# دغش — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D8%B4/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%BA%D8%B4/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دغش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D8%B4.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دغش

(باب الدال والغين وما يثلثهما)
  (دغل)  الدال والغين واللام أصلٌ يدلُّ على التباسٍ والتواءٍ من شيئين يتدَاخلان. من ذلك الدَّغَلُ، وهو الشَّجَر الملتفّ. ومنه الدَّغَل في الشَّيء، وهو الفساد. ويقولون أَدْغَلَ في الأمر، إذا أدْخَلَ فيه ما يخالِفُه.
  (دغم)  الدال والغين والميم أصلان: أحدُهما من باب الألوان، والآخر دخولُ شيءٍ في مَدْخَلٍ ما.
  فالأوَّل الدُّغمة في الخيل: أن يخالِف لونُ الوجه لونَ سائر الجسَد. ولا يكون إلا سَواداً. ومن أمثال العرب: "الذِّئْبُ أدْغَمُ". تفسير ذلك أنَّه أدغَمُ ولَغَ أو لم يَلَغْ. فالدُّغْمة لازمةٌ له، فربَّما قيل قد وَلَغَ وهو جائع. يضرب هذا مثلاً لَمنْ يُغْبَط بما لم ينَلْه. ومن هذا الباب دَغمَهم الحرُّ، إذا غشِيَهم؛ لأنّه يغيِّر الألوان.
  والأصل الآخر: قولُهم أدغَمْتُ اللِّجام في فم الفرس، إذا أدخَلْتَه فيه. ومنه الإدغام في الحُروف. والدَّغْم: كَسْرُ الأنف [إلى([1])] باطنِه هَشْماً.
  (دغر)  الدال والغين والراء أصلٌ واحد، وهو الدَّفْع والتَّقَحُّمُ في الشَّيء، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للنِّساء: "لا تُعذِّبْنَ أولادَكُنَّ بالدَّغْرِ". فالدَّغْر: غَمْزُ الحَلْق من العُذْرة([2])، والعُذْرة: داءٌ يَهِيج في الحَلْق من الدَّم، ويقال هُوَ مَعْذُور. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مُرَّة يا فَرزْدَقُ كَيْنَها *** غَمَزَ الطّبيبِ نغَانِغَ المَعذُورِ([3])  ودَغَرْت القومَ، إذا دخَلْتَ عليهم. وكلامٌ لهم، يقولون: "دَغْراً لاَصَفَّاً([4])"،  يقول: ادْغُروا عليهم، لا تُصَافُّوهُم. والدَّغرة: الخَلْسَة؛ لأنَّ المختلِس يدفع نفْسَه على الشيء. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الدَّغْرة".
  (دغص)  الدال والغين والصاد، كلمةٌ تقال للَّحْمة التي تموج فوقَ رُكبة البَعير: الدّاغصة.
  (دغش)  الدال والغين والشين ليس بشيء. وهم يَحْكُون: دَغَشَ عليهم([5]).
  (دغف)  الدال والغين والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّ ابنَ دُريد([6]) زعم أنّ الدَّغْف الإكثارُ من أخْذ الشّيء.
-------------------------------------------------ـ
([1]) التكملة من المجمل واللسان.
([2]) فسر الحديث في اللسان بهذا التفسير وبتفسير آخر فانظره.
([3]) ديوان جرير 194 واللسان (عذر، كين)، وسيعيده في (عذر، كين، نغ).
([4]) يقال أيضاً "دغرى لاصفى"، كلاهما بوزن دعوى.
([5]) ذكر في اللسان أنها لغة يمانية. وقد خالف ابن فارس نهجه في إيراد هذه المادة بعد سابقتها وقد جرى على هذه المخالفة في المجمل أيضاً.
([6]) في الجمهرة (2: 286).
  ـ

