, onu yorma ); yani memede az bir süt bırak ve onun hepsini tüketme; çünkü ondan bıraktığın şey, sütün arkasındakini çağırır da onu indirir; memede olanın hepsi sonuna kadar çıkarılırsa, sağıcısına sütü yavaşlar; Nihâye’de böyle; ve o mecazdır.
( **ودَعا في الضَّرْعِ**: onu onda bıraktı ).

Muhkem’in nassı: onda **دَاعِيَة** bıraktı.
İbnü’l-Esîr dedi ki: **والدَّاعِيَةُ** bir masdardır; **العاقِبَة** ve **العافِيَة** gibi.
( ve ) mecazdandır: ( Allah onu **بمَكْرُوهٍ** ile **دَعاهُ** ), yani ( onu onunla indirdi ); Zemahşerî ve İbn Sîde nakletti; sonuncusu şu beyti okudu:
دَعاكَ اللَّهُ مِن قَيْسٍ بأَفْعَى
إذا نامَ العُيونُ سَرَتْ عَلَيْكا
Burada **القَيْسُ**, erkeğin isimlerindendir.
( ve ) mecazdandır: ( onu Zeyd diye çağırdım ve ) onu ( Zeyd ile ) **دَعَوْتُ**; ( onu onunla isimlendirdiğimde ); birincisi, harfi düşürmekle müteaddîdir.
( **وادَّعَى** ) Zeyd ( şöyle ) **يَدَّعي** **ادِّعاءً**: ( onun kendisine hak olarak ait olduğunu ileri sürdü ); ( ister batıl olsun ); ve yüce O’nun sözü: ﴿كُنْتُم به **تَدَّعُونَ**﴾ ; onun te’vili: onun sebebiyle bâtılları ve yalanları **تَدَّعُون** ettiğiniz şey.
Ve onun tefsirinde “yalan söylüyordunuz” denildi.
Ferrâ dedi ki: **تَدَّعُون**’un, **تَدْعُون** manasında olması caizdir; mana: “onunla acele ediyor ve Allah’a **تَدْعُون** ediyordunuz” şu sözünde: “Allah’ım, eğer bu hak ise…” ilh.; ve **تَفْتَعِلونَ**’un, **الدُّعاءِ**’dan ve **الدَّعْوَى**’dan olması caizdir; ( isim **الدَّعْوَةُ** ve **الدَّعاوَةُ**’dir; ve ikisi de çoğul yapılır ).
Muhkem’de olan: isim **الدَّعْوَى** ve **الدَّعْوَة**’dir.
Misbâh’ta: “şeyi **ادَّعَيْت**”: onu kendim için talep ettim; isim **الدَّعْوى**’dır.
Sonra Muhkem’de dedi ki: Şüphesiz o, Adiyy er-Riyâb ve diğer Araplar için, fetha ile **الدَّعْوَةِ** ve **الدِّعْوَةِ**’nin apaçığıdır; diğer Araplar onu, yemekte olanın hilafına, kesreler.
Sonra dedi ki: “Şüphesiz o, **الدَّعاوَة**’nin apaçığıdır” diye rivayet etti.

*!ve **الدِّعاوَة** *!ve **الدَّعْوَى**.
Ve **التَّهْذيب**’de: **اليَزِيديُّ** bu işte bana dedi ki: *!**دَعاوَى** *!ve **دَعْوَى** *!ve **دِعاوَةٌ**; ve inşad etti:
قُضاعة, sizin **دِعاوَتَكم**’dan razı olmayı reddeder
ve Nizâr’ın iki oğlu; siz ise beldenin yumurtasısınız
ve *!**دَعاوَة**’nın nasbı daha iyidir; bitti.
Şu hâlde bu sevkleri, musannifin sevkiyle ve onun, güneşten daha meşhur olan **الدَّعْوَى**’yı zikretmekten kısaltmasıyla ve onun cem‘ini zikretmekten (ki onda ihtilaf, **المُسْتَدْرَكات**’ta tafsilen gelecektir) birlikte gör.

( *!ve **الدَّعْوَةُ**: yemin’dir ). Denir ki: *!**دَعْوَةُ** falanın, falan oğulları içinde.

( ve ) *!**الدَّعْوَةُ**: ( *!**الدُّعاءُ** yemeğe ) ve içeceğe (davet)tir.
Ve **اللّحْيانيُّ** onu özellikle **الوَلِيمَة** ile tahsis etti.
Ve **المِصْباح**’ta: *!**والدَّعْوَةُ**; fetha ile, yemekte, **دَعَوْت** الناسَ dediğin zaman (yani) onları senin yanında yemeleri için talep ettiğin vakit, bir isimdir. Denir ki: biz falanın *!**دَعْوَة**’sindeyiz; ve bunun benzeri **الصِّحاح**’tadır.
( ve damme yapılır ), onu **التَّوْشِيح**’te **قطرب**’a nisbet etti ve onu hatalı saydılar; sanki o, onun **مُثَلّث**’indeki sözünü murad ediyor:
وقلت عندي *!دعوة
إن زرتم في رجب
( *!**كالمَدْعاةِ** ), **مَرْماةٍ** gibi.
**الجَوهرِيُّ** dedi ki: *!**الدَّعْوَةُ** yemeğe (davet), fetha iledir. Denir ki: biz falanın *!**دَعْوَةِ**’sinde ve falanın **مَدْعاةِ**’sindeydik; ve o, yemeğe daveti murad ettikleri bir masdardır.

( ve ) *!**الدِّعْوَةُ**, (kesra ile: nesepte *!**الادِّعاءُ** )dır. Denir ki: falan kimse *!**دَعِيٌّ**dür; nesepte *!**الدِّعْوَة** *!ve **الدعوى**’sı apaçıktır.
Dedi ki: bu, Arapların sözünün çoğudur; ancak **عَدِيّ الرِّباب** müstesna; çünkü onlar nesepte **الدَّال**’ı fetha ederler ve onu

yemekte kesra ederler.
Ve **المُحْكَم**’de: kesra **عَدِيّ الرِّباب** içindir, fetha ise Arapların geri kalanı içindir.
Şu hâlde musannifin kusuruna bak: nasıl oldu da **عَدِيّ الرِّباب** için yemeğin *!**دعْوَةِ**’sinde kesrayı zikretmeyi terk etti ve garibi getirdi ki o da dammedir.

( *!**والدَّعِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: evlat edindiğin kimsedir ), yani onu kendine oğul edindin; Yüce Allah dedi ki: ﴿ve sizin *!**أَدْعِياءَكم**’ı oğullarınız kılmadı﴾.
( ve ) ayrıca: ( nesebinde itham olunan )dır; cem‘i *!**الأَدْعياءُ**’dur.
( *!**وادَّعاهُ** ): yani ( onu *!**يُدْعَى** kendi babasından başkasına kılmak )tır; **اسْتَلْحَقَه** ve **اسْتَلاطَه** gibi.

( ve ) mecazdandır: ( *!**الأُدْعِيَّةُ** *!ve **الأُدْعُوَّةُ**, ikisi de dammeli: *!**يَتَداعَوْنَ** onunla (yani birbirlerine söyledikleri şey) )dir; ve o, şiirden **الأُغْلُوطات** ve **الأَلْغازِ** gibidir.
( *!**والمُداعاةُ**: *!**المُحاجاةُ**’dır ), ve ben onunla *!**دَاعَيْتُه** *!**أُدَاعِيه**; ve bundan, bazılarının kalemi vasfederek sözü:
حاجَيْتُك يا حَسْنا
ءُ في بيْتٍ من الشِّعْرِبشيءٍ طُولُه شِبْرٌ
وقد يُوفِي على الشِّبْرِله في رَأْسِهِ شَقٌّ
نَظُوفٌ ماؤُه يَجْرِيأَبِينِي لَمْ أَقُلْ هُجْراً
ورَبِّ البَيْتِ والحِجْرِ

( *!ve **تَداَعى** ) ona ( düşman ) her yandan: yani ( yöneldi ).
( ve ) *!**تَداعَتِ** (duvarlar): yani ( yıkıldı ).
Ve **الصِّحاح**’ta: haraplığa *!**تَدَاعَتْ**: yıkılıp çöktü.
Ve denildi ki: *!**تَدَاعَى** bina ve duvar: kırıldı ve yıkılmaya işaret etti.
( *!**ودَاعْيناهُ** ), yani duvarı onların üzerine: yani ( onu ) yanlarından (yani kenarlarından) yıktık; ve bu mecazdır.

( ve ) mecazdandır: ( *!**دَواعِي الدَّهْرِ**: onun dönüşleri/çeşitli halleri )dir; onun teki *!**دَاعِيَةٌ**’dir.
( ve ) denir ki: ( onda *!**دُعْوِيٌّ** yoktur ), damme ile, ( **تُرْكِيَ** gibi ): yani ( hiç kimse ).
**الكِسائي** dedi ki: o, *!**دَعَوْت**’tandır; yani onda *!**يَدْعُو** olan yoktur; ve ancak inkâr ile birlikte söylenir; onu **الجوهريُّ** nakletti.

( *!**وانْدَعَى**: cevap verdi )dir.
**الأَخْفَش** dedi ki: Araplardan, şöyle diyen kimseyi işittim: لو *!**دَعَوْنا** *!**لانْدَعَيْنا** yani elbette cevap verirdik; tıpkı “لو بَعَثُونا لانْبَعَثْنا” dediğin gibi; onu ondan **أَبو بكْرٍ بنُ السَّرَّاج** hikâye etti; **الصِّحاح**’ta böyledir.