### Türkçe

(باب **الدال** و**الغين** وما يثلثهما)
  (دغل)  **الدال** ve**الغين** ve**اللام** iki şeyin birbirine dâhil olduğu bir karışma ve bükülmeye delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الدَّغَلُ**; o, birbirine dolanmış ağaçtır. Ondan: şeyde **الدَّغَل**; o, bozulmadır. Ve derler: **أَدْغَلَ** işte; onda kendisine aykırı olanı içine soktuğu zaman.
  (دغم)  **الدال** ve**الغين** ve**الميم** iki asıldır: ikisinden biri renkler babındandır, diğeri bir şeyin bir girişe girmesidir.
  Birincisi: atlarda **الدُّغمة**: yüzün renginin bedenin geri kalanının rengine aykırı olmasıdır. Ve ancak siyahlık olur. Arapların mesellerindendir: "**الذِّئْبُ** **أدْغَمُ**". Bunun tefsiri: o, **أدغَمُ**; yaladı yahut yalamadı. Şu hâlde **الدُّغْمة** ona lâzımdır; bu sebeple bazen “yalamıştır” denir, hâlbuki o açtır. Bu, elde etmediği şeyle gıpta olunan kimse için mesel olarak vurulur. Ve bu babdandır: **دَغمَهم** **الحرُّ**; onları kapladığı zaman; çünkü o renkleri değiştirir.
  Diğer asıl: onların “**أدغَمْتُ** yuları atın ağzına” sözü; onu onun içine soktuğun zaman. Ondan: harflerde **الإدغام**. Ve **الدَّغْم**: burnun iç tarafını ezerek kırmaktır, parçalayarak.
  (دغر)  **الدال** ve**الغين** ve**الراء** bir tek asıldır; o da itme ve şeye dalıp girme(ktir). Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم kadınlara dedi: "Çocuklarınızı **بالدَّغْرِ** ile azap etmeyin." Şu hâlde **الدَّغْر**: **العُذْرة**den boğazı sıkıp bastırmaktır; ve **العُذْرة**: boğazda kandan coşan bir hastalıktır; ve “o **مَعْذُور**dur” denir. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مُرَّة يا فَرزْدَقُ كَيْنَها *** غَمَزَ الطّبيبِ نغَانِغَ المَعذُورِ([3])  Ve “kavme **دَغَرْت**” (dersin); onların üzerine girdiğin zaman. Ve onlara ait bir söz(leri)dir; derler: "**دَغْراً لاَصَفَّاً**([4])"; der ki: onların üzerine dalın, onlarla saf tutmayın. Ve **الدَّغرة**: kapıp kaçırmadır; çünkü kapıp kaçıran, kendisini şeyin üzerine iter. Ve hadiste: "**لا قَطْعَ في الدَّغْرة**".
  (دغص)  **الدال** ve**الغين** ve**الصاد**: devenin dizinin üstünde dalgalanan et parçası için söylenen bir kelime(dir): **الدّاغصة**.
  (دغش)  **الدال** ve**الغين** ve**الشين** bir şey değildir. Ve onlar rivayet ederler: **دَغَشَ** عليهم([5]).
  (دغف)  **الدال** ve**الغين** ve**الفاء** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd([6]) iddia etti ki **الدَّغْف** bir şeyi almada çoğaltmadır.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Hadisi **اللسان**’da bu tefsirle ve başka bir tefsirle tefsir etti; ona bak.
([3]) Cerîr divanı 194 ve **اللسان** (**عذر**، **كين**); ve onu (**عذر**، **كين**، **نغ**)’de iade edecektir.
([4]) Ayrıca "**دغرى لاصفى**" da denir; ikisi de **دعوى** veznindedir.
([5]) **اللسان**’da onun Yemenî bir lügat olduğu zikredildi. İbn Fâris, bu maddeyi bir öncekinin ardından getirmede kendi yöntemine muhalefet etti; ve bu muhalefet üzere **المجمل**’de de yürüdü.
([6]) **الجمهرة**’de (2: 286).
  ـ