Ve ondan istidrâk olunan şeylerdendir:
*!**الدَّعْوَةُ**: bir tek kerre’dir.
*!ve ona hayırla dua ettim ve aleyhine şerle (dua ettim).
Ve **دَعْوَةُ الحَقِّ**: “Allah’tan başka ilâh yoktur” şehadetidir.
*!ve adamı *!**دَعْواً** çağırdı: onu çağırdı ve ona bağırdı.
*!ve **التَّداعِي** *!ve **الادِّعاءُ**: savaşta nisbetlenme/aidiyet bildirme’dir; çünkü onlar isimleriyle *!**يَتَداعَوْن**.
*!ve kum tepeciği *!**تَداعَى**: döküldüğü zaman dökülüp aktı.
*!ve ölüyü *!**دَعا**: onu ağıtla andı; sanki onu çağırmış gibidir.
*!ve **التَّدَعِّي**: ölünün üzerine ağıtçının terennümü’dür.
*!ve **الادّعاءُ**: temenni’dir; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: ﴿ve onlar için *!**يَدَّعُون** olan vardır﴾ yani temenni ettikleri şey; ve o, dua manasına racidir; yani cennet ehlinin *!**يَدَّعِيه** ettiği şey.
Ve onun sözü: *!**تَدْعُو** مَنْ أَدْبَر وتَوَلَّى: yani onlara münker ve mekruh fiilleri yaparsın.
*!ve **الدُّعاءُ**: ibadet ve istiğase’dir; ikincidendir: ﴿*!**وَادْعوا شُهداءَكُم**﴾ yani onlarla istiğase edin.
Ve derler ki: *!**دَعانا** bir yağmur, otlanmış bir beldeye düştü; yani ona yönelmemizin sebebi oldu.
*!ve **الدُّعاةُ**: hidayet veya dalalet biatine *!**يَدْعُونَ** olan bir kavimdir; onların teki *!**داعٍ**’dir.
Ve *!**الادّعاءُ**, haber verme manasını içerebilir; böylece bâ harfi caiz olarak girer; denir ki: falan kimse bir kerem fiiline *!**يَدَّعي** ile (yani) bununla kendi nefsi hakkında haber verir.
Ve onun *!**مَساعٍ** *!ve **مَداعٍ**’ı vardır; yani özellikle savaşta menkıbeler/övünülecek işler; ve bu mecazdır.
Ve mecazın mecazındandır: *!**تَدَاعَتْ** Benî’nin develeri…

فلânın …, zayıflıktan parçalanıp dağıldığı zaman.

“Bu işe seni ne *!davet etti”: yani seni ona çeken ve seni zorlayan şey nedir?

“Bulut, şimşek ve gök gürültüsüyle her yandan *!birbirini çağırdı”: her yönden gök gürlediği ve şimşek çaktığı zaman.

Ebû Adnân dedi ki: Yerdeki her şey, bir şeye muhtaç olduğunda, onunla *!çağırmış olur; elbiseleri eskimiş kimse için: “Elbiselerin *!çağırdı”: yani başka(larını) giymeye muhtaç oldun.

“*!المُدَّعَى”: nesebinde itham edilen.

“*!الدَّاعِي”: azap eden.

“Allah onu *!çağırdı”: ona azap etti.

“Harb için *!birbirlerini çağırdılar”: hazırlandılar.

“Kitabı *!çağırdı”: onu hazır bulundurdu; “Güzel koku onun burnunu *!çağırdı”: kokusunu buldu da onu talep etti.

Misbâh’ta: *!الدّعْوَى’nın çoğulu *!دَعاوِيَ’dir; **الواو**’un kesresiyle ve fethasıyla.

Bazıları dedi ki: fetha daha evlâdır; çünkü Araplar hafifletmeyi tercih etti de fetha verdi ve müfredin üzerine bina edildiği te’nîs **ألف**’ını muhafaza etti; bu, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Vellâd’ın sözünden anlaşılandır;

Bazıları dedi ki: kesre daha evlâdır; bu da Sîbeveyh’in sözünden anlaşılandır.

İbn Cinnî dedi ki: “حبْلَى” ve “حَبالَى” dediler, **اللام**’ın fethasıyla; asl(ı) “حِبالى”dır, kesreyle; tıpkı *!دَعْوَى ve *!دَعاوِي gibi.

Tehzîb’de: Yezîdî dedi ki: Bu işte *!دَعْوى ve *!دَعاوَى vardır; yani talepler; ve bazı nüshalarda **الواو**’un hem fethası hem kesresiyle birlikte ضبط edilmiştir.

“*!الدَّعَّاءُ”, “ككَّتانٍ” (gibi): çok *!الدُّعاءِ olan; bununla, İbnü’l-Mübârek’ten (rivayetle) Bağdatlı Ebû Ca‘fer Muhammed b. Mus‘ab meşhur oldu; İbn Hanbel de onu övdü.

Ve *!دَعْوان diye adlandırdılar.

“*!ودِعايَةُ الإسْلامِ”, kesreyle, ve onun *!ودَاعِيَته’si: onun *!دَعْوَته’si.

“*!والدَّاعِيَةُ” de: *!الدّعْوَى.

“*!والدّعاءُ”:

İman; Buhârî şârihleri onu zikretti.

Ferrâ dedi ki: Onun yanında *!دُعَوَاء denir, “ككُرَمَاءَ” gibi; onları yemeğe çağırdı; tekili *!دَعِيٌّ’dir, “كغَنِيَ” gibi.
